XV
Zapomnieliśmy o jednym...
On był im wszystkim bliski zarazem i daleki, kochany i opłakany, a nie wymagał od nich ni szczęścia, ni zabawy, ni im towarzyszyć mógł w życiu. On leżał spokojny, cichy i czekał, aż o nim wspomną; on się nie bał czasu i lat, ani wypadków, a nie weselił się i nie cierpiał: czekał, aż przypomną i przyjdą po niego...
I przyszli razem, gromadka najbliższych, w odwiedziny do niego, i w pewien wieczór wiosenny odnaleźli jego mieszkanie w obcym kraju i pozdrowili w ojczystej mowie modlitwą za zmarłych. Czy on ich słyszał?... Zapewne rodzinna mowa i ducha zwoła, a on jej tak dawno nie słyszał, tak tęsknił...
Pięcioro ich było: czworo młodych, których dziećmi i wyrostkami pożegnał odchodząc, i biała jak gołąb staruszka, co go kiedyś uczyła pacierza i tej miłości, którą życiem opłacił.
I teraz jej głos przodował:
— „Który chwałą wieczną koronujesz wybrane Twoje”!
A tamci odpowiadali:
— „Wysłuchaj nas, Panie”!
Jakby wiankiem kochających serc otaczali jego mogiłę, nie śpieszyli się z odejściem. Po modlitwie dumali długo w milczeniu, wpatrzeni w napis grobu.
Na płowe wąsy Jana zbiegały jasne łzy; otarł je niezgrabnie swą okaleczoną prawicą. Spojrzał na Cesię — płakała także.
Naprzeciw nich Wentzel z brwią ściągniętą rozmyślał o tej krzywdzie wieczystej, która jednych drugim oddaje na wyzysk i poniewierkę. W oczach mu stało pole bitwy, jak było przed laty. Wzdrygnął się ze zgrozą...
A obok niego Jadzia oparta o żelazne ogrodzenie mówiła w myśli, odpowiadając na jakąś, jej tylko zrozumiałą, pozagrobową skargę:
„Zabierzemy cię, biedaku, zabierzemy do swej ziemi. Nie wrócimy bez ciebie. Długo czekałeś... Byłam zanadto szczęśliwa. Myślałam tylko o sobie”.
Pani Tekla wstała pierwsza. Słońce zachodziło i przedarłszy się zza chmurki, rzuciło złoty promień na napis grobowca:
„Wacław Chrząstkowski, porucznik pułku piechoty poznańskiej. Zginął w boju jak bohater!”.
Staruszka skinęła na swe dzieci — ręką wskazała litery na marmurze:
— Boże, daj dzieciom waszym inną dolę! — wymówiła uroczyście. — Inną śmierć i inne bohaterstwo. Daj im, Boże, być wolnymi ludźmi. Jak ginąć, to nie marnieć!
— Amen! — wymówił Jan z Wentzlem, pochylając głowę.
A Jadzi się zdało, że tego słowa nie mówił tylko mąż i brat, ale że powtarzał za nimi cały chór z grobów rozrzuconych po całym świecie.
Amen, Amen, Amen!...
Przypisy:
1. linia pałaców Pod Lipami — chodzi o zabudowania wzdłuż alei Unter den Linden (dosł. „pod lipami”), głównego bulwaru starego Berlina, obsadzonego lipami jeszcze w XVII w.; wzdłuż alei tej, prowadzącej od siedziby elektorów do bramy miasta (tzw. bramy brandenburskiej) mieściły się najważniejsze budowle reprezentacyjne i najbardziej okazałe pałace oraz np. Ogród Zoologiczny (Tiergarten). [przypis edytorski]
2. kariatyda — podpora architektoniczna w kształcie postaci kobiecej dźwigającej na głowie np. balkon. [przypis edytorski]
3. Lorelei — tu: tytuł pieśni skomponowanej przez Franciszka Liszta (1811–1886) do słów poematu Heinricha Heinego (1797–1856) opowiadającego tradycyjną legendę niem. o złotowłosej, pięknej dziewczynie imieniem Lorelei (a. Loreley), która z powodu zdrady swego kochanka rzuciła się w rozpaczy w nurt Renu z nadbrzeżnej skały, po czym została zamieniona w syrenę i odtąd zwodziła rybaków i doprowadzała ich łodzie do rozbicia; wysmukła skała nosić miała na pamiątkę tego zdarzenia imię dziewczyny, a u jej podnóża miał zostać ukryty skarb Nibelungów. [przypis redakcyjny]
4. subretka (z fr. soubrette) — pokojówka; także: typ postaci sprytnej służącej występującej w komedii. [przypis edytorski]
5. primo (łac.) — po pierwsze. [przypis edytorski]
6. secundo (łac.) — po drugie. [przypis edytorski]
7. tertio (łac.) — po trzecie. [przypis edytorski]
8. takam niespokojna — skrócone od: taka jestem niespokojna. [przypis edytorski]
9. ciekawym — skrócone od: ciekawy jestem. [przypis edytorski]
10. lampucer (z niem. Lampenputzer) — latarnik, oprawiający i zapalający uliczne lampy. [przypis redakcyjny]
11. birbant — pijak. [przypis edytorski]
12. Metys — osoba, której jedno z rodziców jest Indianinem/Indianką, a drugie rasy białej; tu przen.: mieszaniec (rasowy). [przypis edytorski]
13. po kądzieli — ze strony rodziny matki. [przypis edytorski]
14. uczuwać — dziś raczej: czuć, odczuwać. [przypis edytorski]
15. Antinous a. Antinoos — piękny młodzieniec pochodzący z Grecji, wychowanek i kochanek cesarza Hadriana (76–138; władca Rzymu od 117 r.n.e.), który w miejscu, gdzie chłopiec, mając niespełna 20 lat, utonął w Nilu w 130 r. założył miasto Antinoopolis, ogłosił też Antinoosa herosem, wznosił mu świątynie i uczcił go licznymi rzeźbami, portretami itp.; tu przen.: ideał męskiej młodzieńczej urody. [przypis edytorski]
16. Bayard (1473–1524) — właśc. Pierre du Terrail de Bayard, dowódca wojsk fr. okresu wojen wł., zw. rycerzem bez trwogi i skazy (fr. chevalier sans peur et sans reproche); ideał rycerza. [przypis edytorski]
17. sans peur ni reproche (fr.) — bez trwogi ani skazy. [przypis edytorski]
18. Fraülein (niem.) — panna. [przypis edytorski]
19. Madame (fr.) — pani. [przypis edytorski]
20. knecht (z niem. Knecht: parobek) — żołnierz pieszy w daw. wojsku niem. [przypis edytorski]
21. Fryderyk I Barbarossa (ok. 1125–1190) — książę z dynastii Hohenstaufów, cesarz niem. Św. Cesarstwa Rzymskiego (od 1155 r.); wiąże się z nim mit potęgi Rzeszy Niemieckiej jako kontynuatorki tradycji staroż. Rzymu; odnowił spór o inwestyturę (tj. stosunek lenny cesarza względem papieża), zakończony jego ukorzeniem przed papieżem Aleksandrem III; prowadził wojny z miastami na północy Włoch (przerwane po klęsce pod Legano 1176); zorganizował III krucjatę (1189), podczas której utonął przeprawiając się przez rzekę Salef, na ziemiach Seldżuków (dzisiejsza płd. Turcja); według legendy Fryderyk nie utonął, lecz śpi wraz ze swymi rycerzami w jaskini w górach Kyffhäuser w Turyngii, by kiedyś powrócić i przywołać znów Niemcy do świetności, zapewniając im naczelną pozycję wśród państw europejskich. [przypis edytorski]
22. antypody — przeciwne bieguny; tu: w znaczeniu przenośnym w odniesieniu do charakterów ludzi. [przypis edytorski]
23. ciekawym — skrócone od: ciekaw jestem (przykład konstrukcji z ruchomą końcówką czasownika). [przypis edytorski]
24. snadź (daw.) — widocznie, prawdopodobnie. [przypis edytorski]
25. wnijście (daw.) — wejście. [przypis edytorski]
26. kseres (ang. sherry) — hiszp. wino wzmacniane destylatem, zawierające 16–20% alkoholu, pochodzące z Andaluzji, z rejonu Jerez de la Frontera. [przypis edytorski]
27. misywa — pismo, odezwa, orędzie; szczególnie: pismo poselskie, dyplomatyczne, oficjalne oświadczenie. [przypis edytorski]
28. Daj mi tu papieru i pióra — dziś popr. z B.: daj mi tu papier i pióro. [przypis edytorski]
29. wojna francuska — zapewne chodzi o wojnę francusko-pruską 1870–1871. [przypis edytorski]
30. pytaniem o owcach i winie — dziś z B.: pytaniem o owce i wino. [przypis edytorski]
31. ultramontanizm (z łac. ultramontanus: znajdujący się za górami) — pogląd głoszący, że polityka lokalnych kościołów rzymskokatolickich powinna być podporządkowana decyzjom papieża (którego siedziba znajduje się stale w Watykanie, a więc „za górami”; stąd nazwa); ultramontanizm jest więc stanowiskiem oznaczającym usztywnienie doktryny kościoła katolickiego oraz centralizację władzy kościelnej; jego powstanie jako prądu myślowego wiąże się z wystąpieniem papieża Piusa VI potępiającym rewolucyjną Francję w 1791 r., a głównym teoretykiem ultramontanizmu był Joseph de Maistre (1753–1821); ultramontańska dusza przen.: dusza niezwykle religijna, dusza dewotki. [przypis edytorski]
32. suszyć piątki — pościć w piątki. [przypis edytorski]
33. verstanden (niem.) — (czy) zrozumiano. [przypis edytorski]
34. zu Befehl, Herr Graf (niem.) — rozkaz, panie hrabio. [przypis redakcyjny]
35. bardzom ci rada — skrócone: bardzo [jestem] ci rada. [przypis edytorski]
36. peronela (z fr. péronnelle) — osoba głupia. [przypis edytorski]
37. ergo (łac.) — więc, zatem. [przypis edytorski]
38. caput (łac. caput: głowa) — tu: koniec. [przypis edytorski]
39. Torquemada, Tomás (1420–1498) — dominikanin, w latach 1483–1498 generalny inkwizytor w Hiszpanii, królewski spowiednik; jako najbardziej rozpoznawalny urzędnik świętej inkwizycji, stał się synonimem bezwzględności, z jaką działała ta instytucja kościelna. [przypis edytorski]
40. upamiętać się — dziś: opamiętać się. [przypis edytorski]
41. c’est mauvais genre (fr.) — to w złym stylu. [przypis edytorski]
42. po wielu kluczach — tu: po wielu uskokach na boki; po kluczeniu. [przypis edytorski]
43. nun (niem.) — więc; cóż więc. [przypis edytorski]
44. zum Teufel (niem.) — do diabła [przypis edytorski]
45. vel (łac.) — albo. [przypis edytorski]
46. wejść do izby — tu: zostać posłem w parlamencie. [przypis edytorski]
47. facecista (daw.) — żartowniś; por. facecja. [przypis edytorski]
48. kotylion — rozetka ze wstążki przypinana do stroju; tu: wianuszek. [przypis edytorski]
49. zum Henker (niem.) — a niech to; tam do kata. [przypis edytorski]
50. tarant — nazwa umaszczenia konia; konie tarantowate charakteryzują się kontrastowo ciemnymi (karymi a. kasztanowatymi) plamkami występującymi na białej skórze lub odwrotnie: białymi plamkami na ciemnej sierści. [przypis edytorski]
51. Kreutzdonnerwetter (niem.) — do stu piorunów; a niech mnie kule biją. [przypis edytorski]
52. dixi (łac.) — rzekłem. [przypis edytorski]
53. mauvais sujet (fr.) — nic dobrego; urwis. [przypis edytorski]
54. heros balafré (fr.) — bohater z blizną. [przypis edytorski]
55. le grand malheur (fr.) — wielkie nieszczęście. [przypis edytorski]
56. qui portent malheur (fr.) — które przynoszą nieszczęście. [przypis edytorski]
57. comme tu prends feu (fr.) — jak ty się zapalasz. [przypis edytorski]
58. monstre (fr.) — potwór. [przypis edytorski]
59. tu es d’une grossièreté horrible (fr.) — okropny z ciebie grubianin. [przypis edytorski]
60. tu es stupide (fr.) — jesteś głupi. [przypis edytorski]
61. ces Slaves ont leur type à part (fr.) — ci Słowianie mają swój odrębny typ (tj. są rozpoznawalni). [przypis edytorski]
62. veni, vidi, vici (łac.) — przyszedłem, zobaczyłem, zwyciężyłem; tymi słowami miał Gajusz Juliusz Cezar zawiadomić o swoim zwycięstwie nad Farnakesem II, królem Pontu, po bitwie pod Zelą w 47 r. p.n.e.; lakoniczna fraza przekazuje informację zarówno o wyniku wyprawy, jak również o łatwości i szybkości pomyślnego wykonania zadania. [przypis edytorski]
63. pari (fr.) — zakład. [przypis edytorski]
64. Osjanowy bohater — Fingal, jeden z bohaterów występujących w tzw. Pieśniach Osjana, wydanych w 1760 r. przez Jamesa Macphersona jako tłumaczenie z języka gaelickiego utworów celtyckiego barda imieniem Osjan; mimo że szybko (w 1805 r.) starożytny epos okazał się falsyfikatem, a rzekomy tłumacz autorem, tekst zyskał ogromną popularność w dobie romantyzmu i był tłumaczony na liczne języki w całej Europie; najpopularniejsze tłumaczenie fr. Pierre’a Le Tourneura z 1777 r. nosiło tytuł Osian, fils de Fingal, barde du troisième siècle: Poésies galliques (Osjan, syn Fingala, bard z trzeciego wieku: Poezje gaelickie). [przypis edytorski]
65. nie podobna — nie sposób, nie można. [przypis edytorski]
66. bodajem tylko — żebym tylko. [przypis edytorski]
67. bawaria — tu: piwiarnia. [przypis edytorski]
68. z otwartymi ramiony — dziś popr. forma N.lm: (...) ramionami. [przypis edytorski]
69. Tod oder Turandot (niem.) — śmierć albo Turandot; nawiązanie do imienia tytułowej bohaterki sztuki Carla Gozziego Turandot opowiadająca o okrutnej księżniczce chińskiej, która swoim kandydatom na męża zadawała niczym Sfinks trudne zagadki, a tych, którzy nie odgadli czekała śmierć; na podstawie dramatu powstała opera wł. kompozytora Giacoma Pucciniego (1858–1924), dokończona (przez Franco Alfano) i wystawiona dopiero po jego śmierci, w 1926 r. [przypis edytorski]
70. ręce obciągnięte — tu zapewne: wyprostowane, wyciągnięte wzdłuż ciała. [przypis edytorski]
71. Zum Rhein (...) die Wacht am Rhein — słowa niem. pieśni patriotycznej Die Wacht am Rhein (Straż na Renie) autorstwa Maximiliana Schneckenburgera (1819–1849), która wykonywana do muzyki Karla Wilhelma zyskała ogromną popularność, szczególnie podczas wojny prusko-francuskiej; odczytywano ją wtedy (i wielokrotnie później w historii) jako przeciwstawienie się francuskim pretensjom do Alzacji i Lotaryngii oraz uznawaniu Renu za naturalną granicę Francji. [przypis edytorski]
72. factotum (łac.) — totumfacki; osoba zaufana, spełniająca usługi wszelkiego rodzaju. [przypis edytorski]
73. factotum wyrosło — w odniesieniu do zaczerpniętego z łaciny rzeczownika rodzaju nijakiego factotum (totumfacki) autorka konsekwentnie stosuje czasowniki również w formie nijakiej. [przypis edytorski]
74. opoponaks — słodka mirra; wonna żywica używana do wyrobu perfum, kadzideł itp. [przypis edytorski]
75. alle Wetter (niem.) — przekleństwo: do stu piorunów. [przypis edytorski]
76. der Schurke (niem.) — łotr, łajdak, szuja. [przypis edytorski]
77. potztausend (niem. przekręcone Gotts tausend Sakrament) — przekleństwo: do stu diabłów itp. [przypis redakcyjny]
78. schwere Not (niem.) — ciężka bieda; wielki kłopot. [przypis edytorski]
79. Halunke (niem.) — łajdak, łotr. [przypis edytorski]
80. kartuzowie — zakon kontemplacyjny o surowej regule, zał. w XI w. we Francji. [przypis edytorski]
81. trente et quarante (fr.) — dosł. trzydzieści i czterdzieści; nazwa hazardowej gry w karty (inaczej Rouge et Noir, tj. czerwone i czarne) spopularyzowanej w XVII w. we Francji. [przypis edytorski]
82. homeryczny śmiech — niepohamowany, głośny, szczery, serdeczny śmiech; Homer w Iliadzie wspomina o „nieugaszonym śmiechu” bogów. [przypis edytorski]
83. prosit (niem.) — na zdrowie (forma toastu). [przypis edytorski]
84. Mahlzeit (niem.) — pora posiłku. [przypis edytorski]
85. mein Wort (niem.) — dosł. moje słowo; słowo daję. [przypis edytorski]
86. wypadkiem — dziś: przypadkiem. [przypis edytorski]
87. mein Ehrenwort (niem.) — moje słowo honoru. [przypis edytorski]
88. potz Blitz (niem.) — przekleństwo: do pioruna, a niech to itp. [przypis edytorski]
89. fryc (daw.) — nowicjusz, początkujący, debiutant, gapa; por. frycowe (płacić). [przypis edytorski]
90. wety (daw.) — deser. [przypis edytorski]
91. gotówem — skrócone od: gotów jestem (przykład konstrukcji z ruchomą końcówką czasownika). [przypis edytorski]
92. verflucht, verdammt (niem.) — przekleństwo: cholerny, przeklęty itp. [przypis edytorski]
93. jurysta (daw.) — prawnik. [przypis edytorski]
94. foliał (z łac.) — księga wielkich rozmiarów. [przypis edytorski]
95. kwestionowany — tu: ten, o który pytano. [przypis edytorski]
96. Donner und Blitz (niem.) — przekleństwo: do stu piorunów (dosł. grzmot i błyskawica). [przypis edytorski]
97. zum Kuckuck (niem.) — przekleństwo: do diabła (dosł. do kukułki). [przypis redakcyjny]
98. cyrkuł — okręgowy posterunek policji; komisariat (w zaborze ros.). [przypis edytorski]
99. parabola — przypowieść. [przypis edytorski]
100. marsch (niem.) — marsz (forma rozkazująca czasownika). [przypis edytorski]
101. plant — teren wydzielony pod torowisko kolei. [przypis edytorski]
102. was gibt’s (niem.) — co nowego, co słychać. [przypis edytorski]
103. Gut Mariampol (...) nach Osten (niem.) — majątek ziemski Mariampol; posiadaczka wielmożna pani Tekla Ostrowska; leży około dwóch mil na wschód. [przypis edytorski]
104. poczthalter (z niem.) — urzędnik pocztowy. [przypis edytorski]
105. ein echter Preusse (niem.) — prawdziwy Prusak. [przypis edytorski]
106. schauderhafte Geschichten (niem.) — okropne historie; opowieści takie, że ciarki przechodzą. [przypis edytorski]
107. Scewola — właśc. Gaius Mucius Cordus; legendarny bohater rzymski, który został wysłany, by zamordować króla etruskiego Porsennę oblegającego ze swą armią Rzym w 508 p.n.e.; gdy został jednak schwytany w obozie wroga, włożył rękę w ogień, by dowieść, że nie straszne mu tortury ani śmierć; takie męstwo przekonało Porsennę, by puścić wolno zamachowca; nosił on odtąd z chlubą przydomek Scaevola, tzn. Mańkut. [przypis edytorski]
108. Sie ist verlobt (...) Struka (niem.) — jest zaręczona z panem Głębockim ze Strugi. [przypis edytorski]
109. polnisches Vieh (niem.) — polskie bydlę. [przypis edytorski]
110. wchodowy — dziś: wejściowy. [przypis edytorski]
111. wraży — obcy, wrogi. [przypis edytorski]
112. Nie przyszedłem tu po krytykę i sąd mego ojca i moją narodowość — powinno być raczej: (...) sąd nad moim ojcem i moją narodowością. [przypis edytorski]
113. frant — osoba rozmiłowana w eleganckich strojach i hulaszczym życiu; birbant, hulaka; także: człowiek niepoważny, komediant. [przypis edytorski]
114. niesporo — nieszybko, niełatwo. [przypis edytorski]
115. pan wygląda zmęczony — dziś raczej: pan wygląda na zmęczonego. [przypis edytorski]
116. bonifratrzy — zakon opiekujący się umysłowo chorymi. [przypis edytorski]
117. swoboda zdań — tu: swoboda poglądów. [przypis edytorski]
118. ochronka — daw. przedszkole; zakład dobroczynny zajmujący się wychowaniem ubogich dzieci. [przypis edytorski]
119. Bezirk — powiat, okręg, rejon. [przypis edytorski]
120. ad infinitum (łac.) — w nieskończoność. [przypis edytorski]
121. gotóweś — skrócone od: gotów jesteś. [przypis edytorski]
122. świadczę się niebem — inaczej: niebo mi świadkiem, biorę niebo na świadka. [przypis edytorski]
123. bawar — tu: piwo bawarskie. [przypis edytorski]
124. credo (łac.) — dosł. wierzę; przen. wyznanie wiary, suma poglądów. [przypis edytorski]
125. admonicja (z łac., daw.) — przygana, upomnienie. [przypis edytorski]
126. iść w sukurs (daw.) — iść na odsiecz; przybyć z pomocą. [przypis edytorski]
127. arkadyjski pasterz — bohaterowie romansów sentymentalnych; platoniczni kochankowie. [przypis edytorski]
128. młodzi ludzie, młodzież — daw. te określenia odnosiły się wyłącznie do płci męskiej, młode kobiety nie były tu zaliczane. [przypis edytorski]
129. tyleczko — dopiero co; właśnie, przed chwilą. [przypis edytorski]
130. chociażem — skrócone od: chociaż jestem. [przypis edytorski]
131. groom (ang.) — stajenny. [przypis edytorski]
132. kalendarz gotajski — właśc. „Almanach Gotajski” („Almanach de Gotha”), rocznik genealogiczny wydawany w niem. mieście Gotha od 1763 r.; czasopismo publikowało genealogie rodzin panujących, arystokracji oraz szlachty (z podziałem na szlachtę z urodzenia i z nadania), a także informacje ogólne istotne w dyplomacji (zarówno o rodzinach jak o poszczególnych krajach). [przypis redakcyjny]
133. Wer da (niem.) — kto tam. [przypis edytorski]
134. ich (niem.) — ja. [przypis edytorski]
135. si correct (fr.) — taki poprawny. [przypis edytorski]
136. al fresco (wł.) — dosł. na świeżo; technika malarstwa ściennego polegająca na malowaniu farbami na świeżym tynku, przed jego zaschnięciem. [przypis edytorski]
137. Die Wohlgeborene aus Mariampol? Das ist etwas anderes (niem.) — Wielmożna pani z Mariampola. To co innego. [przypis edytorski]
138. schönen Dank (niem.) — pięknie dziękuję; dziękuję bardzo. [przypis edytorski]
139. nić Ariadny — tu: pomoc, ślad, sposób wyjścia z trudnej sytuacji; w mit. gr.: nić, dzięki której Tezeusz wydostał się z labiryntu po zabiciu Minotaura, ofiarowana bohaterowi przez kreteńską księżniczkę Ariadnę. [przypis edytorski]
140. domino — tu: przebranie karnawałowe. [przypis edytorski]
141. Adonis — tu iron.: piękny mężczyzna, wzór urody męskiej; w mit. gr. młodzieniec, który ze względu na swą urodę był ukochanym Afrodyty i Persefony, które rywalizowały o niego. [przypis edytorski]
142. tableau (fr.) — obraz; tu: oto obrazek. [przypis edytorski]
143. maneż — ujeżdżalnia koni a. ogrodzony teren do nauki jazdy konnej. [przypis edytorski]
144. rendez-vous (fr.) — spotkanie; randka. [przypis edytorski]
145. soeben angekommen (niem.) — właśnie przybył. [przypis edytorski]
146. verboten (niem.) — zakazane, zabronione. [przypis edytorski]
147. gehen Sie zum Kuckuck (niem.) — niech pan idzie do diabła. [przypis edytorski]
148. szwajcar — odźwierny; służący pilnujący drzwi. [przypis edytorski]
149. du Haderlump (niem.) — ty kłótliwy gałganie. [przypis edytorski]
150. rozpacznie — dziś: rozpaczliwie. [przypis edytorski]
151. Kreutz-Element (niem.) — przekleństwo: krzyż pański, utrapienie. [przypis edytorski]
152. dummes Tier (niem.) — głupie bydlę (dosł.: zwierzę). [przypis edytorski]
153. Unsinn (niem.) — nonsens. [przypis edytorski]
154. es geht flott (niem.) — dobrze się składa. [przypis edytorski]
155. admirować — podziwiać, zachwycać się. [przypis edytorski]
156. młodzież — daw. określenie to odnosiło się wyłącznie do płci męskiej, młode kobiety nie były tu zaliczane. [przypis edytorski]
157. salut (fr.) — witaj. [przypis edytorski]
158. so (niem.) — tak; ach tak. [przypis edytorski]
159. boginie z lasku Ida (mit. gr.) — Hera, Atena i Afrodyta, które w lasku na górze Ida kazały Parysowi rozstrzygnąć ich spór, przyznając jednej jabłko z napisem „dla najpiękniejszej”. [przypis edytorski]
160. schön bin ich (niem.) — dosł.: piękny jestem. [przypis edytorski]
161. mein Herr (niem.) — mój panie. [przypis edytorski]
162. mein Fräulein (niem.) — moja panienko. [przypis edytorski]
163. antydot — antidotum; odtrutka, środek zaradczy przeciw czemuś. [przypis edytorski]
164. Teufel (niem.) — diabeł. [przypis edytorski]
165. zatokowany — pochłonięty zalotami; od: tokować: z przejęciem zachwalać swoje zalety i sukcesy (na podobieństwo samców niektórych gatunków ptaków w okresie godowym, które wydają charakterystyczne dźwięki i wykonują odpowiednie ruchy mające wabić samicę). [przypis edytorski]
166. młodzież — daw. określenie to odnosiło się wyłącznie do płci męskiej, młode kobiety nie były tu zaliczane. [przypis edytorski]
167. feuer (niem.) — ogień; pożar. [przypis edytorski]
168. Wasser! Es brennt! (niem.) — Wody! Pali się! [przypis edytorski]
169. was gibt’s — co się dzieje. [przypis edytorski]
170. was brennt. (niem.) — co się pali. [przypis edytorski]
171. bengalisches Feuer (niem.) — ognie bengalskie; sztuczne ognie. [przypis edytorski]
172. głos Stentora — bardzo donośny głos; od imienia Stentora, jednego z bohaterów Iliady, herolda w wojsku gr., słynącego z mocnego głosu, nazwanego w eposie „miedzianym” i mającego siłę równą głosom pięćdziesięciu innych mężczyzn. [przypis edytorski]
173. wieża — tu: więzienie. [przypis edytorski]
174. der da hat’s gemacht (niem.) — ten tu to zrobił. [przypis edytorski]
175. der Schurke (niem.) — łotr, łajdak, szuja. [przypis edytorski]
176. so ein Halunke (niem.) — taki to łajdak. [przypis edytorski]
177. Ich bin’s! Es ist eben Karneval! (niem.) — To ja [zrobiłem]! To jest właśnie karnawał! [przypis edytorski]
178. fular — chusta z miękkiego, delikatnego jedwabiu, wiązana wokół szyi; element daw. stroju męskiego. [przypis edytorski]
179. riwiera diamentowa — kolia diamentowa; od nazwy formy ukształtowania terenów nadbrzeżnych charakterystycznej dla krajów śródziemnomorskich: riwiery, tj. wybrzeża osłoniętego pasmem gór. [przypis edytorski]
180. entwischt (niem.) — uciekł, czmychnął. [przypis edytorski]
181. es wird zu arg (niem.) — będzie źle. [przypis edytorski]
182. Spitzbube (niem.) — szelma, hultaj, łotr. [przypis edytorski]
183. Schurke, Lump (niem.) — łotr, szmaciarz. [przypis edytorski]
184. kompatriota — rodak. [przypis edytorski]
185. faktor (daw.) — pośrednik. [przypis edytorski]
186. à propos (fr.) — w związku z tym, nawiasem mówiąc. [przypis edytorski]
187. saturnalia — tu przen., żart.: huczne zabawy karnawałowe; w staroż. Rzymie uroczystości ku czci Saturna, obchodzone po zakończeniu prac polowych, połączone z zabawami ludowymi. [przypis edytorski]
188. coup du théâtre właśc. coup de théâtre (fr.) — dosł. cios (sztych) teatralny; przen. nagłe a. nieoczekiwane zdarzenie w sztuce, teatralny trik dający dramatyczny efekt. [przypis edytorski]
189. Męka Pańska — tu: przydrożna kapliczka a. figura Jezusa Chrystusa na krzyżu. [przypis edytorski]
190. wnijście (daw.) — wejście. [przypis edytorski]
191. miałam kogo posyłać — dziś raczej: (...) kogoś posyłać. [przypis edytorski]
192. ciekawam — skrócone od: ciekawa jestem. [przypis edytorski]
193. korzec — daw. jednostka objętości towarów sypkich; korzec dzielił się na 32 garnce i wynosił ok. 120 l. [przypis edytorski]
194. poślad — ziarno zbóż gorszego gatunku używane jako pasza. [przypis edytorski]
195. superata — nadwyżka w kasie; sytuacja, kiedy utarg jest wyższy, niż wskazuje ewidencja sprzedanych towarów; oznacza to, że ilość towarów uległa zmniejszeniu bez zarejestrowanej sprzedaży; sytuacja przeciwna nosi nazwę manko. [przypis edytorski]
196. Tiergarten (niem.) — ogród zoologiczny; tu: nazwa rozległego parku w centralnej części Berlina. [przypis edytorski]
197. gotówem — skrócone od: gotów jestem. [przypis edytorski]
198. aut (łac.) — albo. [przypis edytorski]
199. zara (gw.) — zaraz. [przypis edytorski]
200. bastonada — kara cielesna. [przypis edytorski]
201. Grad heraus (niem.) — tu: bez ogródek, prosto z mostu. [przypis edytorski]
202. Toggenburg — region w Szwajcarii obejmujący malowniczą dolinę u podnóża gór (dziś kanton). [przypis edytorski]
203. szarpie — bandaże z podartego na pasy płótna. [przypis edytorski]
204. arnika — roślina stosowana w ziołolecznictwie przy stłuczeniach. [przypis edytorski]
205. jakem uważała — jak uważałam (przykład konstrukcji z ruchomą końcówką czasownika); tu w znaczeniu: jak zauważyłam, jak zrozumiałam. [przypis edytorski]
206. Pends-toi, brave Crillon (fr.) — dosł.: powieś się, dzielny Crillon; słowa listu Henryka IV do jego przyjaciela kapitana Crillon, wykorzystane jako motto do Henriady Voltaire’a. [przypis edytorski]
207. cicerone — tu: przewodnik. [przypis edytorski]
208. uszak — architektoniczny element dekoracyjny, występ z linii obramienia w górnych narożach okien i drzwi. [przypis edytorski]
209. absurdum (łac.) — absurd, nonsens. [przypis edytorski]
210. Ich kauf’s, Grossmutter (niem.) — kupuję to, babciu [przypis edytorski]
211. panienki i młodzież okoliczna — daw. określenie młodzież odnosiło się wyłącznie do płci męskiej, młode kobiety nie były tu zaliczane. [przypis edytorski]
212. ciekawym — skrócone od: ciekawy jestem. [przypis edytorski]
213. Kastor i Polluks (mit. rzym.) — w mit. gr. Kastor i Polideukes, Dioskurowie, bliźniacy, synowie Zeusa i Ledy; tu: nierozłączni przyjaciele. [przypis edytorski]
214. drożyć się — niełatwo godzić się na coś, opierać się. [przypis edytorski]
215. dictum (łac.) — powiedzenie, przysłowie; tu: stwierdzenie. [przypis edytorski]
216. bardzom rad — skrócone od: bardzo jestem rad. [przypis edytorski]
217. obrać — dziś raczej: wybrać. [przypis edytorski]
218. wartam — skrócone od: warta jestem. [przypis edytorski]
219. palenie — tu: trzaskanie. [przypis edytorski]
220. robron (z fr. robe ronde: okrągła suknia) — suknia o szerokiej (szczególnie z boków i z tyłu) spódnicy podtrzymywanej na sztywnym stelażu z obręczy fiszbinowych, wiklinowych a. drucianych; damski strój dworski, balowy, popularny w XVIII w. [przypis edytorski]
221. introdukcja — wstęp. [przypis edytorski]
222. fertyczny — zwinny, żwawy, zręczny; tu: energiczny. [przypis edytorski]
223. mane, tekel Baltazara — właśc.: mane, tekel, fares; słowa, które według opowieści biblijnej z Ks. Daniela (5:25) wypisała tajemnicza ręka na ścianie pałacu w Babilonie podczas uczty króla Baltazara; znaczenie napisu: „policzono, zważono, rozproszono” (w jęz. hebr., aram. a. chaldejskim) zostało odczytane jako przepowiednia upadku państwa, który miał stanowić karę za grzechy Babilonu; tu przen.: zapowiedź klęski. [przypis edytorski]
224. wątpliwie — tu raczej: z powątpiewaniem. [przypis edytorski]
225. tiens (fr. dosł.: trzymaj) — tu: no, no; a to dopiero; patrzcie państwo. [przypis edytorski]
226. żem źle wypełniał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: że źle wypełniałem. [przypis edytorski]
227. c’est selon (fr.) — to zależy. [przypis edytorski]
228. kandelabr — duży, stojący świecznik. [przypis edytorski]
229. nie ciekawam — skrócone od: nie [jeste]m ciekawa. [przypis edytorski]
230. malédiction (fr.) — przekleństwo. [przypis edytorski]
231. znaleźne — nagroda za znalezienie zguby. [przypis edytorski]
232. na koszu — tu: odrzucony przez kobietę. [przypis edytorski]
233. zatokowany — pochłonięty zalotami; od: tokować: z przejęciem zachwalać swoje zalety i sukcesy (na podobieństwo samców niektórych gatunków ptaków w okresie godowym, które wydają charakterystyczne dźwięki i wykonują odpowiednie ruchy mające wabić samicę). [przypis edytorski]
234. siedzieć gdzie — dziś raczej: (...) gdzieś. [przypis edytorski]
235. zgubić się w opinii — nieodwołalnie stracić dobrą opinię. [przypis edytorski]
236. portiera — zasłona z grubego, ciężkiego materiału zawieszana u drzwi. [przypis edytorski]
237. naznaczże — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski]
238. excuses, mesdemoiselles (fr.) — wybaczcie, panienki. [przypis edytorski]
239. tückisches Weib (niem.) — złośliwa kobieta. [przypis edytorski]
240. landszaft (z niem. Landschaft: krajobraz) — tu: obrazek, widok. [przypis edytorski]
241. tour (fr.) — tu: okrążenie. [przypis edytorski]
242. perora — uroczysta przemowa, tu krytyka. [przypis edytorski]
243. umizgać się — nadskakiwać komuś, mając na względzie swoją korzyść. [przypis edytorski]
244. bom się (...) śpieszył — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: bo się spieszyłem. [przypis edytorski]
245. harbuz — tu: odrzucenie oświadczyn. [przypis edytorski]
246. przeciąć gordyjski węzeł — rozwiązać skomplikowany problem dzięki jednemu, zdecydowanemu i niekonwencjonalnemu posunięciu; nawiązanie do opowieści o Aleksandrze Macedońskim, który przybywszy do Frygii w 333 p.n.e., dowiedział się, że według przepowiedni tylko ten zostanie władcą tego kraju, kto będzie potrafił rozpleść niezwykle zawikłany węzeł łączący jarzmo z dyszlem starego wozu należącego niegdyś do króla Gordiasa i znajdującego się w świątyni Zeusa; Aleksander przeciął węzeł mieczem. [przypis edytorski]
247. racja — tu: powód. [przypis edytorski]
248. ferwor — zapał, entuzjazm. [przypis edytorski]
249. Automedon (mit. gr.) — przyjaciel Achillesa, powożący jego rydwanem; synonim zręcznego woźnicy. [przypis edytorski]
250. gotówem — skrócone od: jestem gotów. [przypis edytorski]
251. zapusty — ostatnie dni karnawału. [przypis edytorski]
252. Było to we wtorek rano — zważywszy wzmiankę na początku rozdz. IX o „kuligowej środzie”, po dwóch nocach tańców wypadałby piątek rano; jednak dalej też panuje zamieszanie chronologiczne, wynikające z próby dopasowania czasu akcji do kalendarza kościelnego: zapusty to ostatni tydzień przed środą popielcową. [przypis edytorski]
253. facecja (daw.) — żart, dowcip, anegdota; tu: zabawa. [przypis edytorski]
254. duszny (daw.) — odbywający się w duszy; duchowy. [przypis edytorski]
255. wyglądał promieniejący — dziś raczej: wyglądał, jakby promieniał. [przypis edytorski]
256. nieradaś — skrócone od: nierada [jeste]ś; nie jesteś rada. [przypis edytorski]
257. sameś się strzegł — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: sam się strzegłeś. [przypis edytorski]
258. benedicamus (łac.) — tu: błogosławieństwo; od słów kończących łac. mszę: „benedicamus Domino (...)”, tj. niech nam Bóg błogosławi. [przypis edytorski]
259. czego (pot.) — tu: po co; dlaczego. [przypis edytorski]
260. radosny (...) nam — dziś popr.: radosny dla nas. [przypis edytorski]
261. odtrącając list jak plugawy owad — dziś z D.: (...) jak plugawego owada. [przypis edytorski]
262. miecz Damoklesa — tu: stale grożące niebezpieczeństwo; nawiązanie do opowieści o Damoklesie, dworzaninie króla Syrakuz Dionizjosa, który pochlebiając swemu władcy, nazwał go najszczęśliwszym z ludzi; w związku z tym król pozwolił mu wystąpić w swojej roli, spać w królewskim łożu i jeść przy królewskim stole, ale podczas uczty powiesił nad Damoklesem ostry miecz zawieszony na końskim włosie; Damokles zrozumiał w ten sposób, że los władcy nie jest godny zazdrości. [przypis edytorski]
263. nie ciekawam — skrócone od: nie jestem ciekawa. [przypis edytorski]
264. sumę, co by to kosztowało — dziś raczej: sumę, którą by to kosztowało. [przypis edytorski]
265. użyć na jaki (..) cel — dziś raczej: użyć na jakiś cel. [przypis edytorski]
266. może co pilnego — dziś raczej: może coś pilnego. [przypis edytorski]
267. jetzt ist’s aus (niem.) — teraz wszystko skończone. [przypis edytorski]
268. misywa — pismo, odezwa, orędzie; szczególnie: pismo poselskie, dyplomatyczne, oficjalne oświadczenie; tu: w znaczeniu ironicznym. [przypis edytorski]
269. nie marzyć panu o swobodzie — zdanie eliptyczne; inaczej: nie sposób (nie można) panu marzyć o swobodzie. [przypis edytorski]
270. za powrotem (daw.) — po powrocie; kiedy wrócę. [przypis edytorski]
271. jakem (...) nie kochał — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: jak nie kochałem. [przypis edytorski]
272. jaki drobiazg — dziś raczej: jakiś drobiazg. [przypis edytorski]
273. in folio (łac.) — książka w formacie arkusza złożonego na dwie części; tu: księga wielkich rozmiarów. [przypis edytorski]
274. Samson — tu: siłacz; nawiązanie do biblijnej postaci Samsona (Ks. Sędziów rozdz. 13–16), który wykazywał się nadludzką siłą, wspierając Izraelitów w walce z Filistynami: gołymi rękami zabił lwa, walcząc jedynie oślą szczęką, rozgromił nieprzyjacielską armię, a na koniec zburzył pogańską świątynię, wstrząsając jej kolumnami i grzebiąc w ten sposób tysiące Filistynów; był niezwyciężony, dopóki wskutek zdrady jego kochanki Dalili nie obcięto mu włosów. [przypis edytorski]
275. zgroza zabiła jej mowę — zgroza odjęła jej mowę. [przypis edytorski]
276. ozwać się — odezwać się. [przypis edytorski]
277. albom jej nie matka — skrócone od: albo (czyż) nie jestem jej matką. [przypis edytorski]
278. kiedym go (...) nie otworzył — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: kiedy go nie otworzyłem. [przypis edytorski]
279. żem mu (...) wdzięczna — skrócone od: że [jeste]m mu wdzięczna. [przypis edytorski]
280. przeciem ci rad — skrócone od: przecież jestem ci rad. [przypis edytorski]
281. bom rad — skrócone od: bo [jeste]m rad. [przypis edytorski]
282. teraześ — skrócone od: teraz [jest]eś. [przypis edytorski]
283. jakeśmy — skrócone od: jak [jest]eśmy. [przypis edytorski]
284. czułą nie była — dziś z M. (i w związku z tym w szyku nieprzestawnym): nie była czuła. [przypis edytorski]
285. traken — także: koń trakeński; rasa konia wyhodowanego z daw. kuców pruskich, niezwykle silnych, uszlachetniona krzyżówkami z końmi angielskimi i arabskimi; trakeny wykorzystywano w armii, do zaprzęgów oraz w pracach gospodarskich i jako konie wierzchowe. [przypis edytorski]
286. holenderka — tu: krowa holenderska; gatunek krów, często umaszczonych biało-brązowo, wykorzystywanych zarówno jako krowy dojne, jak i na mięso. [przypis edytorski]
287. na karm — jako karmę. [przypis edytorski]
288. Veni Creator Spiritus (łac.) — O Stworzycielu Duchu przyjdź; incipit Hymnu do Ducha Świętego, pieśni kościelnej wykonywanej podczas większych uroczystości, m.in. podczas sakramentu ślubu. [przypis edytorski]
289. możem — skrócone od: może jestem. [przypis edytorski]
290. frukt — tu: owoc. [przypis edytorski]
291. Held (niem.) — bohater. [przypis edytorski]
292. prychy — chrapy; nozdrza konia. [przypis edytorski]
293. alem wolał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: ale wolałem. [przypis edytorski]
294. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
295. snadź (daw.) — widocznie, prawdopodobnie. [przypis edytorski]
296. wiorsta — daw. ros. jednostka długości, równa ok. 1 km. [przypis edytorski]
297. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
298. takim jest — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: taki jestem. [przypis edytorski]
299. napędzić — tu: nadgonić. [przypis edytorski]
300. der tolle Graf (niem.) — szalony hrabia; od niem. tollen: dokazywać, brykać. [przypis edytorski]
301. staja a. stajanie — daw. miara długości, różna w różnych okresach i okolicach, licząca od 100 do 1000 m. (tu: raczej 100 m.); dystans, jaki koń może przebyć bez odpoczynku. [przypis edytorski]
302. sztamowe róże — róże pienne. [przypis edytorski]
303. komm her, gleich (niem.) — chodź tu zaraz. [przypis edytorski]
304. ruhig (niem.) — spokojnie. [przypis edytorski]
305. więcej uderzające — dziś popr.: bardziej uderzające. [przypis edytorski]
306. możeś się zakochał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: może się zakochałeś. [przypis edytorski]
307. jakem kazała — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: jak kazałam; kiedy kazałam. [przypis edytorski]
308. jam (...) nosił (...) i (...) rozpaczał — konstrukcje z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: [ja] nosiłem i rozpaczałem. [przypis edytorski]
309. gotóweś — skrócone od: gotów jesteś. [przypis edytorski]
310. a com prosił (pot.) — tu w znaczeniu: a ile prosiłem. [przypis edytorski]
311. vale (łac.) — bywaj zdrów, żegnaj. [przypis edytorski]
312. spadła pani trzy razy z ambony — z ambony, tj. mównicy w kościele ogłaszano przez trzy tygodnie z rzędu zapowiedzi ślubu, wymieniając z nazwiska pannę i kawalera mających zawrzeć związek małżeński. [przypis edytorski]
313. langsam (niem.) — powoli. [przypis edytorski]
314. rekuza — odrzucenie przez kobietę propozycji małżeństwa. [przypis edytorski]
315. uważać — tu: zauważać, widzieć, zwracać uwagę. [przypis edytorski]
316. więcej nudnego — dziś popr.: bardziej nudnego. [przypis edytorski]
317. bardzom rad — skrócone od: bardzo jestem rad. [przypis edytorski]
318. rekreacja — tu daw.: przerwa lekcyjna; czas odpoczynku. [przypis edytorski]
319. palenie — tu: trzaskanie. [przypis edytorski]
320. pudermantel (z niem.) — płaszcz chroniący przed kurzem. [przypis edytorski]
321. kaj (daw.) — kiedy, gdy; tu: skoro. [przypis edytorski]
322. bez (gw.) — przez. [przypis edytorski]
323. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]
324. nejtyczanka — czterokołowy pojazd konny o wyplatanym nadwoziu, często na resorach, lekko podniesiony z tyłu. [przypis edytorski]
325. cugi — zaprzęg składający się z sześciu lub czterech koni zaprzężonych parami. [przypis edytorski]
326. in libris amoris (łac.) — w księgach miłości. [przypis edytorski]
327. chi va piano, va sano (wł.) — kto idzie powoli, idzie zdrowo. [przypis edytorski]
328. zahodować — dziś raczej: wyhodować. [przypis edytorski]
329. rozpacznie — dziś: rozpaczliwie. [przypis edytorski]
330. bodajem tylko lubiła — skrócone: bodaj żebym tylko lubiła. [przypis edytorski]
331. daj wiedzieć — dziś popr.: daj znać; zawiadom. [przypis edytorski]
332. piston — część ładunku, w którą uderza iglica, wywołując zapłon i wystrzał w daw. broni pistonowej. [przypis edytorski]
333. uważać — tu: zauważać, spostrzegać. [przypis edytorski]
334. wyrzeczesz — dziś: wyrzekniesz. [przypis edytorski]
335. meinetwegen (niem.) — dosł. ze względu na mnie; nawet, jednakże; tu: a niech tam. [przypis edytorski]
336. pia desideria (łac.) — pobożne życzenie. [przypis edytorski]
337. zadowolnić (daw.) — dziś: zadowolić. [przypis edytorski]
338. filoksera winiec (Phylloxera vastatrix) — gatunek mszycy niszczącej winnice, przywieziony z Ameryki Północnej do Europy Zachodniej w latach 60. XIX w. [przypis edytorski]
339. zum Henker (niem.) — tam do kata. [przypis edytorski]
340. zyszczesz (daw.) — dziś: zyskasz. [przypis edytorski]
341. letejska woda (mit. gr.) — woda pochodząca z rzeki Lete w Hadesie; po jej wypiciu zmarli zapominali o przeszłości. [przypis edytorski]
342. Ich danke (niem.) — dziękuję. [przypis edytorski]
343. Ich schnitt es gern (...) bleiben — pieśń Niecierpliwość (niem. Ungeduld) z cyklu pieśni (pierwsze wyd. 1824) skomponowanego przez Franza Schuberta do poezji Wilhelma Müllera. [przypis edytorski]
344. eklipsować — znikać, usuwać się. [przypis edytorski]
345. fest, froh, frei (niem.) — silny, wesoły, swobodny. [przypis edytorski]