Rozdział XXI
Jako Don Kichot przy wjeździe różne zobaczył rzeczy, co mu się złą wydało przepowiednią. Śmierć jego.
Przy wjeździe do wioski, powiada Cyd Hamed, Don Kichot ujrzał, jak się dwóch chłopaków kłóciło, wołając do siebie: „Nie dostaniesz jej, Perikuillo, nie zobaczysz jej nigdy!”
— Słyszysz, przyjacielu Sancho, co to dziecię powiada — nie zobaczysz jej nigdy!
— No i cóż, że ten chłopak to powiedział? — rzekł Sancho.
— To nie widzisz — odrzekł Don Kichot — że to ma znaczyć, iż nigdy już w życiu nie ujrzę Dulcynei?
Sancho chciał odpowiedzieć, ale nagle usłyszawszy hałas jakiś, odwrócił głowę i zobaczył, jak charty i strzelcy pędzili za zającem, który schował się między nogi burego. Schwytał go i oddał panu, ale zasmucony Don Kichot, nie patrząc nawet, zawołał:
— Oj, zły znak! zły znak! Zając ucieka, charty go doganiają, Dulcynei nie widać!
— Eh, do licha, dziwny z pana człowiek! — rzekł Sancho — wyobraź pan sobie, że tym zającem jest Dulcynea, a chartami czarownicy, co ją prześladując, przemienili w chłopkę. Ona ucieka, ja chwytam ją i oddaję panu, a pan się z nią pieścisz. Cóż to za zły znak? Czego się pan obawiasz?
Na to właśnie zbliżyli się owi dwaj chłopcy, co się kłócili, iż chcą zobaczyć zająca.
Gdy Sancho, zapytał ich o powód kłótni, ten, co zawołał: „nie dostaniesz jej nigdy”, powiedział, że zabrał towarzyszowi swemu klatkę, której mu nigdy w życiu nie odda.
Sancho dał im pięć groszy za klatkę, a oddając ją Don Kichotowi, dodał:
— Otóż i cały urok pierzchnął — przecież słyszałem, jak proboszcz mówił, że chrześcijanie i rozsądni ludzie nie powinni na takie znaki zwracać uwagi. Pan sam niedawno także mówiłeś, że chyba tylko wariaci bać się tego mogą. Dalej, panie, wjeżdżajmy do wioski, nie warto się zatrzymywać.
Strzelcy też właśnie nadbiegli i Don Kichot oddał im zająca.
Proboszcz i bakałarz Karasko byli właśnie na łące, odmawiając brewiarz; kiedy ujrzeli Don Kichota, z otwartymi rękoma pobiegli go przywitać. Don Kichot zsiadł z konia, uściskał ich i poszedł razem z nimi do domu. Sancho powiesił na burym, nad zbroją pańską, ową suknię czarną w płomienie i włożył mu na łeb mitrę z malowanymi diabłami; pociesznie to nader wyglądało. Dzieci z wioski, zoczywszy to, hurmem się zbiegały zewsząd, wołając i krzycząc:
— Patrzcie no na osła Sancho Pansa, ubrany jakby na wesele, a szkapa Don Kichota chudsza od śledzia solonego.
Don Kichot w towarzystwie proboszcza i bakałarza wpośród tego motłochu wszedł do domu, gdzie już na niego we drzwiach czekała ochmistrzyni i siostrzenica, zawiadomione o jego przybyciu. Żona Sancho Pansy, dowiedziawszy się także o tym, przybiegła boso, z rozczochranymi włosami, trzymając małą Sanchę za rękę.
— Najświętsza Panno — zawołała — to tak przybywasz, mój mężu, piechotą, znużony jak pies. Wyglądasz na obszarpańca, nie na wielkorządcę.
— Moja Tereso — odparł Sancho — nie wszystko złoto, co się świeci. Chodźmy do domu, cuda ci opowiem. Mam pieniędzy trochę, a co najważniejsza, zyskałem je własnym przemysłem, nie skrzywdziwszy nikogo.
— Ach, masz pieniądze, mój mężu? tym lepiej! Nie pytam się, jakim je zyskałeś sposobem, byleś je miał.
Mała Sancha cisnęła się ojcu na szyję, pytając, czy jej nie przywiózł gościńca, potem matka i córka, biorąc go pod ręce i ciągnąc osła za postronek, zawiodły do domu, zostawiając Don Kichota w jego towarzystwie.
Zaledwie przyszedł do siebie Don Kichot, nie czekając długo, zaprowadził proboszcza z bakałarzem na stronę, a opowiedziawszy im w krótkości klęskę z Rycerzem Białego Księżyca i konieczność porzucenia na rok zbroi, rzekł im, że ma zamiar zostać pasterzem podczas wygnania tego, że pragnie żalami miłosnymi gaje i łąki napełniać, i prosił ich, żeby mu towarzyszyli, jeśli co lepszego nie mają do roboty. Sam zobowiązał się ponieść wszystkie koszta, zakupić baranów dla wszystkich; zresztą, dodał, najważniejsza rzecz już jest zrobiona, bo imiona wszystkich nader trafnie wynalazł.
Kiedy się proboszcz o nie zapytał, Don Kichot odrzekł, że się sam nazywa pasterzem Kichotes, ksiądz proboszcz pasterzem Kuriambro, a pan bakałarz pasterzem Samsonino Karaskon, Pansa zaś pasterzem Pansino. Zadziwił wszystkich ten nowy rodzaj bzika rycerza, udali jednak, że zgadzają się chętnie, myśląc, że przez rok pobytu spokojnego na wsi zdołają go uleczyć zupełnie. Samson Karasko dodał jeszcze, że będąc, według zdania wszystkich, sławnym poetą, ciągle będzie tworzył piosnki pasterskie i miłosne, żeby im się nie nudziło.
— Ale o co najbardziej chodzi — rzekł — to o to, żeby każdy z nas wybrał sobie jak najspieszniej imię pasterki, którą chce sławić w utworach swoich, bo na każdym drzewie, choćby na najtwardszym, wyryjemy ich imiona, jak to zwykle robią rozkochani pasterze.
— Wyśmienicie — zawołał Don Kichot — chociaż co do mnie, nie potrzebuję wymyślać nowego imienia, ubóstwiając zawsze niezrównaną Dulcyneę z Toboso, sławę tych wybrzeży, ozdobę łąk naszych, kwiat piękności, źródło wdzięku, słowem, przedmiot godzien pochwał świata całego, choćby je aż pod niebiosa trzeba było wynosić!
— Zgoda — rzekł proboszcz — ale my wyszukamy tu sobie także pastereczek, które nie dochodząc nigdy do tego stopnia doskonałości, wcale są jednak niczego.
— Chodźbyśmy nie znaleźli — rzekł Karasko — wybierzemy pierwsze lepsze imię z książek: Filis, Anardis, Diana lub Galatea. Księgarnie zapchane są książkami pasterskimi, a towar to niedrogi!
Proboszcz i bakałarz, pochwaliwszy raz jeszcze i zgodziwszy się na zamiar Don Kichota, odeszli, prosząc, żeby dbał o zdrowie i oszczędzał je, o ile możności. Ale ochmistrzyni i siostrzenica słyszały całą poprzednią rozmowę, gdy więc same z Don Kichotem zostały, rzekła doń siostrzenica:
— Cóż to znów, mój wuju, kiedyśmy sądziły, że zostaniesz już z nami, w nowe znów włazisz manowce, chcąc gwałtem być pastuchem. A to mi rzemiosło godne wuja dobrodzieja!
— Istotnie, panienka ma słuszność — wtrąciła gospodyni — gdzieżbyś tam pan mógł wytrzymać upał w lecie i mróz w zimie, na otwartym powietrzu! To dobre dla chłopków, co są krzepcy i w żywocie matki już na to są przeznaczeni, ale panu, z dwojga złego, lepiej już być błędnym rycerzem. Ale posłuchaj pan mojej rady, nie jestem już dzieckiem i mogę panu zdrowo radzić; — weź się pan do gospodarstwa, dbaj o dom i interesy własne, mów pacierz, dawaj jałmużnę, a gdyby nam się przytrafiło jakie nieszczęście, to już sobie poradzimy razem.
— Dobrze to wszystko, moje dzieci — rzekł Don Kichot — ale i ja także wiem, czego mi potrzeba. Pościelcie mi tylko prędzej, muszę się położyć, bo zdaje mi się, że mi jakoś niedobrze, ale bądźcie pewni, że czy będę pasterzem, czy też rycerzem, nigdy wam nie uchybię i pamiętać będę, zobaczycie.
Dobre te kobiety, nakarmiwszy go i położywszy w łóżko, myślały tylko, jakim by go sposobem rozrywać i dobrze jeść dawać.
Don Kichot istotnie zachorował, czy to z powodu klęski owej, czy też z trudów przebytych, to i drugie złączyło się razem. Sancho siedział zawsze przy łóżku, podczas całego trwania gorączki. Proboszcz i bakałarz codziennie go odwiedzali, a myśląc, że to tęsknota ujrzenia odczarowanej Dulcynei tak go dręczy, usiłowali wszelkimi sposobami pocieszyć go i rozweselić. Bakałarz powiedział mu, że trzeba nabrać odwagi i że czekał tylko na powrót jego do zdrowia, żeby rozpocząć życie pasterskie. Mówił, że już utworzył sielankę pasterską, do której ani się umywać Sanazarowi i kupił dwa psy do strzeżenia trzody, z których jeden zwał się Barsino, a drugi Butron. Wszystko to jednak nie rozpędzało złego humoru Don Kichota, co widząc Sancho, rzekł:
— Cóż to się ma znów znaczyć, kochany panie? Właśnie teraz chcesz pan leżeć w łóżku, kiedy mamy najpewniejszą wiadomość o odczarowaniu Dulcynei? Nie umieraj nam pan znów, wszyscy o to błagamy, nie ma nic pilnego. Wielka mi rzecz, że ktoś tam zwycięży, trzebaż zaraz umierać z rozpaczy? A gdyby tak wszyscy mieli, jak pan robić, to by jedna połowa świata zajęta była pogrzebami drugiej. Nie jesteś pan ani kaleką, ani ułomnym, będziesz mógł odbić się znów w swoim czasie. No, no, wyłaź no mi pan z łóżka! Mamy zostać właśnie pasterzami, śpiewać piosneczki, grając na fujarkach, a pan smutny jak pustelnik. Rób pan jak ja, wszystko mi tam jedno, pogoda, czy słota, znajdę pociechę na wszystko, bo aż do śmierci wszystko jest życiem. Posłuchaj pan rady mojej, kochany paneczku, żyj w najdłuższe lata, bo największym głupstwem na świecie umierać, nie wiedząc dlaczego i nie pokażesz mi pan ani jednego człowieka, co by się cieszył z tego, że umarł ze smutku. No, no, jeszcze raz proszę, porzuć pan łóżko i chorobę, chodźmy na pola grać na multance, może po drodze spotkamy Dulcyneę odczarowaną. Wszystkie te troski niewarte i szeląga, ale gdybyś pan miał umierać z tego, żeś zwyciężony, zwal śmiało, paneczku, winę na mnie, że źle osiodłałem Rosynanta. A zresztą, przecież to w waszych księgach rycerskich są takie zwyczaje, że rycerze się jedni na drugich obalają. Wszędzie to samo widać!
Do stu diabłów, cóż to dziwnego, osioł ma cztery nogi a padnie, a cóż dopiero człowiek!
— Sancho ma słuszność — rzekł Karasko — nie trzeba się poddawać rozpaczy, jeszcze nie ma nic straconego!
Mimo to wszystko Don Kichot ciągle był chory i zamyślony. Pokazała się pleura219, a nasz rycerz, cierpiąc niesłychanie, zawezwał balwierza na pomoc. W owych czasach leczono pleurę upuszczaniem krwi, a majster Mikołaj, mimo doświadczenia, co powinno go było nauczyć, że puszczanie krwi więcej pleurycznych na tamten świat wyprawia, niż doprowadza do zdrowia, otworzył wenę220 Don Kichotowi i wypuścił na pierwszy raz cztery pełne krwi talerze. Po tym jednym upuszczeniu nastąpiło kilka innych, dawał mu przy tym ziółka do picia, co wszystko domęczyło Don Kichota. Wypełniając jak najskrupulatniej przepisy balwierza, po ośmiu upustach krwi i kilkudziesięciu butelkach mikstury, umarł w objęciach proboszcza, jak na dobrego chrześcijanina przystało. Przed śmiercią zapewnił testamentem majątek cały siostrzenicy, zezwalając, aby poszła za mąż za synowca proboszcza, z czego ten młodzieniec, nader zadowolony, nie myślał prosić dworu o posadę, którą chciał był przedtem otrzymać. Pyszny był pogrzeb bohatera Manchy. Sancho, giermek jego znakomity, powróciwszy do dawnego rzemiosła, spokojnie dokończył dni swoich, żyjąc z kapitaliku, który w ręce proboszcza, jako depozyt, powierzył.
Przypisy:
1. Don Kichot z La Manchy — tytuł oryginału: Don Quijote de la Mancha; zapis i wymowa nazwiska bohatera powieści (oraz nazwa jego rodzinnego miasta, niekiedy zapisywana nawet jako: Mansza) zostały spopularyzowane w Europie za pośrednictwem fr. tłumaczenia, dlatego też pierwotne brzmienie zostało zniekształcone. [przypis edytorski]
2. truwer (z fr.) — w średniowieczu, w płn. Francji poeta i kompozytor tworzący poezję epicką (epikę rycerską) oraz lirykę miłosną. [przypis edytorski]
3. Benjumea, Nicolás Díaz de — jeden z dziewiętnastowiecznych krytyków literatury, którego neoromantyczna interpretacja dzieła Cervantesa oraz badania jego biografii wywarły znaczący wpływ na recepcję Don Kichota. [przypis edytorski]
4. przedstawiać żywszy interes — budzić żywsze zainteresowanie. [przypis edytorski]
5. w ostatnich czasach — sformułowanie to odnosi się do czasu powstania niniejszej przedmowy; dokładnie chodzi o rok 1872. [przypis edytorski]
6. el ilustrador del genero humano — ilustrator rodzaju ludzkiego. [przypis edytorski]
7. interes — tu: przedmiot zainteresowania. [przypis edytorski]
8. zamalgamować — złączyć. [przypis edytorski]
9. największy interes dzieła — tu: najbardziej interesujący aspekt dzieła. [przypis edytorski]
10. interes — dziś: zainteresowanie. [przypis edytorski]
11. hidalgo (hiszp.) — szlachcic. [przypis redakcyjny]
12. hidalgo — szlachcic. [przypis edytorski]
13. spisa — pika, lanca, dzida. [przypis edytorski]
14. świtka — sukmana; wierzchnia odzież wieśniaków lub drobnej szlachty. [przypis edytorski]
15. starunek (daw.) — staranie, dbałość. [przypis edytorski]
16. Feliciano de Silva (1491–1554)— popularny pisarz hiszp.; autor „sequeli” powieści rycerskich, m. in. Amadisa z Grecji. [przypis edytorski]
17. szram — dziś popr. szrama. [przypis edytorski]
18. kiereszunek — pokiereszowanie, uszkodzenie, zranienie. [przypis edytorski]
19. upornie — dziś popr. uporczywie. [przypis edytorski]
20. niewywczas — brak wypoczynku. [przypis edytorski]
21. na piękne — dziś: na dobre; całkowicie. [przypis edytorski]
22. Cyd Ruy Dias — Rodrigo (Ruy) Diaz de Vivar (ok. 1043–1099), zw. Cydem (z arab. El Cid: Pan), rycerz rodem z Kastylii, hiszp. bohater narodowy, brał udział w walkach chrześcijan o wyparcie Maurów z Półwyspu Iberyjskiego (czyli tzw. rekonkwiście). Do literatury i tradycji kultury europejskiej wszedł jako uosobienie cnót rycerskich, stając się bohaterem anonimowych ballad, średniowiecznego eposu rycerskiego Pieśń o Cydzie i dramatu Pierre’a Corneille’a Cyd, będącego najsłynniejszym z wymienionych dzieł. [przypis edytorski]
23. naddziad (daw.) — pradziad, przodek. [przypis edytorski]
24. szyszak — rodzaj hełmu rycerskiego. [przypis edytorski]
25. qui tantum ossa et pellis fuit (łac.) — która była samą skórą i kośćmi. [przypis edytorski]
26. Babieka — a. Bawieka, koń Cyda. [przypis edytorski]
27. Rosynant (z hiszp. Rocinante rocin: szkapa)— wychudły, kościsty koń; końcówka (hiszp. -ante) jest końcówką imiesłowową służącą do tworzenia przydomków, zwykle o charakterze nobilitującym, dystyngowanym. [przypis edytorski]
28. jakoś długo ani oko — jakoś długo nie było widać. [przypis edytorski]
29. nie wiada — nie wiadomo. [przypis edytorski]
30. amfitrion — gospodarz wydający ucztę, człowiek gościnny; od imienia króla Tyrynsu i Teb w mit. gr. [przypis edytorski]
31. kirys — zbroja płytowa osłaniająca korpus. [przypis edytorski]
32. pancerz — elementy elastyczne zbroi rycerskiej. [przypis edytorski]
33. skop — kastrowany baran a. kozioł. [przypis edytorski]
34. odgróżki — dziś: pogróżki. [przypis edytorski]
35. austeria — karczma. [przypis edytorski]
36. zagrodnik — ubogi gospodarz wiejski, właściciel jednej zagrody. [przypis edytorski]
37. tylki — tyciutki, malutki. [przypis edytorski]
38. nie bawiąc — tu: nie zwlekając. [przypis edytorski]
39. widząc się sam — widząc, że jest sam. [przypis edytorski]
40. dziurgiem — dziś popr.: ciurkiem. [przypis edytorski]
41. foliant — a. foliał wielka, najczęściej stara księga, wielkości połowy arkusza (wg dziś stosowanych norm jest to format A1, a więc arkusz o rozmiarach 594 na 841 mm). [przypis edytorski]
42. kacerski — heretycki; kara kacerska tj. kara przeznaczona dla heretyków, tu: spalenie na stosie. [przypis edytorski]
43. Ariost — właśc. Ludovico Giovanni Ariosto (1474–1533) poeta, satyryk i komediopisarz wł., autor eposu rycerskiego Orland szalony, dzieła, które przez wieleset lat wywierało szeroki wpływ na literaturę europejską. [przypis edytorski]
44. Jorge de Montemayor (ok. 1520–1561) — powieściopisarz i poeta portugalski (jego oryginalne nazwisko brzmiało Jorge de Montemor), piszący niemal wyłącznie po hiszpańsku, znany przede wszystkim jako autor romansu pasterskiego Diana (1559). [przypis edytorski]
45. na piękne — dziś: na dobre; całkowicie, zupełnie. [przypis edytorski]
46. wielki los zrobić może — sens: może uśmiechnąć się do niego fortuna, również w sensie finansowym. [przypis edytorski]
47. Jachna — w dalszej części opowieści żona Sancho Pansy nosi imię Teresa. [przypis edytorski]
48. drasło — dziś popr. drasnęło. [przypis edytorski]
49. Bizkaia — a. Vizcaya, baskijska prowincja ze stolicą w Bilbao, obecnie część autonomicznego Kraju Basków na terenie Hiszpanii. [przypis edytorski]
50. Biskajczyk — dziś: Bask. [przypis edytorski]
51. Biskajczyk — dziś: Bask. [przypis edytorski]
52. św. Hermandada — tu: policja; nazwa Święta Hermandada odnosi się właściwie do związku miast hiszp., założonego przez Ferdynanda II i Izabelę Kastylijską; związek utrzymywał siły porządkowe, policję strzegącą porządku na podległym mu terenie. [przypis edytorski]
53. szarpie (daw.) — materiał opatrunkowy zrobiony z płótna dartego (szarpanego) na pasy. [przypis edytorski]
54. kordiał (daw.) — lek wzmacniający (szczególnie serce; łac. cor cordis: serce, cordialis: serdeczny); szlachetny trunek. [przypis edytorski]
55. jagody (daw.) — policzki. [przypis edytorski]
56. wał (daw.) — fala. [przypis edytorski]
57. zrozumią — dziś popr.: zrozumieją. [przypis edytorski]
58. dowcip (daw.) — inteligencja, rozum. [przypis edytorski]
59. gach (daw., gw.) — kochanek. [przypis edytorski]
60. kolet (z fr. collet: kołnierz) — rodzaj skórzanego wojskowego ubioru z kołnierzem, wkładanego pod zbroję. [przypis edytorski]
61. zadzierny — dziś raczej: zadziorny. [przypis edytorski]
62. imnę się — forma utworzona od imać się: chwytać za coś. [przypis edytorski]
63. tuzować (daw.) — bić. [przypis edytorski]
64. zżymać się — gniewać się, oburzać, niecierpliwić. [przypis edytorski]
65. brutalstwo — dziś: brutalność. [przypis edytorski]
66. ingrediencja — składnik. [przypis edytorski]
67. popsować (daw.) — popsuć. [przypis edytorski]
68. facecja (z łac. facetia) — żart, dowcip. [przypis edytorski]
69. skrupulat — a. skrupulat: osoba drobiazgowa, dokładna, pedantyczna. [przypis edytorski]
70. austeria — karczma. [przypis edytorski]
71. tałatajstwo — hołota, motłoch. [przypis edytorski]
72. miasto — tu: zamiast to. [przypis edytorski]
73. Biskajczyk — dziś: Bask. [przypis edytorski]
74. Etiopczykowie — dziś popr.: Etiopczycy. [przypis edytorski]
75. spokojność — dziś: spokój. [przypis edytorski]
76. na roścież — dziś raczej: na oścież; na całą szerokość. [przypis edytorski]
77. być bez zmysłów — być nieprzytomnym. [przypis edytorski]
78. półtrzecia (daw.) — dwa i pół. [przypis edytorski]
79. patrzy na to — wygląda na to. [przypis edytorski]
80. na piękne — na dobre; zupełnie. [przypis edytorski]
81. przystojnie — jak przystoi; przyzwoicie. [przypis edytorski]
82. znajdować się — tu: zachowywać się. [przypis edytorski]
83. za pierwszą sposobnością — przy pierwszej sposobności. [przypis edytorski]
84. rejterada — ucieczka [przypis edytorski]
85. dowcip (daw.) — inteligencja, rozum, spryt. [przypis edytorski]
86. nie bursztynem czuć ciebie — sproszkowany bursztyn dodawany jest do kadzideł kościelnych. [przypis edytorski]
87. Wulkan — w mit. rzym. odpowiednik Hefajstosa z mit. gr., boga ognia, kowali i złotników; kuźnia Hefajstosa miała się znajdować we wnętrzu wulkanu Etna. [przypis edytorski]
88. bożek wojny — w mit. gr. Ares, którego odpowiednikiem w mit. rzym. jest Mars. [przypis edytorski]
89. foluszowy — przym. od słowa: folusz, oznaczającego maszynę do obróbki sukna przez powierzchniowe spilśnianie i zagęszczanie struktury tkanin przeznaczonych na płaszcze itp.; folusz to także budynek, w którym mieści się taka maszyna. [przypis edytorski]
90. uwiadomić — dziś: powiadomić. [przypis edytorski]
91. frymarczyć — handlować. [przypis edytorski]
92. Sierra Morena — w tłumaczeniu Walentego Zakrzewskiego: Czarna góra; w tłumaczeniu Józefa Wittlina Sierra: Morena, jak w oryginale. [przypis edytorski]
93. album — daw. r.n., dziś r.m. [przypis edytorski]
94. Która — chodzi o miłość. [przypis edytorski]
95. sekundować (z łac. secundare) — wspierać, pomagać; wtórować. [przypis edytorski]
96. ochędożny — tu: schludny. [przypis edytorski]
97. zadowolnić (daw.) — dziś: zadowolić. [przypis edytorski]
98. cyrulik — a. balwierz, osoba pełniąca niegdyś funkcje fryzjera, kosmetyczki i pielęgniarza zarazem: cyrulik golił zarost i strzygł włosy, zajmował się kąpielą, czyszczeniem uszu, rwaniem zębów, prostszymi operacjami i leczeniem pospolitych dolegliwości (m. in. przez puszczanie krwi). [przypis edytorski]
99. znalazł pomysł (...) doskonałym (daw.) — uznał pomysł za doskonały. [przypis edytorski]
100. ściśniony (daw.) — dziś: ściśnięty. [przypis edytorski]
101. spuścić się w czymś na kogoś — zaufać komuś w jakiejś sprawie, powierzyć komuś jakąś sprawę. [przypis edytorski]
102. rewerenda (daw.) — sutanna. [przypis edytorski]
103. Mars — w mit. rzym. bóg wojny. [przypis edytorski]
104. dzieża — naczynie do zaczyniania ciasta na chleb. [przypis edytorski]
105. patrzeć przez szpary — dziś: patrzeć przez palce. [przypis edytorski]
106. dziurgiem — dziś: ciurkiem. [przypis edytorski]
107. niegodziasz — dziś: niegodziwiec. [przypis edytorski]
108. jąć się czegoś — sięgnąć po coś. [przypis edytorski]
109. robić los — dziś: robić karierę. [przypis edytorski]
110. językiem, którym w całej Berberii, a nawet w Konstantynopolu mówią Turcy i chrześcijanie, a który nie jest ani tureckim, ani hiszpańskim — Jest to język pospolicie w Turcji nazywany językiem Franków — langue franque. [przypis redakcyjny]
111. (...) u nas okna zawsze były zamknięte — Należy tu wspomnieć, że w Hiszpanii w owym czasie nie znano jeszcze szyb. [przypis redakcyjny]
112. bogini o trzech obliczach — dziewicza bogini: Diana, utożsamiana z Hekate (łac. Tergeminamque Hecaten, tria virginis ora Dianae). [przypis redakcyjny]
113. porządek — tu: rząd; całkowity osprzęt obejmujący, siodło, czaprak, popręg, strzemiona i in. elementy umożliwiające jazdę wierzchem. [przypis edytorski]
114. zachrzęszczały — dziś popr. zachrzęściły. [przypis edytorski]
115. lubo — choć. [przypis edytorski]
116. Ukarana niewdzięczność, Numancja — autorem pierwszej z przytoczonych sztuk jest słynny Lopez de Vega, drugiej sam Cervantes, następnych mniej znani autorzy. [przypis redakcyjny]
117. kleta — klata; klatka. [przypis edytorski]
118. parowie — fr. paires, z łac. pares: równi. [przypis redakcyjny]
119. Juana — w dalszej części utworu żona Sancho Pansy nosi imię Teresa. [przypis edytorski]
120. balwierz — a. cyrulik, daw. osoba pełniąca funkcje fryzjera, kosmetyczki i pielęgniarza zarazem, zajmująca się goleniem zarostu, strzyżeniem włosów, przygotowywaniem kąpieli itp., a także wykonująca pospolite zabiegi, takie jak wyrywanie zębów czy upuszczanie krwi. [przypis edytorski]
121. szlafmyca (z niem.) — nakrycie głowy zakładane na noc, do snu. [przypis edytorski]
122. kirys — zbroja osłaniająca tors (górną część ciała). [przypis edytorski]
123. niewywczas — niewygoda, brak wypoczynku. [przypis edytorski]
124. cetno — dziś: sedno. [przypis edytorski]
125. zalecać się czymś (daw.) — mieć jakąś zaletę. [przypis edytorski]
126. niegodzijasz — dziś: niegodziwiec. [przypis edytorski]
127. despekt (daw.) — ujma, obraza, uchybienie, afront. [przypis edytorski]
128. szwarcować (z niem.) — czernić. [przypis edytorski]
129. Biskajczyk — dziś: Bask. [przypis edytorski]
130. wiek matuzalowy — a. wiek matuzalemowy: bardzo sędziwy; nazwa pochodzi od imienia najstarszej ze wspomnianych w Biblii postaci, Matuzalema, dziada Noego, który miał żyć blisko tysiąc lat (969 a. 939, jeśli uwzględnić, że kalendarz żydowski jest kalendarzem księżycowym). [przypis edytorski]
131. naganiać — tu: ganić. [przypis edytorski]
132. szpas — żart, psikus. [przypis edytorski]
133. on mi coś (...) patrzy — dziś: on mi coś wygląda. [przypis edytorski]
134. na ścieżaj — na oścież. [przypis edytorski]
135. jubka (daw.) — ubiór wierzchni kobiecy, rodzaj kaftanika z półdługimi rękawami, na plecach u góry marszczonego, a na dole rozkloszowanego. [przypis edytorski]
136. alteracja (daw.) — wzburzenie. [przypis edytorski]
137. dysolucja — rozprężenie, rozprzężenie, rozkład. [przypis edytorski]
138. rezolucja — decyzja. [przypis edytorski]
139. kontrawencja (łac.) — przekroczenie jakiegoś prawa, ustawy, umowy; termin najczęściej używany w odniesieniu do łamania praw celnych i podatkowych. [przypis edytorski]
140. kontradykcja (z łac. contradictio) — sprzeciw. [przypis edytorski]
141. koncilium (łac. consilium) — właśc. konsylium daw.: narada w ważnej sprawie. [przypis edytorski]
142. konwokować — zwoływać posiedzenie (zwł. sejmu). [przypis edytorski]
143. kodycyl — późniejszy dodatek do testamentu zawierający rozporządzenie majątkiem na wypadek śmierci, bez ustanowienia spadkobiercy. [przypis edytorski]
144. rewokować (daw.) — unieważnić coś i ogłosić jako fałszywe lub niebyłe. [przypis edytorski]
145. spędzić — tu: zrzucić. [przypis edytorski]
146. tuszyć (daw.) — spodziewać się. [przypis edytorski]
147. spuścić się na kogoś — polegać na kimś. [przypis edytorski]
148. fiksat (daw.) — wariat. [przypis edytorski]
149. frasunek (daw.) — zmartwienie. [przypis edytorski]
150. zoczyć (daw.) — zobaczyć. [przypis edytorski]
151. niepoślednio — nie najgorzej. [przypis edytorski]
152. frant — dowcipniś; człowiek przebiegły, cwany. [przypis edytorski]
153. cybulus — głupiec, błazen. [przypis edytorski]
154. Febus — z gr. „Jaśniejący”, przydomek Apollina, boga poezji i sztuki. [przypis edytorski]
155. przesadzać — tu: przewyższać. [przypis edytorski]
156. Zocodover — plac w Toledo, na którym niegdyś odbywał się targ bydła. [przypis edytorski]
157. kapłon — kastrowany, specjalnie tuczony dla delikatnego mięsa młody kogut; hodowaną w podobny sposób, wysterylizowaną młodą kurę nazywano pulardą. [przypis edytorski]
158. zaniemieć — dziś popr.: oniemieć. [przypis edytorski]
159. ligać (gw.) — kopać. [przypis edytorski]
160. brutalstwo — dziś brutalność. [przypis edytorski]
161. mieć staranie o kimś — dziś: mieć staranie (troszczyć się) o kogoś. [przypis edytorski]
162. perora — uroczysta przemowa. [przypis edytorski]
163. niepomału — niemało. [przypis edytorski]
164. dowcip (daw.) — inteligencja, spryt. [przypis edytorski]
165. gracko — dzielnie. [przypis edytorski]
166. imać się — brać się za coś; tu: czepiać się. [przypis edytorski]
167. etc. (łac.) — skrót od et caetera: i tak dalej. [przypis edytorski]
168. plagi — razy, uderzenia. [przypis edytorski]
169. sztuczny (daw.) — wymyślny, wykonany zgodnie z regułami jakiejś sztuki. [przypis edytorski]
170. Doloryda — imię utworzone od hiszp. dolor: ból, smutek. [przypis edytorski]
171. Lobuna — imię utworzone od hiszp. lobo: wilk. [przypis edytorski]
172. prewot — naczelnik, przełożony; urzędnik o uprawnieniach policyjno-sądowych, zajmujący się sprawami przeznaczonymi do niezwłocznego osądzenia, przewodniczący trybunałowi i dysponujący odpowiednią gwardią. [przypis edytorski]
173. nekromancja — praktyki magiczne dotyczące zmarłych. [przypis edytorski]
174. płeć (daw.) — cera. [przypis edytorski]
175. Piotr z Prowansji wykradł piękną Magelonę — nawiązanie do fr. romansu rycerskiego z XV w. o przygodach Piotra z Prowansji i księżniczki neapolitańskiej Magelony (a. Magielony, jak w pierwszym pol. przekładzie anonimowy, pochodzącym z ok. 1570 r. Historia o Magielonie, królewnie neapolitańskiej; imię księżniczki odpowiada nazwie miasta Maguelonne, znajdującego się nieopodal Montpellier). [przypis edytorski]
176. Pola Elizejskie (mit. gr.) — a. Elizjum miejsce wiecznego szczęścia i wiecznej wiosny, stanowiące część Hadesu; zmarli trafiali tam w nagrodę za dobre życie. [przypis edytorski]
177. Homer — autor fundamentalnych dla kultury europejskiej eposów greckich: Iliada i Odyseja; żył w VIII w. n. e. [przypis edytorski]
178. Tasso, Torquato (1544–1595) — poeta włoski doby renesansu, zyskał sławę jako autor poematu epickiego z dziejów pierwszej krucjaty Jerozolima wyzwolona. [przypis edytorski]
179. Ariost — właśc. Ariosto, Ludovico (1474–1533) ceniony poeta włoski, autor poematu Orland szalony. [przypis edytorski]
180. Vergili — właśc. Publius Vergilius Maro (70–19 p.n.e.) poeta rzymski, autor Eneidy. [przypis edytorski]
181. bezcelnych — dziś popr.: bezcelowych. [przypis edytorski]
182. Biskajczyk — dziś popr.: Bask; Baskowie zamieszkują kraj nad Zatoką Biskajską, obecnie podzielony między Hiszpanię i Francję. [przypis edytorski]
183. żałosny — tu: przepełniony żalem, rozżalony. [przypis edytorski]
184. kontenans daw. — pewność siebie, odwaga. [przypis edytorski]
185. zależeć (daw.) — tu: polegać. [przypis edytorski]
186. wylany — dziś raczej: wylewny; otwarty na działanie czegoś. [przypis edytorski]
187. amicus Plato sed (...) veritas — przyjacielem mym Platon, lecz większą przyjaciółką prawda; maksyma zaczerpnięta z Arystotelesa. [przypis edytorski]
188. utracać — dziś popr.: tracić. [przypis edytorski]
189. geld (niem. das Geld) — pieniądze. [przypis edytorski]
190. interesa — dziś popr. B. lm.: interesy. [przypis edytorski]
191. mantelzak (z niem. Mantelsack: worek na płaszcz) — worek mocowany przy siodle, służący do przewożenia towarów. [przypis edytorski]
192. kataplazm (daw.) — okład leczniczy. [przypis edytorski]
193. panna — tu: dama dworu. [przypis edytorski]
194. awanturnik (daw.) — poszukiwacz przygód. [przypis edytorski]
195. rozczarowanie — właśc. odczarowanie. [przypis edytorski]
196. pularda — młoda kura, wysterylizowana i specjalnie tuczona dla uzyskania szczególnie delikatnego mięsa. [przypis edytorski]
197. miasto daw. — zamiast. [przypis edytorski]
198. konterfekt (daw.) — portret. [przypis edytorski]
199. blamanż — danie deserowe, rodzaj galaretki ze słodzonego mleka zagęszczonego żelatyną i przyprawionego migdałami. [przypis edytorski]
200. ochędóstwo (daw.) — tu: schludność; por. ochędożny: porządny, czysty, schludny; starop. słowo ochędóstwo oznaczało jednak zwykle: strój (ubiór i ozdoby). [przypis edytorski]
201. na pozór — tu: z wyglądu. [przypis edytorski]
202. niesowity — niebogaty, biedny; por. sowity: obfity, szczodry, bogaty. [przypis edytorski]
203. kaszta — element urządzenia drukarni: szuflada podzielona na przegródki zawierające czcionki drukarskie oraz materiał justunkowy, czyli materiał służący do wypełniania odstępów między wyrazami i wierszami. [przypis edytorski]
204. osoba w znaczeniu — dziś: osoba mająca znaczenie, osoba o dużym znaczeniu. [przypis edytorski]
205. rudel (daw.) — ster. [przypis edytorski]
206. kańczug — skórzany bicz z krótką rękojeścią; nahajka. [przypis edytorski]
207. osada — tu: załoga wioślarzy. [przypis edytorski]
208. osada — załoga wioślarska łodzi. [przypis edytorski]
209. wiedząc miejsce — dziś; znając miejsce. [przypis edytorski]
210. przytomny — tu: obecny. [przypis edytorski]
211. fuimus Troes, fuit Troia (łac.) — byliśmy Trojanami, była Troja; w sensie: to wszystko już minęło. [przypis edytorski]
212. Diana (mit. rzym.)— tu przywołana jako bogini księżyca. [przypis edytorski]
213. przeciwnożni — ludzie mieszkający na przeciwnej półkuli ziemskiej. [przypis edytorski]
214. kartuz — członek zakonu o surowej regule, będącego zrzeszeniem pustelników oddających się w samotności modlitwie, kontemplacji i ograniczaniu swych potrzeb, jednak raczej nie samoumartwieniu przez biczowanie. Nazwa pochodzi od miejscowości Charteuse (łac. Carthusia) k. Grenoble we Francji, gdzie w XI w. powstał pierwszy klasztor zakonu, założony przez św. Brunona. [przypis edytorski]
215. powoływa — dziś popr.: powołuje. [przypis edytorski]
216. Radamant (mit. gr.) — Radamantys, jeden z trzech sędziów w Hadesie, obok Minosa i Ajakosa. [przypis edytorski]
217. maże — tu: zmazuje. [przypis edytorski]
218. wpodle (daw.) — obok. [przypis edytorski]
219. pleura — opłucna; tu zapewne synonim zapalenia płuc. [przypis edytorski]
220. wena (z łac.) — żyła. [przypis edytorski]