Rozdział XXIII
Śmierć szwagra mego nową otworzyła scenę. Odebrałem list od siostry, w którym mi doniosła o tym smutnym dla niey przypadku z oświadczeniem, iż pragnie mię uściskać i oddać chętnie spadaiącą na mnie cząstkę fortuny. Wyiechałem zaraz z Warszawy, abym uściskał tak kochaną siostrę i oglądał miłe gniazdo imienia naszego Zdarzyn. O! iak rzadki przykład podobney miłości w rodzeństwie! Obiąłem na siebie wioski bez żadnych koworodow prawnych. Siostra moia, kochaiąca brata i słuszność, nie chciała iść za radą swego plenipotenta, aby wybiegami prawnemi utrzymywać się przy cudzey własności, a ia wolałem, ażeby ona raczey aniżeli prawni z nas korzystali.
Jak mile byłem od niey przyięty, iakie rozrządzenie domu, gospodarstwa, dzieci i samych nawet rozrywek zastałem, opiszę, ieżeli mi czas pozwoli297. Dosyć na tym, że ośm miesięcy, przez które bawiłem się w iey domu, były dla mnie, iak mówią, iednym momentem. Zdawało mi się, żem znowu powrócił do Sielany, używaiąc tych wszystkich słodyczy wieyskich, których zakosztowałem w tym kraiu.
Żyiąc swobodnie w domu siostry i ciesząc się siestrzeńcami i siestrzenicami298 memi, w których edukacyi wiele podobieństwa upatrywałem do wychowania młodzieży sielańskiey, postanowiłem osiwieć kawalerem i nigdy się nie żenić. Ale gdym się z tą myślą oświadczył przed siostrą, zganiła przedsięwzięcie moie, radząc mi, abym nie dał upadać imieniowi naszemu, ktorego byłem ostatnim zabytkiem. Częste iey uwagi i podchlebna nadzieia, iż znaydę dla siebie przyiaciela z takiemi przymiotami umysłu i serca, iakie zdobiły siostrę, nakłoniły mię na koniec, żem zaczął myśleć o postanowieniu moim, przekonany o tym, iż niebo stworzyło płeć niewieścią, aby ta poprawiała w nas przywary serca.
Chęć moia była szukać dla siebie przyiaciela w sąsiedztwie siostry. Pani Skarbnikowa, wdowa, sąsiadka nasza wychowana na wsi i tym się nayczęściey szczycąca w mowie, iż nie zna chwała Bogu Warszawy, żałowała często tych wszystkich, którzy biorą panienki wychowane na wielkim świecie, a rozwodząc się nad pochwałami cnót wieyskich, tak dobrze ie malowała, że chociaż nieznacznie, wszystkie iednak razem stawiała ie w osobie swoiey. Ale częścią iż postrzegałem, do iakiego końca zmierza ta litość Pani Skarbnikowey, częścią iż wyznaczony od Boga przyiaciel nikogo nie minie, stało się, żem wyiechał w interesie moim do Warszawy, a tak proiekt iey nie przyszedł do skutku.
Chodząc około interesu, nie wiem, iakim sposobem dowiedziano się o zamyśle moim i o maiątku. Kilka dam dobroczynnych, a osobliwie Pani Cześnikowa, przez miłość rodzaiu ludzkiego, aby się rozpleniał, kilka iuż młodych małżeństw skoiarzywszy, mnie także swatać zaczęła z kuzyną swoią, równą mi co do wieku, maiątku i imienia oprócz skłonności, o które mniey dbała.
Gdym się oswobodził z tey skoiarzoney miłości, interes przyiaciela mego wprowadził mię w dom iednego bogacza, który żyiąc z lichwy, rozumiał, iż bogactwa są naywiększym uszczęśliwieniem człowieka. Wiedział on, żem był młodzianem i dosyć maiętnym. A że pospolicie każdy iest łatwy w przysłużeniu się komu innemu sługą, którego dobrze nie zna, i żoną, z którą mieszkać nie będzie, przekładał mi partyą bogatą iedney wdowy, która za każdy dziesiątek lat swoich zapisywała mi sto tysięcy, co by uczyniło sześćkroć siedmdziesiąt tysięcy. Przyznam się, iż nie myślałem, iak wielu, którzy młodość poczytuią za wielkie powaby do stanu małżeńskiego. Ale nierówność wieku, a nawet i maiątku dały mi do myślenia, iż za tym idzie różność w skłonnościach, zrzódło299 niezgody i nieuszczęśliwienia.
Odmówiłem wdowie, nie chcąc, aby dla moiey miłości dzieci iey były tak nieszczęśliwe, iak ia i siostra moia dla naszego oyczyma. Może, iż nowe wdzięki, które mię uięły za serce, dopomogły mi do tey rezolucyi. Bywaiąc często w domu Pani Starościny, powziąłem serce ku iey siestrzenicy i tak iuż szaleć zacząłem, iak ci wszyscy, którzy się pierwszy raz kochaią. Miłość z siebie samey dosyć mię czyniła nędznym, dopieroż bardziey, gdy przystąpiła do niey zazdrość. Im bardziey postrzegałem oboiętność ku mnie tey, którą kochałem, a grzeczność ku drugim, tym większe czułem dręczenie serca. W tym stanie widząc mię przyiaciel móy, który często bywał w domu moim, gdym przed nim wynurzył wszystkie skrytości serca, tak do mnie mówić zaczął:
„Są, którzy się żenią bez miłości, na kształt sytych, którzy siadaią do stołu w nadziei, iż im przyidzie apetyt. Są przeciwnie tacy, którzy iak W. Pan, zapaliwszy serce miłością, wzniecaią coraz bardziey ten ogień, aż się na koniec zapala i głowa; a z tego pożaru wyrwane serce tym prędzey stygnie, im bardziey przedtym300 pałało. Jedni żenią się z kochania, drudzy z powodow przyzwoitości, inni nie wiedząc, co robią, inni na koniec nie wiedząc, co maią robić. Ten, który się żeni z ślepey miłości, nie widząc tego w swoiey kochance, co cały świat w niey upatruie, widzi potym301 nierównie więcey, iak inni przedtym w niey upatrywali. Szuka kto posagu? Nie żeni się, ale handel prowadzi. Szuka ładney i młodey żony? Nie żeni się, ale dom swóy otwiera dla przyiaciół. Szuka pięknego imienia? Nie żeni się z przyiacielem, ale z swoią dumą. Starzec bierze młodą? Nie żeni się, ale czyni z siebie igrzysko ludziom i żonie, która nim gardzi. Młody bierze starą? Nie żeni się, ale zdaniem młodych szaleie. Kto się żeni, obiera sobie przyiaciela z skłonności, nie z interesu, a to wtenczas się dzieie, kiedy oboie wspólnie się szukaiąc, znayduie iedno w drugim równość wieku, imienia, maiątku i skłonności.
Co do mnie — rzekł daley — nie chciałem ani tak nagle szukać żony, iak ci, którzy się młodo żenią, dlatego iż ożenienie iest u nich głupstwem, które wiek tylko młody wymawia przed światem, ani tak długo rozważać, iak starzy kawalerowie, którzy chcąc dobrze obrać, siwieią na koniec bez żony”.
Ta mowa przyiaciela, obudziwszy mię właśnie iak z letargu, pomogła do tego, żem oswobodził serce z miłości ku tey, do którey wzdychałem, nie będąc kochanym, a uszczęśliwienie moie maiąc za naypierwszy zamiar w postanowieniu, znalazłem żonę, nierówną (iak przyiaciele sądzili) co do maiątku, ale podobną do mnie co do sposobu myślenia i dosyć na tym, żem z nią zupełnie szczęśliwy.
W początkach pobrania się naszego ubolewali przyiaciele częścią nade mną, częścią nad żoną moią, znayduiąc wiele nieprzyzwoitości w postanowieniu naszym. Jedni dawali mi do zrozumienia, że nie miała dosyć edukacyi, drudzy, że iey nadto miała; ci nie znaydowali w niey żywości i wdzięków, które by wyrównywały iey urodzie, tamci żałowali mię, że iey żywość i uroda przyprawi mi rogi. Młodzi przypisywali roztropność żony surowości moiey i zbyteczney straży, śmiali się ze mnie, iak z człowieka bez doświadczenia, żem nadto ufał żonie. „Kochanko! — rzekłem do niey w kilka dni po ślubie — szczupły nasz maiątek nie wystarcza na takie życie, iakie dotąd prowadziemy”. A gdy zmieszana temi słowy spytała się, iakim by sposobem zaradzić temu można? proponowałem iey302 wyiazd z Warszawy i mieszkanie na wsi, gdzie przy oszczędności i gospodarstwie poprawić można stan uszczuplonych intrat303.
Nie wiem, co by na to powiedziały bardziey do Warszawy niż do mężów swych przywiązane żony. To pewna, iż moia nie dostała ztąd304 ani migreny, ani spazmów, ani waporow, owszem, oświadczaiąc mi, iż miała sobie za naywiększe uszczęśliwienie dzielić ze mną los, iaki się zdarzy, utwierdziła mię w zdaniu, które miałem, staraiąc się o nią, iż nie mieysce, ale sposob wychowania czyni złe albo dobre żony.
Gdy się wieść rozeszła o wyieździe naszym z Warszawy, starali się przyiaciele wszelkiemi sposobami, aby nas odwieść od tego. „Szkoda tych przymiotów — mówił Pan Szambelan — aby ie grzebać na wsi”, a z litości nad losem żony moiey podawał iey proiekta do rozwodu, stawiąc przed oczy perspektywy lepszego szczęścia. Naybardziey iednak damy, tkliwe na nieszczęścia, które się płci naszey zdarzaią, ubolewały nade mną, żem powracał na wieś dla częstych gości, których żona moia miewała u siebie.
W wilią wyiazdu mego spytałem się żony, czego by sobie życzyła z Warszawy dla rozrywki na wieś, ofiaruiąc iey 500 czerwonych złotych na różne sprawunki. Chociaż wyprawa, którą wzięła z domu, wystarczać iey mogła na lat kilka, wiedziałem iednak, iż potrzeby kobiece, a osobliwie żądania nowych mężatek, nie maią nigdy końca.
Rozumiałem, że kanarki, gile uczone, pieski, myszy białe, klatki, pudełka, arfy, gitary tak mi zabierą mieysce w powozie, iak owemu nieborakowi w Satyrze modney żony, alem się zdziwił, gdy zamiast tych fraszek trzy tylko pudła obaczyłem w przedpokoiu. W pierszym był fortepian roboty Wierzbowskiego, w drugim papiery muzyczne, w trzecim xiążki francuskie, między któremi nie znalazłem ani romansów, ani dzieł teatralnych, oprocz xiążek niewinnych w tym rodzaiu pani de Genlis305.
Wstrzymać się nie mogłem od radości, widząc to przygotowanie do życia wieyskiego. Wnosiłem sobie i nienadaremnie, iż przestaiąc na tak szczupłych potrzebach, serce iey nieskażone chciwością odmian i dziwactw wielkiego świata znaydzie siebie uszczęśliwienie w zaciszu wieyskim i życie to, nudne dla osób przyuczonych do zgiełku, będzie iey miłe, gdy tym sposobem umie się zabawić. Przyłożyłem się także z moiey strony do tego przygotowania na wieś, biorąc z sobą dzieła Konarskiego, Krasickiego, Naruszewicza, Karpińskiego, Kluka, Osińskiego o rudach krajowych i fizykę, prawo polityczne, prawo cywilne...
Pierwszych trzech autorów pisma poznawszy ieszcze w domu siostry moiey, zdawało mi się, że w pierwszym widziałem owego Sapausa, który pierwszy pracował w Modolu około poprawy wymowy i przywrócenia do kraiu pożytecznych nauk. W drugim owego Miloryma, który był wzorem iasnych wyrazów i dobrego pisania. W trzecim owego Sallirima, który pierwszy wskrzesił poezyą kraiową i pisał chwalebnie dzieie narodu swego. Praca tych mężów zdobi teraz biblioteczkę moią i iey przypisuię gust, który zabrałem do czytania xiążek w polskim języku.
Pierwsze dni mieszkania na wsi bywaią pospolicie przykre. Ale żona moia, nienauczona nudzić się w Warszawie, dlatego iż od dzieciństwa włożyła306 się w pracę, która zatrudniała iey myśli, nie doznawała tęsknoty, która pospolicie wypędza ze wsi damy przyuczone do życia na wielkim świecie. Co większa, z odmianą życia nie odmieniła bynaymniey wesołego humoru. Gospodarstwo domowe, muzyka i czytanie xiążek, sposobiących ią do przymiotów dobrey w przyszłym czasie matki, były dla niey rozrywką nierównie milszą iak nudne gadanie o stroiach, pieskach i teatrze.
Zostałem pomieszkanie szczupłe i niewygodne w oficynie, którą świętey pamięci matka moia kazała zbudować, opuściwszy dom murowany, gdzie po śmierci oyca mieszkać nie mogła dla strachow. Naypierwszym moim staraniem było poprawić ten dom, który nie tak dawnością, iako bardziey zaniedbaniem był spustoszony. Gdy iuż kończono posadzkę i w krótkim czasie miałem się sprowadzić, Pani Starościna, sąsiadka nasza, co rok dla zdrowia ieżdząca za granicę, powróciwszy ze Spa, raczyła nas odwiedzić. A iako dama dobrego gustu przewieść na sobie nie mogła307, aby mi nie wytknęła wad osobliwszych, które ią uderzyły w oczy, dom móy oglądaiąc308. Kazałem powiększyć drzwi i okna i przenieść ie z iednego mieysca na drugie, co odmieniaiąc wewnętrzne rozrządzenie, trzeba było dom cały z gruntu prawie przerabiać309.
Łaskawe sąsiedztwo żyło z nami w przyiaźni, co dzień nie byłem bez gościa, ale co dzień musiałem coś na uwagę gościa w domie310 przerabiać. Łamałem mury, chcąc wszystkim dogodzić, i przenosił z mieysca na mieysce drzwi, okna i kominy, które wkoło obiechawszy, wracały znowu na dawne mieysce, gdy na koniec Pani Czesnikowa, wielka przyiaciółka nieboszczki matki moiey, opowiedziawszy mi hystoryą o strachach, które widywała w tym domie, radziła mi, abym poprzestał kosztu, przypisuiąc zwłokę w dokończeniu przeszkodzie pochodzącey od strachów.
„Nie ma większey przeszkody do wykonania zamysłów naszych — odezwała się na to siostra — iak gdy wszystkim się staramy dogodzić...”. Usłuchałem iey rady i w iednym roku skończyłem pomieszkanie. Prawda, iż przyiaciele upatruią w nim wady, ale gdybym był obierał żonę i stawiał dom według ich zdania, trafiłbym był może iak ci, co się rozwodzą albo co całe życie buduią, a nie maią gdzie mieszkać. Bayka o młynarzu311 uczy każdego, iak trudno iest wszystkim dogodzić. Powtarzam często sobie to co on, błąd swóy uznawszy:
„Odtąd niech mi kto iak chce co nagania,
Niech czy odwraca lub też do czego nakłania.
Za moią głową póydę, choć by mię kto winił”.
Zrobił młynarz iak myślił312 i dobrze uczynił.
Przypisy:
1. przedtym — dziś: przedtem. [przypis edytorski]
2. niż (daw.) — tu: zanim. [przypis edytorski]
3. płaneta (daw.) — dziś: planeta. [przypis edytorski]
4. charaktery — tu: litery, znaki. [przypis edytorski]
5. lubiemy — dziś popr.: lubimy. [przypis edytorski]
6. niż (daw.) — tu: zanim. [przypis edytorski]
7. tym końcem (daw.) — tu: w tym celu. [przypis edytorski]
8. dowcip (daw.) — inteligencja. [przypis edytorski]
9. niż (daw.) — tu: zanim. [przypis edytorski]
10. ieżeli (daw.) — tu: czy. [przypis edytorski]
11. Jmość — Jejmość, od: Jej Miłość; pani. [przypis edytorski]
12. każdy ma swoie dziwactwo — dama iedna, podczas kolacyi u xiążęcia lotaryńskiego, postrzegłszy paiąka, z krzykiem wybiegła do ogrodu. Widząc przy sobie pierwszego ministra dworu: „ah! Mospanie (rzekła) iakżem przestraszona...”. „Ktoż by się tego nie bał (odpowiedział Minister). Ale byłże wielki?”. „Straszliwym sposobem”, odpowiedziała dama. „Latałże koło mnie blisko?”. „Cóż znowu W. Pan mówisz? paiąk latał?”. „Alboż W. Pani dla paiąka takie historye robisz? iakie głupstwo! ia rozumiałem, że to był niedopyrz”. Helwecjusz, O rozumie. [przypis autorski]
13. kompleksja — budowa; tu: charakter, osobowość, konstrukcja psychiczna. [przypis edytorski]
14. non cuivis homini contingit adire Corinthum (łac.)— nie każdego stać, by jechać do Koryntu (cyt. z Horacy, Listy I, 17, 36); przen.: nie każdy jest wystarczająco zamożny i wyrafinowany. [przypis edytorski]
15. koniec — tu: zwieńczenie, korona, punkt dojścia. [przypis edytorski]
16. zasiągnął — dziś: zasięgnął; tu: sięgał; zażył. [przypis edytorski]
17. przytomny (daw.) — obecny (przy tym, o czym mowa). [przypis edytorski]
18. płaneta (daw.) — dziś: planeta. [przypis edytorski]
19. merydyana (łac. meridiana) — linia południkowa. [przypis edytorski]
20. ekwator (daw.) — równik. [przypis edytorski]
21. alwar a. Alwar — podręcznik do nauki gramatyki łacińskiej (trzytomowe dzieło De institutio grammatica) z XVI w., używany w szkołach jezuickich; pot. nazwa utworzona została od nazwiska autora, portugalskiego jezuity Emmanuele Alvareza (1526–1586), rektora kolegium jezuickiego; gramatyka została wydana po raz pierwszy w Lizbonie w 1572, pierwszy przedruk polski pochodzi już z 1577 r., a do końca okresu Oświecenia miało miejsce blisko 70 wydań dzieła na terenach Rzeczpospolitej. [przypis edytorski]
22. prawdzić się — sprawdzać się. [przypis edytorski]
23. pedes (z łac.) — stopa; tu: staroż. miara rytmiczna wiersza. [przypis edytorski]
24. elizja — opuszczenie samogłoski w wygłosie a. sylaby końcowej. [przypis edytorski]
25. wiersz — tu: wers. [przypis edytorski]
26. potym — dziś popr.: potem. [przypis edytorski]
27. autor „Zabawek wierszem i prozą” — Franciszek Karpiński (1741–1825). [przypis edytorski]
28. za każdą razą — dziś: za każdym razem. [przypis edytorski]
29. Chrya działaiąca — Chria activa. Rodzay mowy, który dawniey dawano w szkołach. [przypis autorski]
30. dowcip (daw.) — inteligencja, spryt, intelekt. [przypis edytorski]
31. wysoko — tu: wzniośle; według reguł stylu wysokiego. [przypis edytorski]
32. nie dostawać (daw.) — nie starczać; brakować. [przypis edytorski]
33. mało dba o to, aby go zrozumiano, byleby tylko pisał i mówił in forma — satyra Rabnera. [przypis autorski]
34. sylogizmu według form, które mądrzy ludzie (...) w dowcipnym epigrammacie opisali — [przypis autorski]
35. w przytomności (daw.) — w obecności. [przypis edytorski]
36. wieku naszego — w naszym wieku. [przypis edytorski]
37. jeżeli (daw.) — tu: czy. [przypis edytorski]
38. jeżeli działaiące powinno się stykać z biernym, czy też działać może z daleka — Utrum agens debeat esse immediatum posso, an vero agere possit indistans. [przypis autorski]
39. czyli w zepsuciu substlancyalnym rozsypuią się cząstki, aż do materyi pierwszey — An in corruptione Substantiali resolvuntur partes usq. ad Materiam Primam. [przypis autorski]
40. jeżeli przedmiot duchowny może zostawać w podpadniku cielesnym; albo przeciwnie przymiot cielesny w podpadniku duchownym — Utrum accidens spirituale possit inherere subiecto corporeo, vel e contra accidens corporeum subiecto spirituali. [przypis autorski]
41. o cnocie plastyczney — De virtute plastica. [przypis autorski]
42. o początku uszczególniającym — Principium individuationis. [przypis autorski]
43. o opowiadanym powszechnym pośledniczym — Praedicatum univesale posterioristicum. [przypis autorski]
44. o Adamie ieżeli miał wlaną umieiętność i tak był stworzony iak my, którzy się rodziemy — nauczyciele umieiętności lekarskiey Akademii Douay [w roku] 1745 wydali zagadnienie: Utrum Adamoes habuerit umbilicum. [przypis autorski]
45. Doktor Halski — Doktor Halensis napisał siedem tomow in folio o siedmiu piórach Herubinów. [przypis autorski]
46. ztąd — dziś popr. ubezdźwięcznione: stąd. [przypis edytorski]
47. potym — dziś popr.: potem. [przypis edytorski]
48. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]
49. susceptant (daw.) — pomocnik notariusza; urzędnik sądowy przyjmujący zeznania. [przypis edytorski]
50. suscipiat a te (łac.) — przyjęty przez ciebie. [przypis edytorski]
51. kupres (z łac. cupressus) — drzewo cyprysowe; tu: przen. kres życia (cyprys był uznawany za drzewo żałobne, cmentarne). [przypis edytorski]
52. god — dziś popr. D.lp: godów; gody: wesele, okres świąteczny. [przypis edytorski]
53. prowentowe regestra — rejestry dochodów. [przypis edytorski]
54. potym — dziś popr.: potem. [przypis edytorski]
55. w posiedzeniu — tu: na spotkaniu. [przypis edytorski]
56. O trzecim przyległym — De tertio adiacente. [przypis autorski]
57. przydatnik wiąże się z podpadnikiem — attributum cum subjecto. [przypis autorski]
58. Akademii moiey, która mi przysiąc kazała, iż bronić będę iey honoru — zwyczay był przedtym, iż kazano przysięgać młodzieży, iako bronić będzie honoru Akademii; teraz z reformą ustało i krzywoprzysięstwo. [przypis autorski]
59. polerowny (daw.) — cywilizowany. [przypis edytorski]
60. Święty Krzyż — tu: kościół pod wezwaniem Świętego Krzyża w Warszawie, usytuowany nieopodal skrzyżowania ulicy Krakowskie Przedmieście i Świętokrzyskiej. [przypis edytorski]
61. zastanowić się (daw.) — stanąć, przystanąć. [przypis edytorski]
62. bydź — dziś popr.: być; autor stosuje obie formy zamiennie. [przypis edytorski]
63. czyli — czy z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: czy też. [przypis edytorski]
64. ztąd (daw.) — dziś ubezdźwięcznione: stąd. [przypis edytorski]
65. ieżeli (daw.) — tu: czy. [przypis edytorski]
66. wszędzie uczeni idą przeciw zwyczaiowi — pisma niektóre powstaią przeciw Akademikom francuskim, nazwanym Jch Mość Czterdziestu; iż doskonaląc ięzyk, piszą częstokroć przeciw zwyczaiowi. To może dało pochop Pirronowi do żartu: Jch Mość Czterdziestu maią rozum za czterech. [przypis autorski]
67. wcale (daw.) — tu: w całości, zupełnie. [przypis edytorski]
68. zkąd (daw.) — dziś ubezdźwięcznione: skąd. [przypis edytorski]
69. o. — skrót od: ojciec; tytuł używany wobec wyższego rangą mnicha w klasztorze. [przypis edytorski]
70. metr (z fr. maître) — nauczyciel. [przypis edytorski]
71. awantura (daw.) — tu: przygoda. [przypis edytorski]
72. Staint Preux — bohater powieści epistolarnej Jeana Jacques’a Rousseau Nowa Heloiza, której głównym tematem jest nieszczęśliwa (z powodu różnic klasowych) miłość Saint Preux do Julii d’Estange. [przypis edytorski]
73. Pluchowski — pod tym imieniem wyszydzono złych poetow wiersze: „Ozwiy się lutni/ Dobry wiersz utni...”. [przypis autorski]
74. przyrównywaiąc moią Kloę do świeżości poranku — modni kawalerowie używaią tego wyrazu, chcąc chwalić damę z piękności: „Jakże świeża!”. [przypis autorski]
75. oraz (daw.) — także. [przypis edytorski]
76. tknąć się atmosfery, która mię na dwa kroki wkoło otaczała — ta atmosfera rozciąga się w proporcyi świetności powierzchowney i głupstwa; im większa iest, tym bardziey mnieyszą odpycha. [przypis autorski]
77. dowcipnie — przemyślnie. [przypis edytorski]
78. dystyngujący się — wyróżniający się. [przypis edytorski]
79. ile a. ile że (daw.) — ponieważ. [przypis edytorski]
80. tradycja (daw., z łac.) — tu: przekazanie (długu). [przypis edytorski]
81. krescytywa — kariera, wzrost znaczenia, poprawa stanu majątkowego. [przypis edytorski]
82. potym — dziś popr.: potem. [przypis edytorski]
83. kondycja (daw., z łac.) — warunek. [przypis edytorski]
84. potym — dziś popr.: potem. [przypis edytorski]
85. facjenda — interes, kalkulacja, spekulacja. [przypis edytorski]
86. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]
87. facjenda — spekulacja handlowa. [przypis edytorski]
88. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]
89. nadgroda (daw., gw.) — nagroda. [przypis edytorski]
90. cienkość — tu: rozrzedzenie. [przypis edytorski]
91. z letka (daw.) — dziś popr.: z lekka. [przypis edytorski]
92. podobno (daw.) — tu: prawdopodobnie, zapewne. [przypis edytorski]
93. ekwator (daw.) — równik. [przypis edytorski]
94. oraz (daw.) — także. [przypis edytorski]
95. ztamtąd — dziś ubezdźwięcznione: stamtąd. [przypis edytorski]
96. równia (daw.) — równina. [przypis edytorski]
97. ztąd — dziś popr. ubezdźwięcznione: stąd. [przypis edytorski]
98. płaneta (daw.) — dziś: planeta. [przypis edytorski]
99. ci którzy tu [na Księżycu] byli — Cyrano de Bergerac, Wilkins, Biskup Chesterski... [przypis autorski]
100. wierszchołek (daw.) — dziś popr. wierzchołek; autor stosuje zmienną pisownię. [przypis edytorski]
101. Ziemia będąc na ow czas w pełni — ziemia nasza względem Xiężycanów tak iest świetną płanetą, iak Xiężyc względem nas Ziemian i ma też same odmiany na nowiu, pełni i kwadrach. [przypis autorski]
102. Dolina Newtona (...) Kray darowany naszemu Kopernikowi (...) — Langrenus i Riccioli, iak mówi de la Lande w Astronomii swoiey 1746, podzielili cały Xiężyc między sławnieyszych Ziemian. Heweliusz, boiąc się woyny domowey, odmienił nazwiska tych kraiów. Obacz Mappę geograficzną Xiężyca wydaną od Akademii Królewskiey Paryskiey 1731; [Langrenus: Michael Florent van Langren (1598–1675), holenderski astronom i kartograf, autor pierwszej astronomicznej mapy Księżyca (1645) z detalami powierzchni i nadanymi przez siebie nazwami obiektów (wiele z nich upamiętniało świętych Kościoła i ówczesnych władców katolickich). Jan Heweliusz (1611–1687): gdański astronom, opublikował Selenografię, czyli opisanie Księżyca... (1647), w którym nadał księżycowym obiektom nazwy odpowiadające miejscom na Ziemi znanym w czasach antycznych. Ricciolli: Giovanni Battista Riccioli (1598–1671), astronom włoski, autor szczegółowej mapy Księżyca, opublikowanej w Almagestum Novum (1651), standardowym informatorze technicznym dla astronomów XVII w.; od Riccioliego pochodzi współczesne nazewnictwo obiektów księżycowych. De la Lande: Joseph Jérôme Lefrançais de Lalande (1732–1807), francuski astronom, którego dzieło, używane jako główny podręcznik przez kilka pokoleń astronomów, Traite d’astronomie zostało wydane w roku 1764.; Red. WL]. [przypis autorski]
103. niewczas — brak wypoczynku, niewygoda. [przypis edytorski]
104. ztamtąd — dziś ubezdźwięcznione: stamtąd. [przypis edytorski]
105. potym — dziś popr.: potem. [przypis edytorski]
106. Doświadczyński — tytułowy bohater pierwszej polskiej powieści p.t. Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki (1776), autorstwa Ignacego Krasickiego (1735–1801); wyspa Nipu, na którą trafia Doświadczyński stanowi obraz oświeceniowej utopii: rządzonego racjonalnie państwa oraz sprawiedliwego społeczeństwa. [przypis edytorski]
107. ponsowy (daw.) — dziś popr.: pąsowy. [przypis edytorski]
108. potym — dziś popr.: potem. [przypis edytorski]
109. dowcip (daw.) — inteligencja, spryt, rozum. [przypis edytorski]
110. polerowny (daw.) — cywilizowany, pełen ogłady. [przypis edytorski]
111. (...) spytał się mię Satumo, co bym sądził o naszych naukach? — dziś zdanie to powinno poprawnie kończyć się kropką. [przypis edytorski]
112. potym — dziś popr.: potem. [przypis edytorski]
113. jeżeli (daw.) — tu: czy. [przypis edytorski]
114. toż ludzie podobni wam naturą i skłonnościami maią się różnić od was urodzeniem? i ta różnica ma usprawiedliwiać dzikość i okrucieństwo wasze — dziś popr. pytajnik rozdzielający zdania składowe tego wypowiedzenia byłby usunięty; tu zostawiono go jako zabytek daw. emocjonalnego zapisu. [przypis edytorski]
115. słowa Marcina Galla o Bolesławie Chrobrym, rozsądzaiącym sprawy między dziedzicami i ich poddanemi (...) — Karta 83. [przypis autorski]
116. Ustawę Ziazdu Wiślickiego względem poddaństwa (...) w Januszowskim — Karta 1080, 1081, 1082–83 i 84; aż do seymu w Krakowie za Zygmunta, roku 1536, gdzie pierwsza ustawa stanęła o niewoli poddanych. [przypis autorski]
117. sprawiedliwość znoszącą przywłaszczone prawo życia i śmierci — na seymie warszawskim 1768. [przypis autorski]
118. Oycowską dobroć w obchodzeniu się z poddanemi i ludzkość w nadaniu im wolności dziedziców dóbr Korsunia, Szczors, Pawłowa — jak by był przyiął Satumo, gdybym mu był powiedział o tym dziedzicu, który zabrawszy poddanym swoim część znaczną z szczupłych pastwisk, zrobił z nich Zwierzyniec, a nieczuły na prośby i zażalenia nędznych swych chłopków, śmiał się z tego, iż zwyczaiem uciśnionego ludu niemogącego śmiało wyrzucić tyranowi niesprawiedliwność, mieysce to przezwali Krzywdą. Może ta powieść wpadnie w iego ręce, niech ią czytaiąc zawstydzi się i poprawi serce chciwe cudzey własności, które w nim potępiam. [przypis autorski]
119. tym końcem (daw.) — tu: w tym celu. [przypis edytorski]
120. przemysł (daw.) — tu: spryt, pomysłowość. [przypis edytorski]
121. ztąd — dziś popr. ubezdźwięcznione: stąd. [przypis edytorski]
122. (...) czynią podobnie iak ci, którzy dla rozrywki kupuią bilet na teatr, aby się napłakali za swoie pieniądze, patrząc na tragiczną scenę (...) — w tey wielości mod, dziwactw i rozrywek, które są w miastach wielkich, nic dziwnego, iż maiętni nudzą sobą zamiast zabawy. Częste używanie przytępia czułość nerwów i sama tylko odmiana może być lekarstwem uśmierzaiącym. Ta ciągnie ich wszędzie. Bo się im zdaie, iż tam, gdzie ich nie ma, naylepiey by się bawili. A tak większa część zabawy schodzi na tym, iż przeieżdzaiąc z mieysca na mieysce, powracaią na koniec gorzey znudzeni, niż wyiechali z domu. [przypis autorski]
123. zpod — dziś ubezdźwięcznione: spod. [przypis edytorski]
124. zciągnąć — dziś ubezdźwięcznione i zmiękczone: ściągnąć. [przypis edytorski]
125. ohydzać — dziś tylko w formie: zohydzać. [przypis edytorski]
126. Coż macie w porownaniu tych klęsk i nieszczęśliwości, które na was zciągnęły wynalazki wasze? Powinni byście ohydzać pamięć takich ludzi (...) — Newton, że dociekł przyczyn obrotu płanet, ma za to statuę w Londynie. Eliot, iż spalił baterye pływaiące rozpalonemi kulami, przeydzie medalem do potomności. Znamy imiona Keplerów, Leibnicych, Montgolfiuszow, a co dziwnieysza Alexandrow, Neronów, Herostratów, a nie wiemy o tych, którzy wynaleźli wóz, młyn i narzędzia rolnicze. Jest to, mówi la Chapelle, prosty wynalazek, ale dotąd nic podobnego nikt ieszcze nie wynalazł. [przypis autorski]
127. ieżeli los pomyślny sprowadzi go nazad do oyczyzny, iakżem nieszczęśliwy! iż odłączony od niego, tracę na zawsze nadzieię powrotu — dziś popr. wykrzyknik rozdzielający zdania składowe powinien być zastąpiony przecinkiem; tu: zostawiono daw. zapis oddający stan emocjonalny. [przypis edytorski]
128. potym — dziś popr.: potem. [przypis edytorski]
129. imieniem całey osady — dziś: w imieniu całej osady. [przypis edytorski]
130. bydź — dziś popr.: być; autor stosuje obie formy zamiennie. [przypis edytorski]
131. bydź — dziś popr.: być; autor stosuje obie formy zamiennie. [przypis edytorski]
132. potym — dziś popr.: potem. [przypis edytorski]
133. (...) dół, który tym sposobem był sporządzony, iż w nim umierał winowayca, długo się nie męcząc, a lud nie patrzył iak my z dzikością na rozlanie krwie ludzkiey — podobną ludzkość w ukaraniu winowaycy opisał P. Mercier. Rzecz dziwna, że taka litość we śnie tylko albo na Xiężycu widzieć się daie. [przypis autorski]
134. narody, które się wsławiły okrutnemi mękami i okropną śmiercią winowayców — czytaiąc opisanie okropney exekucyi Chatela Barriera, Rawallaka i Damiana, mimo szkaradney ich zbrodni, wzdryga się natura na takie okrucieństwa. Niech sądzi potomność o różnicy serca Ludwika XV i Stanisława Augusta. Tamten pierwszemu, który mu doniosł o okropney exekucyi Damiana naznacza kilkanaście tysięcy liwrów nadgrody; ten wstawia się za swoiemi królobóycami, aby im ocalił życie; [o okropney exekucyi Damiana: chodzi o Roberta-François Damiensa, który 5 stycznia 1757 r. dokonał zamachu na Ludwika XV, raniąc króla Francji nożem, za co został przez paryski sąd skazany na ucięcie prawej ręki, obdarcie ze skóry, oblanie płynną siarką i ołowiem, włóczenie końmi i spalenie na stosie; wbrew utrwalonym plotkom wyrok był po prostu zgodny z obowiązującym prawem, a król nie wpływał na jego sentencję, ani nie okazywał z jego powodu satysfakcji, a egzekucja budziła w nim odrazę, dlatego też nie był na niej obecny; red. WL]. [przypis autorski]
135. potym — dziś popr.: potem. [przypis edytorski]
136. Ileż! niewinnych ofiar pomowionych o czary i inne występki poległo na stosach — dziś popr. wykrzyknik w środku zdania powinien być usunięty; tu: zostawiono ten rodzaj daw. zapisu oddającego stan emocjonalny osoby mówiącej. [przypis edytorski]
137. zniesło (daw.) — dziś popr. forma: zniosło. [przypis edytorski]
138. prawo nasze zniesło karę śmierci na oskarżonych o czary, tudzież wszelki rodzay tortur — na seymie 1776. Za podanym proiektem od Tronu. [przypis autorski]
139. dowcip — inteligencja, spryt, rozum. [przypis edytorski]
140. o Rataiewskim, którego nadgroda zdobi dzieie wieku naszego — żołnierz nazwiskiem Rataiewski z niebezpieczeństwem życia swego wyrwawszy kilka osób z powodzi, która przypadła w Kaliszu 1780, dostał od monarchy kochaiącego ludzkość pieniężną nadgrodę, pensyą dożywotnią i medal srebrny Merentibus [tj. łac.: Zasłużonym; medal ustanowiony przez Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1766 r.], który mu oddano przy paradzie całego regimentu, aby go nosił przy sukni na niebieskiey wstążce. Ileż! podobnych przykładów zdarzać się mogło dawniey, które, nie maiąc nadgrody, poszły w zapomnienie. [przypis autorski]
141. znayduie sposób do życia i widzi los swóy pomyślnieyszy w rozpuście — widzieć często można (mówi P. Mercier) sześć koni ubranych w piękne szory i karetę wyborną. Idący piechotą rozstępuią się na dwie strony i patrzą, kto przeieżdza. Rzemieślnicy z pracy rąk swoich żyiący zdeymuią czapki i nisko się kłaniaią. Ktoż to był? Osoba rozwiązłego życia. [przypis autorski]
142. cień, która (...) staje się odmienną — dziś: r.m. ten cień. [przypis edytorski]
143. intrata — dochód. [przypis edytorski]
144. facjenda — spekulacja handlowa. [przypis edytorski]
145. bydź — dziś popr.: być; autor stosuje obie formy zamiennie. [przypis edytorski]
146. potym — dziś popr.: potem. [przypis edytorski]
147. bydź — dziś popr.: być; autor stosuje obie formy zamiennie. [przypis edytorski]
148. też — tu: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż; znaczenie: te same. [przypis edytorski]
149. przysada — dziś: przesada. [przypis edytorski]
150. zapytana od posażney niewiasty ateńskiey, co by przyniosła mężowi w posagu? z tym się poszczycić może, iż mu przynosi poczciwość — dziś popr. pytajnik rozdzielający zdania składowe powinien być zastąpiony przecinkiem; tu: pozostawiono przykład daw. interpunkcji. [przypis edytorski]
151. zależy (daw.) — tu: polega. [przypis edytorski]
152. impostor — oszust podszywający się pod inną osobę. [przypis edytorski]
153. logarytmów wstaw stycznych i siecznych — sinus tangentes secantes. [przypis autorski]
154. hidraulika — dziś popr.: hydraulika. [przypis edytorski]
155. oprócz potrzeby czyta z ukontentowaniem — poza tym, że [czyta] z potrzeby, czyta [też] z ukontentowaniem. [przypis edytorski]
156. solecyzm — błąd składniowy. [przypis edytorski]
157. orygentalney — prawdopodobnie: orientalnej. [przypis edytorski]
158. bydź — dziś popr.: być; autor stosuje obie formy zamiennie. [przypis edytorski]
159. zależeć na czym (daw.) — tu: polegać na czym. [przypis edytorski]
160. potym — dziś popr.: potem. [przypis edytorski]
161. iakokolwiek — dziś popr.: jakkolwiek. [przypis edytorski]
162. krytyki [autorstwa] tych, którzy sami nic nie pisali — Ci, który tym końcem czytaią pisma, aby w nich dostrzegali błędów, podobni są (mówi autor O rozumie) do stworzeń nieczystych, które dlatego chodzą po ulicy, aby szukały kloaki, w którey by się nurzały. Nie potrzeba wielkiego na to rozumu, aby zganić słabe mieysca iakiego pisma. Wiemy, iż Molier czytywał komedye swoie kobiecie służącey. [przypis autorski]
163. dowcip (daw.) — inteligencja, zdolność rozumowania. [przypis edytorski]
164. zostawujemy (daw.) — dziś popr.: zostawiamy. [przypis edytorski]
165. ztamtąd — dziś ubezdźwięcznione: stamtąd. [przypis edytorski]
166. nie poczytałżebyś — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy nie poczytałbyś; poczytać kogoś za coś: wziąć (uznać) kogoś za coś. [przypis edytorski]
167. wyboczyć — tu: wypaczyć a. przekroczyć. [przypis edytorski]
168. polerowny (daw.) — cywilizowany, pełen ogłady. [przypis edytorski]
169. miałbym się był — daw. konstrukcja czasu zaprzeszłego. [przypis edytorski]
170. złota i drogich kamieni, których kray ten miał wiele w sobie — wielu było tego zdania (mówi de la Lande), iż iasne plamy, które widziemy na Xiężycu, są wierzchołki gór drogiemi kamieniami okryte. „Nie ma nic tak dzikiego i niepodobnego do prawdy, czego by który z filozofow nie powiedział”, Cicero. [przypis autorski]
171. potym — dziś popr.: potem. [przypis edytorski]
172. nierównie bardziey (daw.) — o wiele bardziej. [przypis edytorski]
173. ośmieliłem się spytać, iak się ten kray nazywał? a gdy mię nikt nie zrozumiał — dziś popr. pytajnik rozdzielający zdania składowe tego wypowiedzenia powinien zostać zastąpiony przecinkiem; tu: zachowano przykład daw. interpunkcji. [przypis edytorski]
174. niewolą (daw.) — dziś popr. forma B.lp r.ż,: niewolę. [przypis edytorski]
175. szturkniony — dziś popr.: szturchnięty. [przypis edytorski]
176. czwał — dziś popr.: cwał; najszybszy chód konia. [przypis edytorski]
177. albo szturkniony byłem od przechodzących, albo uciekać musiałem przed karetami i końmi w czwał idącemi — rzecz okropna patrzyć na tyle koni i karet w ręku szalonych stangretów, którzy się wyścigaią wpośrzód ludzi obciążonych wiekiem, niewiast ciężarnych, dzieci i kalek. Człowiek piechotą przepychaiący się przez tłum ludzi i roztrącaiący ich byłby osądzony za waryata; ten sam, wsiadłszy do karety, ma prawo, aby się przed nim wszyscy umykali. W mieście takim, gdzie policya chodzi piechotą, wszystkie ustawy ściągaią się ku dobru piechotnych. Powozy i ludzie tam idący, trzymaią się prawey strony, powracaiący lewey. Ten sam porządek mogłby być po wszystkich wielkich miastach, nie czekaiąc Roku dwóchtysiącznego czterechsetnego czterdziestego; [Rok dwóchtysiączny czterechsetny czterdziesty: aluzja do noweli fantastycznej Ludwika Sebastiana Merciera z 1771 roku L’An 2440, rêve s’il en fut jamais; red. WL]. [przypis autorski]
178. momenta — dziś D.lm: momenty. [przypis edytorski]
179. potym — dziś popr.: potem. [przypis edytorski]
180. bydź — dziś popr.: być; autor stosuje obie formy zamiennie. [przypis edytorski]
181. powolny (daw.) — kształtowany według (własnej) woli; wolny. [przypis edytorski]
182. iakokolwiek — dziś popr.: jakkolwiek. [przypis edytorski]
183. płonny — jałowy, nieurodzajny. [przypis edytorski]
184. dowcip (daw.) — inteligencja, rozum. [przypis edytorski]
185. półtory — dziś popr.: półtorej. [przypis edytorski]
186. potym — dziś popr.: potem. [przypis edytorski]
187. interesa — dziś popr. forma M.lm: interesy. [przypis edytorski]
188. wiele o sobie rozumiejący (daw.) — zarozumiały. [przypis edytorski]
189. iakokolwiek — dziś popr.: jakkolwiek. [przypis edytorski]
190. ptymetr (z fr. petit maître) — zdrobnienie od: mistrz, nauczyciel; tu: sztukmistrz. [przypis edytorski]
191. intrata — dochód. [przypis edytorski]
192. facjenda (daw.) — spekulacja, interes. [przypis edytorski]
193. przemysł (daw.) — tu: przemyślność, pomysłowość. [przypis edytorski]
194. kieszeń moia była dla pana ostatnią ucieczką w iego potrzebach — nie iest to rzadkim przykładem (mówi ieden autor) widzieć maiętnego, któremu sto tysięcy nie wystarcza do życia i że pożycza u tego, który żyie z tysiąca. Staraiący się o summy na kontraktach lwowskich upatruią pospolicie czterokonnych skarbników, bo sześciokonny ekwipaż częstokroć nie miewa więcey iak pozłacane szory. [przypis autorski]
195. w areście — dziś popr.: w areszcie. [przypis edytorski]
196. konfident (daw., z łac.) — tu: osoba zaufana, której powierza się sekrety; powiernik. [przypis edytorski]
197. facyendować — robić interesy; spekulować. [przypis edytorski]
198. ztamtąd — dziś ubezdźwięcznione: stamtąd. [przypis edytorski]
199. tę suknią — dziś popr. B.lp r.ż.: tę suknię. [przypis edytorski]
200. piędź — daw. jednostka miary długości, równa szerokości dłoni (pięciu palców, stąd nazwa) i wynosząca ok. 20 cm. [przypis edytorski]
201. kędzierawić — dziś: kędzierzawić; por. kędzior: lok. [przypis edytorski]
202. potym — dziś popr.: potem. [przypis edytorski]
203. podchlebnie — dziś popr.: pochlebnie. [przypis edytorski]
204. rozumi — dziś popr. forma 3.os.lp: rozumie. [przypis edytorski]
205. obmyślił (...) wieczerzą — dziś B.lp r.ż.: wieczerzę. [przypis edytorski]
206. na regestr — na kredyt. [przypis edytorski]
207. niż (daw.) — tu: zanim. [przypis edytorski]
208. ptastwo — dziś popr.: ptactwo. [przypis edytorski]
209. sukień — dziś popr.: sukien. [przypis edytorski]
210. siedlarz — dziś: siodlarz. [przypis edytorski]
211. nie dostawać (daw.) — nie starczać; brakować. [przypis edytorski]
212. metr (z fr. maître) — nauczyciel. [przypis edytorski]
213. Spytałem się, co by to było? — dziś popr. zdanie to powinno kończyć się kropką jako twierdzące; tu: zostawiono dla przykładu daw. interpunkcję. [przypis edytorski]
214. lekcyą — dziś popr. B.lp r.ż.: lekcję. [przypis edytorski]
215. O jmieniu — o imieniu, tj. o rzeczowniku. [przypis edytorski]
216. intrata — dochód. [przypis edytorski]
217. wyściełał mu poduszkami łydki — ta moda iest także u nas. Mała noga, a grube łydki maią być pięknością. [przypis autorski]
218. muszka — sztuczny pieprzyk; malutki, zwykle okrągły plasterek z czarnego materiału (jedwabiu, tafty, aksamitu lub skóry), który wedle mody rokokowej w XVIII w. przyklejano na twarzy, szyi lub dekolcie dla ozdoby i kontrastu z jasną cerą, jak również dla maskowania niedoskonałości. [przypis edytorski]
219. Po rozmowie o elementach — osoby, które muszą z sobą gadać, a nie maią o czym, zaczynaią pospolicie rozmowę o deszczu albo o pogodzie. Taki dyskurs pewna osoba nazwała rozmową o elementach. [przypis autorski]
220. tłómacz a. tłomacz — dziś popr.: tłumacz. [przypis edytorski]
221. abym się spytał, dlaczego by tak słabe obicia dawano w tym kraiu? — dziś popr. zdanie to, jako twierdzące, powinno kończyć się kropką, a nie pytajnikiem; tu: zachowano przykład daw. interpunkcji. [przypis edytorski]
222. ztąd — dziś popr. ubezdźwięcznione: stąd. [przypis edytorski]
223. tak słabych obicia — dziś popr. B.lm: (...) obić. [przypis edytorski]
224. tłómacz a. tłomacz — dziś popr.: tłumacz. [przypis edytorski]
225. hidrauliczny — dziś popr.: hydrauliczny. [przypis edytorski]
226. wety — deser. [przypis edytorski]
227. kompanią — dziś popr. B.lp r.ż.: kompanię. [przypis edytorski]
228. posępno — dziś: posępnie. [przypis edytorski]
229. ztąd — dziś popr. ubezdźwięcznione: stąd. [przypis edytorski]
230. wpośrzód (daw.) — dziś: wpośród a. pośród. [przypis edytorski]
231. tyleż mężczyzn — dziś popr.: tyluż mężczyzn. [przypis edytorski]
232. tłómaczyć a. tłomaczyć — dziś popr.: tłumaczyć. [przypis edytorski]
233. kompanią — dziś popr. B.lp r.ż.: kompanię. [przypis edytorski]
234. suknią — dziś popr. B.lp r.ż.: suknię. [przypis edytorski]
235. wszystkie trzy bawiły się pieskiem — damy, które mężow swoich nie nazywaią kotkami, iak był zwyczay w Paryżu 1760, sprawiedliwie robią, że kochaią pieski. Te stworzenia (mówi ieden) są osobliwsze. Panowie uskarżaią się na służących, ci na panów, bogaci na rzemieślników, ci na bogatych, mężowie na żony, te na mężów, rodzice na dzieci, te na rodziców, kochanek na kochankę, ta przez dziwactwo na kochanka; a każdy swego psa chwali i daleko prędzey znaleźć można dobrego psa niż dobrego człowieka. W całey Warszawie ledwie iest kilka złych psów; pytam się poczciwych ludzi, ieżeli liczba filutów nie iest daleko większa. [przypis autorski]
236. gradus — stopień. [przypis edytorski]
237. pomyśliłem — dziś popr. pomyślałem. [przypis edytorski]
238. potym — dziś popr.: potem. [przypis edytorski]
239. szmyr — dziś popr.: szmer. [przypis edytorski]
240. żarty po większey części bez dowcipu, fałszywe nowiny, złe sądzenie o rzeczach, trochę politykowania, a wiele obmowy — Candide [Voltaire’a]. [przypis autorski]
241. supa (fr. soupe, ang. soup) — dziś: zupa. [przypis edytorski]
242. śrzodek (daw.) — dziś: środek. [przypis edytorski]
243. iakokolwiek — dziś popr.: jakkolwiek. [przypis edytorski]
244. uskarzać — dziś popr.: uskarżać. [przypis edytorski]
245. zostawuiąc (daw.) — dziś: zostawiając. [przypis edytorski]
246. gorszki (daw.) — dziś popr.: gorzki. [przypis edytorski]
247. ieździeć — dziś popr.: jeździć. [przypis edytorski]
248. ekshalacje — wyziewy. [przypis edytorski]
249. dwie szklanek — dziś popr.: dwie szklanki. [przypis edytorski]
250. indukta — właśc. indukt: wniosek; wniesienie sprawy do sądu. [przypis edytorski]
251. karta — tu: weksel; dokument poświadczający zaciągnięcie pożyczki. [przypis edytorski]
252. sentymenta — dziś popr. forma M.lm: sentymenty. [przypis edytorski]
253. trosków (daw.) — dziś popr. D.lm: trosk. [przypis edytorski]
254. (...) dom, do którego wszedłem, miał na sobie napis: „Tu się otwiera rozum” — powróciwszy do kraiu, czytałem opisanie podróży Guliwera. Czytelnik znaiący to pismo przyzna mi, iż między nim i moim nie ma żadnego podobieństwa oprócz prawdy, którą równie iak tamten historyk starałem się zachować. [przypis autorski]
255. naywiększy nasz nauczyciel, który wynalazł coś wielkiego w naszey umieiętności, a nie mogąc umiarkować w sobie ukontentowania, wybiegł nago z kąpieli — czytelnik wie, iż nasz Archimedes toż samo uczynił. [przypis autorski]
256. ztamtąd — dziś ubezdźwięcznione: stamtąd. [przypis edytorski]
257. ztąd — dziś popr. ubezdźwięcznione: stąd. [przypis edytorski]
258. będąc większą od Xiężyca, mieszkańcy iey muszą być — jest to jeden z przykładów niepoprawności składniowej, częstej u M. D. Krajewskiego, jak również w piśmiennictwie epoki: między zdaniami zachodzi niezgodność podmiotów. [przypis edytorski]
259. płaneta (daw.) — dziś popr.: planeta. [przypis edytorski]
260. wziął w ręce telleskop i przysunąwszy go do oka, gdy obrócił do Ziemi naszey (...) — może mię kto zagadnąć, iak ten astronom mógł dzień czynić obserwacye? A ia się pytam, iak ie można czynić w nocy bez omyłki? Jeżeli w ten czas zamiast karła widziemy olbrzyma, zamiast niziny przepaść, iakież olbrzymy i przepaści widziemy w ciałach niebieskich? Ale doktorowie i astronomowie nigdy się nie mylą. Pierwsi, bo iak mówi Mollier, żaden z umarłych nie przyszedł się skarzyć na ich nieumieiętność. Drudzy, bo nikt tam nie był, o czym oni piszą. [przypis autorski]
261. rewolucja (daw., z łac.) — obrót. [przypis edytorski]
262. kruszcze — dziś popr.: kruszce. [przypis edytorski]
263. ztamtąd — dziś ubezdźwięcznione: stamtąd. [przypis edytorski]
264. nierównie (daw.) — o wiele. [przypis edytorski]
265. nie dostawać (daw.) — nie starczać; brakować. [przypis edytorski]
266. potym — dziś popr.: potem. [przypis edytorski]
267. chimik — dziś popr.: chemik. [przypis edytorski]
268. potym — dziś popr.: potem. [przypis edytorski]
269. ztąd — dziś popr. ubezdźwięcznione: stąd. [przypis edytorski]
270. cieszyć kogoś (daw.) — tu: pocieszać kogoś. [przypis edytorski]
271. mieć się ku czemu — kierować się ku czemuś. [przypis edytorski]
272. ztamtąd — dziś ubezdźwięcznione: stamtąd. [przypis edytorski]
273. folusz — tu: budynek (warsztat), w którym specjalnymi maszynami filcuje się sukno przeznaczone na płaszcze, kapelusze i inne tego rodzaju wyroby. [przypis edytorski]
274. ztąd — dziś popr. ubezdźwięcznione: skąd. [przypis edytorski]
275. sciągnął — dziś zmiękczone: ściągnął. [przypis edytorski]
276. przeszle — dziś popr.: prześle. [przypis edytorski]
277. czoło — tu: czelność, śmiałość. [przypis edytorski]
278. przytomny (daw.) — tu: obecny (przy tym, o czym mowa.) [przypis edytorski]
279. cwiczyć — dziś popr.: ćwiczyć. [przypis edytorski]
280. potym — dziś popr.: potem. [przypis edytorski]
281. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]
282. niewolą — dziś popr. forma B.lp r.ż.: niewolę. [przypis edytorski]
283. sznurówka — tu: sznurowany gorset. [przypis edytorski]
284. bohatyrski — dziś popr.: bohaterski. [przypis edytorski]
285. tym końcem — tu: w tym celu. [przypis edytorski]
286. zależeć na (daw.) — tu: polegać na. [przypis edytorski]
287. guglarski — dziś popr.: kuglarski. [przypis edytorski]
288. namienić — dziś popr.: nadmienić. [przypis edytorski]
289. ztąd — dziś popr. ubezdźwięcznione: stąd. [przypis edytorski]
290. porzuciłem był — konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego. [przypis edytorski]
291. dyrekcya — tu: kierunek. [przypis edytorski]
292. srzedniey (daw.) — dziś popr.: średniej. [przypis edytorski]
293. wpośrzod — dziś: wpośród a. pośród. [przypis edytorski]
294. impostor — osoba podszywająca się pod kogoś, udająca kogo innego, niż jest w istocie. [przypis edytorski]
295. bydź — dziś popr.: być; autor stosuje obie formy zamiennie. [przypis edytorski]
296. bonifratrzy — zakon szpitalny, zw. także Zakonem Braci Miłosierdzia a. zakonem św. Jana Bożego, prowadził opiekę nad chorymi, w tym umysłowo. [przypis edytorski]
297. iakie rozrządzenie domu, gospodarstwa, dzieci i samych nawet rozrywek zastałem, opiszę ieżeli mi czas pozwoli — w drugim tomie przypadków moich. [przypis autorski]
298. siestrzeńcami i siestrzenicami — dziś: siostrzeńcami, siostrzenicami. [przypis edytorski]
299. zrzódło — dziś popr.: źródło. [przypis edytorski]
300. przedtym — dziś popr.: przedtem. [przypis edytorski]
301. potym — dziś popr.: potem. [przypis edytorski]
302. A gdy zmieszana temi słowy spytała się, iakim by sposobem zaradzić temu można? proponowałem iey — dziś popr. pytajnik rozdzielający zdania składowe tego wypowiedzenia powinien zostać zastąpiony przecinkiem; tu: zachowano przykład daw. interpunkcji. [przypis edytorski]
303. intrata — dochód. [przypis edytorski]
304. ztąd — dziś popr. ubezdźwięcznione: stąd. [przypis edytorski]
305. pani de Genlis właśc. Stéphanie Félicité du Crest de Saint-Aubin, Comtesse de Genlis (1746–1830) — wieloletnia guwernantka dzieci księcia Orleanu, autorka pism traktujących o edukacji dzieci i młodzieży (m.in. Théâtre d’éducation, t. 1–4, wyd. 1779–1780), a także krótkich komedii pisanych z myślą o młodym odbiorcy, Pamiętników (Les Annales de la vertu, 1781) oraz powieści sentymentalnych, z których najbardziej znaną była Adèle et Théodore (1782). [przypis edytorski]
306. włożyć się w coś — przyzwyczaić się do, przywyknąć do, przyuczyć się do czegoś. [przypis edytorski]
307. przewieść na sobie nie mogła — nie mogła znieść, nie mogła wytrzymać. [przypis edytorski]
308. wad osobliwszych, które ią uderzyły w oczy, dom móy oglądaiąc — jest to jeden z przykładów niepoprawności składniowej, częstej u M. D. Krajewskiego, jak również w piśmiennictwie epoki: między zdaniami zachodzi niezgodność podmiotów. [przypis edytorski]
309. co odmieniaiąc wewnętrzne rozrządzenie, trzeba było dom cały z gruntu prawie przerabiać — jest to jeden z przykładów niepoprawności składniowej, częstej u M. D. Krajewskiego, jak również w piśmiennictwie epoki: między zdaniami zachodzi niezgodność podmiotów. [przypis edytorski]
310. w domie — dziś popr. forma: w domu. [przypis edytorski]
311. Bayka o młynarzu — przekładania Woyciecha Jakubowskiego. [przypis autorski]
312. myślił (daw.) — dziś popr. forma: myślał. [przypis edytorski]