Rozdział XII. Bóg mrozu na maszynie
W nocy z 19 na 20 sierpnia 1928 roku zapanował niesłychany, nigdy jeszcze nie notowany przez ludzi starych, mróz. Przyszedł i przetrwał dwa dni, dosięgając do 18 stopni. Zezwierzęciała Moskwa zamknęła wszystkie drzwi, wszystkie okna. Dopiero pod koniec trzeciego dnia zrozumiała ludność, że mróz uratował stolicę i te bezgraniczne przestrzenie, nad którymi panowała i na które spadła straszliwa klęska 2. roku. Armia konna pod Możajskiem, po utracie trzech czwartych swego składu, zaczęła słabnąć i eskadrille gazowe nie mogły powstrzymać posuwania się wstrętnych gadów, półkolem posuwających się z zachodu, południowo-zachodu i południa w kierunku na Moskwę.
Zadusił je mróz. Dwóch dni po 18 stopni nie wytrzymały obrzydliwe stada i w dniu 20 sierpnia, kiedy mróz znikł, pozostawiając tylko wilgoć i błoto, pozostawiając wilgoć w powietrzu, pozostawiając zwiędłą skutkiem nieoczekiwanego zimna zieleń na drzewach — walczyć już więcej nie było z kim. Klęska się skończyła. Lasy, pola, nieprzebyte błota były jeszcze zawalone różnobarwnymi jajami, pokrytymi czasami dziwnym, obcym, niewidzianym rysunkiem, który bez śladu zaginiony Rokk brał za brud, lecz jaja te były zupełnie nieszkodliwe. Były martwe, zarodki w nich zamordowane.
Nieprzejrzane przestrzenie ziemi gniły jeszcze długo od niezliczonych trupów krokodyli i żmij, powołanych do życia przez tajemniczy, zrodzony na ulicy Hercena w genialnych oczach promień, lecz nie były już one niebezpieczne, nietrwałe stworzenia zgniłych gorących błot podrównikowych zgniły w przeciągu dwóch dni, pozostawiając na przestrzeni trzech guberni straszliwy smród, rozkład i zgniliznę.
Panowały długo epidemie, panowały długo choroby zaraźliwe z trupów gadów i ludzi, i długo jeszcze chodziła armia, lecz już nie uzbrojona w gazy, a w narzędzie saperskie, cysterny naftowe i węże, oczyszczając ziemię. Oczyścili i wszystko skończyło się na wiosnę.
A wiosną znów zatańczyła, zapłonęła i zakręciła się ogniami Moskwa, i znów jak dawniej huczał ruch pojazdów mechanicznych, i nad kopułą świątyni Chrystusa wisiał, jak na niteczce, sierp księżycowy, i na miejscu spalonego w sierpniu 1929 roku dwupiętrowego instytutu zbudowano nowy pałac zoologiczny i zarządzał nim prywat-docent Iwanow, lecz Piersikowa już nie było. Nigdy nie wznosił się przed oczami ludzi zgięty przekonywująco w haczyk palec i nikt więcej nie słyszał skrzypiącego kwaczącego głosu. O promieniu i katastrofie 2. roku jeszcze długo mówił i pisał cały świat, lecz potem imię profesora Włodzimierza Ipatiewicza Piersikowa okryło się mgłą i zgasło, jak zagasł i sam wynaleziony przez niego w noc kwietniową czerwony promień. Promienia zaś tego otrzymać na nowo nie udało się, choć niekiedy wytworny gentelman, i obecnie profesor zwyczajny, Piotr Stiepanowicz Iwanow, i próbował. Pierwszą kamerę zniszczył rozwścieczony tłum w noc zabójstwa Piersikowa. Trzy kamery spłonęły w Nikolskim sowchozie „Czerwony Promień” podczas pierwszej walki eskadrilli z gadami i odbudować ich nie udało się. Choć bardzo prostym było połączenie szyb z lustrzanymi pęczkami światła, nie skombinowano go po raz drugi, pomimo wszelkie starania99 Iwanowa. Widocznie dla tego potrzebne było coś szczególnego oprócz wiedzy, co posiadał na całym świecie jeden tylko człowiek — zmarły profesor Włodzimierz Ipatiewicz Piersikow.
Przypisy:
1. kwakający — dziś popr.: kwaczący. [przypis edytorski]
2. lubiał — dziś popr. forma 3.os.lp. cz. przesz.: lubił. [przypis edytorski]
3. przenieść — tu: znieść, przetrwać. [przypis edytorski]
4. perturbacje — komplikacje (dosł.: zawirowania). [przypis edytorski]
5. narkom — ros. skrót od narodnyj komisar, tj. komisarz ludowy. [przypis edytorski]
6. Pipa americana (łac.) — żaba surinamska a. grzbietoród amerykański. [przypis edytorski]
7. dlaczegoś — z jakiegoś powodu. [przypis edytorski]
8. otomana — rodzaj niskiej kanapy z miękkim oparciem. [przypis edytorski]
9. wulgarna żaba — błędny dosłowny przekład łac. nazwy gatunkowej rana vulgaris (obecnie Bufo bufo, tj. ropucha szara). [przypis edytorski]
10. amfibia — tu: łac. nazwa gromady płazów. [przypis edytorski]
11. świeca — tu: daw. jednostka natężenia światła. [przypis edytorski]
12. ekwipaż mechaniczny — tu: samochód. [przypis edytorski]
13. ameba — zmiennokształtny pierwotniak. [przypis edytorski]
14. naraz (daw.) — nagle. [przypis edytorski]
15. pośredniość — tu: przeciętność. [przypis edytorski]
16. westybul — reprezentacyjny przedpokój. [przypis edytorski]
17. pinceta a. pęseta — szczypce służące do chwytania drobnych przedmiotów. [przypis edytorski]
18. story — zasłony. [przypis edytorski]
19. lak — topliwa, brązowoczerwona masa, dawniej używana do pieczętowania listów. [przypis edytorski]
20. spektrum — widmo, tj. obraz światła rozłożonego na częstotliwości. [przypis edytorski]
21. prywat-docent (z niem.) — tytuł naukowy, dający prawo samodzielnego nauczania. [przypis edytorski]
22. cjanku kalium — cyjankali, cyjanek potasu, czyli sól potasowa kwasu cyjanowodorowego, silna trucizna w formie bezbarwnych kryształków. [przypis edytorski]
23. deuteroplazma a. deutoplazma — substancja zapasowa, np. żółtko w komórce jajowej. [przypis edytorski]
24. Wells, Herbert George (1866–1946) — angielski pisarz, autor powieści i opowiadań fantastycznonaukowych. [przypis edytorski]
25. Pokarm bogów — powieść H.G. Wellsa z 1904 roku; jej bohaterowie odkrywają substancję pokarmową działającą podobnie co czerwony promień z Fatalnych jaj. [przypis edytorski]
26. romans (daw.) — powieść. [przypis edytorski]
27. protoplazma — materia żywa, z której zbudowane są komórki. [przypis edytorski]
28. obywatelski — tu: prostacki, niefachowy. [przypis edytorski]
29. główny — tu: najważniejszy. [przypis edytorski]
30. Verzeigen Sie bitte, Herr Professor... (niem.) — Proszę mi wybaczyć, panie profesorze. To dla mnie ważne. Jestem pracownikiem „Dziennika Berlińskiego”. [przypis edytorski]
31. bin momenten sehr beschäftigt und kann sie deshalb jetzt nicht empfangen! (niem.) — w tym momencie jestem bardzo zajęty i nie mogę teraz odebrać. [przypis edytorski]
32. trotuar (z fr.) — chodnik. [przypis edytorski]
33. czerwoniec — tu: radziecki banknot dziesięciorublowy. [przypis edytorski]
34. lando — rodzaj nadwozia samochodu z odsuwaną tylną częścią dachu. [przypis edytorski]
35. perkalowy — wykonany z cienkiego bawełnianego płótna. [przypis edytorski]
36. protojerej — proboszcz w kościele prawosławnym. [przypis edytorski]
37. kooperatywa — spółdzielnia. [przypis edytorski]
38. kochinchin — pochodząca z Chin rasa kur. [przypis edytorski]
39. bramaputra — pochodząca z Azji rasa kur. [przypis edytorski]
40. naraz (daw.) — nagle. [przypis edytorski]
41. fininspektor — (ros. skrót) inspektor finansowy. [przypis edytorski]
42. fizjognomia (daw.) — twarz. [przypis edytorski]
43. monokl — soczewka korekcyjna na jedno oko. [przypis edytorski]
44. Entre nous soit dit (fr.) — mówiąc między nami. [przypis edytorski]
45. Łubianka (pot.) — siedziba radzieckiej, a potem rosyjskiej służby bezpieczeństwa. [przypis edytorski]
46. merci (fr.) — dziękuję. [przypis edytorski]
47. khaki — kolor szaro-brązowo-zielony, stosowany jako maskujący w ubraniach wojskowych. [przypis edytorski]
48. binokle — rodzaj okularów bez uchwytów, mocowanych na nosie z pomocą sprężynki. [przypis edytorski]
49. Rossolimo, Grigorij Iwanowicz (1860–1928) — rosyjski neurolog. [przypis edytorski]
50. trust — monopolistyczne przedsiębiorstwo powstałe w wyniku połączenia firm z jednej branży. [przypis edytorski]
51. wyłóg — wywinięta i obszyta innym materiałem klapa marynarki. [przypis edytorski]
52. soliter — tasiemiec uzbrojony. [przypis edytorski]
53. tuberkuloza — gruźlica. [przypis edytorski]
54. parch — choroba skóry, której objaw stanowią żółtawe strupy (także: te strupy). [przypis edytorski]
55. narkomzdraw — skrót od ros. Narodnyj komissariat zdrawoochronienija, tj. Ludowy Komisariat Ochrony Zdrowia. [przypis edytorski]
56. narkomziem — ros. skrót: Ludowy Komisariat Rolnictwa. [przypis edytorski]
57. ermitaż (z fr.) — pustelnia (nie chodzi tu o państwowe muzeum rosyjskie, gdyż akcja dzieje się w Moskwie, nie w Sankt Petersburgu). [przypis edytorski]
58. kuplecista — śpiewający kabareciarz. [przypis edytorski]
59. kuplet — piosenka satyryczna. [przypis edytorski]
60. Meyerhold, Wsiewołod Emilewicz (1874–1940) — rosyjski aktor i nowatorski reżyser. [przypis edytorski]
61. który zginął, jak wiadomo, w 1927 r. — fikcja literacka. [przypis edytorski]
62. Borys Godunow — opera Modesta Musorgskiego z librettem Aleksandra Puszkina, powstała w latach 1868–1872. [przypis edytorski]
63. bojar — rosyjski szlachcic. [przypis edytorski]
64. Rostand, Edmond (1868–1918) — francuski poeta i dramaturg, autor m. in. Cyrano de Bergeraca. [przypis edytorski]
65. bakcyl — zarazek. [przypis edytorski]
66. smoking — wieczorowy strój męski: marynarka z klapami obszytymi błyszczącym jedwabiem, czarna kamizelka i spodnie z lampasami. [przypis edytorski]
67. Rokk — gra słów: po rosyjsku nazwisko „rok” może oznaczać los a. fatalizm. [przypis edytorski]
68. sztyblety — krótkie obuwie męskie z kawałkami gumy wszytymi przy cholewach. [przypis edytorski]
69. sankcja — tu: zezwolenie. [przypis edytorski]
70. epitelium — nabłonek. [przypis edytorski]
71. sowchoz — państwowe gospodarstwo rolne w ZSRR. [przypis edytorski]
72. Vorsicht: Eier (niem.) — ostrożnie: jajka! [przypis edytorski]
73. bramaputra — pochodząca z Azji rasa kur. [przypis edytorski]
74. pomiot (daw.) — zwierzęce odchody. [przypis edytorski]
75. wieloznacząco — dziś popr.: wieloznacznie. [przypis edytorski]
76. nonparel — drobna czcionka o stopniu pisma równym sześciu punktom typograficznym. [przypis edytorski]
77. wypadkowo — przypadkowo. [przypis edytorski]
78. Dama Pikowa — opera Piotra Czajkowskiego z 1890 r. [przypis edytorski]
79. régime (fr.) — ustrój. [przypis edytorski]
80. dudlić (reg.) — grać, zwł. na instrumencie dętym. [przypis edytorski]
81. foyer — pomieszczenie obok sali teatralnej, gdzie publiczność zbiera się podczas przerw w spektaklu. [przypis edytorski]
82. wielki 1917 rok — rok Rewolucji Październikowej. [przypis edytorski]
83. szynel — rodzaj męskiego płaszcza, noszony przez rosyjskich i radzieckich żołnierzy oraz urzędników. [przypis edytorski]
84. wiorsta — daw. rosyjska miara długości, 1,0668 km. [przypis edytorski]
85. skonfundowany (daw.) — zakłopotany, zawstydzony. [przypis edytorski]
86. towarzysz Rokk — rusycyzm: mianownik użyty w roli wołacza. [przypis edytorski]
87. rogoża (daw.) — mata upleciona z sitowia bądź łyka. [przypis edytorski]
88. łątka — zielonkawy lub niebieskawy owad żyjący przy brzegu wód. [przypis edytorski]
89. fakir — indyjski asceta. [przypis edytorski]
90. Eugeniusz Onegin — opera Piotra Czajkowskiego z 1879 r., o libretcie opartym na poemacie Aleksandra Puszkina pod tym samym tytułem. [przypis edytorski]
91. arszyn — daw. rosyjska miara długości, wynosząca ok. 0,75 m. [przypis edytorski]
92. boa constrictor (łac.) — boa dusiciel. [przypis edytorski]
93. metrampaż (z fr. mettre en page) — pracownik drukarni układający tekst na stronie. [przypis edytorski]
94. baszłyk — rodzaj kaptura. [przypis edytorski]
95. tank — czołg. [przypis edytorski]
96. tuz (daw.) — as w kartach. [przypis edytorski]
97. ten, który stał się legendą przed dziesięciu laty — Siemion Michajłowicz Budionny (1883–1973), rosyjski, a potem radziecki dowódca wojskowy, dowódca I Armii Konnej. [przypis edytorski]
98. maneż — tu: okrągły plac. [przypis edytorski]
99. pomimo wszelkie starania — dziś popr.: pomimo wszelkich starań. [przypis edytorski]