XV
O zmroku wprost z dworca przyjechała Ramszycowa i zadzwoniła do Sanickich.
Po twarzy służącego domyśliła się prawdy, spytała o prezesa.
— Leży chory.
— A młodszy pan?
— Wyszedł z panem Szpanowskim.
Ramszycowa rzuciła kartę i poszła na górę do Downara. Tam przede wszystkim spytała, czy pani jest, a na odpowiedź przeczącą weszła bez meldowania601 do gabinetu, wołając:
— Powiedzcie mi, gdzieście byli i co warta wasza głupia nauka, żeby jej dać umrzeć!
Downar siedział w fotelu u biurka, a w cieniu w kącie był ktoś jeszcze.
Downar powstał i powitał ją, i za całą odpowiedź ramionami tylko ruszył.
— Nie chciałam wierzyć, żeby ona, tak młoda, tak silna, tak zdrowa, mogła tak zgasnąć! To straszne.
— A może jeszcze bardziej niepodobna, że tak długo żyła! Lepiej jej teraz. Czy to szczęście kilkadziesiąt lat umierać, bo co innego jest życie? Ale teraz nie znajdzie pani łatwo takiej do pracy towarzyszki. Żeby taką nasz brat Laszkę dostał pod Rosienie602, toby inaczej szanował i pilnował, ale dla tutejszych za dobrą była. Trzeba było zamęczyć dla dogodzenia karnawałowi. Jeszcze niejedna przyjaciółka w duchu jej złorzeczy, że popsuła pogrzebem ostatki. Kukły!
Ramszycowa usiadła i zadumała się.
— Nie marzę nawet, by ją ktoś w mym sercu i uznaniu zastąpił, ale żywi żyją i trzeba o nich myśleć. Ostatni od niej list miałam, że doktor Rajewski nas opuścił. Mała szkoda, nie cierpiałam go, ale musimy szukać zastępcy.
— Ona pani już tego kłopotu oszczędziła. Sama wybrała zastępcę. Ot, tu jest właśnie kolega Bogucki. Od dziesięciu dni już ordynuje603.
Ramszycowa spojrzała badawczo nań. On się milcząco ukłonił, a Downar dodał:
— Dziś, właśnie przed chwilą, mówiliśmy z nim. Dziwak jest, stawia warunki.
— Jeśli pana Boguckiego wybrała pani Sanicka, z góry na nie przystaję!
— Będzie pracował miesiąc w pani zakładach na próbę. Jeśli pani dogodzi, chce dostać od razu dziesięć tysięcy rubli.
— Rozumiem. Instalacja i małżeństwo.
— Nie, pani. Będzie mieszkał przy lecznicy, jeden pokoik mu wystarczy i żenić się nie myśli. Ma dużą, bardzo liczną rodzinę! To dla nich.
— Powtarzam, jeśli pani Sanicka na to się zgadzała, ja przystaję.
— Pani Sanicka tego chciała — rzekł poważnie Downar. — A ja pani za tego kolegę ręczę jak ojciec za syna.
— Będziemy tedy razem pracować. Tylko już jej nie będzie z nami! — westchnęła Ramszycowa.
I jej, tak trzeźwej, zmętniały na chwilę oczy, a nierada temu zerwała się, uścisnęła w milczeniu dłonie obu mężczyzn i wyszła.
Żeby nie mąż, zapomniałaby zupełnie o wieńcu.
Nie miała Kazia szczęścia i do końca. Nawet jej pogrzeb dał Warszawie powód do krytyki i wyrzekań. Bo śnieg walił od południa, formalna zadymka.
Z jej racji604 niszczono toalety, z jej racji musiano najmować karety i przepłacać dorożki, bo o pieszej wędrówce, choćby od pierwszego rogu, mowy być nie mogło, a wszyscy ubolewali nad Andrzejem, który iść musiał za karawanem.
Ale pogrzeb był wspaniały, to przyznano jednogłośnie, musiał kosztować tysiące, ale o ile by był efektowniejszy w pogodę!
A tak pieszo szła tylko hołota, gapie zapewne i rzezimieszki. Ale skąd się tego tyle nabrało na ten psi czas? O pierwszej już tłum był przed kościołem, tłum źle odziany, może dlatego obojętny na śnieg i ziąb. Zapchał chodnik, wylał się na ulicę, otoczył mrowiem karawan, tamował ruch tramwajów.
Nareszcie ustawiono trumnę i pogrzeb ruszył.
Szli za karawanem Andrzej i Szpanowski, i to mrowie szare, tłum bezimienny, a za nim dopiero karety i dorożki, ale tłumu nie ubyło i czerń ta doprowadziła Kazię wiernie do kresu życiowej wędrówki. A śnieg wciąż padał, słał jej swe białe kwiaty.
Powązki pochłonęły trumnę i eskortę, a po niedługim czasie zwróciły żywych. Tłoczono się u bramy, siadano na powrót do powozów, mówiono już o potocznych sprawach. Markhamowie młodzi ustąpili swej karety starym Dąbrowskim, wracali dorożką.
— Szczególne, co się z Tunią stało? — dziwiła się Emilka.
— A oto dopiero jedzie! — zaśmiał się Markham. Zatrzymali się. Jednokonką jechała Tunia zasapana i zziajana, jakby sama ciągnęła wehikuł.
— Rany Pańskie! Gdzie Julek? — wołała.
— Pojechał z Andrzejem karetą.
— Macie państwo, a ja się spóźniłam, bo chciałam razem jechać! Czekałam na niego, telefonowałam na wsze605 strony. Ano, siadam z wami, już biedaczce naprawdę nic nie pomogę. A wianek nasz widzieliście? Opowiecie mi, kto był? A mowy były? Jakże? Płakał kto? A Ramszycowa dała wianek? Tak żałuję, żem się spóźniła, ale to Julka wina. Tak się śpieszyłam, nawet nie karbowałam włosów. Co prawda, na tę pogodę ani uczesania, ani toalety nikt nie zauważy. Jakże Andrzej się zachowywał? Wiecie, już gadają, że ona umarła z desperacji, że on za Jarłową lata. Nie dam trzech groszy, że się pobiorą. Serdeczny mi żal Kazi. Dobre było stworzenie, poczciwe, ale brakło jej sprytu kobiecego! Nie umiała wyrobić wokoło siebie sympatii i miłości. Ale, nie uważaliście — Radlicz był?
— Nie. To bardzo niestosowne. I Downara nie było.
— A, bo się zaraz po śmierci przemówili606 ostro z Andrzejem i zerwane stosunki! A wiecie, z kim zaręczona Majerówna?
Rozmowa przeszła na temat wspomnień karnawałowych. O Kazi nie było wzmianki. Żywi wrócili do żywych i życia.
Następnej jesieni nad grobem stał posługacz cmentarny i robotnik od kamieniarza brał rozmiar na nagrobek. Rozmawiali sobie przy tym, ćmiąc papierosy.
— To mąż pomnik stawia?
— Iii, gdzie zaś!607 Jakiś stary, siwy! Ojciec pewnie. Bogaty! Siedemset rubli płaci!
— Aha, to ten, co wczora był na mogile, kazał ją oprzątnąć608. Tylem miał dochodu!
Kamieniarz trącił nogą szkielet bukietu, jakieś badyle suche.
— Przecie ktoś maił609?
— Nie widziałem, kto. Miotłę ci jakąś przynieśli. — Wziął do rąk badyle i roztarł je w palcach.
— Wrzos leśny, żadna parada610. Za dziesiątkę dostanie! Ktoś ci na ofiarę nie zbankrutował. A ja tom grosza nie dostał.
Przypisy:
1. owszem — tu: przeciwnie. [przypis edytorski]
2. tedy (daw.) — zatem, więc. [przypis edytorski]
3. wint — dawna gra w karty, podobna do wista. [przypis edytorski]
4. pod sekretem — prosząc o zachowanie tajemnicy. [przypis edytorski]
5. stokroć — tu zgr. od: stokrotka. [przypis edytorski]
6. Erywańska ulica (w Warszawie) — nazwana na cześć hrabiego erywańskiego Iwana Fiodorowicza Paskiewicza, ros. generała, namiestnika Królestwa Polskiego w latach 1832–1856; od 1917: ul. Kredytowa. [przypis edytorski]
7. przedstawiać — tu: reprezentować. [przypis edytorski]
8. przecie (daw.) — przecież. [przypis edytorski]
9. patriarchalnie — w sposób właściwy dla patriarchy, głowy rodu; poważnie, uroczyście. [przypis edytorski]
10. buduar (z fr.) — pokój kobiety, służący głównie do odpoczynku. [przypis edytorski]
11. wermut — wino aromatyzowane ziołami. [przypis edytorski]
12. rad (daw.) — zadowolony; chętny, przychylny. [przypis edytorski]
13. rad (daw.) — chętnie. [przypis edytorski]
14. Quelle corvée! (fr.) — co za pańszczyzna. [przypis edytorski]
15. correct (fr.) — poprawny. [przypis edytorski]
16. począć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
17. wsze (daw.) — wszystkie. [przypis edytorski]
18. fertyczny — ruchliwy, ożywiony, żwawy. [przypis edytorski]
19. kandelabr — duży, ozdobny, wieloramienny świecznik stojący. [przypis edytorski]
20. szansonetka (z fr. chansonette) — piosenka o lekkiej, wesołej treści. [przypis edytorski]
21. sakrament — tu: małżeństwo. [przypis edytorski]
22. je m’en fiche (fr.) — mam to w nosie. [przypis edytorski]
23. W miłości nie ma zdrady, jest tylko wieczny ruch — Maria Konopnicka, List XIV. [przypis edytorski]
24. nie wiedziała też słowa zagadki — dziś: nie znała odpowiedzi na zagadkę. [przypis edytorski]
25. prawy (podn.) — szlachetny, uczciwy. [przypis edytorski]
26. kłamać uczucie — udawać uczucie. [przypis edytorski]
27. wiedzieć (daw.) — znać. [przypis edytorski]
28. „Kurier Świąteczny” — warszawski tygodnik literacki i humorystyczny, wydawany w latach 1864–1919. [przypis edytorski]
29. wiorsta — dawna rosyjska jednostka długości, nieco ponad kilometr. [przypis edytorski]
30. fiołek i lilia — symbole niewinności, cnoty i skromności. [przypis edytorski]
31. oficjalista (z łac. officium: służba, urząd)— zarządca prywatnego majątku ziemskiego. [przypis edytorski]
32. pugilares (daw.) — portfel. [przypis edytorski]
33. z obwisłymi ramiony — dziś popr. forma N. lm: (...) ramionami. [przypis edytorski]
34. znajdować (daw.) — (kalka z fr.) oceniać; odnosić wrażenie. [przypis edytorski]
35. jurysta (daw.) — prawnik. [przypis edytorski]
36. pensja — prywatna szkoła żeńska, zwykle z internatem. [przypis edytorski]
37. dobywać (daw.) — wyjmować. [przypis edytorski]
38. dyletantyzm — zajmowanie się jakąś dziedziną bez fachowej wiedzy. [przypis edytorski]
39. pomimo wszystkiego — dziś popr.: pomimo wszystko. [przypis edytorski]
40. pastwa (daw.) — ofiara, zdobycz, żer. [przypis edytorski]
41. Capri — włoska wyspa znajdująca się na Morzu Tyrreńskim w Zatoce Neapolitańskiej. [przypis edytorski]
42. idylla — sielanka. [przypis edytorski]
43. niepodobna (daw.) — nie można, nie da się, jest niemożliwe. [przypis edytorski]
44. liberia — rodzaj oficjalnego munduru noszonego przez służbę. [przypis edytorski]
45. snadź (daw.) — widocznie, prawdopodobnie. [przypis edytorski]
46. brankard — wagon a. przedział służbowy. [przypis edytorski]
47. wolant — czterokołowy odkryty powóz konny na resorach. [przypis edytorski]
48. stangret — służący powożący końmi w bryczce, karecie. [przypis edytorski]
49. drabiak (daw.) — wóz drabiniasty. [przypis edytorski]
50. mierzyn (daw.) — nieduży, silny koń. [przypis edytorski]
51. fornal (daw.) — pracownik zatrudniony jako woźnica w majątku ziemskim. [przypis edytorski]
52. pan (...) go wyrostkiem przywiózł — daw.: pan go przywiózł jako wyrostka. [przypis edytorski]
53. granicęśmy minęli — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: granicę minęliśmy. [przypis edytorski]
54. centryfuga (daw.) — wirówka, narzędzie służące do rozdzielania zawiesin i emulsji. [przypis edytorski]
55. furgon — duży transportowy wóz konny, kryty budą a. wyposażony w skrzynię na ładunek. [przypis edytorski]
56. mitrężyć — marnować czas. [przypis edytorski]
57. galanto (gw.) — elegancko, porządnie. [przypis edytorski]
58. odrachować (daw.) — dziś: odliczyć. [przypis edytorski]
59. żywo (daw., gw.) — szybko. [przypis edytorski]
60. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]
61. gdy go malcem przywieziono — daw.: gdy go przywieziono jako malca. [przypis edytorski]
62. wiedziała, kto są — dziś popr.: wiedziała, kim są. [przypis edytorski]
63. tęgi — mocny; o dużym nasileniu; tu: szybki. [przypis edytorski]
64. sprostować odległość — tu: skrócić drogę, jadąc po trasie bliższej linii prostej. [przypis edytorski]
65. oficyna — budynek przy dworze, przeznaczony dla służby lub na pomieszczenia gospodarcze. [przypis edytorski]
66. jasna pani — jaśnie pani, szlachcianka, dziedziczka. [przypis edytorski]
67. gładki (daw.) — urodziwy, piękny. [przypis edytorski]
68. Sinobrody — postać z baśni Charles’a Perraulta, stary, zamożny szlachcic, zabijający w tajemniczy sposób swoje kolejne żony. [przypis edytorski]
69. tom gotowa — skrócenie: to jestem gotowa. [przypis edytorski]
70. bez pretensji — tu: bezpretensjonalnie, skromnie, prosto. [przypis edytorski]
71. prawić (daw.) — mówić, opowiadać. [przypis edytorski]
72. nieskoro — niespieszno, bez ochoty. [przypis edytorski]
73. edycja — wydanie. [przypis edytorski]
74. perpetuum mobile (łac.) — dosł. wiecznie się poruszające; hipotetyczne urządzenie, które raz wprawione w ruch funkcjonowałoby nieustannie bez pobierania energii z zewnątrz; w przeszłości wielokrotnie podejmowano próby skonstruowania tego rodzaju mechanizmu, jednak jego zbudowanie jest niemożliwe. [przypis edytorski]
75. czelnie (daw.) — bezczelnie, zuchwale. [przypis edytorski]
76. furia — w mit. rz. Furie (noszące w mit. gr. nazwę Erynii) były uosobieniem zemsty, ścigały przestępców (szczególnie morderców, np. Orestesa), dręcząc ich poczuciem winy i doprowadzając do obłędu. [przypis edytorski]
77. sewrski wazon — wazon wykonany w manufakturze we fr. miejscowości Sèvres, gdzie od 1756 r. wytwarza się wysokiej jakości, eleganckie wyroby z porcelany. [przypis edytorski]
78. opór — tu: oparcie. [przypis edytorski]
79. szczerby — tu: szczątki. [przypis edytorski]
80. koncept (daw.) — pomysł. [przypis edytorski]
81. Kalinki „Sejm czteroletni” — obszerne dzieło historyczne ks. Waleriana Kalinki (1826–1886), wydane w latach 1880–1881 w dwu tomach, liczyło ogółem ok. 1200 stron. [przypis edytorski]
82. fundusz — tu: majątek, kapitał. [przypis edytorski]
83. pańszczyzna — tu pot. przen.: uciążliwy obowiązek. [przypis edytorski]
84. partia — tu: dobra kandydatka do małżeństwa. [przypis edytorski]
85. Niceście nie rozmawiali? — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: nic nie rozmawialiście? [przypis edytorski]
86. koczkodan — niewielka leśna małpa afrykańska; tu pogard. o brzydkiej lub dziwacznie ubierającej się osobie. [przypis edytorski]
87. a parte (fr.) — dziś popr.: aparté: rozmowa na stronie, sam na sam. [przypis edytorski]
88. syt — daw. krótka forma przym., zamiast: syty. [przypis edytorski]
89. „Kurier” — „Kurier Warszawski’’, gazeta codzienna wydawana w Warszawie od roku 1821 do 1939. Popularna wśród mieszczaństwa, urzędników państwowych i warstwy inteligenckiej. [przypis edytorski]
90. Quelle chance! (fr.) — co za szczęście. [przypis edytorski]
91. jako (daw., gw.) — jak. [przypis edytorski]
92. nawyknienie — nawyk, przyzwyczajenie. [przypis edytorski]
93. racja — tu: powód. [przypis edytorski]
94. ruczaj (daw., poet.) — potok, strumień. [przypis edytorski]
95. łaciasty — łaciaty. [przypis edytorski]
96. grobla — wał ziemny utrzymujący wodę w sztucznych zbiornikach wodnych, takich jak stawy i kanały; grzbietem grobli często wiodły drogi. [przypis edytorski]
97. zbyć (daw.) — pozbyć się. [przypis edytorski]
98. wedle (daw.) — według. [przypis edytorski]
99. wyprawa — rzeczy dawane pannie młodej w posagu. [przypis edytorski]
100. akuratnie — punktualnie, dokładnie. [przypis edytorski]
101. trzy kwadranse na dziesiątą — dziś: jest trzy kwadranse po dziewiątej a. za kwadrans dziesiąta. [przypis edytorski]
102. surdut — długa dwurzędowa marynarka popularna na przełomie XIX i XX w. [przypis edytorski]
103. serdeczniem panu rad —konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: serdecznie jestem panu rad (chętny, przychylny). [przypis edytorski]
104. magazyn — tu: magazyn bławatny lub magazyn mód; duży sklep handlujący tkaninami, modnymi strojami, galanterią. [przypis edytorski]
105. rozpaczny (daw.) — dziś: rozpaczliwy. [przypis edytorski]
106. Nie wiem ściśle — dziś: nie wiem dokładnie. [przypis edytorski]
107. zapowiedzi — uroczyste ogłoszenie w kościele mającego się odbyć ślubu. [przypis edytorski]
108. radam — skrócone od: rada jestem. [przypis edytorski]
109. gumno — część gospodarstwa wiejskiego, gdzie młócono i przechowywano zboże, niekiedy obejmująca stodołę, spichlerz itp., czasem oznaczająca klepisko. [przypis edytorski]
110. duchem (daw.) — szybko. [przypis edytorski]
111. daj mi wiedzieć — dziś: daj mi znać. [przypis edytorski]
112. karbowy (daw.) — nadzorca robotników rolnych; nazwa pochodzi od kija, na którym nacinano karby, zapisując w ten sposób ilość wykonanej pracy. [przypis edytorski]
113. rację zrobić — dziś: stworzyć powód do czegoś. [przypis edytorski]
114. ostać (daw.) — zostać. [przypis edytorski]
115. do głowym to wziął — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: do głowy to wziąłem (zdecydowałem). [przypis edytorski]
116. dzieciństwo (daw.) — dziecinada, rzecz dziecinna. [przypis edytorski]
117. nie stało (daw.) — zabrakło. [przypis edytorski]
118. nie omieszkać (daw.) — nie zaniedbać czegoś, zrobić coś. [przypis edytorski]
119. przygotowanam — skrócone od: przygotowana jestem. [przypis edytorski]
120. jedną rzecz mam prawo strzec: swej godności — dziś popr.: jednej rzeczy mam prawo strzec: swej godności. [przypis edytorski]
121. skarogniady — o maści konia: ciemnogniady, ciemnobrunatny. [przypis edytorski]
122. frasunek (daw.) — smutek, zmartwienie. [przypis edytorski]
123. satyrycznie (daw.) — złośliwie; ironicznie. [przypis edytorski]
124. prezbiterium — część kościoła, w której znajduje się ołtarz. [przypis edytorski]
125. pozycja — tu: położenie, sytuacja. [przypis edytorski]
126. odczuwać dlań wstręt — dziś: odczuwać do niego wstręt. [przypis edytorski]
127. ustrój — tu: sposób organizacji, zasady działania. [przypis edytorski]
128. Oprócz Dąbskich wyjechał na dworzec i Radlicz z bukietem, który, od kilku tygodni nieobecny, Kazi jeszcze nie zna — powinno być raczej: Oprócz Dąbskich wyjechał na dworzec także z bukietem Radlicz, który od kilku tygodni nieobecny, Kazi jeszcze nie znał. [przypis edytorski]
129. zupełniem — skrócone od: zupełnie jestem. [przypis edytorski]
130. sygnałować (daw.) — sygnalizować. [przypis edytorski]
131. desperacja (z łac.) — rozpacz. [przypis edytorski]
132. esklandra (z fr.) — skandal, zgorszenie. [przypis edytorski]
133. elegia — utwór liryczny o tematyce żałobnej, pożegnalnej. [przypis edytorski]
134. naftalina — handl. nazwa naftalenu używanego jako środek przeciwko molom. [przypis edytorski]
135. gutaperka — substancja zbliżona do kauczuku, otrzymywana z soku drzewa gutaperkowego. [przypis edytorski]
136. nie stało (daw.) — nie starczyło; zabrakło. [przypis edytorski]
137. znojny (daw.) — pełen trudu, męczący. [przypis edytorski]
138. suterena a. suteryna (z fr.) — kondygnacja mieszkalna znajdująca się poniżej parteru, częściowo pod ziemią. [przypis edytorski]
139. prezydować — zajmować pierwsze miejsce, być prezesem, przewodniczyć; tu pot. żart.: zarządzać kuchnią a. jadalnią. [przypis edytorski]
140. frasować się (daw.) — smucić się, martwić się. [przypis edytorski]
141. woltyżerka — popisowa akrobatyczna jazda na koniu a. kobieta uprawiająca taką jazdę. [przypis edytorski]
142. Marcelin — dawniej wieś pod Warszawą, ob. osiedle w płn.-wsch. części Warszawy. [przypis edytorski]
143. owszem — tu: przeciwnie. [przypis edytorski]
144. pokój — tu: spokój. [przypis edytorski]
145. nostalgia (z gr. nóstos: powrót, álgos: ból) — doskwierająca tęsknota za ojczyzną a. za czymś minionym. [przypis edytorski]
146. pyszny był z synowej — dziś: dumny był z synowej. [przypis edytorski]
147. Święty Krzyż — tu: kościół pod wezwaniem Świętego Krzyża przy ulicy Krakowskie Przedmieście w Warszawie. [przypis edytorski]
148. pod strachem karykatury — dziś: ze strachu przed karykaturą. [przypis edytorski]
149. Siemiradzki, Henryk (1843–1902) — malarz tworzący w nurcie akademizmu; malował obrazy o tematyce mitologicznej, antycznej, religijnej i historycznej. [przypis edytorski]
150. obstalować — zlecić wykonanie czegoś; zamówić. [przypis edytorski]
151. fant (z niem. Pfand) — wartościowy przedmiot stanowiący poręczenie pożyczki. [przypis edytorski]
152. zawarować (daw.) — zagwarantować, zastrzec. [przypis edytorski]
153. podobnież (przestarz.) — wzmocnione podobnie. [przypis edytorski]
154. przyszedł do herbaty — dziś: przyszedł na herbatę. [przypis edytorski]
155. zresztą (daw.) — co do reszty, poza tym. [przypis edytorski]
156. rejent (daw.) — notariusz. [przypis edytorski]
157. zatrudnienia (daw.) — zajęcia, czynności. [przypis edytorski]
158. submitować się (daw., z łac.) — ulegać, uniżać się, wykazywać pokorność. [przypis edytorski]
159. wedle (daw., gw.) — tu: w związku z czymś, co do czegoś. [przypis edytorski]
160. wikt (daw.) — wyżywienie. [przypis edytorski]
161. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]
162. cnić się (daw., gw.) — tęsknić. [przypis edytorski]
163. juści (gw.) — owszem, pewnie, oczywiście. [przypis edytorski]
164. ciemierzyca, właśc. ciemięrzyca — silnie trująca roślina z rzędu liliowców; unikana przez zwierzęta z powodu jej gorzkiego smaku; sproszkowany korzeń ciemiężycy wywołuje silne kichanie, kaszel i łzawienie. [przypis edytorski]
165. otomana — sofa, niska wyściełana kanapa z poduszkami i wałkami stanowiącymi oparcie. [przypis edytorski]
166. mentor — nauczyciel, wychowawca. [przypis edytorski]
167. lico (daw.) — twarz. [przypis edytorski]
168. odsiedziałeś wieżę u mnie — tzn. odsiedziałeś u mnie przykry, długi czas, jak w więzieniu. [przypis edytorski]
169. incognito (z łac.) — nie ujawniając swojej prawdziwej tożsamości; tu: w tajemnicy, nie zawiadamiając nikogo. [przypis edytorski]
170. dyspensa — wydawane w szczególnych przypadkach zwolnienie z obowiązku przestrzegania któregoś z przepisów prawa kościelnego (tu: zakazu małżeństw pomiędzy krewnymi). [przypis edytorski]
171. apanaże (z fr.) — hist.: dobra ziemskie przyznawane dla członków rodziny królewskiej jako źródło utrzymania; daw. przen.: zasiłek, środki na utrzymanie. [przypis edytorski]
172. wiedzieć (daw.) — znać. [przypis edytorski]
173. Nie znacie co dobrego? — dziś popr.: nie znacie czegoś dobrego? [przypis edytorski]
174. zalim jest (daw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: zali jestem, czyż jestem. [przypis edytorski]
175. Zalim jest stróżem mego syna? — parafraza biblijnej odpowiedzi: Zalim ja jest stróżem brata mego? (Rdz 4, 9; tłum. ks. Jakuba Wujka). [przypis edytorski]
176. parwena — zapewne parweniusz: nowobogacki, dorobkiewicz, który dzięki swojemu majątkowi może obracać się w wyższych kręgach społecznych, ale brak mu odpowiedniej ogłady. [przypis edytorski]
177. prognostyk — znak, zapowiedź; przepowiednia. [przypis edytorski]
178. pustota (daw.) — lekkomyślność, skłonność do żartów. [przypis edytorski]
179. Może by pan wody sodowej wypił? — rzekła życzliwie (...) podając mu flakon z wodą kolońską — być może błąd tekstu lub mylący opis sytuacji: dziś wodą kolońską nazywa się rodzaj wody toaletowej, roztwór kompozycji olejków eterycznych w alkoholu o bardzo wysokim stężeniu, nienadający się do picia. [przypis edytorski]
180. batyst — cienka tkanina z bawełny lub z lnu. [przypis edytorski]
181. nierad (daw.) — niechętny, niezadowolony. [przypis edytorski]
182. stoisz mi na oczach — dziś: stoisz mi przed oczami. [przypis edytorski]
183. limoniada (daw.) — lemoniada. [przypis edytorski]
184. chryja — awantura. [przypis edytorski]
185. vadium (łac.) — dziś spolszczone: wadium; kwota zabezpieczenia, wpłacana oferentowi jako warunek udziału w aukcji, mająca zapewniać wiarygodność majątkową i dobrą wolę każdego z uczestników; po zakończeniu aukcji wadium jest zwracane. [przypis edytorski]
186. bonifratrzy — zakon prowadzący szpitale i opiekujący się chorymi psychicznie; u bonifratrów: tu: w szpitalu prowadzonym przez bonifratrów przy kościele pod wezwaniem św. Jana Bożego w Warszawie. [przypis edytorski]
187. parafiaństwo (daw.) — cechy właściwe parafianom, osobom z prowincji; prowincjonalizm, zaściankowość. [przypis edytorski]
188. wzorki zbierać (z kogoś) (daw. pot.) — dopatrywać się czyichś wad, niestosowności, drobiazgowo krytykować, obgadywać. [przypis edytorski]
189. nie zadaje (sobie) ceremonii — nie przejmuje się zachowywaniem norm grzecznościowych. [przypis edytorski]
190. lando — rodzaj powozu konnego z opuszczaną budą, o przednim i tylnym siedzeniu jednakowej szerokości. [przypis edytorski]
191. ozwać się (daw.) — dziś: odezwać się. [przypis edytorski]
192. dorożka na gumach — dorożka na kołach obciągniętych gumą. [przypis edytorski]
193. fiksatka (daw.) — wariatka. [przypis edytorski]
194. bawaria (daw.) — piwiarnia. [przypis edytorski]
195. szafarka (daw.) — kobieta zarządzająca gospodarstwem domowym. [przypis edytorski]
196. feruła (łac. ferula) — berło; tu przen.: władza. [przypis edytorski]
197. buchalter (daw.) — księgowy. [przypis edytorski]
198. posiada pani buchalterię — dziś: zna pani rachunkowość. [przypis edytorski]
199. klucznica — kobieta zarządzająca kluczami do majątku ziemskiego, mająca pod swoim zarządem klucze do czegoś. [przypis edytorski]
200. kolonista (daw.) — chłop pracujący na roli po uwłaszczeniu. [przypis edytorski]
201. topole prawić będą stare baje o Sobieskim — w Wilanowie, który do poł. XX w. był podwarszawską wsią, król Jan III Sobieski w latach 1681–1696 zbudował swoją podmiejską rezydencję, barokowy pałac z ogrodem. [przypis edytorski]
202. antrepryza (z fr.) — przedsięwzięcie, projekt; przedsiębiorstwo. [przypis edytorski]
203. przedstawiać sobie — wyobrażać sobie. [przypis edytorski]
204. co najwięcej — dziś: co najwyżej. [przypis edytorski]
205. impertynencje — niestosowne i obraźliwe zachowywanie się wobec kogoś. [przypis edytorski]
206. galanteria (z fr. galanterie: grzeczność) — wyszukana grzeczność w obejściu, szczególnie w stosunku do kobiet. [przypis edytorski]
207. cynik — w starożytności: osoba podzielająca poglądy szkoły filozoficznej powst. w V w. p.n.e., reprezentowanej przez Antystenesa, Diogenesa z Synopy i in., propagującej odrzucenie powszechnych norm i wartości, w tym dążenia do sławy i zamożności, w celu osiągnięcia indywidualnej cnoty; dziś: osoba nieuznająca norm i wartości obowiązujących w społeczności, w której żyje, zaprzeczająca istnieniu „wyższych wartości”, postrzegająca człowieka jako istotę kierującą się egoistycznymi interesami, maskowanymi często za pomocą wzniosłych haseł i altruistycznych ideałów. [przypis edytorski]
208. szlag (daw.) — apopleksja, wylew krwi do mózgu. [przypis edytorski]
209. tancbuda (pot.) — podrzędny lokal z salą do tańca. [przypis edytorski]
210. veto (łac.) — nie pozwalam. [przypis edytorski]
211. kokota (daw.) — prostytutka. [przypis edytorski]
212. kuplet — żartobliwa, satyryczna piosenka o budowie zwrotkowej z wyrazistym refrenem, występująca jako element wodewilu i operetki a. samodzielna forma kabaretowa. [przypis edytorski]
213. Andreas noch in Baenden frei! (niem.) — Andrzej nawet w więzach wolny. [przypis edytorski]
214. Wacht am Rhein (niem.) — Straż nad Renem, niem. pieśń patriotyczna ze słowami Maxa Schneckenburgera i melodią Karla Wilhelma, wyrosła z historycznej wrogości niemiecko-francuskiej, której pierwsze publiczne wykonanie miało miejsce w 1854. Ze względu na swoją wymowę zyskała sławę podczas wojny francusko-pruskiej (1870–1871) i cieszyła się popularnością podczas obu wojen światowych. [przypis edytorski]
215. Marsylianka — patriotyczna pieśń fr. z czasów Rewolucji Francuskiej, napisana w 1792 przez Claude’a Josepha Rouget de Lisle jako Marsz wojenny Armii Renu. Zyskała wielką popularność i nową nazwę, kiedy do Paryża triumfalnie wkroczyły oddziały ochotników z Marsylii, śpiewające ją jako swoją piosenkę marszową. W 1795 Marsylianka została ogłoszona hymnem państwowym Republiki Francuskiej. [przypis edytorski]
216. rezon (z fr. raison) — pewność siebie, śmiałość, rezolutność. [przypis edytorski]
217. flama (przestarz., z łac. flamma: płomień) — osoba (zwłaszcza kobieta) będąca w danej chwili obiektem czyjejś przelotnej miłostki, romansu. [przypis edytorski]
218. trubadur — średniowieczny wędrowny poeta i śpiewak dworski w Prowansji (ob. płd. Francja), twórca i wykonawca przede wszystkim poezji miłosnej. [przypis edytorski]
219. bałamucić (daw.) — kokietować, uwodzić. [przypis edytorski]
220. Un peu de flirt par dépit! (fr.) — nieco flirtu na złość. [przypis edytorski]
221. Un, deux, trois, capitaine et roi! (fr.) — dosł.: raz, dwa, trzy, kapitan i król; fragm. dziecięcej rymowanej wyliczanki, używanej do wykluczania kolejnej osoby z dalszej zabawy. [przypis edytorski]
222. rachować — dziś raczej: liczyć. [przypis edytorski]
223. lombard — zakład udzielający pożyczek pod zastaw przedmiotów wartościowych. [przypis edytorski]
224. satyr (mit. gr.) — jedna z istot wchodzących w skład orszaku Dionizosa, boga wina i dzikiej natury; satyrowie byli przedstawiani jako ludzie z koźlimi nogami i uszami, kojarzono ich z pożądaniem i lubieżnością. [przypis edytorski]
225. J’ai failli vous prendre au seriéux! (fr.) — omal nie potraktowałam pana poważnie. [przypis edytorski]
226. niepocześnie (daw.) — niepozornie, nieokazale. [przypis edytorski]
227. moja rzecz jest przystosować się — dziś: moją rzeczą jest przystosować się. [przypis edytorski]
228. toć (daw.) — przecież. [przypis edytorski]
229. młodsza — tu: służąca. [przypis edytorski]
230. dyspozycja — tu: rozkład, plan. [przypis edytorski]
231. przekuwać (konia) — podkuwać na nowo, zmieniać podkowy. [przypis edytorski]
232. zatrzask — zamek sprężynowy, którego zapadka zaskakuje automatycznie, bez użycia klucza. [przypis edytorski]
233. na wnątrzu (gw.) — w środku, w brzuchu. [przypis edytorski]
234. z kuńmy (gw.) — z końmi. [przypis edytorski]
235. wstydać się (daw., gw.) — wstydzić się. [przypis edytorski]
236. ekonom — nadzorca prac rolnych w dawnym majątku ziemskim. [przypis edytorski]
237. ozimina — zboże siane na jesieni. [przypis edytorski]
238. pierwej (daw.) — najpierw, na początku; wcześniej. [przypis edytorski]
239. czarny — tu: diabeł. [przypis edytorski]
240. po woli (daw.) — zgodnie ze swą wolą. [przypis edytorski]
241. wczas (daw.) — odpoczynek. [przypis edytorski]
242. ochrona a. ochronka (daw.) — sierociniec bądź instytucja opiekująca się ubogimi dziećmi. [przypis edytorski]
243. Samarkanda — miasto w Uzbekistanie, w Azji Środkowej; zał. w VI w. p.n.e.; w 1868 zdobyte przez wojska ros. i przyłączone do Rosji, w XIX w. jedno z miejsc zesłań Polaków po powstaniach narodowych. [przypis edytorski]
244. ferwor — zapał. [przypis edytorski]
245. Tiens, c’est votre mari (fr.) — spójrz, to twój mąż. [przypis edytorski]
246. C’est canaille (fr.) — to kanalia. [przypis edytorski]
247. il est correct (fr.) — on jest w porządku. [przypis edytorski]
248. Ich sei, gewährt mir die Bitte, In eurem Bunde die dritte (niem.) — niech wejdę, spełnijcie mą prośbę, do waszego związku na trzecią; cytat z ballady Fryderyka Schillera Poręka (Die Bürgschaft), ze zmienionym rodzajem gram. zaimka na żeński. [przypis edytorski]
249. Vous rentrez déjà? (fr.) — czy pani już wraca? [przypis edytorski]
250. co by kolwiek — cokolwiek by. [przypis edytorski]
251. certować się —obchodzić się z przesadną delikatnością. [przypis edytorski]
252. westalka — w starożytnym Rzymie kapłanka bogini Westy, zobowiązana do zachowania dziewictwa w czasie pełnienia tej funkcji. [przypis edytorski]
253. sowizdrzał — człowiek niepoważny. [przypis edytorski]
254. gotowam — skrócone od: gotowa jetem. [przypis edytorski]
255. lornetować kogoś (daw.) — przyglądać się komuś przez lornetkę. [przypis edytorski]
256. za starym — tu: skrócenie od: za stary jestem. [przypis edytorski]
257. śpieszę — dziś: spieszę się; mam mało czasu. [przypis edytorski]
258. zemknąć — umknąć, uciec. [przypis edytorski]
259. godziny zajęcia — tu: godziny pracy. [przypis edytorski]
260. współka (daw.) — dziś: spółka. [przypis edytorski]
261. olejarnia — zakład, w którym z nasion roślin oleistych wytłacza się olej. [przypis edytorski]
262. sankcja — tu: akceptacja, zatwierdzenie. [przypis edytorski]
263. litografia (z gr. lithos: kamień, graphein: pisać) — technika graficzna polegająca na odbijaniu kamiennej matrycy z łupku wapiennego, na której słabym kwasem wytrawiono rysunek, uprzednio naniesiony zatłuszczającą kredką a. farbą; tu: zakład wykonujący odbitki litograficzne. [przypis edytorski]
264. galant (daw.) — mężczyzna odznaczający się wyszukaną uprzejmością. [przypis edytorski]
265. ciżba — tłum. [przypis edytorski]
266. tarant (daw.) — koń maści białej w plamy. [przypis edytorski]
267. kreza a. kryza — kolisty marszczony kołnierz, noszony w XVI–XVII w. [przypis edytorski]
268. homeryczny śmiech — niepohamowany, głośny, szczery śmiech, jakim śmieją się bogowie w Iliadzie Homera. [przypis edytorski]
269. berajter (z niem. Bereiter) — ujeżdżacz koni; nauczyciel jazdy konnej. [przypis edytorski]
270. botforty — długie buty do jazdy konnej. [przypis edytorski]
271. drugi — dziś raczej: inny. [przypis edytorski]
272. antrakt — przerwa między jednym a drugim aktem w sztuce teatralnej, operze, koncercie. [przypis edytorski]
273. Styria — kraina hist. w środkowej Europie, daw. księstwo, od 1278 razem z Austrią stało się podstawą potęgi Habsburgów; ob. w większości na terenie Austrii, częściowo w płn. Słowenii. [przypis edytorski]
274. toaleta — elegancka suknia na specjalne okazje. [przypis edytorski]
275. Tytania, kłapouchy — w komedii Szekspira Sen nocy letniej tkaczowi Denko chochlik Puk zamienił głowę na głowę osła. Denko, oczekując powrotu wystraszonych towarzyszy, zaczął śpiewać, co zbudziło królową elfów Tytanię, która natychmiast się w nim zakochała. [przypis edytorski]
276. synekura (z łac. sine cura: bez troski) — intratna posada, źródło dochodu nie wymagające wysiłku. [przypis edytorski]
277. pacykarka (pot. pogard.) — kiepska, nieudolna malarka. [przypis edytorski]
278. plwać (daw.) — pluć. [przypis edytorski]
279. klika — nieformalna grupa osób wspierających się wzajemnie w dążeniu do stanowisk i kariery. [przypis edytorski]
280. srożyć (daw.) — złościć się, gniewać. [przypis edytorski]
281. pantomima — nieme widowisko sceniczne. [przypis edytorski]
282. szykowiec (daw.) — człowiek szykowny, elegant. [przypis edytorski]
283. kontramarkarnia (daw.) — szatnia; od kontramarka (daw.): znaczek, numerek otrzymywany przy oddawaniu ubrania na przechowanie personelowi w teatrze, sali koncertowej itp. [przypis edytorski]
284. Aus! (niem.) — koniec, skończone. [przypis edytorski]
285. król kurkowy — tytuł uzyskiwany przez najlepszego strzelca w corocznych konkursach stowarzyszenia myśliwskiego, w których celem była tarcza z kurkiem, czyli kogutem. [przypis edytorski]
286. mglić (daw.) — dziś popr.: mdlić. [przypis edytorski]
287. safanduła — człowiek niezaradny, pozbawiony energii, fajtłapa. [przypis edytorski]
288. partia — tu: grono osób zebranych w jednym celu, zespół. [przypis edytorski]
289. fiks (przest., z fr. jour fixe: ustalony dzień) — spotkanie towarzyskie, przyjęcie. [przypis edytorski]
290. et je ne veux pas être un mari ridicule! (fr.) — i nie chcę być śmiesznym mężem. [przypis edytorski]
291. Si vous préférez être lâche — soit! (fr.) — jeśli pan woli być nikczemny, trudno. [przypis edytorski]
292. dziewoja — dziewczyna. [przypis edytorski]
293. interesa — dziś popr.: interesy. [przypis edytorski]
294. ściągała z niej egzamin — dziś: robiła jej egzamin. [przypis edytorski]
295. odprawiła Janów — lm imienia męża użyta na określenie pary małżeńskiej; znaczenie: odprawiła Jana i jego żonę. [przypis edytorski]
296. Ile płacisz drób? — dziś: ile płacisz za drób? [przypis edytorski]
297. rachować na kogoś — dziś: liczyć na kogoś. [przypis edytorski]
298. Po czemu? — dziś popr.: po ile? [przypis edytorski]
299. boć — spójnik bo z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]
300. przybrana — tu: przebrana, upozorowana. [przypis edytorski]
301. ostentacyjnie — w taki sposób, żeby zwracać na siebie uwagę. [przypis edytorski]
302. do Sopot — daw. ndm, dziś popr.: do Sopotu. [przypis edytorski]
303. zestarzał — dziś: zestarzał się. [przypis edytorski]
304. dewocja — przesadna i ostentacyjna religijność. [przypis edytorski]
305. sztuba (daw.) — szkoła. [przypis edytorski]
306. bałamut (daw.) — uwodziciel. [przypis edytorski]
307. flegmatyczny — powolny, spokojny. [przypis edytorski]
308. pedant — człowiek drobiazgowo, często przesadnie dokładny. [przypis edytorski]
309. familia (z łac.) — rodzina. [przypis edytorski]
310. patronesa (daw., z fr.) — dama opiekująca się instytucją dobroczynną. [przypis edytorski]
311. nie stać (daw.) — zabraknąć, nie starczyć. [przypis edytorski]
312. etykietalny — wynikający z etykiety, oficjalny. [przypis edytorski]
313. etykietalniejsza — bardziej zgodna z etykietą, oficjalniejsza. [przypis edytorski]
314. fular — cienki jedwab. [przypis edytorski]
315. karta — tu: karta wizytowa, dziś: wizytówka. [przypis edytorski]
316. magazyn — tu: magazyn bławatny lub magazyn mód; duży sklep handlujący tkaninami, modnymi strojami, galanterią. [przypis edytorski]
317. gobelin — tkanina dekoracyjna przedstawiająca jakąś scenę na podobieństwo obrazu. [przypis edytorski]
318. spirytysta (z łac. spiritus: duch) — wyznawca spirytyzmu, wiary w możliwość kontaktowania się z duchami zmarłych za pośrednictwem osób mających do tego specjalne predyspozycje (tzw. mediów). [przypis edytorski]
319. medium — osoba pośrednicząca w rozmowie z duchami a. przywołująca je. [przypis edytorski]
320. mnóstwo do mówienia — dziś: mnóstwo do omówienia. [przypis edytorski]
321. impetycznie — gwałtownie. [przypis edytorski]
322. Towarzystwo Świętego Salezego — tu zapewne: warszawskie charytatywne Towarzystwo Przytułku św. Franciszka Salezego, działające na rzecz powstałego w 1882 przytułku na Powiślu. [przypis edytorski]
323. onegdaj (daw.) — przedwczoraj; także: kiedyś. [przypis edytorski]
324. lokomobila — daw. wielofunkcyjna maszyna rolnicza: silnik spalinowy na kołach, używany do napędzania innych maszyn, np. młockarni. [przypis edytorski]
325. rozpacznie (daw.) — dziś: rozpaczliwie. [przypis edytorski]
326. Rosa Bonheur, właśc. Marie-Rosalie Bonheu (1822–1899) — fr. malarka i rzeźbiarka, przedstawicielka naturalizmu, zyskała sławę głównie dzięki obrazom ze zwierzętami (Orka w Nivernais, Koński jarmark); najsławniejsza malarka XIX w. [przypis edytorski]
327. Taniec śmierci — alegoria wyrażająca równość wszystkich ludzi wobec śmierci: taniec szkieletów z ludźmi różnych stanów społecznych i zawodów; przedstawienia tańca śmierci w sztukach plastycznych stały się szczególnie popularne w późnym średniowieczu. [przypis edytorski]
328. zresztą (daw.) — co do reszty, poza tym. [przypis edytorski]
329. podmalówka — pierwsza warstwa farby nakładana na zagruntowane płótno, nadająca ogólną tonację kolorystyczną; czasem służąca jako rodzaj szkicu malarskiego, często uproszczonego i jednobarwnego, który pozwala artyście przy wykonywaniu drugiej warstwy skoncentrować się na detalach i kolorystyce. [przypis edytorski]
330. Sąsiadko witaj! Co mi świat! — fragm. jednej z kompozycji na głos i fortepian do tekstu wiersza Po latach (Nach sieben Jahren) niem. poety Rudolfa Baumbacha (1840–1905), w tłum. Czesława Jankowskiego (1857–1929). [przypis edytorski]
331. Giotto di Bondone (1266–1337) — malarz i architekt wł., wyznaczył drogę renesansowemu malarstwu wł. poprzez przejście od stylu wschodniego, bizantyjskiego do łacińsko-włoskiego. [przypis edytorski]
332. Szymon i Juda — apostołowie Jezusa, wg tradycji razem ponieśli męczeńską śmierć w Persji; w Kościele katolickim ich święto liturgiczne obchodzone jest 28 października. [przypis edytorski]
333. heraus (niem.) — tu: skrócone od pot. heraus mit der Sprache: opowiadaj wreszcie; gadajże. [przypis edytorski]
334. tkacz Pyram — właśc. tkacz Denko; w Śnie nocy letniej tkacz Denko to aktor-amator, który razem z pięcioma innymi, podobnymi sobie rzemieślnikami dla uświetnienia wesela księcia Aten Tezeusza i królowej Amazonek Hipolity organizuje przedstawienie o legendarnej nieszczęśliwej miłości Pyrama i Tysbe; w sztuce przypadło mu zagrać rolę Pyrama. [przypis edytorski]
335. alkowa (daw.) — sypialnia. [przypis edytorski]
336. za oczy — tu: za oczami (por. zaocznie), za plecami. [przypis edytorski]
337. komunał — ogólnie znane stwierdzenie, nieposiadające głębszej treści; banał, frazes. [przypis edytorski]
338. invulnérable (fr.) — nie do zranienia. [przypis edytorski]
339. potwarca (daw.) — człowiek, który rzuca potwarz, szkaluje; oszczerca. [przypis edytorski]
340. podżyły (daw.) — starszy, podstarzały. [przypis edytorski]
341. die Walpurgisnacht (niem.) — noc Walpurgi, nazwa nocy z 30 kwietnia na 1 maja, daw. pogańskiego święta. Święto to zaczynało się w przeddzień ogłoszonego później dnia św. Walburgi (Walpurgis), stąd nazwa. W folklorze niem. podczas nocy Walpurgi miał odbywać się zlot czarownic na górze Brocken, najwyższym szczycie masywu Harz. [przypis edytorski]
342. radny (daw.) — umiejący sobie radzić, zaradny. [przypis edytorski]
343. karota (z fr.) — wyłudzanie, naciąganie na wydatek. [przypis edytorski]
344. kryminał — tu: zbrodnia, przestępstwo. [przypis edytorski]
345. patera — rodzaj płaskiego naczynia na nóżce. [przypis edytorski]
346. mam do tego pomagać — dziś: mam w tym pomagać. [przypis edytorski]
347. suchotnik (daw.) — gruźlik. [przypis edytorski]
348. lokata (daw., z łac. locatus: umieszczony) — miejsce, pomieszczenie, mieszkanie. [przypis edytorski]
349. Cavalleria, właśc. Cavalleria rusticana — Rycerskość wieśniacza, opera wł. kompozytora Pietro Mascagniego (1863–1945) z 1890 r. [przypis edytorski]
350. Carmena — dziś popr.: Carmen (ndm), opera fr. kompozytora Georges’a Bizeta (1838–1875) z 1875 r. [przypis edytorski]
351. idée fixe (fr.) — powracająca, natrętna myśl. [przypis edytorski]
352. raut — oficjalne przyjęcie wieczorne. [przypis edytorski]
353. stawić — tu: postawić. [przypis edytorski]
354. kwestować — zbierać datki na cele dobroczynne. [przypis edytorski]
355. Wiedeński — tu: dworzec kolejowy w Warszawie, zbudowany w 1845 dla Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, ob. nieistniejący. [przypis edytorski]
356. miss (ang.) — panna. [przypis edytorski]
357. afront — obraza, zniewaga. [przypis edytorski]
358. tabes — porażenie rdzenia kręgowego, objaw kiły. [przypis edytorski]
359. Tam byłby raj, tam byłby raj, żebyś ty ze mną była — fragm. kompozycji Moniuszki do wiersza Mickiewicza Do H *** (Wezwanie do Neapolu); tekst nieznacznie zmieniony, u Mickiewicza: „Tu byłby raj”, w dwu pierwszych strofach: „Tam był mi raj”. [przypis edytorski]
360. anonsować — zapowiadać, ogłaszać czyjeś przybycie. [przypis edytorski]
361. gorzej (...) własnego —dziś: gorzej od własnego. [przypis edytorski]
362. desperować — rozpaczać. [przypis edytorski]
363. cukry (daw.) — słodycze. [przypis edytorski]
364. żenować się — krępować się. [przypis edytorski]
365. Va te pendre ailleurs! (fr., pot.) — dosł: idź się powieś gdzieś indziej. [przypis edytorski]
366. Wizytki — tu: kościół Wizytek w Warszawie, przy ulicy Krakowskie Przedmieście, barokowy, z bogatym w zdobienia wnętrzem, wraz z amboną w kształcie dzioba łodzi, wyposażoną w maszt z żaglem, sieci i kotwicę. [przypis edytorski]
367. gors — tu: biust, piersi. [przypis edytorski]
368. kompliment (daw.) — komplement. [przypis edytorski]
369. karta na mieszkanie — ogłoszenie o mieszkaniu do wynajęcia. [przypis edytorski]
370. figurować (daw.) — uczestniczyć, brać udział w czymś. [przypis edytorski]
371. cyrkuł — komisariat policji w zaborze rosyjskim. [przypis edytorski]
372. żeby nie sprzedawano maszyny tej szwaczce — tu: żeby nie sprzedawano maszyny tej szwaczki. [przypis edytorski]
373. Herse — pot.: ekskluzywny dom mody założony przez Bogusława Hersego w Warszawie. [przypis edytorski]
374. Non, mon cher (fr.) — nie, mój drogi. [przypis edytorski]
375. le foyer, l’alcôve conjugale (fr.) — domowe ognisko, sypialnia małżeńska. [przypis edytorski]
376. Tiens! (fr.) — słuchaj; spójrz. [przypis edytorski]
377. pour prendre mari (fr.) — żeby wyjść za mąż. [przypis edytorski]
378. komeraż (daw.) — intryga, plotka. [przypis edytorski]
379. tyrada — długa wypowiedź, zwł. podniosła lub gwałtowna. [przypis edytorski]
380. Mon Dieu (fr.) — mój Boże. [przypis edytorski]
381. enfin (fr.) — wreszcie, w końcu. [przypis edytorski]
382. Co jest żona! — dziś popr.: czym jest żona. [przypis edytorski]
383. Feniks — legendarny ptak, ginący w płomieniach i odradzający się z popiołów. [przypis edytorski]
384. Chimera (mit. gr.) — ziejący ogniem potwór z głową lwa, ciałem kozy i ogonem węża. [przypis edytorski]
385. Graal — legendarny kielich, z którego Jezus pił podczas Ostatniej Wieczerzy. Jeden z ważnych motywów w cyklu legend arturiańskich: poszukiwali go rycerze Okrągłego Stołu. [przypis edytorski]
386. à la (fr.) — wykonany w sposób przypominający coś innego. [przypis edytorski]
387. Böcklin, Arnold (1827–1901) — szwajcarski malarz symbolista, malował nastrojowe, fantastyczne pejzaże, często z istotami mitologicznymi: nimfami, najadami, trytonami. [przypis edytorski]
388. Je m’en fiche! (fr.) — mam to w nosie. [przypis edytorski]
389. zawczoraj (daw.) — przedwczoraj. [przypis edytorski]
390. Tworki — daw. folwark koło Warszawy, w którym w 1891 założono szpital psychiatryczny; ob. dzielnica Pruszkowa. [przypis edytorski]
391. Jakuci — naród turecki zamieszkujący wsch. Syberię. W carskiej Rosji zamieszkiwana przez nich kraina, Jakucja, była od XIX w. miejscem karnego zesłania. [przypis edytorski]
392. pierwej (daw.) — najpierw. [przypis edytorski]
393. mnie i owszem — tu w znaczeniu: mnie to odpowiada. [przypis edytorski]
394. z resztą — tu daw.: poza tym. [przypis edytorski]
395. filut — ktoś przebiegły, spryciarz. [przypis edytorski]
396. zapoznany (daw.) — niepoznany, niedoceniony, zapomniany. [przypis edytorski]
397. bałaguła (daw., reg.) — furman, woźnica. [przypis edytorski]
398. suty (daw.) — obfity, wielki. [przypis edytorski]
399. zbywszy — dziś: pozbywszy się. [przypis edytorski]
400. Auf das gewesene gibt der Jude nichts (niem., przysł.) — za to, co było, Żyd nie daje nic. [przypis edytorski]
401. bona (daw.) — wychowawczyni małych dzieci w zamożnych rodzinach. [przypis edytorski]
402. troskać się (daw.) — martwić się. [przypis edytorski]
403. konsylium (łac. consilium: rada) — narada lekarzy przeprowadzana w celu rozpoznania choroby i ustalenia sposobu leczenia. [przypis edytorski]
404. wyjechał był — daw. forma czasu zaprzeszłego, wyrażająca czynność wcześniejszą od wydarzeń opisywanych w czasie przeszłym, dziś: wyjechał (przedtem, uprzednio). [przypis edytorski]
405. rotunda (z łac.: okrągła) — tu daw.: koliste, długie okrycie damskie, bez rękawów. [przypis edytorski]
406. Rozebrał się powoli, nasłuchując ostry, krzykliwy głos... — dziś powiedzielibyśmy: Rozebrał się powoli i nasłuchał się przy tym ostrego, krzykliwego głosu; być może jednak chodzi o znaczenie: Rozebrał się powoli, wsłuchując się w ostry, krzykliwy głos. [przypis edytorski]
407. juści (gw.: już ci) — tu: wzmocnione już. [przypis edytorski]
408. otomana — sofa, niska wyściełana kanapa z poduszkami i wałkami stanowiącymi oparcie. [przypis edytorski]
409. Hans Kuk Klauber, lass molen stolm (niem.) — zniekszt.: Hans Hug Klauber laß Malen stohn (niem.) — Hansie Hugu Klauberze, ostaw malowanie; pierwszy werset ze słów Śmieci do Malarza, towarzyszących jednemu z fragmentów wielkiego malowidła ściennego Taniec Śmierci, stworzonego ok. 1440 w Bazylei po epidemii zarazy; dzieło liczyło ok. 60 m dł., w 1568 zostało odnowione przez Hansa Huga Klaubera (zm. 1578). [przypis edytorski]
410. dysponować — tu: wydać polecenie wykonania a. dostarczenia. [przypis edytorski]
411. article de Varsovie (fr.) — wyrób warszawski. [przypis edytorski]
412. toć (daw.) — przecież. [przypis edytorski]
413. nie zaszczepić jej — tu w znaczeniu: nie da się jej zaszczepić. [przypis edytorski]
414. szpital św. Łazarza — daw. szpital w Warszawie, specjalistyczny ośrodek chorób wenerycznych i skórnych. [przypis edytorski]
415. notabene (łac. nota bene: zauważ dobrze) — zwrot wprowadzający ważną wtrąconą informację, używany w znaczeniu: „warto zaznaczyć”. [przypis edytorski]
416. dziesiątemu zakazać, powiedzieć itp. (daw., pot.) — niejednemu, każdemu. [przypis edytorski]
417. fuga (wł., łac.) — ucieczka. [przypis edytorski]
418. kantor (daw.) — biuro, kancelaria; tu: biuro pośrednictwa pracy. [przypis edytorski]
419. ekstracug (od ekstra i niem. Zug: pociąg) — pociąg nadzwyczajny, pospieszny, ekspres. [przypis edytorski]
420. tyli (gw.) — taki (o rozmiarze), tak wielki a. tak mały. [przypis edytorski]
421. azyl — miejsce bezpiecznego schronienia; tu: przytułek. [przypis edytorski]
422. szkarlatyna — płonica, ostra choroba zakaźna wieku dziecięcego, której towarzyszy czerwona drobna wysypka na całym ciele. Przed upowszechnieniem penicyliny po II wojnie światowej szkarlatyna była najczęstszą chorobą wieku dziecięcego o bardzo ciężkim przebiegu, jej śmiertelność wynosiła 25%. [przypis edytorski]
423. guarda e passa! (wł.) — dosł.: popatrz i idź dalej; fragm. wersu z Boskiej Komedii Dantego (Piekło III, 51): Non ragioniam di lor, ma guarda e passa: Nie mówmy o nich; popatrz i pójdź dalej. (tł. Edward Porębowicz). [przypis edytorski]
424. syndykat — stowarzyszenie kupców a. przedsiębiorców zawiązane w celu dokonania wspólnego, jednorazowego przedsięwzięcia lub w calu stałego wykonywania operacji na wielką skalę, przekraczającą możliwości każdego z uczestników; niekiedy syndykat ma charakter kartelu: porozumienia wielkich przedsiębiorstw określonej gałęzi przemysłu mającego na celu zmonopolizowanie rynku. [przypis edytorski]
425. jak sobie da rady — dziś popr.: jak sobie da radę. [przypis edytorski]
426. ambaras (daw.) — trudność, kłopot. [przypis edytorski]
427. rejent (daw.) — notariusz. [przypis edytorski]
428. numer — tu: pokój opatrzony numerem. [przypis edytorski]
429. nie stać (daw.) — zabraknąć, nie starczyć. [przypis edytorski]
430. Naśladowanie Chrystusa, właśc. O naśladowaniu Chrystusa (łac. De imitatione Christi) — bardzo popularna książka religijna, poradnik życia chrześcijańskiego, napisany ok. 1418–1427, przypisywany Tomaszowi à Kempis. [przypis edytorski]
431. zdumiał — dziś popr.: zdumiał się. [przypis edytorski]
432. przykrzyć sobie (daw.) — z przykrością, niechętnie znosić coś. [przypis edytorski]
433. czy życzą — dziś: czy życzą sobie. [przypis edytorski]
434. lotem spojrzała — dziś: przelotnie spojrzała. [przypis edytorski]
435. kontent — zadowolony. [przypis edytorski]
436. nie uważając — tu: nie zauważając. [przypis edytorski]
437. ne suprantu (litew.) — nie rozumiem. [przypis edytorski]
438. nazwa — tu: nazwisko, imię. [przypis edytorski]
439. je (gw.) — jest. [przypis edytorski]
440. onej (daw.) — tej. [przypis edytorski]
441. Żmujdzinka — popr.: Żmudzinka, mieszkanka Żmudzi, krainy hist. stanowiącej zachodnią część Litwy. [przypis edytorski]
442. kondel (daw., gw.) — kundel; tu: wyzwisko. [przypis edytorski]
443. ki (daw., gw.) — jaki, który. [przypis edytorski]
444. ożóg — kij do poprawiania ognia i przegarniania węgli w piecu; pogrzebacz. [przypis edytorski]
445. wasza — tu: wasza żona. [przypis edytorski]
446. dymać (pot.) — prędko iść a. biec; pędzić; uciekać. [przypis edytorski]
447. zwracać się (daw.) — kierować się w przeciwną stronę, zawracać. [przypis edytorski]
448. nieobrachowane — dziś: nieobliczone, tu: niezaplanowane. [przypis edytorski]
449. samochcąc (daw.) — z własnej woli. [przypis edytorski]
450. fiks (przest., z fr. jour fixe: ustalony dzień) — spotkanie towarzyskie, przyjęcie. [przypis edytorski]
451. legowany — zapisany w testamencie. [przypis edytorski]
452. utopia — pojęcie użyte po raz pierwszy w 1516 roku przez Thomasa More’a jako tytuł dzieła; projekt idealnego ustroju; tu: coś nierealnego. [przypis edytorski]
453. obydwa patrzyli — dziś popr.: obydwaj patrzyli. [przypis edytorski]
454. z mojej racji (daw.) — z mojego powodu. [przypis edytorski]
455. pod firmą (daw.) — pod przykrywką. [przypis edytorski]
456. była nie weszła — daw. forma czasu zaprzeszłego; dziś: nie weszła (wówczas, wcześniej). [przypis edytorski]
457. opatrzeć — dziś popr.: opatrzyć. [przypis edytorski]
458. Hugonoci, właśc. Hugenoci (fr. Les Huguenots) — francuska opera niem. kompozytora Giacomo Meyerbeera (1791–1864) z 1836 r., nawiązująca do rzezi hugenotów (fr. kalwinistów) podczas tzw. nocy św. Bartłomieja. [przypis edytorski]
459. Lohengrin — opera romantyczna niem. kompozytora Ryszarda Wagnera (1813–1883) z 1850 r., na podstawie średniowiecznej legendy o Rycerzu Łabędzia. [przypis edytorski]
460. konsystorz (daw.) — kuria biskupia, podległy biskupowi kościelny urząd administracyjny i sądowniczy; do kompetencji sądu konsystorskiego należało m.in. orzekanie w sprawach o unieważnienie małżeństwa. [przypis edytorski]
461. Messalina, Valeria (ok. 17–40) — trzecia żona rzym. cesarza Klaudiusza, znana z urody i licznych kochanków; skazana na śmierć za spisek przeciwko mężowi. [przypis edytorski]
462. niepodobna coś zrobić (daw.) — nie można, nie da się, nie sposób coś zrobić. [przypis edytorski]
463. stawić zakład (daw.) — pójść o zakład, założyć się o coś. [przypis edytorski]
464. dziesiątemu zakazać, powiedzieć itp. (daw., pot.) — niejednemu, każdemu. [przypis edytorski]
465. bałamuctwo (daw.) — tu: spędzanie czasu na hulankach. [przypis edytorski]
466. rej wodzić (daw.) — przewodzić. [przypis edytorski]
467. żebym — tu: gdybym. [przypis edytorski]
468. wiedzieć (daw.) — znać. [przypis edytorski]
469. dyć (daw., gw.) — przecież. [przypis edytorski]
470. wczora (daw.) — dziś popr.: wczoraj. [przypis edytorski]
471. czerń (daw., pogardl.) — motłoch, pospólstwo. [przypis edytorski]
472. Co wy ta wiecie (gw.) — co wy tam wiecie. [przypis edytorski]
473. jako (daw., gw.) — jak. [przypis edytorski]
474. chuchra — dziś chuchro: człowiek mizerny, wychudzony; biedak. [przypis edytorski]
475. zatracenie — zatraceniec, niegodziwiec, utrapieniec. [przypis edytorski]
476. stancja (daw.) — izba, pokój, zwłaszcza wynajmowane; dziś: mieszkanie a. pokój wynajmowane uczniom a. studentom uczącym się poza miejscem stałego zamieszkania. [przypis edytorski]
477. De grâce, ne me faites pas perdre mon sérieux (fr.) — na litość boską, proszę mi nie odbierać powagi. [przypis edytorski]
478. Demostenes (384–322 p.n.e.) — słynny mówca gr., głośny zwłaszcza dzięki swym mowom przeciw królowi macedońskiemu Filipowi (tzw. filipiki). Wg Plutarcha za młodu mówił niewyraźnie i miał wadę wymowy, czego pozbył się, ćwicząc recytację z kamykami w ustach. [przypis edytorski]
479. czeladka (daw.) — zdrobnienie od czeladź, tj. służba bądź szerzej: zależni domownicy. [przypis edytorski]
480. zda się komuś — zdaje się komuś. [przypis edytorski]
481. Pod Twoją obronę, Dziesięcioro, Wierzę, Aniele Boży — modlitwy katolickie. [przypis edytorski]
482. huncwot (daw., pot.) — szelma, łobuz. [przypis edytorski]
483. andrus (daw.) — łobuz. [przypis edytorski]
484. paltot (z fr., przestarz.) — palto. [przypis edytorski]
485. zdumiała — dziś popr.: zdumiała się. [przypis edytorski]
486. statuta — dziś popr.: statuty; tu: przepisy regulujące działanie przedsiębiorstwa. [przypis edytorski]
487. guwernantka — prywatna, domowa nauczycielka i wychowawczyni. [przypis edytorski]
488. obrazek Częstochowskiej — miniatura obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej z sanktuarium na Jasnej Górze, otoczonego szczególnym kultem religijnym wśród wiernych Kościoła rzymskokatolickiego i uważanego za cudowny. [przypis edytorski]
489. padół (daw.) — nisko położony teren, dolina, wąwóz; przen.: cała ziemia jako miejsce życia doczesnego. [przypis edytorski]
490. złocień polny — roślina z rodziny astrowatych, chwast polny o żółtych kwiatach. [przypis edytorski]
491. zmylić się (daw.) — pomylić się; popełnić błąd. [przypis edytorski]
492. facjatka — mieszkanie a. pokój na poddaszu. [przypis edytorski]
493. by — jak, jakby. [przypis edytorski]
494. kapucyni — zgromadzenie zakonne o surowej regule, powstałe w XVI w. jako odłam zakonu franciszkanów. [przypis edytorski]
495. cyborium — obudowa nad ołtarzem w kościele, mająca kształt baldachimu podtrzymywanego przez kolumny; cyborium to także naczynie liturgiczne służące do przechowywania hostii; dawniej nazywano tak również tabernakulum: ozdobną, zamykaną szafkę, gdzie przechowuje się cyborium z hostiami (dawniej tabernakulum często umieszczano na głównym ołtarzu). [przypis edytorski]
496. zydel (daw.) — prosty, drewniany stołek. [przypis edytorski]
497. małowiele (daw., gw.) — niewiele, trochę. [przypis edytorski]
498. Dante Alighieri (1265–1321) — jeden z najwybitniejszych poetów włoskich, autor poematu Boska Komedia, przedstawiającego wizję wędrówki poety przez trzy światy pozagrobowe: Piekło, Czyściec i Raj. [przypis edytorski]
499. Prenez tout! (fr.) — niech pani bierze wszystko. [przypis edytorski]
500. splasnąć — plasnąć, klasnąć. [przypis edytorski]
501. obzierać się (daw.) — zwracać uwagą na coś. [przypis edytorski]
502. zadowalniać — dziś popr.: zadowalać. [przypis edytorski]
503. rekolekcje — w kościele katolickim nauki połączone z mszą, służące pogłębieniu życia religijnego i odnowie moralności. [przypis edytorski]
504. Co chcesz — tu daw.: ile chcesz (jaką kwotę). [przypis edytorski]
505. urządzenie (daw.) — wyposażenie mieszkania: ogół umeblowania i sprzętów. [przypis edytorski]
506. gutaperka — substancja zbliżona do kauczuku, otrzymywana z soku drzewa gutaperkowego. [przypis edytorski]
507. restaurować — daw. ogólnie: odnawiać, odświeżać; tu: regenerować, odzyskiwać (siły). [przypis edytorski]
508. obok Zygmunta — obok kolumny Zygmunta, pomnika króla Zygmunta III Wazy na placu Zamkowym w Warszawie. [przypis edytorski]
509. Hydra (mit. gr.) — potwór z wieloma głowami, odrastającymi po ścięciu, zabity przez Heraklesa. [przypis edytorski]
510. rejwach — zgiełk, zamieszanie. [przypis edytorski]
511. jak ty dasz rady — dziś popr.: jak ty dasz radę. [przypis edytorski]
512. skrewić (pot.) — zawieść. [przypis edytorski]
513. wiadomy (daw.) — znany. [przypis edytorski]
514. ateusz — ateista. [przypis edytorski]
515. graczów — dziś popr. D. lm: graczy. [przypis edytorski]
516. syfon — grubościenna butla do napojów gazowanych (np. wody sodowej), zaopatrzona w dźwignię, której naciśnięcie powoduje, że ciśnienie zawartego wewnątrz dwutlenku węgla wypycha wodę przez rurkę na zewnątrz. [przypis edytorski]
517. przeflancować — przesadzić w inne miejsce (od flanca: sadzonka, rozsada). [przypis edytorski]
518. Asra — pieśń z towarzyszeniem fortepianu, kompozycja Antona Rubinsteina do tekstu wiersza Heinego Der Asra (Azra). [przypis edytorski]
519. Rubinstein, Anton Grigoriewicz (1829–1894) — ros. pianista, kompozytor i dyrygent, jeden z największych wirtuozów fortepianowych XIX w., płodny kompozytor. [przypis edytorski]
520. Pieśń wieczorna — jedna z najpopularniejszych pieśni Stanisława Moniuszki, skomponowana do tekstu Władysława Syrokomli, pochodząca z II Śpiewnika domowego (1854). [przypis edytorski]
521. barkarola (z wł.) — tradycyjna pieśń weneckich gondolierów o rytmie odtwarzającym ruch wioseł. [przypis edytorski]
522. co kosztują — dziś: ile kosztują. [przypis edytorski]
523. prałat — wyższy dostojnik sprawujący władzę kościelną w kościele katolickim. [przypis edytorski]
524. Gracja (mit. rzym.) — jedna z trzech bogiń wdzięku, piękna i radości; ich gr. odpowiednik to Charyty. [przypis edytorski]
525. Muza (mit. gr.) — bogini opiekunka pewnej sztuki pięknej lub nauki; tradycyjnie wymienia się dziewięć tzw. muz olimpijskich, córek Zeusa i Mnemosyne, z których każda opiekowała się konkretną dziedziną twórczości. [przypis edytorski]
526. odyniec — stary dzik, żyjący w pojedynkę, poza stadem. [przypis edytorski]
527. turbować się (daw.) — martwić się. [przypis edytorski]
528. Postawili Mickiewiczowi pomnik — warszawski pomnik Adama Mickiewicza, znajdujący się na skwerze przy ul. Krakowskie Przedmieście, zaprojektowany przez Cypriana Godebskiego, został odsłonięty w 100-lecie urodzin poety, 24 grudnia 1898. Budowę sfinansowano z datków społeczeństwa, zbieranych od maja do lipca 1897. [przypis edytorski]
529. głupcem był — tu: głupcem byłem. [przypis edytorski]
530. Trzech Budrysów — ballada Mickiewicza, w której stary Litwin Budrys wyprawił trzech synów na wyprawy wojenne w różne strony świata, a każdy z nich zamiast łupów przywiózł do domu narzeczoną Laszkę (Polkę). [przypis edytorski]
531. Laszka — Polka. [przypis edytorski]
532. koroniarz — mieszkaniec Korony, od: Korona Królestwa Polskiego, oznaczającego królestwo polskie (w odróżnieniu od Rzeczpospolitej, czyli państwa złożonego z Polski i Litwy). [przypis edytorski]
533. za to ją (żonę Jagiełły) świętą omal zrobili — Jadwiga Andegaweńska (1373/1374–1399), żona Władysława Jagiełły, znana z pobożnego życia i działalności charytatywnej, po śmierci została otoczona kultem; w 1997 oficjalnie ogłoszono ją świętą. [przypis edytorski]
534. furda (daw.) — błahostka. [przypis edytorski]
535. wogzal (z ros. вокзал) — dworzec. [przypis edytorski]
536. cloche (fr.) — klosz, dzwon. [przypis edytorski]
537. temata — dziś popr.: tematy. [przypis edytorski]
538. rzucił papieros — dziś częściej B. lp w formie: rzucił papierosa. [przypis edytorski]
539. rober — faza gry w winta, wista i brydża, która kończy się podsumowaniem punktów. [przypis edytorski]
540. gremialny — ogólny, masowy. [przypis edytorski]
541. mitręga — tu: przeszkoda, zwłoka. [przypis edytorski]
542. dyska (daw., z fr. dix: dziesięć) — dyszka, dziesiątka; tu zapewne: moneta o nominale 10 kopiejek, wręczana jako napiwek. [przypis edytorski]
543. wiesza — tu w znaczeniu: wiesza na nas psy, oczernia. [przypis edytorski]
544. gałgaństwo (pot.) — łotrostwo, hultajstwo. [przypis edytorski]
545. drapichrust (pot.) — włóczęga, łobuz. [przypis edytorski]
546. flama (przestarz., z łac. flamma: płomień) — osoba (zwłaszcza kobieta) będąca w danej chwili obiektem czyjejś przelotnej miłostki, romansu. [przypis edytorski]
547. intendentura (daw.) — nadzór; dziś: dział instytucji, który zajmuje się zaopatrzeniem i sprawami gospodarczymi. [przypis edytorski]
548. falanster — osiedle zamieszkiwane przez wspólnotę zwaną falangą, forma organizacji zaproponowana przez francuskiego socjalistę utopijnego Charles’a Fouriera (1772–1837) zamiast państwa; na falanster miały się składać obszary rolne, park, zabudowania gospodarcze i obszerny budynek, gdzie żyłoby i wspólnie pracowało półtora tysiąca osób obojga płci i wszystkich potrzebnych wspólnocie profesji. [przypis edytorski]
549. klępa — samica łosia; przen. obelż.: kobieta ociężała, niezdarna. [przypis edytorski]
550. negliżować (daw.) — zaniedbywać, ignorować. [przypis edytorski]
551. kapary — zakonserwowane w soli, occie, oliwie lub winie pąki kwiatowe kaparu ciernistego (Capparis spinosa), używane jako wykwintny dodatek do potraw, o słodko-kwaśnym, nieco pikantnym smaku. [przypis edytorski]
552. nieoptyczne — tu: nieprezentujące się dobrze. [przypis edytorski]
553. Lietuwninkaj mes esam gime (litew.) — dziś popr.: Lietuvninkai mes esam gimę (Urodziliśmy się Litwinami), pieśń do tekstu patriotycznego wiersza Georga Sauerweina (1831–1904) z 1879; z napisaną w 1908 muzyką Stasysa Šimkusa wiersz ten zyskał wielką popularność i stał się nieoficjalnym hymnem Małej Litwy, regionu Litwy leżącego na terenie daw. Prus. [przypis edytorski]
554. Es erben sich Gesetz und Rechte, wie eine ewige Krankheit fort!... (niem.) — dziedziczy się ustawy i prawa jak wieczną chorobę; cytat z Fausta Goethego (słowa Mefistofelesa z Pracowni). [przypis edytorski]
555. tyfus — ostra choroba zakaźna. [przypis edytorski]
556. chinina — lek w postaci białego, gorzkiego proszku, otrzymywany z kory chinowca. [przypis edytorski]
557. prezerwatywa (daw.) — środek ochronny, zapobiegający chorobie. [przypis edytorski]
558. wyjeżdża (...) dla (...) interesów — dziś: w sprawie interesów. [przypis edytorski]
559. czerwony (pot. o człowieku) — mający lewicowe poglądy (od czerwonego sztandaru, symbolu używanego przez socjalistów, komunistów i inne ruchy lewicowe). [przypis edytorski]
560. trza (daw.) — dziś: trzeba. [przypis edytorski]
561. winnam — skrócenie od: winna jestem. [przypis edytorski]
562. Hrabina — opera Stanisława Moniuszki, wystawiona po raz pierwszy 7 lutego 1859 r. [przypis edytorski]
563. radam — skrócenie od: rada jestem. [przypis edytorski]
564. boczyć się — być obrażonym, okazywać komuś swoją niechęć. [przypis edytorski]
565. Vous me donnez l’envie d’essayer d’un beau garçon! (fr.) — wzbudza pan we mnie ochotę na pięknego chłopca. [przypis edytorski]
566. Et vous m’en donnez d’essayer d’une comtesse. (fr.) — a pani wzbudza we mnie ochotę na hrabinę. [przypis edytorski]
567. kamea — szlachetny a. półszlachetny kamień ozdobiony wypukłą płaskorzeźbą, często przedstawiającą profil jakiejś osoby; w 2 poł. XIX w. brosze z kameą były popularnym elementem stroju wytwornych dam. [przypis edytorski]
568. „Lutnia” — warszawskie towarzystwo śpiewacze, założone w 1887 r. przez Piotra Maszyńskiego. [przypis edytorski]
569. uwertura (muz.) — utwór orkiestrowy będący wstępem do opery, kantaty, oratorium itp. [przypis edytorski]
570. admirować (daw., z łac.) — uwielbiać, podziwiać. [przypis edytorski]
571. oświetlone jaskrawym światłem gazu — na przełomie XIX i XX w. w dużych miastach Polski miejsca publiczne oświetlano zasilanymi z gazowni lampami gazowymi, emitującymi silne światło dzięki rozgrzewaniu do białości siatki żarowej płomieniem spalanego gazu. [przypis edytorski]
572. antrakt — przerwa między jednym a drugim aktem w sztuce teatralnej, operze, koncercie. [przypis edytorski]
573. wyraj (daw.) — odlot ptaków na zimę a. ciepłe kraje, do których odlatują, przen.: miejsce wypoczynku. [przypis edytorski]
574. dotknął był — daw. forma czasu zaprzeszłego; dziś: dotknął. [przypis edytorski]
575. kapelmistrz — kierownik orkiestry; dyrygent. [przypis edytorski]
576. szpetnie — brzydko. [przypis edytorski]
577. stręczyć (daw.) — podsuwać komuś kupno czegoś, zatrudnienie kogoś itp.; namawiać, polecać. [przypis edytorski]
578. perkal — cienkie płótno bawełniane. [przypis edytorski]
579. mendel (daw.) — 15 sztuk. [przypis edytorski]
580. w totka — tu: w zakładach na wyścigach konnych. [przypis edytorski]
581. Wzięłaby dużo młodszych — przegoniłaby wiele młodszych. [przypis edytorski]
582. targowica (daw.) — targowisko; targ. [przypis edytorski]
583. obstalowany — zamówiony. [przypis edytorski]
584. inwentarz — tu: zwierzęta hodowlane. [przypis edytorski]
585. frisch (niem.) — świeży, świeża. [przypis edytorski]
586. ambaras (daw.) — trudność, kłopot. [przypis edytorski]
587. rzecz swoją — tu: to, czym się zajmuje, swój zawód. [przypis edytorski]
588. rozpacznie (daw.) — dziś: rozpaczliwie. [przypis edytorski]
589. mimo wiedzy — dziś: mimowiednie, nieświadomie. [przypis edytorski]
590. rezurekcja — w kościele katolickim uroczyste nabożeństwo wielkanocne połączone z procesją, odprawiane o świcie w Niedzielę Wielkanocną. [przypis edytorski]
591. zapustna niedziela (przestarz.) — ostatnia niedziela karnawału. [przypis edytorski]
592. ostatki — końcowe dni karnawału. [przypis edytorski]
593. werfel (z niem.) — rasa gołębi. [przypis edytorski]
594. skwerek przy Koperniku — skwer przy pomniku Mikołaja Kopernika w Warszawie, przed pałacem Staszica, u zbiegu Krakowskiego Przedmieścia i Nowego Światu. [przypis edytorski]
595. figura Zbawiciela — tu: wykonana z brązu figura Chrystusa dźwigającego krzyż, stojąca przed kościołem Świętego Krzyża w Warszawie. [przypis edytorski]
596. Berga ulica (w Warszawie) — nazwana na cześć Fiodora Fiodorowicza Berga (właśc. Friedricha Wilhelma Remberta von Berg), ros. feldmarszałka, namiestnika Królestwa Polskiego w latach 1863–1874; od 1916: ul. Traugutta. [przypis edytorski]
597. robaczek — tu: maleństwo, małe dziecko. [przypis edytorski]
598. coraz — tu: coraz to, co trochę. [przypis edytorski]
599. Popielec — środa popielcowa, w kalendarzu chrześcijańskim dzień pokutny, rozpoczynający Wielki Post. Wtorek przed Popielcem to ostatni dzień karnawału. [przypis edytorski]
600. Ukochani przez bogów umierają młodo — cytat z gr. dramaturga Menandra (342–291 p.n.e.). [przypis edytorski]
601. bez meldowania — tu: bez zapowiedzi. [przypis edytorski]
602. Rosienie — niewielkie miasto na Litwie, w okręgu kowieńskim. [przypis edytorski]
603. ordynować (daw.) — przepisywać lekarstwa, udzielać porad lekarskich, przyjmować pacjentów. [przypis edytorski]
604. racja — tu: powód, przyczyna. [przypis edytorski]
605. wsze (daw.) — wszystkie. [przypis edytorski]
606. przemówić się (daw.) — pokłócić się. [przypis edytorski]
607. gdzie zaś! (gw.) — gdzie tam, skądże. [przypis edytorski]
608. oprzątnąć — tu: uprzątnąć. [przypis edytorski]
609. maić (daw.) — ozdabiać kwiatami. [przypis edytorski]
610. parada (daw. pot.) — wystawność, przepych, rarytas. [przypis edytorski]