Żywot człowieka poczciwego

by Mikołaj Rej

Kapitulum X

1. Gdy już poczciwy człowiek rozważy powinność śmierci, jako jej ma czekać i jakiego żywota do czasu swego przyszłego używać ma

Bywają też więc ludzie starzy, co niecirpliwie a nierozmyślnie przypadki czasów swych znoszą. A drudzy więc i czasy swoje, i starość swoję przeklinają; co wszytko bezrozumnie czynią, gdyż przyrodzenia¹⁸⁰⁷ żadny¹⁸⁰⁸ zgwałcić ani zwyciężyć nie może. Abowiem widzisz, jako niebo, miesiąc, słońce, ony szlachetne stworzenia, ustawicznie biegać, pracować, a w koło około ziemie toczyć się muszą. Widzisz, jako czasy idą każdego roku, wiosna nastawszy, ziemię ogrzawszy, zioła i drzewa rozliczne zazieleniwszy i kwiatki rozlicznie umalowawszy, lato za sobą przywodzi, w którym też w gorącości jego, gdy już wszytkich rzeczy, co wiosna zaczęła, dokona, ludzie niemałej pracy z owymi krzywymi żelazy¹⁸⁰⁹ używają; za latem zasię błotna jesień przychodzi, a za jesienią zaziębła a niewdzięczna zima. Widzisz też, iż się miesiąc ustawicznie odmieniać a odnawiać musi. Widzisz, że dzień w noc, a noc w dzień ustawicznie się tak mienić a zawżdy się mieszać muszą. Rzeki bystre nigdy ciec nie przestaną. Także i ziemia wedle czasu każdą powinność swą okazać musi, z czasem się zazielenić, z czasem zażółcić, z czasem nazbyt zagorzeć, z czasem nazbyt rozmoknąć musi, także i zmarznąć a stwardzieć jako kość musi. A cóż, gdy przyrodzenie wszystkich rzeczy swą powinność niesie, a Pan Bóg jeszcze od wieków tak postanowić raczył, a któż tego Pana i jego postanowienie kiedy zgwałcić albo zwyciężyć może? A któż kiedy przyrodzeniu od niego postanowionemu jaki gwałt albo jaką moc uczynić może?

A czemużbyś też ty miał być dziwniejszy, mój miły bracie, gdyż widzisz, iż niebo, ziemia, rozliczne planety, czasy i wszytki przypadki swym porządkiem już aż do skończenia świata tak się toczyć muszą, a ty byś tylko miał narzekać na przygodzenie swoje? Azażeś już nie przetrwał wiosny onej nadobnej, zazieleniałej młodości swojej? Azażeś już nie przetrwał onego rozkosznego lata i jesieni, z którymi wszytki żywności przypadają, onych wesołych a wdzięcznych średnich czasów swoich? A gdyś już przyszedł do zimy a do chłodniejszych czasów swoich, a czemużbyś też nie miał już też użyć wdzięcznego pokoju swego? Jako on dobry gospodarz, który nanosiwszy lecie a w jesieni wszytkiego pełne kąty swoje, już też sobie rozkosznie wszytkiego używa w ciepłej izbie albo przy kominku swoim? Abowiem nie może być dom żaden tak pięknie fundowany albo upstrzony, aby z czasem swym poczyrnić, prochem a pajęczyną przypaść nie miał, a więc by go już zarazem rozwalić albo się im obrzydzić. Azaż go nie lepiej omywać albo znowu pomalować, oblepiać, pobijać, aby przedsię stał w onej mocności swej, póki może być?

Także też ty starość swą, gdy na cię przypadnie, a już byś ją sobie obrzydzić miał jako zły gospodarz stary dom dla zabrukania jego, sam się osądź, iżby to nie był prawy rozum twój. Ale jako on rzymski hetman, gdy Rzymianie świat posiadali, tedy między hetmany miasta, zamki i krainy rozdawali, dostała się też jednemu Sparta, miasto nie barzo ozdobne przeciwko innym miastom, chciał onę Spartę porzucić, drugi mu powiedział, iż: „źle uczynisz, bo widzisz, iż zawżdy lepiej każdą rzecz starą sobie scelować¹⁸¹⁰ a nowej czekać, niżli ani nowej, ani starej nie mieć. A tak ja tobie radzę Spartam, quam nactus es, adorna (to jest: gdyć się Sparta dostała, już jej sobie nie mierź¹⁸¹¹), a jako możesz, radszej ją sobie przychędażaj¹⁸¹², będzieć się potym podobała”.

Także też ty, gdyś przyszedł ku swym szedziwym latom swoim, a iż ci się już działem ta Sparta dostała, już jej sobie nie mierź, już ją sobie przychędażaj nadzieją a uważną stałością swoją, już ją sobie jako dobry gospodarz on stary dom swój ochędażaj, pobijaj, ocieraj, boć i dłużej potrwać może, i lepszej rozkoszy, gdy ji sobie chędożyć a zdobić będziesz, w nim użyć możesz, niżlibyś ji przez swą niedbałość zaplugawił a omierził sobie.

2. Starego rozliczne pociechy

Azaż ty nie masz czym tego przyczerniałego domku swego, tej starości swojej, zachędożyć a nadobnie zafarbować? Pociechami rozlicznymi swymi, gdy będąc w pokoiczku swoim, opuściwszy rozliczne burdy, frasunki, kłopoty świata tego, będziesz używał rozkoszy swojej, patrząc na ony sprawy swoje, któreś sobie sprawił i postanowił za czasów dużości¹⁸¹³ swojej. Ano sobie siedzisz w nadobnym domku, któryś sobie zbudował wedle myśli swojej, ano łóżeczko nadobnie usłane stoi dla odpoczynienia twego, anoć synowie służą, jeślić je Pan Bóg dał, i z żonkami swymi, wymyślając ci potrawki wedle czasów swoich, anoć jeden przyniesie ptaszków, drugi zajączków, białe głowy kurek, owoców rozlicznych, że bezpiecznie możesz rzec w onym wdzięcznym pokoju swoim: „Używaj, moja miła duszo, bo masz wszytkiego dosyć”.

Przechodzisz się zasię do sadków swoich, do rybniczków twoich, którycheś sobie namnożył za możniejszych lat swoich, ano rozliczne owoce wiszą przed oczyma twymi, ano rybki skaczą, ano jagniątka, koźlątka igrają, ano wnuczątka za nimi przed oczyma twymi jako wdzięczne kurczątka skacząc biegają, anoć gruszeczki, jagódki zbierając przynoszą, jako mogą, się przysługują, ano stada bydła rozliczne jako od Jopa z wrót twoich pędzą, ano się pola ony zielenią, coś sobie rozkopał za możniejszych czasów swoich. A przeczże¹⁸¹⁴ ty sobie masz mierzić starość swoję¹⁸¹⁵? A przeczże jej sobie, owszem, nie masz poczytać za rozkoszne a uspokojone czasy swoje? A owszem, Panu Boguś powinien dziękować, iż ci się dał przebić przez ony srogie burdy, rozterki a kłopoty świata tego, a dał ci doczekać wdzięcznego pokoja twego i czasów twoich.

3. Czytanie wielka rozkosz

Azaż nie rozkosz, jeśliże czytać umiesz, układszy się pod nadobnym drzewkiem między rozlicznymi, pięknymi a woniającymi kwiateczki albo także zimie na nadobnym a rozkosznym łóżeczku swoim, iż się rozmówisz z onymi rozlicznymi filozofy, z których najdziesz wielkie pociechy starości swojej, w których najdziesz wielką naukę ku każdej rozważnej sprawie swojej. A chceszli się też czym ochłodzić albo pocieszyć, azaż nie najdziesz onych rozkosznych historyj o dziwnych sprawach onych ludzi rycerskich a ludzi poważnych, którym się i podziwować, i z ich dziwnych spraw ucieszyć się możesz. A chceszli się też pośmiać, azaż nie znajdziesz onych krotofilnych fabułek, onych mądrych ludzi, z których się i nacieszyć, i nauczyć się zawżdy czego możesz? A czasem się też udasz do proroków, do apostołów, do ewanijelistów, abyś też wiedział powinność swoję, a nie dał się unosić w powinności swojej od plotek rozlicznie wymyślonych świata tego, gdyż Pan nie chce cię za własną owcę sobie poczyść¹⁸¹⁶, nie bedzieszli też słuchał własnego głosu Jego, a udasz się za głosem sprośnego najemnika, któryć tylko będzie bęczał i ryczał jako wół dla pożytku swego. A toć snać będzie napilniejsza już na tej drodze tego wędrowania twego, abyś się pytał co naprościej drogi do Pana swego a do onego wdzięcznego miejsca swego, dokąd cię już pewnie wiedzie powinność twoja, a prawie już masz jako pewną obietnicę od niego. Bo to wdzięczna rzecz jest każdemu, kto w drogę jedzie albo idzie, iż nie przydzie na błędne a na omylne drogi, jedno iż prosto a bezpiecznie sobie jedzie albo idzie wiadomym a torowanym gościńcem swoim.

A jeśliże sam czytać nie umiesz, więc komu inszemu kazać, co by i nadobnie przeczedł i rozwiódł¹⁸¹⁷, a stąd już pociecha twoja rozmnażać ci się może w każdym zamyśleniu twoim, i powinność twoja tak być postanowiona może, iż będziesz zawżdy stał jako mur, w którym jeszcze żadnej rysy nie masz, przed oblicznością Pana swego. A jeśli też masz ten dostatek, więc też każesz sobie czasem abo na jakim symfonaliku¹⁸¹⁸ nadobnie zagrać, a pocieszyć zafrasowaną myśl swoję i serce swoje. Przydzie do ciebie przyjaciel, azaż nie rozkosz, gdy się z nim namówisz, naśmiejesz, a on ci będzie powiedał przygody a przypadki ludzkie, co się komu przygodziło, a ty sobie jedno będziesz rozważał a wspominał, iż się też to wszytko działo za czasów onych młodszych lat twoich.

4. Stary wiek w dziwnej obronie Pańskiej

A czemuż ty sobie masz mierzić starość swoję albo się ją brzydzić? A owszem by się w niej kochać, iż cię opuściły burdy a rozliczne kłopoty świata tego, a tyś je też opuścił, a owszem o nie nic nie dbasz. A będąc postanowiony w nadobnym a spokojnym żywocie swoim, jużeś tego pewien, iż nie tak często możesz obrazić Pana swego. A jeśli go obrażać nie będziesz, a czegóż się innego masz nadziewać¹⁸¹⁹, jedno wielkiej łaski a dobrodziejstwa a błogosławieństwa Jego, gdyż nad takim każdym jest pilne oko święte Jego, a nad każdym takim podniosł możną rękę swoję, strzegąc go, aby i włos nie spadł z głowy jego. Także i aniołom swym rozkazał, aby była na wszem pilność ich a straż pewna od każdego niebezpieczeństwa jego. A nie rozkoszże to, bracie miły, być w pokoju od burd, od kłopotów świata tego, być w pokoju a w obronie Pana swego, od każdego niewidomego nieprzyjaciela swego? Już czart z daleka, dysząc a dziwując się, zaglądać musi, a pomyślając sobie, co to jest za pan, iż go tak pilnie strzegą, a iż nie mogą mieć ani przystępu, ani żadnej przyczyny do niego. Już cię też ciało trwożyć nie może, gdyż przyszło do uspokojenia swego. Już też świat tobą nazbyt kołysać nie może, gdyżeś porzucił wszytki obrzydłe burzki a sprawy jego. A czegóż już czekać masz? Tylko jeszcze onej ostatniej rozprawy, abyś się rozprawił a rozsądził z onym ostateczniejszym nieprzyjacielem swoim, z śmiercią swoją, wedle wolej Pańskiej, której się nic nie będziesz lękał, gdy tak będziesz nadobnie postanowionym we wszytkich sprawach swoich.

5. Przypadki świata tego nic wiernemu nie straszne

Bo jeśliby też co czasem nie po myśli na cię przypadło, abo choroba, abo frasunk jaki, już masz wysszej¹⁸²⁰ napisane wszytki pociechy i wszytki obrony, jako się wierny cieszyć ma w przygodach swoich. Abowiem nie rozumiej temu, abyć to przyszło z gniewu albo z jakiej niełaski Pańskiej, gdy będziesz zawżdy chodził, tak jakoś słyszał, w tym pobożnym, pomiernym a poczciwym postanowieniu twoim. Bo albo cię będzie próbował jako Jopa, jeśliżeś¹⁸²¹ Mu stały w swojej wierze, a iż o Nim nie zmienisz nadzieje swojej, a jeśli nie będziesz gdzie indziej szukał oprócz niego rady a nadzieje o wspomożeniu swoim. A pewnie, iż gdy cię tak zastanie, iż tak jako Jopowi nagrodzi sowito pociechy twoje. Bo też Pan czasem i dla sławy a chwały swej karze wierne swoje, aby nad nimi, gdy je skarze, a potym zasię pocieszy, okazał możną hojność Bóstwa swego, aby się niewiernicy dziwowali, jako ten Pan ze złego dobre, a z smętku pociechę zawżdy jako raczy uczynić może nad wiernymi swymi. Ano masz tego pewny przykład nad onym ślepo narodzonym, którego Pan jaśnie oświecić a hojnie pocieszyć przed onymi niewiernymi jerozolimskimi tłuszczami¹⁸²² jawnie raczył, gdy pytali: „Panie wiemy za grzech pomstę¹⁸²³, przecz ten tak był skaran tą ślepotą, jeśli on zgrzeszył, jeśli rodzicowie jego?”. Pan powiedzieć raczył, iż ani on, ani rodzicowie jego, ale tak był na to sprawion a zgotowan, aby się nad nim okazała możność a chwała Boga żywego.

Także też tego patrz i na Tobiaszu w onym srogim zaślepieniu¹⁸²⁴ jego. Także też tego patrz i na Danielu w onym dole między srogie lwy wsadzonym. Także tego patrz na Dawidzie, na Jonaszu, na Hesterze, na Zuzannie, na Judycie, jako Pan dziwnie wierne swe upatrować a cieszyć¹⁸²⁵ je raczył. Ale kto by się tego naliczył, jako dziwnie Pan moc bóstwa swego zawżdy okazował nad wiernymi swymi? Także też ty o sobie to rozumiej, a nic w tym nie wątp, iż jeśliby co na cię przypadło nie po myśli twojej w tej starości twojej, albo choroba jaka, albo przygoda jaka, pewnie się tym ciesz a tego bądź ist¹⁸²⁶, iż albo cię Pan probuje, albo chce nad tobą okazać możność bóstwa swego, iż on to wszytko umie odmienić, a każdy smętek w prędką pociechę obrócić kiedy jedno raczy.

6. Złym czemu Pan dobrze czyni

Acz też czasem widasz, że się i złym zdarza po myśli, ale różna pociecha ich od pociechy wiernych a cnotliwych, bo tym Pan jedno do czasu płaci ony też doczesne powinności ich, bo się wżdy w imię Jego krzcili, wżdy też kiedy czasem co dobrego udziałają. Ale ty ich doczesne dobrodziejstwa rychło się im zasię w smutek a w wieczny upadek obrócą. Abowiem i sprośne bywa dokończenie ich, i srogie a żałosne roztarganie onego nabytego dobrodziejstwa ich, i plugawe zeście potomstwa ich, i wieczne potym zatracenie ich. A nie trzeba żadnego pisma ani żadnej inszej próby na to, kto pojrzy we wszytki stany świata tego, jeśli tego jaśnie nie najdzie, co prorok powiedział, iż: „byłem młod, a zstarzałem się i wielem świata schodził, a nie widziałem tego nigdziej, aby był kiedy sprawiedliwy opuszczon albo potomstwo jego aby nabywało chleba swego. A złościwegom zawżdy widział, ano go samaż złość jego pobiła”.

Ano była stara przypowieść, a pewnie, iż pewna, iż byli w jednej wsi dwa szlachcicy, jeden był dobry, cnotliwy a wierny i na wszem pobożny, drugi był łakomca, łupieżca a na wszem złościwy a niepobożny. Temu cnotliwemu potym urodził się syn, i już był dla onego syna odmienił onę stateczność i onę pobożność swoję, i począł był jakoś przyłakomszym¹⁸²⁷ nabywać a przyczyniać onej majętności swojej, i już i ony¹⁸²⁸ jałmużny, i inne miłosierne uczynki jakoś były ustawać poczęły u niego. A byli niedaleko onej wsi dwa pustelnicy w lesie, jeden był święty a doskonały człowiek, który był ode trzydzieści lat na puszczy, nigdy z niej nie uchodząc, drugi był nowo nastały. Ten nowo nastały, czytając Pismo święte, i napadł¹⁸²⁹ na ono miejsce u Pawła św., gdzie tam mówi: „O dziwneż są sądy Twoje, mój miły Panie, a nigdy są żadnym obyczajem niepoścignione¹⁸³⁰ rozliczne drogi Twoje”. Także czytając ono miejsce, wszytko¹⁸³¹ sobie rozmyślał, co to są za dziwy w tych sądziech Pańskich i w tych niepoścignionych nigdy drogach Jego.

Pan, kto się o Nim pyta, iście żadnego w żadnej wątpliwości nigdy opuścić nie raczył, posłał do niego anioła swego, aby mu ono miejsce rozważył a wyłożył. A gdy anioł do niego przyszedł, też pod figurą pustelnika, pytał go: „Co to czytasz?”. Powiedział mu, „iżem napadł na miejsce u Pawła św., gdzie powieda, iż »dziwne są sądy Twoje mój miły Panie, a żadnym obyczajem niepoścignione są dziwne drogi Twoje«. I myślę sobie, co to za sądy a co to za drogi, iżby ich nikt żadnym obyczajem¹⁸³² rozumem dosiąc nie mógł”. Anioł mu powiedział: „Podziż¹⁸³³ za mną, ukażę ja tobie dziwne sądy Pańskie, nigdy niepoścignione sprawy Jego”.

A gdy szli pospołu, wiedział dobrze anioł o onym drugim, starym a świętym pustelniku niedaleko i prosto szedł do niego, i ujrzał go, a on na okrutnej wysokiej skale siedzi, zwiesiwszy sobie na dół nogi swoje, a patrzył sobie na ono miasto, w którym się był urodził, i pomyślał sobie, aby tam był szedł a pożegnał nieprzyjacioły swoje już w starości swojej. Anioł spytał onego pustelnika, co by to był za człowiek, acz o nim dobrze wiedział. Powiedział mu pustelnik, iż „To jest tak święty człowiek, iż ten żadnego grzechu za żywota swego nie winien, a już tu ode trzydzieści lat mieszka na tej puszczy”. Rzekł mu anioł: „Postójże ty tu mało, pójdę ja też z nim sobie co pomówię”. A potym anioł cichuchno przydybawszy do onego człowieka świętego, pchnął go nogą, że z onej srogiej skały spadł na dół, tak iż się w nim wszytki kości popadły. On drugi począł uciekać, anioł nań zawołał: „A czemuż uciekasz? Wszakeś chciał wiedzieć sądy Pańskie? Podziż jedno dalej, ujrzysz tego więcej”. Pustelnik potym ostraszywszy się¹⁸³⁴ doczekał go i szedł z nim tam, gdzie on chciał.

Przyszli potym do onej wsi, tam gdzie oni dwa sąsiedzi byli, jeden dobry a cnotliwy, a drugi barzo zły a wszeteczny. I przyszli pirwej do onego dobrego, który je z wielką poczciwością i z wielką wdzięcznością przyjął, tu i z żonką, i z onym synem, który już był podrósł, im służył, karmił, poił i wielką wdzięczność, tak jako pielgrzymom bożym, na wszem ukazował. I miał kubeczek srebrny w skrzynce, po który bieżawszy, wina im weń albo co miał nalewał. Potym po onej biesiedzie anioł się wezbrał precz dalej iść, podziękowawszy gospodarzowi, wstał zza stoła, a on kubeczek, gdy nikt nie widział, jedno on pustelnik, w zanadra włożył. A potym wyszedszy przed dom, prosił onego dobrego człowieka, aby onemu synowi swemu kazał je przez wieś przeprowadzić, a była w pośrzodku wsi rzeka, na której były ławki, co przez nie na drugą stronę ku onemu złemu przechodzono. Gdy było pośrzod ławek, ono dziecię z ochotą naprzód przed nimi idzie, a anioł upatrzywszy, gdzie nawiętsza głębia, także ono dziecię pchnął nogą, tak iż spadło i utonęło, a pustelnik zasię w nogę, tak iż go ledwe anioł okrócił¹⁸³⁵, powiedając, iż „to sądy Pańskie”, iż dalej z nim szedł, bo mu się już barzo ony sądy nie podobały i oprzykrzyły.

Przyszli potym do onego złego a wszetecznego łakomca, chciał anioł rzkomo do niego w dom iść, a on wyrwawszy się, począł im szpetnie łajać: „A już, włóczęgowie się włóczycie! Mam ja teraz co inszego czynić, niż się wami bawić!”. I począł już był psów wołać, aby je był poszczwał z domu swego. Szli precz. Odszedszy mało dalej, potkali pastuchę, a on bydło pędzi; pytał go anioł, czyje by to było bydło; powiedział, iż: „Tu, z tego dwora bliższego”. A wyjąwszy on kubeczek, co był dobremu wziął, dał onemu pastuchowi, powiedając: „Daj to, miły bracie, panu swemu, bochmy to przede wroty znaleźli, musiały podobno dzieci igrając tam tego odejść”. Nowy zasię dziw i nowe sądy przypadły na pustelnika onego.

Anioł go potym już nie chciał długo na słowie dzierżeć¹⁸³⁶, odwiódszy go sobie na stronę, a siadszy sobie pod drzewem, pytał go, jeżliby się był co przypatrzył sądom Pańskim a dziwnym drogam Jego. Powiedział pustelnik: „Ba, przypatrzyłem się, ale mi się barzo nie pododają”. Anioł mu potym powiedał: „Otóż tak wiedz, mój miły bracie, iż Pan Bóg nigdy nic bez przyczyny nie czyni, a wiele jest rzeczy, co się barzo dobrze ludziom podobają, a przed majestatem Jego barzo za złe bywają osądzone. Otóż tak wiedz, iżem ja jest anioł Jego do ciebie na urząd posłany, abych ci to rozwiódł, czemuś się dziwował, i w czymeś wątpił”. Ten się znowu barziej zlękł i począł sobą trwożyć¹⁸³⁷. Anioł rzekł: „Nie lękaj się nic a słuchaj sądów bożych. Otóż tak wiedz, ten pustelnik, któregom ja z skały zepchnął, był to wzięty człowiek przed oczyma Pańskimi, a pilnie nań zawżdy patrzyło święte oko Jego, ale widziałeś, iż siedząc na owej skale poglądał na miasto ono, gdzie się był urodził, i miał pewnie wolą tam iść a pożegnać przed śmiercią swoją przyjacioły swoje. Pan, obawiając się, aby się był tam nie wzgorszył, a iżby nie musiał był rozciągnąć jakiego sądu swego nad nim, kazał go zjąć w niewinności jego z świata tego, nasyciwszy go dosyć laty jego, a teraz już używa przed oblicznością Pańską wielkiej rozkoszy swojej”. Także wżdy był on zafrasowany pustelnik po części pocieszon.

Powiedział mu zasię anioł: „Podobnoć też to będzie dziwno, żem owemu dobremu człowiekowi, co nas wdzięcznie przyjął, i kubeczek wziął, i syna utopił”. Powiedział pustelnik: „Ba, barzo dziwno i barzom się bał”. Powiedział mu anioł: „Nic się, nieboże, żadnej takiej rzeczy nie dziwuj na świecie, bo to wszytko są sprawiedliwe sądy Pańskie. Bo tak wiedz, że owo był tak święty a pobożny człowiek, póki mu się był ten syn nie urodził, a pilnie nań patrzyło oko Pańskie. A gdy mu się syn urodził, już był począł lichwić i innymi kształty łakomymi nabywać dobrego mienia swego, rozmyślając się na onego syna swego. Pan mu go kazał wziąć w onej niewinności jego, który też już i z onym pustelnikiem teraz stoi w niewinności swojej a w wielkiej radości swojej przed majestatem Pańskim. A ojciec, jeśli się uzna a przydzie zasię znowu ku onej niewinności swojej, pewnie go Pan Bóg pocieszy i inszego mu syna da, i rozmnoży szyroko dobro jego. A iżem mu kubeczek ów wziął, tak wiedz, iż gdy był albo na modlitwach swoich, albo na inszych pobożnych sprawach swoich, tedy zawżdy o nim myślił, aby go kto nie ukradł, albo iżby mu jako nie zginął. A tak Pan kazał mu ji wziąć, aby nie trwożył myśli swojej, a nie myślił o tym, czego mało potrzeba, a owszem, aby strzegł powinności swojej, a wierz mi, iż już oko Pańskie teraz pilniej nań będzie poglądało”.

„Będzieć też podobno przydziwniejszym, żem ten kubeczek owemu złemu posłał, co nas psy mało nie poszczował. To pewnie wiedz, iż ten Pan darmo nic ni od kogo nie chce. Ten, chociajś¹⁸³⁸ go widział złym, wżdy bez tego nie może być, aby też kiedy imienia Pańskiego nie wspomionął albo też paciorka nie zmówił, albo czego dobrego nie uczynił, a też wżdy jest okrzczon w imię święte Jego, a tak Pan tym doczesnym ludziom za ich dobre uczynki też doczesnymi rzeczami płacić raczy. A tak nic się temu nie dziwuj, iż się czasem szczęści złościwemu, a iż frasunki przypadają na dobrego. Bo już Pan temu złemu nic winien zostać nie chce, ani sprawy żadnej z nim mieć chce na sądzie swoim. A owemu zasię dobremu, jeśli mu statecznie wytrwa w stałości swojej, szuka zawżdy takich dróg, jakoby mu było sowicie wszytko nagrodzono, a k’temu iż go ustawicznie czeka z rozmaitymi pociechami jego jako wdzięcznego gościa swego. A tak toć są dziwnie sądy Pańskie a dziwne drogi Jego, a już się o nich więcej nie pytaj”. Potym anioł zniknął od niego, a pustelnik się też zumiawszy¹⁸³⁹, szedł do miejsca swego. I był potym święty człowiek i wielki kaznodzieja z niego, że się wiele ludzi do niego gromadziło, dziwując się i onemu świętemu żywotowi jego, i onej nauce jego, którą Pan Bóg był dziwnie w nim objaśnić a oświecić raczył.

7. Niedziwne sprawy Pańskie, kto się im przypatrzy

A także też i ty, mój miły krześciański bracie, nic się nie dziwuy tym dziwnym sprawam Pańskim, które, jako słyszysz, iż acz się złemu co poszczęści, ku jakiemu to końcowi przychodzi. A iż się też co około dobrego zatrwoży, jakie mu też z tego pociechy i rostą, i rozmnażać się będą, a w każdym niebezpieczeństwie swoim stoi¹⁸⁴⁰ mocno przy Panu swoim, wspomniawszy to sobie, iż to nieomylnie ma przyść na wielkie pociechy twoje. Nie unośże nic statecznej myśli od Pana swojego, a zwłaszcza iżeś już na poły w tę łódkę wsiadł, w której się bierzesz dopłynąć do Niego, a bądź jej pilen, abyć gdzie na stronę nie upłynęła.

Abowiem jeśliś nie widał, tedyś wżdy słychał, gdy okręt gdzie nabłądziwszy się przybije się do brzegu jakiego, tedy oni, co z niego wysiadają, z radością po ziemi biegają, kamyczki, bursztynki zbierają. Ale gdy obaczą, iżby się zasię miał odepchnąć od brzegu, o, wierz mi, iż się każdy pilnie pokwapi do niego. Także też i ty, póki tu po tej suszy¹⁸⁴¹ chodzisz, póki ty kamyczki rozliczne zbierasz świata tego, roztropnie je zbieraj, abyć okręt nie upłynął, abyś do niego wsieść nie omieszkał, który nabłądziwszy się z tobą po tych srogich burzliwościach świata tego, ma cię doprowadzić do wdzięcznego portu swojego.

Abowiem widzisz, iż i marynarz każdy, i bojowy człowiek, przepławiwszy się z każdego niebezpieczeństwa swego, wdzięczna to jest rzecz każdemu z nich, gdy się przyprowadzi do domku swojego a do innych rozkoszek swoich. Bo już on rycerski człowiek nie pociąga wędzonki, nie potrząsa próżnego bokłaga¹⁸⁴², nie wala się jako pies po trawie, nie gryzie mu już barnasz¹⁸⁴³ grzbietu i już go nie tak często szoruje¹⁸⁴⁴. Także też i marynarz już się nie boi onych strasznych wiatrów i onego wątpliwego kołysania swego, ani onej Scille, ani zawrotów¹⁸⁴⁵ onych, co okręty zatapiają, ani onych syren, co o nich bają, które pięknymi głosy śpiewając, marynarze usypiają, a potym je z okręty przewracają; tylko już sobie rozkoszuje z miłymi przyjacioły swymi, którzy mu się radują, którzy mu koszule, szaty rozlicznym szyciem przynoszą, aby się ochędożył z onych brudów swoich, a odpoczynął sobie z onych zatrudnionych prac a trudności swoich.

A przeczżebyś się też ty tego lękać albo się przed tym trwożyć miał, iż płyniesz do tego wdzięcznego portu swojego, a do tego nie do czasu, ale wiecznie uspokojonego miejsca swojego, widząc, w jakim się tu niebezpieczeństwie kołyszesz po tym burzliwym morzu świata tego i jakie skały, i jakie zawroty wszędy stoją około ciebie, abyś się wywrócił z okrętu swego, to jest z wiary a stateczności swojej, i jakie głosy rozmaitych syren świata tego do tego cię przywodzą, abyś usnął a zapomniał powinności swojej, a wywrócił się z tego bezpiecznego okrętu swojego. A tak nic się trwóż, nic się nie rozmyślaj, a puszczaj żagle bezpiecznie po wiatru, który cię ciągnie do portu obiecanego twego, a nie oglądaj się nic na młodość a sprawy ludzkie świata tego, bo ci dopiro tego nabywają a szukają, czegoś ty pirwej użył, a naradowawszy się z tego, po woliś¹⁸⁴⁶ ji porzucił. A bądź jako on Krysztofor, co go starzy ludzie malowali, chociaj go nigdy nie było, tylko tym figurując dobrego, stałego a cnotliwego człowieka: wielki a stały we wszytkich sprawach swoich. Podpirajże się mocnym drzewem stałości swojej, a noś Kristusa nie tylko na ramionach swoich, ale ustawicznie i w sercu swoim. A niech ci świeci ustawicznie pustelnik u brzegu twojego oną wdzięczną laterniczką, to jest prawdziwym słowem Pańskim, które ma być zawżdy jako jasna pochodnia przed oczyma twoimi, abyś nie zbłądził od brzegu swego. A brni bezpiecznie, a płyń bezpiecznie do tego portu obiecanego swojego.

Abowiem cię już tam oni wdzięczni przyjaciele twoi, oni anieli święci, tak jako o nich pewną wiadomość mamy, nie tylko z szatami albo z wyszywanymi koszulami, ale z dziwnymi a rozlicznymi radościami a rozkoszami ustawicznie czekają, których żadne pismo nigdy wypisać nie może. A dla czegóż się ociągać masz z tego spróchniałego świata a z tego nikczemnego a nigdy niebezpiecznego mieszkania swego, gdyż tam wiesz o pewnych wdzięcznych przynosinach swoich.

Ano i on Gorgiasz, mędrzec pogański, gdy to wielekroć głośno powiadał: „iżbych ja zawżdy wolał umrzeć, niżli się tak w tej zatrwożonej nędzy ustawicznie kołysać”. Tedy kiedy mu to przyjaciele ganili, iż się to niepotrzebnej rzeczy napierał, tedy im to dawał na przykład, pytając ich: „Powiedzcie mi, kiedy kto siedzi w starym, w złym a w spróchniałym domku jakim, który się leda kiedy zachwiawszy, obalić może i onego, co w nim siedzi, utłuc może, zaż mu nie lepiej przeprowadzić się do nowego, do mocnego i do pięknego domu, który się nigdy ani obalić, ani zepsować nie może?”. Tedy wszyscy, nie lza, jedno mu tego pozwolić musieli.

Także też i ty, widzisz, w jakim tu spróchniałym a niebezpiecznym domku siedzisz, tego niebezpiecznego i świata, i już zeszłego ciała swojego, azaż nie lepiej za radą tego to Gorgiasza wyprowadzić się po woli do nowego, do wdzięcznego, do nadobnego, a do wiecznego, a rozlicznymi krotofilami i weselem napełnionego domku swojego, a nic się przed tym ani trwóż, ani się tego lękaj, a ciesz się onymi słowy Pawła świętego, który się też barzo kwapił z tego domku spróchniałego świata tego do tego tam wiecznego domu swego, który powiedał: „Panie Boże daj, abych się co narychlej rozdzielił z mizernym światem tym, a był co narychlej z Krystusem Panem swoim”. Tu już rozumiesz, gdyć był Ducha Świętego pełen, a był naczyniem Pańskim wybranym, jako o nim sam Pan świadectwo dawać raczył, iż ci ten pewnie wiedział o tych tam rozlicznych rozkoszach tego tam domu przyszłego, gdyż się tak do niego z taką ochotą kwapił.

8. Są rzeczy dobre, co się złymi zdadzą

Abowiem sąć niektóre rzeczy, które się złymi a strasznymi z pirwotku¹⁸⁴⁷ zdadzą, a potym rozmyśliwszy, w co się na potym obrócić mają, nic strasznymi nie będą. Strasznać jest nastąpić na działa, leść na mury, przebijać się przez wojska, ale gdy się rozmyśli człowiek poczciwy, nacz mu to na potym wyniść ma, nic mu to straszno nie będzie. Acz tam już też po części i nędze pocierpić musi, nie dojeść, nie dopić, nie dospać, pod kotarą^18481849 na trawie się ukłaść, ano barnasz kąsa¹⁸⁵⁰, ano czasem za szyję kapie, ale przetrwawszy mało tej nędze, jakiej zasię z tego z miłymi przyjacioły rozkoszy używa, ano wdzięczna sława o nim wszędy lata, ano go zacni ludzie między sobą pociągają, czcią¹⁸⁵¹, ważą¹⁸⁵², darują¹⁸⁵³. A on, co się tam działo, rozpowieda, blizny swe poczciwe ukazuje, zapłaty i innego opatrzenia, którego się pewnie¹⁸⁵⁴ nadziewa, z radością oczekawa.

Także i ty, mój namilszy bracie, gdyżeś się przebił przez ty rozmaite burdy świata tego, jako przez srogie wojska przeciwko sobie nasadzone, już się nic nie lękaj przypuścić ku szturmu na tego ostateczniejszego nieprzyjaciela swego, na tę obłudną śmierć, którać nic żadnymi strzelbami uczynić nie może, boć barzo zemdlona a osłabiona jest. Poraził ci ją dawno Pan twój i leży jako obumarła pod nogami Jego. Nie darmoć się z niej prorok naśmiewa, tak mówiąc do niej: „A gdzież jest, pani miła śmierci, ona moc twoja, a gdzież jest ono sprośne żądło twoje, którymeś kąsała nędzne przodki nasze?”. A tak jednoć nas straszy ta obłuda jako dzieci maszkarą, a jako koza wielka potrząsając rogami, aleć nam nic nie uczyni, gdyż Krystus, Pan nasz a głowa nasza, żyw jest, przed którym ona nic nie umie, a barzo przytępiła kosy swojej. Bo acz trochę do małego czasu nad ciałem posrożyć się może, ale dusza już jej ni w czym nie jest poddana, która za czasów pirwszych pospołu i z ciałem wiecznie obumierała, ale już teraz wiecznie żywa być ma, i to ciało na głos Pański pospołu z nią zasię ożywiono być ma. A czemuż się jej lękać masz, a bezpiecznie się z nią potkać nie masz, gdyż wiesz, iż ci nic szkodliwego a żałosnego czynić nie może? Abowiem przebiwszy się z tej ustawicznej burdy, a odprawiwszy już z nią tę ostateczną przygodę, tam dopirko poznasz, jako oni niebiescy przyjaciele twoi radować ci się będą, jako cię między sobą czcić a ważyć będą i jako im będziesz ukazował blizny cnoty a stałości swojej, i jakie będziesz brał wdzięczne upominki wiecznej zapłaty swojej za ty nieodmienne burdy twoje, a za stałości twoje.

9. Stały niczego się nie boi

A tak już stój w tym boju mocno, a nie odnoś nic w tej stałości swej umysłu swego od Pana swego, acz cię będzie świat a fortuna po części odciągała od tego łudarstwy¹⁸⁵⁵ a kuglarstwy¹⁸⁵⁶ swymi, żeć się jakoś myśl będzie odciągała od bezpieczeństwa twego a wodziła cię w niepotrzebne rozmysły świata tego, ale ty nic nie dbaj na to, wszakeś się już dosyć napatrzył tego wszytkiego, i hojnieś używał tego. A słuchaj Apostoła świętego, który na cię woła: Dum tempus habemus operemur bonum, to jest: póki czas mamy starajmy się o to, co nam przystoi, abychmy dobrze wszytko czynili. Bo to wiedz pewnie, z jakimi się tam sprawami postawisz, z takimi też osądzon będziesz.

Abowiem jeślibyś się światu przeciwił albo fortunie, łudarce ¹⁸⁵⁷ a jako zwodnicy jego, patrz na ojca a na matkę tu na świecie, którzy dziatki mają między sobą, jako je różno miłują, matka kąpie, pieści, miłuje, karmi, upstrzy, ubryżuje¹⁸⁵⁸ jako marcowe prosię, a swej wolej mu na wszem dopuszcza, a ociec już nie tak się z nim pieści, a czasem mu i prątkiem¹⁸⁵⁹ podsiecze, ale się pilnie stara o dobre mienie jego a wychowanie jego, aby potym z niego co dobrego urosło. Takżeć też nasz Ociec Niebieski, acz się z nami nie barzo pieści, acz nam czasem i prątkiem podsieka, ale się pilnie stara o dobre mienie wieczne nasze i o wychowanie nasze, tak jakobychmy się mu wiecznie na potym przygodzili. Ale ta nieszlachetna macocha, ta omylna fortuna świata tego, która się nam matką być ozywa, ale pewnie fałeczną¹⁸⁶⁰, a nie życzliwą, bo się nie stara ni ocz wiecej, jedno aby nas tylko omylnie pstrzyła jako prosięta, a jako miejskie dzieci, które we pstrych kożuszkoch z młodu chodzą, a potym się jako węglarze, poddymając kominy, poczerniają. Ale wierzmi, iż się ta nic nie stara o wychowanie nasze, abychmy się potym z czasem swym na co dobrego przygodzili.

A tak nic się ty nie przeciw tej obłudnej obłudzie, tej nędznej fortunie, a cięgni się za Ojcem swym Niebieskim, który się stara o wychowanie twoje i o wieczne dobre mienie twoje, a nic się nie trwóż przeminęłymi¹⁸⁶¹ czasy młodości swojej, jeśliś go kiedy gniewał, aby cię miał kiedy opuścić, kiedy się z wierną a serdeczną myślą obrócisz do niego, obiecał On nigdy nie wspominać młodości twojej ani przestępków twoich. A masz pewny dekret Jego pociechy swojej o onym marnotratnym synu uczyniony, który się był wydzielił¹⁸⁶² od ojca swego, który potym tak marnie wszytko utracił, iż świnie paść musiał, a młóto¹⁸⁶³ jadać musiał z koryta plugawego pospołu z nimi. A jako gdy się uznał a nawrócił się do niego, jako go zasię ubrał, ubogacił i przyjął go za wdzięcznego synaczka swego. Tamże tego wnet Pan po tej przypowieści dołożyć raczył, iż takżeć też z wami uczyni Ojciec wasz Niebieski, gdy się uznacie a nawrócicie się do Niego. A wszakoż ja nie radzę nikomu ubezpieczać się na lata swoje a rozkładać czasy tego uznania swego. Na każdego tam Pan woła, aby zawżdy gotów był w każdym stanie swoim, gdyż czas a śmierć dybie ustawicznie jako złodziej, a nie patrzy ani młodości, ani stanu człowieka żadnego.

A tak, mój miły krześciański bracie, a zwłaszcza ty, który już jako na drabinie stoisz u szturmu swego z tą marną śmiercią swoją, nie dajże się nic trwożyć ani się odłudzać tej marnej fortunie od przystojności swojej, a patrz zawżdy jako w cel w krześciańską powinność swoję, a postanów już stateczną a uważną myśl swoję, nie daj się jako słabe drzewo kołysać leda wiatrowi, które snadnie może być z korzenia wywrócono, a nigdy się już potym zielenić nie może. Bo acz ci to bez rozerwanej myśli być nie może, weźrzawszy na nałogi swoje albo na potomstwo swoje, ale przecz tego żałować masz, czego pewnie kiedy tedy odbieżeć musisz, albo jeszcze za żywota twego to zgorzeć albo w niwecz obrócić się może. Albo takież lepiej, iż ty tu potomstwa swego odbieżysz, niżliby ciebie tu przed twymi oczyma odbieżeć mieli a zdychać marnie, i jeszcze nie wiedzieć jakimi śmierciami, przed oczyma twymi mieli, z czego byś wszytkiego więtszey żałości użyć musiał.

A postanowiwszy tak stateczną myśl swoją, potkasz się bezpieczniej z tą marną obłudą a z tą śmiercią swoją, którać nic szkodliwego uczynić nie może, jedno iż do czasu zemdlić może to ciało twoje, które samo z przyrodzenia laty twymi już dawno zemdlone jest. Ale duszy twojej, tak jako członkowi bożemu, która zawżdy w opiece Pańskiej jest, nic zaszkodzić ani się jej dotknąć nie może. A k’temu gdy sobie wspomieniesz, iż w on czas, gdy się ozwać masz na zawołanie Pańskie, iż przy Nim będziesz latał jako orzeł po obłokach w radościach swoich, będziesz się świecił między niewiernymi jako iskra między trzcinami, wedle obietnic Jego. Będziesz sądził króle, książęta i wielkie mocarze przy Panu swoim, a oni się tobie będą dziwować, mówiąc tak, jako Salomon o tym pisze: „I gdzież się ten nędznik teraz wziął¹⁸⁶⁴, iż go widzimy w takiej zacności, któregochmy niedawno nikczemnego a wzgardzonego na ziemi widzieli?”. A oni się sami będą tułać, wołać, narzekać, biegając między górami, a szukając jaskiń a dziur, gdzie by się mieli zakryć przed srogością oną, która się w ten czas nad złośniki okazować będzie. A to ja tu twemu rozumowi poruczam, co sobie obrać masz, jeśli się tak tułać z tymi tułającymi w srogim strachu a obłędnościach twoich, czyli być w takiej wielmożności i w takiej zacności, i w takim majestacie, i w tej rozkoszy z wiernymi Pańskimi i z anioły świętymi, tak jakoś się już o tym dosyć nasłuchał.

A tak, mój miły bracie, tu już masz wypisane wszytki wieki swoje, jako się w nich masz poczciwie zachować a jako masz uważać wszytki czasy swoje, tak jakobyś ich użył z poczciwością a z poważną sławą swoją, i tu za żywota swego, i po śmierci swojej. I jako masz uważnie stać w każdych sprawach swoich, i jako się nie masz lękać ani śmierci, ani żadnych przygód swoich, i jako masz na wszem miarkować i skromić¹⁸⁶⁵ wszytki afekty swoje i przyrodzenia swego; i jako masz zawżdy ist¹⁸⁶⁶ być opieki swojej i rozszyrzonego królestwa nad sobą Pańskiego, także jako masz być ist wdzięcznego zbawienia swojego i wiecznych a nieskończonych radości swoich.

Przyjmiż¹⁸⁶⁷ to ode mnie, proszę cię, miasto rejestru poczciwych spraw swoich, jako od prostaka. A gdy się tu jako z rejestru obaczysz w sprawach swoich, snadnie potym znajdziesz między mędrszymi, czego dalej w sobie poprawować i jako się sprawować będziesz miał. Jedno nie leż darmo, czytaj, szukaj, biegaj, a dowieduj się o powinności swojej. Bo i Pan na nas woła, abychmy się dowiedowali o piśmiech, na których zależy i sława, i poczciwość, i zbawienie nasze. A zatym cię Panu Bogu poruczam trojakiemu w staniech¹⁸⁶⁸ a jednemu w Bóstwie, który króluje bez początku i będzie bez końca na wiek wieków Amen.

Koniec tomu VIII Żywota poczciwego człowieka

Do człowieka poćciwego, już w ostatnim wieku postanowionego wierszyki

Cóż wżdy sobie myślisz, mój staruszku miły,

Gdy tak słyszysz o sobie rozliczne nowiny?

Zowę cię marynarzem, co po wodzie pływasz,

Zowę cię też rycerzem, co w przygodach bywasz,

Chwalę twój stan poćciwy, iżeś k’latom przyszedł¹⁸⁶⁹,

A z srogiego okrętu na susząś już wyszedł.

Doczekałeś poćciwie swoich lat szedziwych,

W których by czasów użyć już trzeba poćciwych,

Byś do końca dopłynął do portu onego,

Gdzie masz wdzięcznie używać wesela wiecznego,

A myśl swą postanowił w nadobnej stałości,

Aby cię nie uwiodła w ciemne omylności.

Patrz, iż do krysu¹⁸⁷⁰ bieżysz o zakład¹⁸⁷¹

Między gęste kamienie, między twarde skały.

Bo to, słyszę, trudny krys, co do cnoty wiedzie:

Snadnie się tam pośliznąć, chociaj nie na ledzie¹⁸⁷²;

Bo jeśli z drogi zbieżysz, stracisz na zawodzie¹⁸⁷³,

A pewnie się zapocisz i w najwiętszym chłodzie.

A gdzieżbyś chciał na radę¹⁸⁷⁴, mój staruszku miły,

By cię żadne przypadki z drogi nie zwodziły?

Chcesz li do przyrodzenia¹⁸⁷⁵? Tam zda mi się próżno,

Boć i to myśl rozerwie, i poradzić różno,

Przywiecie cię w rozmysły dziwne świata tego,

Kładąc ci strach przed oczy i rozkoszy jego.

A tak strzeż, abyś myśli nie rozdwoił sobie,

Boćby wierę, nieboże, źle było o tobie.

Lecz radzęć do rozumu; tam się nie omylisz,

A razem z przyrodzenia i z światem nachylisz¹⁸⁷⁶;

Ten ci te wszytki sprawy nadobnie rozwiedzie¹⁸⁷⁷,

A ku wdzięcznej stałości snadnie cię przywiedzie,

Że ni strach, ani radość nic się nie uniesie,

Że używiesz rozkoszy i w szedziwym czesie¹⁸⁷⁸,

A ten krys snadnie zbieżysz, któryć będzie zdrowy¹⁸⁷⁹.

Jedno cnotą daj przybić na ocel¹⁸⁸⁰ podkowy,

Że z wesołą pociechą wszytko znosić będziesz,

A tej siwej kądziele z radością doprzędziesz.

A paś na swym, boć tam¹⁸⁸¹

i z ugoru zajmą.

---

Żywot i sprawy poczciwego

Szlachcica polskiego Mikołaja Reja z Nagłowic, który był za sławnych królów polskich Zygmunta Wielkiego Pirwszego tym imieniem króla polskiego, a potym za Zygmunta Augusta, syna jego, także wielkiego a sławnego króla polskiego, który napisał Andrzej Trzecieski jego dobry towarzysz, który wiedział wszytki sprawy jego.

Ten to Mikołaj Rej wyszedł był z staradawnego a poczciwego domu, które zawżdy Rejmi zwano, którzy się zawżdy pisali z Nagłowic, ze wsi ziemie krakowskiej, powiatu księskiego, niedaleko rzeki Nidy. A ci to Rejowie byli z staradawna herbu Okszej, który to herb zaniósł był do Polski niejaki Nankerus Ślężak, który tu jeździł w poselstwiech do królów polskich, i potym mu się w Polszcze spodobało, i tu był osiadł, i był biskupem krakowskim, i ten kościół wielki, jako teraz sam w sobie jest na zamku krakowskim, on z gruntu zbudował. I wiele potym tu tych Okszejców do Polski się za nim było przyniosło, których i po ty czasy dosyć jest. A był to naród tych Rejów zawżdy cichy, skromny, poczciwy, nie bawią się nigdy żadnymi świeckimi sprawami, tylko zawżdy spokojnego a poczciwego żywota swego szlacheckiego używali. Acz był jeden starostą na Rowie, gdzie dziś Barem zową, rycerskiego stanu tam używając, i tamże go potym wielką mocą Tatarowie dobyli i zabili. A ten to Mikołaj Rej miał ojca Stanisława z tychże Nagłowic, a stryja rodzonego Piotra, który żony nigdy nie miał, tamże w tych Nagłowicach leży, bo mu się były działem dostały, które przypadły na brata Stanisława.

A ten Stanisław, ociec tego to Mikołaja, udał się był na rycerski chleb do ziem ruskich, tamże się z młodości parał, bo tam miał stryja herbownego tejże Okszej, niejakiego Wątróbkę arcybiskupa lwowskiego, który go około siebie bawił, i tamże się był pirwszą żoną ożenił z narodu buczackiego. Która gdy mu umarła, pojął był drugą żonę tamże w Rusi z imieniem niemałym Barbarę Herburtównę, z domu z dawna sławnego Fulsztyńskiego, siostrę rodzoną Herburta Odnowskiego kasztelana bieckiego i starosty sądeckiego, herbu trzech mieczów w jabłku, która była została wdową po zacnym człowieku, po Żurawińskim, którego byli pojmali Turcy na Bukowinie za Aleksandra króla, który potym tamże w tym więzieniu w kilka lat umarł. Tamże w Rusi potym mieszkał, tamże się mu z tej Herbrurtówny urodził syn ten to Mikołaj w miasteczku w Żurawnie, które dzierżał, nad Niestrem, niedaleko Żydaczowa, w mięsopustny wtorek, roku bożego 1515. Tamże w tym Żurawnie ten Stanisław Rej umarł i tamże leży. A tu dzierżał w krakowskiej ziemi Topolą, Słanowice, Bobin, ale tu barzo rzadko bywał.

A iż był człowiek pobożny, poczciwy a spokojny, a nie parał się żadnymi sprawami ziemskimi, takeż też i o wychowanie tego syna mało dbał, bo jednego miał, także ji przy sobie chował aż do niemałych lat, że go byli potym ledwe namówili, iż go był dał do Skalbmierza do szkoły, iż tam było blisko jego wsi Topolej. Tamże był dwie lecie, i nic się nie nauczywszy, wziął go był zasię do domu, i potym go był dał do Lwowa, i tam się też nic nie nauczył, bawiąc się między przyjacioły, bo już był podrosły, a był tam dwie lecie. Potym go dał do Krakowa i był rok w bursie Jeruzalem, też mu mało albo nic pomogło, bo już rozumiał, co to jest dobre towarzystwo.

I zdało się ojcu, iż już był nauczony człowiek, a on przedsię jako dawno nic nie umiał; wziął go zasię do domu do onego Żurawna. Tamże z rusznicą a z wędką biegając około Niestru aż do ośmnaście się lat ćwiczył, bąki strzelając. A gdy przyniósł pełne zanadra płocic, laskowych i wodnych orzechów, a kaczora albo płócija abo wiewiórkę za pasem, to go z onej koszule z płoskonek roztrząsali rozpasowawszy, ano wszytkiego dobrego dosyć. To się tu w nim kochali, mówiąc: „Nic, nasz Mikołaj, nic, ba, nie zależyć ten na starość gruszki w popiele”. Ano prawdę mówili, bo było prawie ze wszytkiego nic. Po tym go posłali do Topolej do stryja, aby go był wyprawił gdzie na służbę, i kupili mu kitajki na kabat na wyprawę. A on się jął brogiem wron łowić, a nim mu uszyto suknie i tym onę kitajkę wykrajał na proporczyki, a czyniąc drzewca z onymi proporczyki, przywięzował wronom do szyje, a do ogona, pod skrzydło, a żywo je puszczał. Także z onymi proporczyki latając, wygnały inne wrony i kawki precz, że szkody w gumniech nie czyniły. A ten dla kabata rok przy urzędniku musiał mieszkać, aż ociec przyjechawszy toż mu inny sprawił, a pan młody się ćwiczy około brogów z wronami. I dał go potym już we dwudziestu lat do pana Andrzeja Tęczyńskiego, który natenczas był wojewodą sędomierskim, a był to człowiek zacny i mądry, acz był wzrostem mały, ale głowę wielką miał.

Tam potym będąc, począł go pan w listy polskie wprawować, bo łacińskiego języka barzo mało abo nic nie umiał. Tamże potym z listów, z rozmów między pisarmi, z czytania, a snać więcej z natury, jął się już był przegryzować po trosze i łacińskiego pisma czytać, a czego nie rozumiał, tedy się pytał. Także potym z onego zwyczaju począł po trosze rozumieć, co czytał, a Bóg a natura ostatka dodał, iż był przyszedł potym ad indicium, iż wżdy już rozumiał, co czarno, a co biało. Jedno iż mu to wiele przekazało, iż był zawżdy zabawion towarzystwem a muzyką tak z natury, że rzadkiej której nie umiał. Teksty dziwne a wiersze rozmaite, tak nic się nie rozmyślając, czynił. A był pan barzo ciekawy z młodu, że nigdy na jednym miejscu długo posiedzieć nie mógł, a myślistwo mu też wiele przekazało.

Potym zasię, odstawszy od onego pana, parał się znowu między przyjacioły w Rusi, ale nigdy nie służył, a wszakoż był zawżdy pilen hetmana, który był natenczas zacny człowiek, Mikołaj Sieniawski, wojewoda bełski, potym ruski. Rad by też był widział, co ludzie zacni czynią, ale mu się tego nigdy pozdarzyć nie mogło, bo był tak fortunny albo też niefortunny, że powiadał, iż nigdy za żywota jego taka nań potrzeba nie przyszła, aby był powinien korda swego dobyć, chyba w rozwadzaniu; a to był pan barzo ciekawy, jedno iż był wielkiego zachowania a dworski. A nigdy żadnej przyczyny z siebie nikomu do złego nie dał, tak tego około siebie przestrzegał.

Potym się był ożenił, pojął był z imieniem niejaką Różównę z Sędziszowa¹⁸⁸², tu z krakowskiej ziemie, siestrzenicę arcybiskupa Różego, który był powinowatym swym niemało imienia nakupił, także się też jemu było dostało w chełmskiej ziemi Kobylskie imienie i Siennica. Tamże to w tym imieniu, więcej go potym dostawszy, przemieszkawał i tamże był założył miasteczko niedaleko Chełma, przezwiskiem Rejowiec. A wszakoż tu do krakowskiej ziemie barzo go zawżdy przyrodzenie ciągnęło dla dworu, bo bez tego być nie mógł, a żadnego sejmu, zjazdu, ani żadnej koronnej sprawy nie zamieszkał. I był nań stary król barzo łaskaw, także i królowa Bona, i dał mu był jurgelt¹⁸⁸³ i stacyją skalbmierską, i wieś, także i wszyscy panowie barzo ji radzi widzieli i wiele mu dawali. Także potym od arcybiskupa Gamrata dzierżał Kurzelów i Biskupice. A urzędem żadnym ziemskim nigdy się nie chciał parać, powiedał, iż w zatrudnionym żywocie dwa co naszlachetniejsze klenoty ociążone być muszą: wolność a sumnienie, które, powiadał, iż w zabawionym żywocie nigdy bezpiecznie być nie może. A wszakoż kiedy rozumiał, iż tego była potrzeba, bywał posłem i barzo rad służył Rzeczypospolitej, bo już ze zwyczaju rozumiał i sprawy koronne, i prawo pospolite. Ale się nie chciał żadną rzeczą bawić, tylko wolny a spokojny żywot sobie obierał. A z Polski też jako żyw za żadną granicę nie wyjechał, chyba w Księstwie Litewskim bywał, i to barzo mało.

Potym się parał około króla onego sławnego Zygmunta Augusta, który mu też był iście miłościwym panem, i dał mu był jurgelt na chełmskim mycie, i wieś mu był dał, która była dziedziczna Mikołaja Odnowskiego, jedno iż była miała przypaść na króla iure donatorio, którą zwano Dziwiaciele. A ten to Mikołaj Odnowski był mu bratem bliskim, i dał mu był swe prawo jeszcze za żywota swego, a był kasztelanem przemyskim i starostą lwowskim.

Potym tu w krakowskiej ziemi nad Nidą założył był miasto przy Nagłowicach przezwiskiem herbu swego Oksą i niemało był imienia tam potym przykupił.

Potym mu był dał Paweł Bystram, brat jego bliski, bezpłodnym będąc, dwie wsi w lubelskiej ziemi, Popkowice i Skorczyce, i spuścił mu je był jeszcze za żywota swego.

Potym gdy przyszła prawda święta Ewanjelijej Pańskiej do Polski, która acz była też i przed tym, ale barzo zawikłana, i pisał Postyllę¹⁸⁸⁴ polskim jezykiem, bo acz był nieuczony, ale z czytania a ze zwyczaju tedy mu to już snadnie przychodziło, w której niczym nie allegował dla lepszej pewności i jedno Starym a Nowym Zakonem, i wiele ludzi się było tą Postyllą w prawdzie obaczyło z onych dawnych zwykłych a zawikłanych nałogów starych.

Pisał też przedtym Katechizm dialogiem, ludziom młodym potrzebny. Przełożeł też Psałterz Dawidowy z modlitwami, który też barzo radzi ludzie i czytali, i śpiewali. Pisał też żywot i sprawy onego Józefa, żydowskiego patriarchy¹⁸⁸⁵, cudnymi i ozdobnymi słowy, który też ludzie barzo radzi widzieli. Pisał też Spectrum albo nowy czyściec¹⁸⁸⁶, aby się ludzie z starych błędów obaczali.

Pisał też pod figurą Kupca¹⁸⁸⁷ nadobną sprawę człowieka krześcijańskiego.

Pisał też Apokalipsim Jana świętego¹⁸⁸⁸ cudnym polskim jezykiem z wykładem zacnego a uczonego doktora w Piśmie świętym Henryka Bolingera.

Pisał też książki nadobne o potopie Noego dzisiejszym czasom barzo potrzebne a pożyteczne.

Napisał też dla dworskich ludzi nadobne księgi Wizerunek¹⁸⁸⁹, z którego wiele każdy i nauczyć i obaczyć się mógł.

Pisał też potym Zwierzyniec¹⁸⁹⁰ stanów szlacheckich, którzy na ten czas żywi byli, poczciwie krótkimi słowy, które tylko w ośmi wirszach zależały, ozdabiając.

Pisał też dla białych głów Zatargnienie fortuny z cnotą¹⁸⁹¹, z których snadnie mogły swym powinnościam zrozumieć.

Pisał też dla dobrych towarzyszów dialogi rozliczne, Kozerę z pijanicą, Warwasa z Dikasem, Lwa z kotem, Gęś z kurem¹⁸⁹².

Pisał też zasię do kmiotków, wojta z panem a z plebanem¹⁸⁹³, jako się też o swych doległościach rozmawiają. I wiele innych rzeczy pisał, co ich poginęło, i księgi niemałe De neutralibus w Brześciu Litewskim i z impressorem utonęły.

A na ostatek już we wszytko się ochynąwszy pisał księgi Żywota człowieka poczciwego, rozdzielony na trzy wieki jego, to jest: młody, średni i stary, jako się ma poczciwy człowiek, na każdym stanie będąc, w swej powinności zachować. Napisał też Narzekanie na nierząd Polski, przytym Apoftegmata rozmaite, Przemowę do poczciwego Polaka stanu rycerskiego, przytym też Zbroję rycerza krześcijańskiego, na ostatek Żegnanie z światem¹⁸⁹⁴.

A wszakoż na żadnym piśmie swym ani się podpisać, ani swego imienia wspomnieć nie chciał, powiedał, iż się tego wstydał, iż był nieuczony, a miotał się prawie jako z motyką na słońce. A co tych pieśni i nabożnych, i świeckich, wirszów rozlicznych, epitafia ludziom poczciwym, także też i na herby ich, to temu i liczby nie było, bo mu to ze zwyczaju a z natury tak snadnie przychodziło, że tego przez jednę noc napisał, co chciał, bo we dnie nie mógł, bo był barzo ludźmi zabawiony, panięta a ludzie młodzie zawżdy się około niego bawili, bo był człowiek poczciwy, zachowały, dworski, znajomy wszem, a byli nań ludzie zacni barzo łaskawi. A żadnego stanu mieć nie chciał, tylko był sobie żywot wolny a spokojny obrał, będąc nemini molestus; także się nigdy nikt nie ozwał, kto by był nań kiedy o co poskarżyć miał, sam się każdemu osądził i usprawiedliwił. Także sobie wszytko tuszył, iż się już w żadny inszy stan, ani w żadne zawikłane sprawy nigdy wdać nie miał, jedno iż tak spokojnego a wolnego żywota swego używać miał. Bo acz to był pan z młodu barzo ciekawy a bezpieczny, a barzo mu światek smakował, ale już był potym skromny, trzeźwy, spokojny, tylko się już był na wszem na wolny żywot udał, a wszakoż co czas przyniosły, Rzeczypospolitej i przyjacielskiej posługi nigdy nie omieszkał. Tamże w tej Okszy, którą sobie fundował i kościół zbudował, powiadał, iż miał wolą swe kości położyć, Panu Bogu wszytko poruczywszy, tak jako o tym nadobnie w onych wirszoch rozmawiając się z światem napisał. A toć była wszytka sprawa żywota, postępków i spraw tego poczciwego szlachcica polskiego.

[Andrzej Trzecieski]

Przypisy:

1. Przedmowa do nowego wydania Reja — jest to przedmowa do warszawskiego wydania z 1828 r., stanowiącego pierwszą osobną publikację Żywota człowieka poczciwego Mikołaja Reja (poza zbiorem tekstów zatytułowanym Źwierciadło albo kstałt, w którym każdy stan snadnie się może swym sprawam jako we źwierciedle przypatrzyć). [przypis edytorski]

2. Życie Reja przez współczesnego jemu Trzecieskiego skreślone tu się znajduje — tekst biografii Reja autorstwa Andrzeja Trzecieskiego znajduje się na końcu, poza głównym korpusem dzieła. [przypis edytorski]

3. w tym języku (...) wznosiliśmy głos do Boga — Książki do nabożeństwa dawnych Polaków zwykle bywały po łacinie, rękopismowe na pergaminie z ozdobnymi złoceniami i malowidły, później modlili się na mszałach, brewiarzach i świeccy, nastały officia i tym podobne dzieła. [przypis redakcyjny]

4. uczcić tyle narodową mowę, że nią i Monarcha w pismach urzędowych przemawiać zaczynał (...) Za tym szlachetnym idąc uczuciem i Rej nasz z zamiłowania ojczystej mowy jedynie, i żeby stał się dla wszystkich przystępnym, w niej pisał — Niepotrzebnie, jak mi się zdaje, obwinia tak surowo uczony Juszyński naszego Reja o zupełną nieumiejętność łacińskiego języka, opierając się to na zdaniach nieżyczliwych mu zapewne osób, to na własnym jakoby zeznaniu, które nie powinno być tak ściśle brane, i skromności jego raczej przynosi zaszczyt; kiedy wyrazy Trzecieskiego i liczne przytoczenia łacińskie przekonywają, że się udoskonalił i w tym języku. [przypis tłumacza]

5. co przytoczył Czacki — W przedmowie do dzieła o prawach polskich i litewskich. [przypis redakcyjny]

6. sławny Baka — [por.] Uwagi o śmierci niechybnej, wszystkim pospolitej, wierszem wyrażone przez ks. Bakę S. J. 1766, drugi raz z przemową Rajmunda Korsaka drukowane w Wilnie u Zawadzkiego 1807 i w niniejszym roku z tąż przemową i z rycinami, w Warszawie w drukarni przy ulicy Mazowieckiej. [przypis redakcyjny]

7. Czego chcesz od nas Panie — [wiersz, a właśc. jedna z pieśni] Kochanowskiego Jana. [przypis redakcyjny]

8. dowcip i naukę wychwalał, przyszłą Kochanowskiego sławę zwiastował, nie zawistny (...) nowej tej gwieździe — Anegdota, którą przytaczam, zachowana dla nas została w przedmowie do Herkulesa Słowiańskiego Kaspra Miaskowskiego. [przypis redakcyjny]

9. Zwierciadło albo kształt (...) — pierwotnie dzieło zatytułowane (wg pisowni z XVI w.) Żywot człowieka poćciwego stanowiło część większej publikacji opatrzonej wspólnym tytułem Żwierciadło albo kstałt, w którym każdy stan snadnie się może swym sprawam, jako we źwierciedle, przypatrzyć, wydanej na przełomie lat 1567/1568 w oficynie drukarskiej Matysa Wirzbięty w Krakowie i obejmującej, oprócz wspomnianej rozprawy, również drobniejsze dzieła, mianowicie: przedmowę albo Spólne narzekanie wszej Korony na porządną niedbałość naszę, zbiory aforyzmów, czyli apoftegmatów (Apoftegmata, to jest krótkie a roztropne powieści, Apoftegmata krótsze, Apoftegmata albo wirszyki na gmachy, także też na ine rzeczy), Przedmowę krótką do Polaka stanu rycerskiego (zbiór dłuższych wierszy polityczno-obyczajowych o zabarwieniu satyrycznym i moralizatorskim) oraz traktat religijno-moralny Zbroja pewna każdego rycerza krześcijańskiego. Żywot człowieka poczciwego opublikowano osobno po raz pierwszy w Warszawie, w drukarni Gałęzowskiego w 1828 r. i to wydanie stanowi podstawę niniejszego. [przypis edytorski]

10. Omnia probate, quod melius est tenete (łac.) — wszystkiego próbuj, [ale] trzymaj się tego, co najlepsze. [przypis edytorski]

11. dobadywaj się (starop.) — domyślaj [się]. [przypis redakcyjny]

12. Księgi pirwsze — Za wyd. BN i zgodnie z logiką zmieniono kolejność elementów w stosunku do źródła, wstawiając przed wierszyki, dedykacje i wstępy tytuł: „Księgi pirwsze... jakie ma być stanowienie...itd.”. W wyd. BN dopiero po tym nagłówku następuje wiersz „Panie młody (...)” i wszystkie dedykacje, przedmowy (Praemium), a także dwa wiersze: do czytelnika i do ksiąg. [przypis edytorski]

13. wrzod a. wrzód (starop.) — choroba. [przypis edytorski]

14. skubą (starop.) — wyrywają. [przypis edytorski]

15. Na Łodzią — tytuł w wyd. BN w oprac. J. Krzyżanowskiego (1956) brzmi: „Nad łodzią”. Łodzia to herb Górków, potężnego rodu wielkopolskiego; na łodzią: starop. forma B. lp r.ż. [przypis edytorski]

16. Łodzia, herb — Łódź złota o czterech deskach w polu czerwonym, jakby po krwi nieprzyjacielskiej płynąca, bez żaglów i masztu, na wzór barki zrobiona; w hełmie pawie pióra z wyobrażeniem podobnejże łodzi. Jedni aż do czasów żeglugi po złote runo początek tego herbu chcą odnosić, inni go widzą w użytej na pieniądzach rzymskich łodzi, ci z Czech do Polski ją wprowadzają, owi z Danii; to wszakże pewną jest rzeczą, że do najstarożytniejszych herbów polskich należy, i kiedy w najdawniejszych świątyń murach w Gnieźnie, Krakowie, Trzemesznie, Wrocławiu, dawnym obyczajem na tablicach kamiennych umieszczone herby, snać obecnych dobroczyńców kościoła, wśród jaśniejących Toporów, Jastrzębców i Łodzie spostrzegamy. Szczycili się tym klejnotem, że innych pominę: Baranowscy, Bnińscy, Broccy, Czarnieccy, Górkowie, Górscy, Iwanowscy, Kobylińscy, Kossowscy, Łabęccy, Moszyńscy, Opalińscy, Ordęgowie, Ponińscy, Powodowscy, Rogalińscy, Rzeczyccy, Śmigielscy, Smogorzewscy, Sulkowscy, Tomiccy, Wyganowscy i Zakrzewscy. [przypis redakcyjny]

17. snać a. snadź (starop.) — widocznie, zapewne; wszakże, przecież. [przypis edytorski]

18. nawiętszy (starop.) — daw. forma stopnia najwyższego przymiotnika; dziś popr.: największy. [przypis edytorski]

19. potym (starop.) — dziś: potem. [przypis edytorski]

20. naprawić (starop.) — przyrządzić, usposobić. [przypis redakcyjny]

21. Polszcze (starop.) — daw. forma Ms.; dziś: (w) Polsce. [przypis edytorski]

22. poczciwość (starop.) — postawa godna czci, szacunku; dziś raczej: czcigodność, szacowność. [przypis edytorski]

23. nawałność (starop.) — nawałnica, zaburzenie, burza. [przypis edytorski]

24. nie ochynie (starop.) — nie wywróci, upadku nie dozna. [przypis redakcyjny]

25. ochynąć (starop.) — wywrócić się, upaść. [przypis edytorski]

26. łodzia (starop.) — dziś forma M.lp: łódź. [przypis edytorski]

27. przedniejszy (starop.) — daw. forma przym. lm; dziś: przedniejsi. [przypis edytorski]

28. nie zamieszka (starop.) — nie zaniecha, nie pominie. [przypis redakcyjny]

29. zamieszkać (starop.) — omieszkać; nie stawić się; zaniedbać sposobność zrobienia czegoś. [przypis edytorski]

30. drudzy stanowie (starop.) — tu: inni panowie (dostojnicy). [przypis edytorski]

31. obiecadła nauczą — [nauczą] pierwszych początków, pierwszych zasad. [przypis redakcyjny]

32. obieciadło (starop.) — abecadło. [przypis edytorski]

33. wierę (starop.) — istotnie, rzeczywiście. [przypis redakcyjny]

34. kęs (starop.) — trochę, cokolwiek. [przypis redakcyjny]

35. łodziam (starop.) — daw. forma C. lm r.m.; dziś: łodziom. [przypis edytorski]

36. chcemyli (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli chcemy. [przypis edytorski]

37. panom hrabiom z Górki (...) — Górków dom zamożny, jakoby z Szląska mający pochodzić, tam bowiem jest miasteczko tego imienia. Starostami głogowskimi bywali i do szczupłej liczby tych rodzin znakomitych należą, które u nas odznaczały się dostojnością hrabiów. Znani od czasów Leszka Czarnego, czyli 1287 r. Łukasz hrabia z Górki, wojewoda poznański, był synem Jędrzeja, kasztelana poznańskiego i Szafrancówny ([por.] Paprocki, Gniazdo cnoty). Nim wojewodą poznańskim został, był przedtem brzeskim, kujawskim, łęczyckim i jenerałem, czyli starostą wielkopolskim. Gdy Katarzyna z austriackiego domu, poślubiona Zygmuntowi Augustowi wjeżdżała do Krakowa, on z bratem swym, jak Orzechowski w panegiryku weselnym przyświadcza, dwór królewski bardzo ozdobnie prowadzili, a jako na czele jego postawieni, innych przechodzili okazałością. Mieli wtenczas ci majętni panowie własnym nakładem zebraną i pięknie przystrojoną rycerskich ludzi rotę. U Poswola stawili się dawnych Polaków zwyczajem z dworem licznym, czyli mnogim pocztem o własnym groszu ściągnionym. Na posługi dla swego kraju, na wspaniałość i wystawę konieczną w owych czasach, uronił cokolwiek zostawionego od przodków majątku Łukasz, hrabia z Górki. Różnowiercą był wprawdzie, mimo to jednak dla osób innych wyznań i duchowieństwa katolickiego ludzki, uprzejmy, lubiący tylko z nimi dysputować, mądrym zawsze był rad w swym domu. Małżonką jego owa sławna Helena księżniczka Ostrogska, córka jedyna Ilii, pani wielkich włości, której ożenienia to przez krewnych, to przez matkę zawierane, tyle czyniły w kraju hałasu, tak głośnej sprawy stały się przyczyną. Potomstwa z nią żadnego nie miał i żyć przestał 1573 roku.

Brat jego, Jędrzej, starosta gnieźnieński i walecki, przy obieraniu na tron Walezemu nie sprzyjał, trzymając się zdania różnowierców, z nimi w osobnym kole obradując; wszakże przez uległość życzeniom i nadziejom większości przyzwolił na uznanie go królem swoim i poselstwo do niego wraz z innymi odbywał, a wstępującego do kraju, szczodrze i okazale przyjmował. Witał u granic koronnych i mężnego Stefana, krótko goszczącego w Polsce Henryka następcę; wkrótce potem, gdy się udawał na koronacją Batorego do stolicy, przez życzliwego Maksymilianowi ubiegającemu się z księciem siedmiogrodzkim o panowanie w Polsce, a sobie niechętnego Korczboka, mieszkańca szląskiej ziemi, pochwycony w bliskości Odolanowa i do Szląska był zaprowadzony, lecz go książę Brzegu z Piastów plemienia odbił i do ojczyzny z licznym dworem odesłał. Gdańszczanów nieuległych wspólnie z tym królem poskramiał, na czele znakomitych przez siebie przywiedzionych stawając hufców. Okazałość nie uszczupliła jego dostatków, gospodarnym albowiem być umiał. Wedle tegoż pisarza, nad którym czynimy uwagi, lecz w innym jego dziele Zwierzyniec mianowanym, co do piękności i urody był to Parys, co do serca i odwagi Hektor. Małżonką jego Barbara Herburtówna, przedtem Kmity Piotra wojewody krakowskiego, marszałka wielkiego koronnego oblubienica, żadnego mu potomstwa nie powiła. Jędrzej był kasztelanem międzyrzyckim, umarł 1584.

Stanisław, później wojewoda poznański, trzeci brat, jako rotmistrz pod Krasnogródkiem w 1505 wiele dokazywał, a 1576 roku na jędrzejowskim zjeździe z władzą hetmańską dowodził konnymi hufcami. Hojny dla rycerstwa, dla rodaków, na samą kuchnią co tydzień w czasie wyboru króla 14000 talarów bitych wydawał, otwarte zawsze mając stoły ([por.] Paprocki, O herbach). Litował się nad losem Zborowskiego Samuela, braci jego na sejmie bronił i sądzić nie chciał (patrz Solikowskiego i Bielskiego). Żona jego, Sobocka Jadwiga, kasztelanka gostyńska, i ta bezpotomną była, z nim więc chwała domu Górków zgasła. Mieli oni pałac w Poznaniu, gdzie później klasztor benedyktynek powstał. Zamek w Kórniku ozdobił Stanisław. Posiadał ten dom oprócz wielkich majętności w Polsce i na Rusi Czerwonej, Turobin i Szczebrzeszyn.

38. postronny — obcy. [przypis edytorski]

39. narodów — tu: rodów. [przypis edytorski]

40. W. W. — Waszych Wielmożności. [przypis edytorski]

41. objaśnione były — jaśniały. [przypis edytorski]

42. kształt — starop. pisownia także: kstałt. [przypis edytorski]

43. brać na kształt a na ćwiczenie — brać za przykład postępowania. [przypis edytorski]

44. przyczyść (starop.) — poczytać. [przypis redakcyjny]

45. wyświadczyć — poświadczyć, poprzeć własnym świadectwem. [przypis edytorski]

46. terazejszy (starop.) — teraźniejszy. [przypis edytorski]

47. się czasy zawżdy mienić muszą, a my też pewnie z nimi także się mienić musimy — za przysłowiem łac.: Tempora mutatntur et nos mutamur in illis. [przypis edytorski]

48. być odniesiono (starop.) — uchodzić. [przypis redakcyjny]

49. upatrzyć (starop.) — dostrzec, zobaczyć. [przypis edytorski]

50. przywłaszczony (starop.) — oddany na własność. [przypis edytorski]

51. nie doczcie sobie (starop.) — nie doczyta, nie znajdzie. [przypis redakcyjny]

52. odmienny (starop.) — zmienny, zmieniający się. [przypis edytorski]

53. ty — te (daw. forma B.lm zaimka r.ż.). [przypis edytorski]

54. ugonek (starop.) — ubieganie się za czym. [przypis redakcyjny]

55. bracia (starop.) — rzeczownik zbiorowy r.ż.; braciej: forma D.lp. [przypis edytorski]

56. wierę (starop.) — zaprawdę. [przypis edytorski]

57. owo (starop.) — [tu:] otóż [wyd. BN: awo]. [przypis redakcyjny]

58. z nowu (starop.) — od nowa, na nowo. [przypis edytorski]

59. sobiem k’woli budował — budowałem według własnej woli (własnego gustu). [przypis edytorski]

60. co nie k’myśli baczysz — co ci się nie spodoba. [przypis edytorski]

61. pczoła (starop.) — pszczoła. [przypis edytorski]

62. sirszeń (starop.) — szerszeń. [przypis edytorski]

63. quia aurum et argentum non sunt mihi, quod habeo hoc vobis do (łac.) — złota i srebra nie mam, co posiadam, to wam ofiaruję. [przypis redakcyjny]

64. Eschines, właśc. Ajschines ze Sfettos a. Ajschines Sokratyk (ok. 425–ok.350 p.n.e.) — filozof grecki z ateńskiej gminy Sfettos, uczeń Sokratesa, nazywany Ajschinesem Sokratykiem dla odróżnienia od bardziej znanego Ajschinesa, wybitnego ateńskiego mówcy; wg źródeł był bardzo biedny; przytoczoną anegdotę podaje Seneka w O dobrodziejstwach (De Beneficiis) I 8. [przypis edytorski]

65. Sokrates (469–399 p.n.e.) — filozof grecki, nauczyciel Platona. Stosował metodę żywego dialogu, dysputy jako sposób dochodzenia do prawdy, podkreślając przy tym własną niewiedzę (postawa ta streszcza się w znanym aforyzmie: „Wiem, że nic nie wiem”). Nie pozostawił żadnych pism, zaś jego poglądy (system intelektualizmu etycznego, wiążący moralne postępowanie człowieka z poznaniem) zostały odtworzone z dzieł autorów, którzy go znali: Platona, Ksenofonta i Arystofanesa. W kulturze utrwalił się wizerunek Sokratesa stworzony przez Platona w jego dialogach. [przypis edytorski]

66. dyscypułowie (starop., z łac.) — uczniowie. [przypis redakcyjny]

67. iście na wszem (starop.) — rzetelnie we wszystkim. [przypis redakcyjny]

68. proemium — wstęp. [przypis edytorski]

69. wolej (starop.) — daw. forma Msc.lp r.ż.; dziś: (o) woli. [przypis edytorski]

70. zakon (starop.) — prawo. [przypis redakcyjny]

71. iście (starop.) — istotnie, [prawdziwie, naprawdę]. [przypis redakcyjny]

72. dziwniejszy (starop.) — daw. forma M.lm; dziś: dziwniejsi. [przypis edytorski]

73. dziwnie się mieszają z obyczajmi swymi — w dziwny sposób zmieniają swoje obyczaje. [przypis edytorski]

74. mali (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli ma. [przypis edytorski]

75. przedsię (starop.) — przecież. [przypis edytorski]

76. bezpiecznie (starop.) — śmiało. [przypis redakcyjny]

77. ty (starop. forma) — daw. forma lm zaimka; dziś: te (koła). [przypis edytorski]

78. leda jako (starop.) — byle jak, byle jakoś, jakkolwiek. [przypis edytorski]

79. postawki (starop.) — miny. [przypis edytorski]

80. przekęsowane (starop.) — [tu:] zwodnicze; [słówka przekęsowane: cedzone słówka, półgębkiem, nieszczerze a. jadowicie]. [przypis redakcyjny]

81. przyrodzenie — natura. [przypis edytorski]

82. na piśmiech (starop. forma) — w pismach. [przypis edytorski]

83. jednochmy (...) zadrzemali — tylko my zadrzemaliśmy (tzn. przegapiliśmy). [przypis edytorski]

84. prawie (starop.) — prawdziwie, naprawdę. [przypis edytorski]

85. wżdy (starop.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

86. do każdego obaczenia tak przykłonny (starop.) — do pojęcia tak sposobny. [przypis redakcyjny]

87. wżdy niech kamienie woła — niech do was i kamień przemówi [starop. to kamienie: rzeczownik r.n.; nawiązanie do Łk 19,40: „Odrzekł: »Powiadam wam: Jeśli ci umilkną, kamienie wołać będą«” oraz Ha 2,11: „Kamień ze ściany zawoła,/ a belka budowy mu zawtóruje”; red. WL]. [przypis redakcyjny]

88. szyrmem (starop.) — stylem, układem, od szermowania, składania się pałaszem. [przypis redakcyjny]

89. dali Bóg — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli Bóg da, niech Bóg da. [przypis edytorski]

90. przypatrować (starop.) — przyciągać. [przypis redakcyjny]

91. czedł (starop.) — [3.os.lp cz.przesz.] czytał. [przypis redakcyjny]

92. przypadki (starop.) — czyny, postępki, zdarzenia, sprawy. [przypis edytorski]

93. stanowienie (starop.) — umacnianie. [przypis edytorski]

94. wiek ostateczniejszy (starop.) — starość. [przypis edytorski]

95. szedziwy (starop.) — sędziwy. [przypis edytorski]

96. ostateczniejszy strach (starop.) — strach wobec śmierci. [przypis edytorski]

97. cztąc (starop.) — [forma imiesłowu od: czyść] czytając. [przypis redakcyjny]

98. vale (łac.) — bywaj, bywaj zdrów (forma pozdrowienia) [zwyczajowa formuła pożegnalna łacińskich listów; red. WL]. [przypis edytorski]

99. czyść (starop.) — czytać. [przypis edytorski]

100. przetoć dano ty księgi (starop.) — po to dano ci te księgi. [przypis edytorski]

101. kryślał (starop.) — forma 3.os. od: kryślić; kreślił, zapisywał w pamięci. [przypis edytorski]

102. pomniąc (starop. forma) — dziś bez zmiękczenia głoski n: pomnąc; pamiętając. [przypis edytorski]

103. prędkość — w pisowni z XVI w.: prętkość. [przypis edytorski]

104. jedno (starop.) — tylko. [przypis edytorski]

105. odmienność (starop.) — zmienność. [przypis edytorski]

106. kęs (starop.) — trochę. [przypis edytorski]

107. ani wzwiesz (starop.) — ani się spostrzeżesz. [przypis edytorski]

108. pytać się czego (starop.) — szukać czego. [przypis edytorski]

109. forboty (starop.) — koronki. [przypis edytorski]

110. zawiódłszy — forma staropolska (tu uwspółcześniona) tego imiesłowu nie miała ł przed końcówką i brzmiała: zawiódszy. [przypis edytorski]

111. dunąć (starop.) — uciec, zwiać. [przypis edytorski]

112. Przedsię cię to [przyrodzenie] pociągnie na swoje ćwiczenie — jednak natura (czyli starop. „przyrodzenie”) pociągnie cię w swoją stronę, ku swoim, właściwym sobie sprawom. [przypis edytorski]

113. przekażać (starop.) — przeszkadzać. [przypis edytorski]

114. radszej (starop.) — raczej. [przypis edytorski]

115. poczciwość — starop. forma najczęściej: poćciwość. [przypis edytorski]

116. snadnie (starop.) — łatwo. [przypis edytorski]

117. A gdzie się ochyniemy, ani sami wzwiemy — i gdzie zginiemy (dosł. utoniemy), nawet się sami nie spostrzeżemy. [przypis edytorski]

118. głość (starop.) — odgryzać; tu forma 3 os. lm: głodzą. [przypis edytorski]

119. podawa (starop. forma) — podaje. [przypis edytorski]

120. Libańskie Góry — góry w Syrii, niegdyś słynęły z wspaniałych lasów cedrowych, o których mowa niejednokrotnie w Biblii (np. w Psalmach Dawidowych). [przypis edytorski]

121. zaż się precz bierzecie (starop.) — czyżbyście odchodziły; czy odchodzicie. [przypis edytorski]

122. czuć o sobie (starop.) — mieć się na baczności; pamiętać sobie. [przypis edytorski]

123. ty (...) panie (starop. forma) — te panie. [przypis edytorski]

124. k’swej myśli (starop.) — po swej myśli; zgodnie ze swą wolą. [przypis edytorski]

125. poczciwość — forma starop. (tu uwspółcześniona): poćciwość. [przypis edytorski]

126. społu (starop.) — razem. [przypis edytorski]

127. przecz (starop.) — przez co, dlaczego. [przypis edytorski]

128. przypadłości (starop.) — przedmioty, rzeczy. [przypis redakcyjny]

129. której — tu: a tej. [przypis edytorski]

130. przydziwować się (starop.) — nadziwić się. [przypis edytorski]

131. a (starop.) — i, oraz. [przypis edytorski]

132. różność — starop. forma: rozność. [przypis edytorski]

133. ziemie (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: (z) ziemi. [przypis edytorski]

134. powinna (starop.) — należna. [przypis edytorski]

135. nie chciał też tego zaniechać, aby (...) powinna cześć a chwała zawżdy iść nie miała — nie chciał [Bóg] zrezygnować z tego, aby zawsze doznawać należnej sobie czci i chwały pochodzącej [z ziemi]. [przypis edytorski]

136. dołożyć (starop.) — wyłożyć, dowieść. [przypis edytorski]

137. creatura (łac.) — stworzenie. [przypis redakcyjny]

138. źle mu być tak samemu, trzeba mu jakiego podpomożenia — Rdz 2, 18. [przypis edytorski]

139. to jest jedna kość z kości moich — Rdz 2, 23. [przypis edytorski]

140. Diabeł (...) on anioł sprośny (...) wiedząc onego człowieka w onej łasce Pańskiej i bojąc się, aby mu w niebie nie posiadł onego miejsca jego (...) srogą zazdrością wzruszony starał się pilnie (...) zwieść z onego posłuszeństwa jego — ślad legendy średniowiecznej opartej na biblijnych opowieściach, że szatan doprowadził człowieka do grzechu pierworodnego z zazdrości, chcąc nie dopuścić do tego, aby człowiek zajął przy Bogu miejsce po zbuntowanych aniołach strąconych w otchłań piekielną; ślady tej legendy znaleźć można w literaturze m.in. u J. Miltona w Raju utraconym czy u Z. Krasińskiego w Irydionie. [przypis edytorski]

141. nadziewając się (starop.) — spodziewając się. [przypis redakcyjny]

142. omierził go (starop.) — przywiódł w niełaskę. [przypis redakcyjny]

143. mdlejszy (starop.) — słabszy. [przypis redakcyjny]

144. i wiecież wy, czemu wam Pan tego drzewa zakazał (...) co jest złe, a co dobre — parafraza Rdz 3, 1–5, streszczająca rozmowę węża i kobiety. [przypis edytorski]

145. praktykarka (starop.) — wieszczka, czarnoksiężniczka. [przypis redakcyjny]

146. otucha (starop.) — nadzieja. [przypis redakcyjny]

147. ni ocz (starop.) — o nic. [przypis redakcyjny]

148. fatum (łac.) — przeznaczenie. [przypis edytorski]

149. jedny są płanety dobrotliwe, a drugie sroższe — Mniemanie astrologów, przesąd wieku, że planety, gwiazdy, komety mają wpływ na losy człowieka. [przypis redakcyjny]

150. praedestinatio (łac.) — przeznaczenie. I to błędne mniemanie ówczesne, mogące usprawiedliwiać wiele złych rzeczy, odejmować wartość dobrym. [przypis redakcyjny]

151. przypadnie — wypadnie. [przypis redakcyjny]

152. co (...) do takiego nędznego a zamieszanego przyrodzenia naszego przypada — co się odnosi do naszej biednej i chaotycznej natury. [przypis edytorski]

153. ciało człowiecze z tych się czterzech wilgotności rodzić musi, to jest, ze krwie, z kolery, flegmy, a z melankoliej — własny wykład Reja średniowiecznej, wywodzącej się ze starożytności (por. Polibosa De natura hominis z tradycji hipokratejskiej), teorii humoralnej nauczającej o czterech cieczach (łac. humores) wydzielanych przez gruczoły odpowiednich organów i decydujących przez swe proporcje o typie usposobienia człowieka: sangwinicznym, cholerycznym, flegmatycznym lub melancholijnym. Owe cztery ciecze to: krew, żółć, śluz (flegma) i czarna żółć, wydzielane odpowiednio przez serce, mózg, wątrobę i śledzionę, przypisywane im żywioły to kolejni: powietrze, woda, ogień, ziemia itd.; nauka o fizjologii humoralnej zastępowała przez wieki psychologię i psychiatrię. [przypis edytorski]

154. koleryk — choleryk. [przypis edytorski]

155. krewnik — sangwinik. [przypis edytorski]

156. melankolik — melancholik. [przypis edytorski]

157. omacmie (starop.) — po omacku. [przypis redakcyjny]

158. Pódźcie do mnie wszyscy, którzyście się upracowali, a ja miłościwie i ochłodzę was, i pocieszę was — por. Mt 11, 28. [przypis edytorski]

159. Ja nie chcę śmierci ani potępienia grzesznego, tylko czekam, by się nawrócił, a żył żywotem wiecznym — por. Ez 18, 23. [przypis edytorski]

160. Nawróćcie się do mnie wszyscy, nawrócę się ja też do was — Za 1, 3. [przypis edytorski]

161. jeśli się nawrócicie do mnie, już onych przeszłych złości waszych nigdy pamiętać nie będę — por. Ez 18, 21–22. [przypis edytorski]

162. Jeśli się tak zachowywać będziecie (...) wszytki błogosławieństwa na was przypadną na ziemi i na niebie — streszczenie Kpł 26, 3–11, z dodaniem „na niebie”. [przypis edytorski]

163. bądźcie iści (starop.) — bądźcie więc o tym przekonani. [przypis redakcyjny]

164. Jeśliże tym wzgardzicie, (...) iż na was wszytki przeklęctwa przypadną, co ich jedno jest na ziemi i na niebie — streszczenie Kpł 26, 14–39, z dodaniem „na niebie”. [przypis edytorski]

165. Oto wam kładę przed oczy wasze przeklęctwo i błogosławieństwo, złe i dobre, obierajciesz sobie, co chcecie wedle wolej swojej — por. Pwt 30, 15–19. [przypis edytorski]

166. zwiódł praktyki — [zwołał] wróżbiarzy przepowiadających z położenia planet. [przypis redakcyjny]

167. praktyk (starop.) — wróżbiarz, astrolog. [przypis edytorski]

168. niekordiaczny (starop.) — niegniewliwy. [przypis redakcyjny]

169. żufeczki (starop.) — zupki, rosołki. [przypis redakcyjny]

170. pieścidłki (starop.) — przysmaczki [tu: N.lm; dziś: pieścidłkami, pieścidełkami; red. WL]. [przypis redakcyjny]

171. a jeśli, tedy (starop.) — a gdy się trafi, to. [przypis redakcyjny]

172. sękowaty (starop.) — twardy. [przypis redakcyjny]

173. co się winki a papinki zadrobili (starop.) — na łakotkach [tj. łakociach] zdrobnieli. [przypis redakcyjny]

174. knefliczki (starop.) — guziczki. [przypis redakcyjny]

175. bryżyczki (starop.) — szlarki [tj. lamówki, falbanki; red. WL]. [przypis redakcyjny]

176. wszeteczeństwo (starop.) — rozpusta, nieskromność. [przypis edytorski]

177. zgwałcony (starop.) — przymusem, na siłę, wbrew swej naturze potraktowany; tu: stłamszony, pozbawiony śmiałości i samodzielności. [przypis edytorski]

178. straszliwy (starop.) — strachliwy, bojaźliwy. [przypis edytorski]

179. przedsię (starop.) — przecież. [przypis edytorski]

180. plugawy (starop.) — nieobyczajny. [przypis redakcyjny]

181. czyście (starop.) — wybornie. [przypis redakcyjny]

182. wszeteczeństwo — [tu:] świegotliwość [tj. wesoła gadatliwość]. [przypis redakcyjny]

183. preceptor (starop.) — nauczyciel. [przypis redakcyjny]

184. pomierny (starop.) — umiarkowany. [przypis redakcyjny]

185. wichrowaty (starop.) — zawiły. [przypis redakcyjny]

186. czyść (starop.) — czytać. [przypis redakcyjny]

187. wierę (starop.) — zaprawdę, doprawdy. [przypis edytorski]

188. przygodzić się (starop.) — przydać [się]. [przypis redakcyjny]

189. wyprawić się (starop.) — wytłumaczyć. [przypis redakcyjny]

190. powinni być mamy — [mamy być] podlegli, posłuszni. [przypis redakcyjny]

191. wedle zgody — za potwierdzeniem; jak potwierdza. [przypis edytorski]

192. w jedyności Bóstwa społecznego zawżdy był — zawsze był jedynym Bogiem w trzech osobach. [przypis edytorski]

193. objaśnić się — objawić się, dać się poznać. [przypis edytorski]

194. Kto mnie widzi, widzi i ojca mojego. Abowiem ja i ociec tedy jedno jestechmy, to jest jedynego a społecznego Bóstwa zawżdy społu używamy — J 14, 9 oraz J 10, 30, z dodaniem słów po przecinku. [przypis edytorski]

195. chociaj (starop.) — chociaż. [przypis edytorski]

196. szyrmować (starop.) — wojować. [przypis redakcyjny]

197. rozlicznymi kształty — na rozmaite sposoby; starop. forma (tu uwspółcześniona): kstałty (N.lm). [przypis edytorski]

198. Powiedział im Mojżesz, iż: „Nagotujcie się wszyscy na jutro, pewnie go na tej górze widzieć będziecie, i głos jego usłyszycie, jedno się blisko góry nie przystępujcie, abyście śmiercią nie pomarli — streszczenie Wj 19, 10–18, gdzie jednak Bóg przekazuje Mojżeszowi, żeby ostrzegł lud trzy dni wcześniej. [przypis edytorski]

199. trzaskawice (starop.) — grzmoty. [przypis redakcyjny]

200. pozdychali (starop.) — poumierali. [przypis redakcyjny]

201. Tedy gdy Pana pytał Mojżesz, jakie by było imię Jego i od kogo poselstwo sprawować by miał, powiedając, iż: „To srogi król, jako mu ja nie będę umiał powiedzieć, od kogom przyszedł, pewnie bez pomsty nie będę” — autor streszcza Wj 3, 11–15, gdzie jednak Mojżesz pyta Boga o imię nie z obawy przed władcą Egiptu, ale by przekazać Izraelitom, w imieniu którego boga przychodzi, aby byli posłuszni jego słowom. [przypis edytorski]

202. Jam jest, ktom jest, i to jest imię moje (...) ten, który jest — Wj 3, 14. [przypis edytorski]

203. stanowie (starop.) — osoby. [przypis redakcyjny]

204. trzej stanowie (starop.) — trzy osoby. [przypis edytorski]

205. pomy zgodą (starop.) — powiemy zgodnie [z Janem świętym]. [przypis redakcyjny]

206. Onoż ci on Adam, który chciał być jako jeden z nas, wiedząc złe i dobre — por. Rdz 3, 22 (Bóg mówi, że człowiek stał się już „jak jeden z nas”, gdyż zna dobro i zło, i dlatego wygania ludzi z ogrodu, żeby nie zerwali owocu także z drzewa życia, dzięki czemu żyliby na wieki). [przypis edytorski]

207. żaden ku tobie nie jest podobien, Panie — Jr 10, 6. [przypis edytorski]

208. o onym nędznym królu, o Achabie, który k’woli żenie dał zabić niewinnego człowieka o własną winnicę jego (...) — Krl, 21–22, 38. [przypis edytorski]

209. po niemałych czasiech zabito kilkanaście wnuków jego — wg 2 Krl 10, 11–11 namaszczony na nowego króla Jehu z woli Boga zabił 70 synów Achaba, całą jego rodzinę razem ze slużbą. [przypis edytorski]

210. się już teraz nacieszyła dusza moja nad domem Achabowym — bardzo swobodna parafraza fragmentu zdania z 2 Krl 10, 30. [przypis edytorski]

211. obaczyć się (starop.) — upamiętać [się; opamiętać się, powściągnąć się]. [przypis redakcyjny]

212. tyle się razów będę powinien nad nim zmiłować, a nigdy nie wspominać przeszłych złości jego — por. Hbr 8, 12; 10, 17 (także Jr 31, 34). [przypis edytorski]

213. oczkolwiek mie prosić będziecie, wszytko dla was uczynię — por. J 14, 13–14. [przypis edytorski]

214. azaż jest który ociec taki na ziemi, który gdyby go dziecię jego prosiło o chleb, iżby mu dał kamień; albo gdyby go prosiło o rybę, iżby mu dał jaszczorkę — Łk 11, 11 (gdzie mowa o wężu, nie o jaszczurce). [przypis edytorski]

215. jeśli ojcowie waszy są dziatkom swym miłosierni na ziemi, iżem ja wam nierówno miłosierniejszym ojcem na niebie — swobodna interpretacja Łk 11, 13. [przypis edytorski]

216. by matka opuściła dzieci swoje na ziemi, ja was nigdy nie opuszczę — Iz 49, 15. [przypis edytorski]

217. iż się Ojcem naszym (...) być ozywa — mówi, że jest naszym Ojcem (składnia na wzór łacińskiej). [przypis edytorski]

218. przekazać (starop.) — przeszkadzać. [przypis redakcyjny]

219. Ezajasz — Izajasz; prorok judzki z przełomu IX/VIII w. p.n.e. [przypis edytorski]

220. się nam to urodzi Bóg mocny a ociec wieku przyszłego — por. Iz 9, 5. [przypis edytorski]

221. przezeń wszytko stało się jest, a bez niego nigdy się nic nie stało — J 1, 3. [przypis edytorski]

222. Dawid powiada, iż: „gdy wyślesz Ducha swego świętego, Panie, wszytki rzeczy będą stworzony, a prawie odnowisz wszytkę obliczność ziemie” — Ps 104, 30 (Septuaginta, najwcześniejsze greckie tłumaczenie Starego Testamentu, przypisuje ten psalm królowi Dawidowi). [przypis edytorski]

223. Ja a Ociec jedno jesteśmy. A Ociec we mnie, a jam w Ojcu zawżdy jest. A kto widzi mnie, widzi i Ojca mego. A jeśli Ociec ożywia, tedy ja też ożywiam. A jeśli Ociec grzechy odpuszcza, tedy ja też odpuszczam — por. J 10, 30; J 14, 9; J 5, 21 z dodaniem interpretacji J 5, 22 w związku z Mk 5, 2–11. [przypis edytorski]

224. W tymechmy poznali miłość szczyrą bożą, iż on za nas położył żywot swój — 1 J 3,16. [przypis edytorski]

225. Bądźmy ustawicznie w Panu naszym, panu Kristusie, który jest prawdziwym Bogiem i żywotem wiecznym — 1 J 5, 20. [przypis edytorski]

226. W tym się nam okazała miłość a łaskawość zbawiciela naszego Boga, iż nie z uczynków naszych, ale z miłosierdzia jego jestechmy zbawieni — Tt 3, 4–5. [przypis edytorski]

227. Nie kuście Kristusa, jako go niektórzy na puszczy kusili, co Mojżesz jaśnie wykłada, iż Boga kusili — 1 Kor 10, 9, gdzie mowa o Izraelitach, który po wyjściu z Egiptu zbuntowali się przeciw Bogu i Mojżeszowi i zostali za karę pokąsani przez węże (Lb 21 5–6). Autorstwo pierwszych pięciu ksiąg Biblii, w tym Księgi Liczb, w której opisano to zdarzenie przypisywano samemu Mojżeszowi. [przypis edytorski]

228. kęs (starop.) — nieco, trochę. [przypis redakcyjny]

229. arianie — odłam chrześcijaństwa kierujący się nauką Ariusza (IV w. n.e.), duchownego z Aleksandrii, który na podstawie Biblii uznawał Jezusa Chrystusa za nierównorzędnego Bogu Ojcu, gdyż jako zrodzony przez wiecznego Boga, musiał mieć początek, zatem był niższy w hierarchii bytów. [przypis edytorski]

230. oni Julianowie, możni cesarze — cesarz Julian, właśc. Flavius Claudius Iulianus (331–363), cesarz rzymski (od 361), filozof i autor piszący po grecku, znany pod nadanym mu przez chrześcijan przydomkiem Apostata, tzn. Odstępca, gdyż wychowany w religii chrześcijańskiej, pod wpływem filozofii neoplatońskiej odstąpił od niej. Był ostatnim cesarzem wyznającym religię dawnych Rzymian, podjął próbę jej zreformowania, dążąc do przywrócenia jej statusu religii państwowej; aktami prawnymi starał się osłabić chrześcijaństwo. [przypis edytorski]

231. snadniejszy przystęp (starop.) — łatwiejszy dostęp. [przypis edytorski]

232. to i na stare przytrudniejszym — to i dla starych jest za trudne. [przypis edytorski]

233. Circe (z łac.) a. Kirke (gr., mit. gr.) — bohaterka Odysei Homera, czarodziejka, która towarzyszy Odyseusza zmieniła w świnie. [przypis edytorski]

234. Ulikses, właśc. Ulisses (łac.; mit. gr.) — Odyseusz, bohater Iliady i Odysei Homera, słynny ze sprytu król Itaki, przeklęty przez Posejdona, boga mórz, podróżował przez 10 lat po świecie, nie mogąc trafić do domu. [przypis edytorski]

235. co Helenka broiła — Helena, bohaterka Iliady Homera, najpiękniejsza kobieta na ziemi, żona Menelaosa, króla Sparty, uwiedziona i wywieziona do Troi przez Parysa, którego wspomagała Afrodyta, wdzięczna za werdykt uznający ją za najpiękniejszą boginię; stało się to przyczyną wojny trojańskiej. [przypis edytorski]

236. Penelopa (mit. gr.) — opisana w Odysei żona Odyseusza, która czekała wiernie na męża przez 20 lat. [przypis edytorski]

237. przyrodzenie (starop.) — natura. [przypis edytorski]

238. zacztą (styarop. forma) — zaczytają. [przypis edytorski]

239. szarszun (starop.) — gatunek szabli; [źródło:] Słownik Lindego. [przypis redakcyjny]

240. ceklać (starop.) — włóczęga nocna. [przypis redakcyjny]

241. mędrzec napisał, iż: „każdego to do siebie ciągnie, kto się w czym kocha” — Wergiliusz, Eklogi, II 65. [przypis edytorski]

242. Diogenes z Synopy (ok. 413–ok. 323 r. p.n.e.) — filozof grecki ze szkoły cyników, uczeń Antystenesa, znany z pogardy wobec dóbr materialnych i wygód; przypisywano mu wiele celnych powiedzeń i kąśliwych uwag krytykujących zachowanie napotkanych osób. [przypis edytorski]

243. Diogenes (...) powiedał, iż: „ja wiele mam naprzód, gdy rady słusznej dostać nie mogę, iż się sam z sobą rozmówię i sam się siebie poradzę” — zdanie Antystenesa, przytoczone przez Diogenesa Laertiosa (Żywoty i poglądy słynnych filozofów. Antystenes 7); Rej pomylił autora źródła z autorem wypowiedzi. [przypis edytorski]

244. Aleksander Wielki powiedają, iż się nigdy nie układł, aż pirwej miecz pod poduszkę włożył, a z drugiej strony księgi, bo barzo rad wiele czytał — wg popularnego zbioru biografii autorstwa Plutarcha, Aleksander dużo czytał, a jego ulubioną lekturą była Iliada, której otrzymany od Arystotelesa egzemplarz trzymał zawsze obok sztyletu pod poduszką (Żywoty sławnych mężów. Aleksander Wielki 8). [przypis edytorski]

245. Filip, ociec jego, wielki król macedoński, gdy mu przyniesiono nowinę, iż mu się był ten syn Aleksander urodził, tedy powiedział: „iżem rad synowi, alem temu radszy, iż Arystoteles żyw” — parafraza listu Filipa do Arystotelesa przytoczonego przez Aulusa Gelliusa (Noce attyckie IX 3, 5). [przypis edytorski]

246. Arystoteles (384–322 p.n.e.) — grecki filozof i przyrodoznawca, najwszechstronniejszy z uczonych starożytnych, osobisty nauczyciel Aleksandra Wielkiego. [przypis edytorski]

247. Arystoteles tak to więc w swych rozmowach rozważał, iż: „ja wolę mieć rozum a naukę niż bogactwo (...) — Rej pomylił się, parafrazując i rozwijając fragment z wykorzystywanego przez siebie dzieła Reinharda Lorichiusa Księgi o wychowaniu i o ćwiczeniu każdego przełożonego, następujący bezpośrednio po wzmiance, że Aleksander trzymał razem „z puginałem” księgę Homera pod poduszką: „ten też częstokroć mówił, że wolał być nauczonym, niżli bogatym królem...”, co odnosi się do Aleksandra, nie do Arystotelesa. [przypis edytorski]

248. przestali dobrzy źle czynić rozmiłowawszy się cnoty — Horacy, Listy I 16, 52–53. [przypis edytorski]

249. dutkować (starop.) — przypodchlebiać, nadskakiwać. [przypis redakcyjny]

250. obleśny (starop.) — pochlebny. [przypis redakcyjny]

251. wierę (starop.) — doprawdy, istotnie. [przypis edytorski]

252. nanauczeńszy (starop. forma) — najbardziej uczony. [przypis edytorski]

253. nacz ćwiczy się (starop.) — do czego [się] sposobi. [przypis redakcyjny]

254. kryg (starop.) — wędzidło. [przypis redakcyjny]

255. poczedszy (starop.) — [forma imiesłowowa] przeczytawszy. [przypis redakcyjny]

256. drzeweczko — [tu:] drzewca, kopia. [przypis redakcyjny]

257. naosobniejszy (starop.) — najlepszy. [przypis redakcyjny]

258. zdechła skóra, co ją na pargamin wyprawują — w starożytności i średniowieczu używano jako materiału piśmiennego pergaminu, który produkowano z odpowiednio wyprawionej skóry baraniej lub oślej. [przypis edytorski]

259. cztąc (starop.) — [forma imiesłowu od: czyść] czytając. [przypis redakcyjny]

260. namięższe (starop.) — najgrubsze. [przypis redakcyjny]

261. pewnieby się (...) zrobiło — wyrobiło, uszczupliło. [przypis redakcyjny]

262. niechże to nie będzie u ciebie jako miedzianym brzękiem — por. I Kor. 13, 1. [przypis edytorski]

263. czyste (starop.) — dobre. [przypis redakcyjny]

264. naszychtować (starop.) — napełnić. [przypis redakcyjny]

265. parają się (starop.) — rządzą [się]. [przypis redakcyjny]

266. szrobują — broń ognistą narządzają. [przypis redakcyjny]

267. harnasze — pancerzy gatunek. [harnasze skrzypią:] To znaczy, że się do pojedynku sposobią. [przypis redakcyjny]

268. kozera (starop.) — gra, szulernia. [przypis redakcyjny]

269. niecudny (starop.) — nie najlepszy. [przypis redakcyjny]

270. dudowie (starop.) — muzykanci. [przypis redakcyjny]

271. zawojek (starop.) — [zdrobn. od zawój; tu:] kołnierz zawijany. [przypis redakcyjny]

272. knafel (starop.) — [tu:] znaczyć to ma pieczęć herbowną, dawniej na szyi noszoną. [przypis redakcyjny]

273. kolebka (starop.) — powóz na pasach. [przypis redakcyjny]

274. niedźwiedź — starop. forma (tu uwspółcześniona) pisowni: miedźwiedź. [przypis edytorski]

275. pstrociny (starop.) — ozdoby. [przypis edytorski]

276. iście (starop.) — zaiste. [przypis redakcyjny]

277. to iście nie lada, co kto się cudzemi karze przygodami (starop.) — zaiste nie mała to rzecz, gdy kto z cudzych przygód bierze naukę. [przypis redakcyjny]

278. opony (starop.) — obicia zawieszane. [przypis redakcyjny]

279. łopian — ziele z szerokim liściem, głuszące pożyteczniejsze rośliny. [przypis redakcyjny]

280. burda (starop.) — niezgoda. [przypis redakcyjny]

281. stanie (starop.) — [tu:] rozejm, wojenna przerwa. [przypis redakcyjny]

282. zakład (starop.) — związek i wspólne działanie. [przypis redakcyjny]

283. dyscypuł (starop.) — uczeń. [przypis redakcyjny]

284. karać się z czego (starop.) — mieć obawę [przed czym]. [przypis redakcyjny]

285. handel (starop.) — [tu:] towar, przymioty. [przypis redakcyjny]

286. brant (starop.) — czysty, wypalony kruszec drogi. [przypis redakcyjny]

287. jako on niedźwiedź (...), co im tam (...) kuglarze kuglują — niedźwiednicy sztuki pokazują. [przypis tłumacza]

288. łaszkować (starop.) — łasić się. [przypis tłumacza]

289. o jednym pijanym powiadali (...) nie trzebać do cudzych krajów jeździć — anegdota z Facecji (Liber facetiarum) włoskiego humanisty Gianfrancesco (Giovanni Francesco) Poggia (1380–1459). [przypis edytorski]

290. lekkość (starop.) — krzywda, niesława. [przypis redakcyjny]

291. w klobie (starop.) — w mierze, po dawnemu. [przypis redakcyjny]

292. chociaj (starop.) — chociaż. [przypis edytorski]

293. parać się (starop.) — zajmować [się czym]. [przypis redakcyjny]

294. postawy (starop.) — postępki. [przypis redakcyjny]

295. trybować (starop.) — buczeć. [przypis redakcyjny]

296. plugawy (starop.) — lichy. [przypis redakcyjny]

297. skazca a. skaźca (starop.) — ten co gubi, uwodzi. [przypis redakcyjny]

298. do Wałach (starop.) — na Wołoszczyznę (kraj usytuowany na terenie dzisiejszej płn. Rumunii). [przypis redakcyjny]

299. postawki (starop.) — miny. [przypis redakcyjny]

300. kobiela (starop.) — kobiałka. [przypis redakcyjny]

301. odmienność (starop.) — zmienność. [przypis redakcyjny]

302. kęs (starop.) — trochę, cokolwiek. [przypis redakcyjny]

303. wierci się (starop.) — [tu:] unosi [się]. [przypis redakcyjny]

304. postawką (starop.) — po wierzchu. [przypis redakcyjny]

305. na równej rzeczy przestać (starop.) — na małej rzeczy [przestać; poprzestawać na małym; red. WL]. [przypis redakcyjny]

306. alchimia — [tu:] zwodnicza nauka, pozór. [przypis redakcyjny]

307. co misterniejszego (starop.) — co lepszego [tj. jak najlepszego, mistrza w swojej dziedzinie; red. WL]. [przypis redakcyjny]

308. marnotratność (starop.) — marnotrawstwo. [przypis redakcyjny]

309. dożyczyć (starop.) — udzielić. [przypis redakcyjny]

310. kogo rozum rządzi — teraz mówimy: kim [rozum rządzi]. [przypis redakcyjny]

311. na równym (starop.) — na małym. [przypis redakcyjny]

312. na tramie — na ligarach piwnicznych, co w szynkowniach [kto był] winien [zapisywano]. [przypis redakcyjny]

313. pokusić (starop.) — [zakąsić, spróbować; tu:] doświadczyć. [przypis redakcyjny]

314. szyrmować (starop.) — po rycersku bronią robić. [przypis redakcyjny]

315. i tam, i sam (starop.) — tu i ówdzie. [przypis redakcyjny]

316. kiloby (starop.) — byleby. [przypis redakcyjny]

317. na ocel (starop.) — na wszelki przypadek, jak koń na gołoledź na ocel, czyli w podkowy z bródkami okuty. [przypis redakcyjny]

318. przekazić (starop.) — zepsuć, przeszkadzać. [przypis redakcyjny]

319. na harce (starop.) — na pierwsze starcie się. [przypis redakcyjny]

320. Priam (mit. gr.) — władca Troi, ojciec Hektora, jej najdzielniejszego obrońcy, i Parysa, który porwaniem Heleny doprowadził do wybuchu wojny trojańskiej. [przypis edytorski]

321. Heliogabal (204–222) — w młodości kapłan syryjskiego boga słońca, od 218 cesarz rzymski (jako Marek Aureliusz Antoninus); zyskał reputację rozpustnika i hedonisty. [przypis edytorski]

322. Sardanapal — legendarny ostatni król Asyrii, żyjący w przepychu zniewieściały władca, który swymi działaniami doprowadził do upadku państwa; Sardanapal to najprawdopodobniej zniekształcone Aszurbanipal, imię, które nosił król Asyrii panujący w latach 669–631 p.n.e., będący jednak władcą wykształconym, skutecznym i silnym, odnoszącym zwycięstwa. [przypis edytorski]

323. Plato, Sokrates, Ewrypides, Ksenofon, Kato — Platon (427–347 p.n.e.) i jego nauczyciel Sokrates (469–399 p.n.e.) to filozofowie greccy działający w Atenach; Eurypides (ok. 480–406 p.n.e.): dramaturg grecki, autor tragedii, uznawany za reformatora gatunku; Ksenofont (ok. 430–ok. 355 p.n.e.): pisarz, historyk i żołnierz, uczeń Sokratesa; Katon Starszy (234–149 p.n.e.): rzymski polityk, mówca i pisarz. [przypis edytorski]

324. stanowie (starop.) — osoby. [przypis redakcyjny]

325. kabatek (starop.) — kaftanik, suknia spodnia. [przypis redakcyjny]

326. pomiar (starop.) — [tu:] umiarkowanie. [przypis redakcyjny]

327. na wszem (starop.) — [tu:] we wszystkim. [przypis redakcyjny]

328. nie darmo bit (starop.) — [skrócona forma od: bity; tu:] udoskonalony, wyćwiczony korzystnie. [przypis redakcyjny]

329. biesiady (starop.) — [tu:] rozmowy, zabawy. [przypis redakcyjny]

330. stępać (starop.) — wedle muzyki, w takt stąpać. [przypis redakcyjny]

331. pierzga — materia, którą pszczoły ul wewnątrz oblepiają, do smoły i wosku podobna. [przypis redakcyjny]

332. ceklować (starop.) — włóczyć się po nocy. [przypis redakcyjny]

333. stroną (starop.) — w zamysłach, bokiem. [przypis redakcyjny]

334. tesaczek (starop.) — oręż, jak nóż myśliwski. [przypis redakcyjny]

335. w jakim prawie siedzisz — co masz do zachowania [tj. przestrzegania]. [przypis redakcyjny]

336. loquebantur variis linguis (łac.) — mówili różnymi językami. [przypis redakcyjny]

337. silna gruda a silny mróz — [tu:] oziębłość. [przypis redakcyjny]

338. nosić po kolędzie (starop.) — uwodzić, swego zysku szukać. [przypis redakcyjny]

339. dostatczek (starop.) — mająteczek. [przypis redakcyjny]

340. o rozkazanie — na poczekanie. [przypis redakcyjny]

341. poczciwość (starop.) — cześć, poszanowanie. [przypis redakcyjny]

342. bezpieczeństwo (starop.) — [tu:] zażyłość. [przypis redakcyjny]

343. społku (starop.) — związku. [przypis redakcyjny]

344. karać (starop.) — ganić. [przypis redakcyjny]

345. cudny (starop.) — piękny. [przypis redakcyjny]

346. mieszek (starop.) — worek [tu: na pieniądze; sakiewka]. [przypis redakcyjny]

347. et mille modis (łac.) — i tysiącznymi sposoby. [przypis redakcyjny]

348. spowinowacisz (starop.) — ujmiesz, zobowiążesz. [przypis redakcyjny]

349. nie prawie (starop.) — nie bardzo. [przypis redakcyjny]

350. opiekać (starop.) — opiekować, zajmować. [przypis redakcyjny]

351. do stanu (starop.) — na stanowisko. [przypis redakcyjny]

352. bijanka (starop.) — piana bita z cukrem lub śmietaną. [przypis redakcyjny]

353. ksze (starop.) — skrócenie słowa: księże. [przypis redakcyjny]

354. przyprawy (starop.) — [tu:] lekarstwa, sposoby. [przypis redakcyjny]

355. dobrze (starop.) — [tu:] ledwie. [przypis redakcyjny]

356. kofel i żołędny tuz (starop.) — pijatyka i karty. [przypis redakcyjny]

357. do zawodów (starop.) — na wyścigi. [przypis redakcyjny]

358. Roterodan — Erazm Roterodamczyk urodził się 1467 z nieprawego łoża, do 9 roku chórowe pacholę, wcześnie okazywać zaczął pamięć szczęśliwą i dowcip żywy. Zwiedził Francją, Anglią, Włochy, pozyskał uwolnienie od ślubów zakonnych. Kardynali, mianowicie Medyceusz, później zasiadający na stolicy apostolskiej pod imieniem Leona X i następni papieże; królowie: angielski Henryk VIII i kanclerz jego Tomasz Morus, Franciszek I król francuski, Ferdynand węgierski i Zygmunt I monarcha polski, niemniej Karol V cesarz pisywali do niego, usiłując go do siebie przyciągnąć. Znosili się z nim listownie: Jan Łaski, synowiec arcybiskupa, Tideman Giese, później biskup chełmiński i Jan Turzo wrocławski pasterz. Ostatni posłał mu w darze cztery bryły złota, czapkę sobolową i 4 klepsydry roboty misternej. Erazm z Roterodamu najuczeńszy był w swym wieku, styl jego czysty i płynny, nieco upstrzony wszakże. Nieprzyjaciel zbytku, żył umiarkowanie, szczery, dobry i stateczny przyjaciel. Pochwała głupstwa i colloquia najznakomitszemi jego dzieły. Niektóre tego męża pisma drukowane w Krakowie, jako to: Judicium de nova nostri temporis heresiarum ecclesia 1530, Luciani Samosatensis Astrologia Erasmo Roterodamo interprete 1531. Umarł Erazm w Bazylei 1536, licząc 70 rok życia. Tam dotąd okazują cudzoziemcom: jego pierścień, pieczątkę, szpadę, scyzoryk, rylec, własną ręką napisany testament i portret jego z napisem Teodora Bezy. W ojczystym grodzie Roterodamie, na obszernym placu wzniesiono dlań posąg [źródło:] Nowy dykcjonarz historyczny Boelkego. [przypis redakcyjny]

359. Roterodan, sławny człowiek — Erazm z Rotterdamu (1467–1536), najwybitniejszy i najbardziej wpływowy humanista XVI w.; przytoczona przez Reja dykteryjka jest parafrazą opowieści z jego Colloquia familiaria. [przypis edytorski]

360. drab (starop.) — żołnierz najemny. [przypis edytorski]

361. wysługują — [tu:] bogacą się. [przypis redakcyjny]

362. wierę (starop.) — zaprawdę, doprawdy. [przypis edytorski]

363. oprawić komu (starop.) — oddać. [przypis redakcyjny]

364. będą warczały na cię — będą ci przykre. [przypis redakcyjny]

365. szelina (starop.) — bór, gaj. [przypis redakcyjny]

366. cutis (łac.) — skóra. [przypis redakcyjny]

367. baculus senectutis (łac.) — podpora starości. [przypis redakcyjny]

368. stet quilibet fortiter in vocatione sua (łac.) — niech każdy trwa dzielnie w swym powołaniu. [przypis redakcyjny]

369. dury szuka (starop.) — [szuka okazji,] by omamić, zadurzyć ciebie. [przypis redakcyjny]

370. sznury — [N.lm] sznurami, powrozami. [przypis redakcyjny]

371. czyść (starop.) — czytać. [przypis redakcyjny]

372. miasto proemium — [zamiast] przedsłowia, przedmowy. [przypis redakcyjny]

373. przeczciż (starop.) — [konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż; red. WL] przeczytaj. [przypis redakcyjny]

374. kroczyć — [tu:] postępować. [przypis redakcyjny]

375. przecz (starop.) — przez co, dlaczego. [przypis edytorski]

376. wspar — gatunek samołówki na ptaszki. [przypis redakcyjny]

377. przymówki kapturu — wstydu. [przypis redakcyjny]

378. herb Korab — Korab, czyli łódź żółta w polu czerwonym, z masztem szarym, toż samo i w hełmie (Paprocki, Gniazdo cnót). Był i żagiel u masztu, jaki bywa u wodnych statków; dla nowych zasług w miejscu masztu nadano im wieżę u góry zębatą, czyli z blankami. Jedni z Niemiec, drudzy z Anglii pochodzenie tego herbu naznaczają, Robert, biskup krakowski pierwszy miał go wnieść do Polski (umarł 1144). Używali tego herbu w naszym kraju Bogusławscy, Brzozowscy, Chojeccy, Chrzanowscy, Czartkowscy, Czepielowie, Czarnieccy, Dąbrowscy, Ejsmontowie, Jankowscy, Karpińscy, Kobierzyccy, Kowalscy, Łabęccy, Łascy, Laskowscy, Molscy, Morawscy, Orzeszkowie, Ostrowscy, Piątkowscy, Poradowscy, Rajscy, Rusoccy, Skarszewscy, Soboccy, Sokołowscy, Zadzikowie, Żeromscy. Patrz: Niesieckiego Korona polska, t. I, s. 600–602. Ten herb ma styczność z herbem Łodzia, z niego wyrodzić się musiał. [przypis redakcyjny]

379. głodze (starop.) — gryzie. [przypis redakcyjny]

380. nie przebaczył (starop.) — nie przepomniał [tj. nie zapomniał]. [przypis redakcyjny]

381. Obrycht z Łaska — pan na Kieżmarku i Rytwianach, wojewoda sieradzki, przedtem płocki, starosta zakroczymski i mławski, wielki majątek odziedziczywszy po ojcu i znakomite wnioski po dwóch żonach, przez wielkość animuszu, jak ją nazywano wtenczas, i hojność niezmierną, tak na posługi rzeczypospolitej, jak dla przyjaciół, ludzi rycerskich i uczonych 1 000 000 czerwonych zł. wydał. Wiele go kosztowały podróże i dobra swe zadłużył. Za młodu był dysydentem, wrócił do wiary katolickiej w 1569, gorliwości jego oddaje świadectwo Hozjusz, chwali go z pięknych przymiotów Kochanowski, co z łacińskiego tak tłumaczy: „Wspaniałomyślny mąż, wyższy nad wszelkie dary, jakich mu szczodrze dozwoliły losy, skory w radzie trafnej i w działaniu skory”. Aleksandra, wołoskiego hospodara, z szczupłą garstką swoich poraził, Jakuba Heraklidesa despotę na państwie wołoskim osadził. Tatarom odbierał plony, zniósł ich pod Oczakowem. Sprzyjał Maksymilianowi, poselstwo do niego odbywał i długo jeszcze u tego dworu bawił, za co mu Stefan Batory odjął był Lanckoronę, zwrócił ją, gdy się później Łaski ukorzył swemu królowi. Na koronacją Henryka stanął z pocztem 400 wyborowych żołnierzy. Przeżyła go Sabina de Schewe, Francuzka, jego małżonka, której nagrobek w Łasku. Pochwały Albrychta Łaskiego głosił Jovius, Sleidanus i inni. Czytaj Niesieckiego, t. II, s. 39. [przypis redakcyjny]

382. blisko tego, iż już Pan zaczyna ony obietnice pojawiać (...) czekamy, jedno onej trąby, kiedy się nam każą porwać a zabieżeć drogę przychodzącemu Panu swemu — nawiązanie do Apokalipsy św. Jana; Rej najwyraźniej podzielał poglądy wielu swych współczesnych o bliskim nadejściu końca świata. [przypis edytorski]

383. A wszakoż już są znaki, iż już, jako prorok pisze, pociąga na nas łuku swego i strzałę nałożył, a pewnie ugodzić umie, gdzie jedno będzie raczył — por. Iz. 5,28. [przypis edytorski]

384. o płatne idzie (starop.) — [chodzi] o rzecz istotną, nie żart, nie przelewki. [przypis redakcyjny]

385. postanawniejszy (starop.) — dojrzalszy. [przypis redakcyjny]

386. stan bezzakonny — bezżenny. [przypis redakcyjny]

387. wyiskać (starop.) — strzec. [przypis redakcyjny]

388. nie o rękaw idzie (starop.) — nie o małą rzecz [chodzi]. [przypis redakcyjny]

389. ni ocz (starop.) — o nic. [przypis redakcyjny]

390. kiloby (starop.) — byle. [przypis redakcyjny]

391. żadna (starop.) — szpetna. [przypis redakcyjny]

392. po macierzy (starop.) — po matce. [przypis redakcyjny]

393. stanik (starop.) — majątek. [przypis redakcyjny]

394. co by im kwokała — [tu:] ochmistrzyni. [przypis redakcyjny]

395. trzy bramy — trzy listwy u szaty [por. obramowanie]. [przypis redakcyjny]

396. zarębuj — zastawiaj. [przypis redakcyjny]

397. każdy będzie z lisim kołnierzem — Widać, że to był ubiór szlachty. [przypis redakcyjny]

398. kie pan (starop.) — gdzie pan. [przypis redakcyjny]

399. też do wsi obroki dawaj — Kiedy zjazd był wielki, stawiano gości na wsi w kmiecych domach porządnie przystrojonych, dla ludzi i koni pamiętając o wszelkiej wygodzie. Taka była gościnność u Polaków. [przypis redakcyjny]

400. prze pana (starop.) — dla pana. [przypis redakcyjny]

401. do brogu (starop.) — do stodoły. [przypis redakcyjny]

402. Olimpia, Aleksandra Wielkiego matka (...) powiedała, iż: „się ten tylko oczyma ożenił, ale by się był inszych zmysłów radził, podobno by mu były tego nie dopuściły — Plutarch, Zalecenia małżeńskie 22. [przypis edytorski]

403. na grzegorze albo na wasiłki rozmyślał (starop.) — na spadki po krewnych [liczył]. [przypis redakcyjny]

404. wichruje (starop.) — nie statkuje. [przypis redakcyjny]

405. każdy w swą — każde z nich w swą stronę. [przypis redakcyjny]

406. przygodzić się (starop.) — trafić [się]. [przypis redakcyjny]

407. mitręga (starop.) — [tu:] rozpusta. [przypis redakcyjny]

408. pomoc (starop.) — [tu:] posag. [przypis redakcyjny]

409. kurek żadny nie obudzi — [kurek:] kogut; [nie obudzi, bo] takie będą pustki w domu. [przypis redakcyjny]

410. dziewosłębem mieć kogo (starop.) — swatem najpierwszym, przyjacielem użytym z prośbą o pannę. [przypis redakcyjny]

411. opierzone swaty — W owych czasach i mężczyźni znakomitsi kosztowne pióra strusie, kity czaple i inne nosili; piórem to, pierzem, opierzeniem nazywano. Takie malowania widzimy w księdze obrządków Erazma Ciołka, biskupa płockiego, w bibliotece Czackiego: wspaniałe pióro strusie białe spada z czapki na całe niemal plecy. [przypis redakcyjny]

412. na równej rzeczy (starop.) — na małej rzeczy. [przypis redakcyjny]

413. zasępiwszy nos — nie ochoczo, nie wesoło. [przypis redakcyjny]

414. równy (starop.) — szczupły, niekosztowny. [przypis redakcyjny]

415. kuglować (starop.) — bawić się. [przypis redakcyjny]

416. opiekalnik jest (starop.) — opiekunem [jest]. [przypis redakcyjny]

417. omierżenie (starop.) — obrzydzenie, wstręt. [przypis redakcyjny]

418. w zakonie — w postanowieniu. [przypis redakcyjny]

419. Hestera, właśc. Estera — bohaterka biblijnej Księgi Estery, dziewczyna żydowska, która została żoną króla perskiego Achaszwerosza, wybraną spośród wielu piękności kraju; narażając życie, wstawiła się za narodem żydowskim u króla, podważając rozkazy najwyższego urzędnika Hamana, który polecił Żydów zgładzić; król zgodził się oszczędzić Żydów, a Haman został powieszony. [przypis edytorski]

420. Sara — postać z biblijnej Księgi Rodzaju, żona Abrahama; do bardzo późnego wieku była bezpłodna; Bóg zawierając przymierze z Abrahamem, obiecał mu syna, którego miała urodzić Sara; urodziła Izaaka, mając 90 lat. [przypis edytorski]

421. Zuzanna — postać z biblijnej Księgi Daniela (rozdz. 13), piękna i cnotliwa żona, która odrzuciła zaloty lubieżnych starców, a ci z zemsty oskarżyli ją o rzekome cudzołóstwo. [przypis edytorski]

422. Anna, matka Samuela — postać z biblijnej Księgi Daniela, matka proroka Samuela; przez długi czas była bezdzietna, dzięki modlitwie została wysłuchana przez Boga i urodziła syna, a potem kolejne dzieci; uważana za wzór zawierzenia Bogu. [przypis edytorski]

423. Tobiasz — bohater biblijnej Księgi Tobiasza, bogobojny i miłosierny, wzór cnót. [przypis edytorski]

424. Izaak — postać z biblijnej Księgi Rodzaju, syn Abrahama, ojciec Ezawa i Jakuba. [przypis edytorski]

425. Dawid — postać biblijna, król Izraela, najmłodszy syn Jessego z Betlejem, ojciec Salomona; jako młody pasterz w pojedynku pokonał Goliata, olbrzymiego filistyńskiego wojownika, wyrzuconym z procy kamieniem; zdobył Jerozolimę i uczynił ją stolicą swojego państwa. [przypis edytorski]

426. Saul (ok. XI w. p.n.e.) — postać biblijna, pierwszy król Izraela, powołany przez proroka Samuela. [przypis edytorski]

427. o onych przodkoch naszych, o co je wężowie ogniści kąsali — Lb 21, 6 (była to kara za szemranie przeciwko Mojżeszowi i Bogu). [przypis edytorski]

428. Finees kapłan (...) dwoje zastawszy na swowolnym grzechu, oboje mieczem ku ziemi przebił — Lb 25, 7–8 (grecki wariant imienia kapłana wg 1 Mch 2, 26). [przypis edytorski]

429. co się stało onym swowolnym synom (...) Heli biskupa — postacie biblijne, dwaj synowie kapłana Helego, którzy cudzołożyli w Namiocie Spotkania i zabrali Arkę Przymierza na bitwę z Filistynami, zakończoną ich śmiercią i utratą Arki (1 Sm 2; 4). [przypis edytorski]

430. dokończenie (starop.) — [tu:] koniec żywota. [przypis redakcyjny]

431. w bramkę — w listwy [tj. ozdobne taśmy, obramowania, którym obszywano wzdłuż brzegów materiał; red. WL]. [przypis redakcyjny]

432. skaźcą jest (starop.) — [jest] zepsuciem, zniszczeniem. [przypis redakcyjny]

433. Kumanowie — tu: mieszkańcy starożytnego miasta Kyme (łac. Cumae), w Eolii, na wybrzeżu płn.-zach. Azji Mniejszej; miejscowy obyczaj karania cudzołóstwa podaje Plutarch, Moralia. Quaestiones Graecae 2, objaśniając pochodzenie określenia „dosiadająca osła”. [przypis edytorski]

434. stało — starop. forma zapisu (tu uwspółcześniona): sstało. [przypis edytorski]

435. Sekstus Tarkwiniusz — wg tradycji syn ostatniego króla rzymskiego pochodzenia etruskiego, Tarkwiniusza Pysznego; goszcząc krewniaka, zgwałcił jego żonę Lukrecję, która popełniła samobójstwo, co stało się przyczyną powstania, wypędzenia króla z Rzymu i ustanowienia republiki (509 p.n.e.); zob. Liwiusz Od założenia Miasta I 57–50. [przypis edytorski]

436. Dionizius, on okrutnik syrakuzański — Dionizjos I, zw. Starszym (ok. 430–367 p.n.e.), tyran greckiego miasta Syrakuzy, położonego na Sycylii; uważany za władcę surowego i pozbawionego skrupułów; ceniony za rozbudowę miasta, za skuteczną walkę z Kartagińczykami zajmującymi wówczas część Sycylii oraz za opiekę nad artystami i uczonymi. [przypis edytorski]

437. Zeleuchus, lokreński król — Zaleukos (VII w. p.n.e.), władca Lokrów Epizefiryjskich, greckiej kolonii w płd. Italii, autor pierwszego spisanego kodeksu praw w starożytnej Grecji, uważanego za bardzo surowy; przytoczoną anegdotę podaje Waleriusz Maksymus Czyny i powiedzenia godne pamięci I 6,5. [przypis edytorski]

438. osobny (starop.) — przystojny, piękny. [przypis redakcyjny]

439. Lacedemończyk — Spartanin. [przypis edytorski]

440. Pytali jednego tamże Lacedemończyka: „A u was co za prawo jest ustawiono na takie swowolne ludzi?”. Powiedział, iż: „Nie masz prawa żadnego, abowiem też i takich ludzi między nami nie masz” — podsumowanie barwnej anegdoty z Plutarcha, Żywoty równoległe. Likurg 15. [przypis edytorski]

441. mogą być prażni wszeteczeństwa — mogą nie popełniać [wszeteczeństwa], być próżni, wolni od tego. [przypis redakcyjny]

442. czystym pachołkiem zową (starop.) — [zwą] znakomitym młodzianem. [przypis redakcyjny]

443. nabezpieczniej (starop.) — najśmielej. [przypis redakcyjny]

444. staniczek (starop., zdrobn.) — mająteczek. [przypis edytorski]

445. nietrefnego podobieństwa (starop.) — nagannego postępowania. [przypis redakcyjny]

446. nie przekaził (starop.) — nie zepsuł. [przypis redakcyjny]

447. et ad forum et ad corum (łac.) — do rady i do zwady. [przypis redakcyjny]

448. przykłonny (starop.) — skłonny. [przypis redakcyjny]

449. twardousty źrzebiec — trudny do ujeżdżenia źrebak; krnąbrny koń (wierzchowiec). [przypis edytorski]

450. osłuchawać (starop.) — słyszeć. [przypis redakcyjny]

451. święty Paweł pisze, iż wszeteczniki, pijanice, i inne swowolniki srodze będzie Pan sądził na sądzie swoim — 1 Kor 6, 9–10. [przypis edytorski]

452. nie uznają się (starop.) — nie postrzegą, nie poprawią. [przypis redakcyjny]

453. domem obarłożył się (starop.) — w domu zagrzebał [się]. [przypis redakcyjny]

454. puszczono na szrot (starop.) — [dziś forma przym. r.n.: puszczone (...); red. WL] zaniedbane, niedopełniane. [przypis redakcyjny]

455. golić (starop.) — postępować. [przypis redakcyjny]

456. z kloby (starop.) — z karbów, z porządku. [przypis redakcyjny]

457. gardł swoich (starop.) — życia swego. [przypis redakcyjny]

458. sacrosanctum (łac.) — świętością. [przypis redakcyjny]

459. prywatka (starop.) — widok [tj. interes] osobisty. [przypis redakcyjny]

460. kłosie (starop.) — udział ziemi. [przypis redakcyjny]

461. rzkomo (starop.) — jakoby, na pozór. [przypis redakcyjny]

462. nadziewać się (starop.) — spodziewać [się]. [przypis redakcyjny]

463. harcuje (starop.) — na targ wystawia. [przypis redakcyjny]

464. na Kleparzu — [na] przedmieściu Krakowa, gdzie przedawano konie. [przypis redakcyjny]

465. sprawnie (starop.) — słusznie. [przypis redakcyjny]

466. społku (starop.) — społeczeństwa. [przypis redakcyjny]

467. ni nacz (starop.) — na nic. [przypis redakcyjny]

468. Marcus Tullius Cicero (106–43 p.n.e.) — pol. Cyceron; najwybitniejszy mówca rzymski, filozof, polityk, pisarz; po upadku republiki, skazany na śmierć jako jeden z przywódców obozu republikańskiego, został zabity, a jego głowę i ręce przybito do mównicy na Forum Romanum. [przypis edytorski]

469. Sokrates (469–399 p.n.e.) — filozof grecki, nauczyciel Platona; stosował metodę żywego dialogu, dysputy jako sposób dochodzenia do prawdy; oskarżony o niewyznawanie bogów uznawanych przez państwo i demoralizację młodzieży, skazany na śmierć przez wypicie trucizny. [przypis edytorski]

470. Seneka, właśc. Lucjusz Anneusz Seneka Młodszy (ok. 4 p.n.e.–65 n.e.) — rzymski filozof stoicki, autor wielu tekstów moralistycznych, wychowawca Nerona; oskarżony o spisek przeciwko cesarzowi, na rozkaz Nerona popełnił samobójstwo, podcinając sobie żyły. [przypis edytorski]

471. Katylina, łac. Lucius Sergius Catilina (109–62 p.n.e.) — rzymski polityk, zrujnowany arystokrata rzymski, organizator spisku przeciw republice, który miał mu zapewnić władzę, odkrytego i udaremnionego przez Cycerona; skazany na śmierć, uciekł i stanął na czele oddanych mu wojsk złożonych z podobnych bankrutów, ostatecznie poległ w bitwie pod Pistorią. [przypis edytorski]

472. lepiej, iż ja ciebie utopię, niżlibyś ty mnie utopić miało — zdanie Arystypa, przytoczone przez Diogenesa Laertiosa (Żywoty i poglądy słynnych filozofów. Arystyp z Cyreny 78), wygłoszone w innych okolicznościach: kiedy Arystyp zorientował się, że płynie na statku piratów; Rej pomylił autora źródła z autorem wypowiedzi. [przypis edytorski]

473. Aleksander mawiał: „Iżbych nie był Aleksandrem, niczym bych nie radszy był jako Diogenesem” — „Gdybym nie był Aleksandrem, nikim chętniej bym nie chciał być niż Diogenesem”; wypowiedź często przytaczana przez autorów starożytnych, łączona jednak z inną anegdotą: król stanął przed wylegującym się filozofem, przechwalając się swoją władzą i pytając, czy ma jakieś życzenie, na co Diogenes odpowiedział, że owszem: żeby się przesunął, bo zasłania mu słońce (por. np. Plutarch,Żywoty równoległe. Aleksander 14). [przypis edytorski]

474. Archezilaus, właśc. Archelaos I Macedoński (zm. 399 p.n.e.) — król Macedonii (od 413 p.n.e.) z rodu Argeadów, reformator administracji, armii i handlu; mecenas sztuki greckiej: gościł na swoim dworze wielkich poetów, dramatopisarzy, muzyków i malarzy; Sokrates odrzucił jego zaproszenie, przytoczoną anegdotę podaje Seneka, O dobrodziejstwach) 9. [przypis edytorski]

475. zasłoniwszy psiną oczy (starop.) — zaprzedawszy psu oczy, bez wstydu. [przypis redakcyjny]

476. daj dwie na łęk (starop.) — daj, co masz dać, a prędzej. [przypis redakcyjny]

477. cisioianus a. cyzjojanus — świątki, kalendarz świąteczny podług Knapiusza tłumaczenia. [przypis redakcyjny]

478. wiece (starop.) — [tu:] sądy. [przypis redakcyjny]

479. respondować (z łac.) — odpowiadać. [przypis redakcyjny]

480. bez kunsztu (starop.) — bez wybiegów. [przypis redakcyjny]

481. misterstwo (starop.) — trafność, najlepszy sposób. [przypis redakcyjny]

482. nierówno (starop.) — [tu:] niezgodno, więcej jak naznaczono. [przypis redakcyjny]

483. skowera (starop.) — prostak. [przypis redakcyjny]

484. da poborcą o ziemię — zaskarży i zwali poborcę. [przypis redakcyjny]

485. kraszszej (starop.) — [forma stopnia wyższego przym. r.ż.] lepszej, liczniejszej. [przypis redakcyjny]

486. wzajem ci się ty kobyłki czeszą (starop.) — jeden drugiego ochrania. [przypis redakcyjny]

487. mytnik (starop.) — cło pobierający. [przypis redakcyjny]

488. vix iustus salvabitur — zaledwie sprawiedliwy ocalony będzie, ledwie się święty wybiega [tj. wywinie się od czego, ujdzie cało przed czym]. [przypis redakcyjny]

489. obiesić (starop.) — powiesić. [przypis edytorski]

490. Piszą o Samnitoch, iż gdy jakiegoś urzędnika, co takież ludzi łupił, obiesić chcieli, tedy się do tego trefił on Ezop — mowa o Samijczykach, mieszkańcach greckiej wyspy Samos, u wybrzeży Azji Mniejszej; anegdota o okolicznościach opowiedzenia Samijczykom bajki o lisicy pochodzi od Arystotelesa (Retoryka II 20.6); samą bajkę przywołuje także Plutarch w Czy stary człowiek powinien zajmować się polityką? [przypis edytorski]

491. Ezop (VI w. p.n.e.) — półlegendarny grecki bajkopisarz, uważany za twórcę bajki zwierzęcej. [przypis edytorski]

492. fabuła — tu: bajka (łac. fabula). [przypis edytorski]

493. Dionizius, on okrutnik syrakuzański, gdy jechał przez rynek, zabiegła mu [drogę] baba i prosiła go, aby jej co dał — zmieniona anegdota z Waleriusza Maksymusa Czyny i powiedzenia godne pamięci VI 2.2, gdzie jednak kobieta nie nawiązała rozmowy ani o nic nie prosiła, lecz tyran Dionizjos, zaskoczony, że ona jedyna w mieście codziennie modli się o jego długie życie, zapytał ją o powód. [przypis edytorski]

494. Sed quis est et laudctbimus eum (łac.) — Lecz któż to jest? a pochwalimy go! [przypis redakcyjny]

495. Biada tobie, co łupisz, abowiem też ty pewnie złupion będziesz — por. Iz 33, 1. [przypis edytorski]

496. kęs mało (starop.) — cokolwiek, czas jakiś. [przypis redakcyjny]

497. iście (starop.) — zaiste. [przypis redakcyjny]

498. funt — tu: talent; por. przypowieść o talentach Mt 25, 15. [przypis edytorski]

499. komu da Pan ten funt, to jest godność poczciwą, nie każe go w ziemię zagrzebać, ani świece jasnej ciemnym naczyniem zakrywać — porównanie ewangeliczne: Mt 5, 15, Łk 11, 33. [przypis edytorski]

500. posuły (starop.) — podarunki na przekupienie sędziego. [przypis redakcyjny]

501. gdzieby pan każdy miał — król każdy powinien mieć. [przypis redakcyjny]

502. miłościwą panią zwać kogo — kasztelanową. [przypis redakcyjny]

503. iżby jedno ziemianki posiadała — jako urzędniczka [kasztelanowa] siadała wyżej niż inne obywatelki. [przypis redakcyjny]

504. prywaty (starop.) — widoki osobiste. [przypis redakcyjny]

505. wczasy (starop.) — dogodności. [przypis redakcyjny]

506. sacrosanctum (łac.) — świętość. [przypis redakcyjny]

507. przeźrzeniec boży (starop.) — przez Boga przejrzany [tj. przewidziany]. [przypis redakcyjny]

508. o wszytki (starop.) — o wszystkich. [przypis redakcyjny]

509. Oto już teraz królowie ziemscy uczcie się a zrozumiewajcie wolą Pańską (...) od obliczności swojej — por. Ps 2, 10–12. [przypis edytorski]

510. Póty, Salomonie, oko moje nad tym kościołem będzie (...) będą się dziwować świstając, co się tak dziwnego stało miejscu temu — streszczenie słów z 1 Krl 9, 3–8. [przypis edytorski]

511. Saul (ok. XI w. p.n.e.) — postać biblijna, pierwszy król Izraela, powołany przez proroka Samuela; w przeddzień decydującej bitwy z Filistynami odwiedził wróżbitkę; na jego żądanie wywołała ona ducha Samuela, który przepowiedział mu, że następnego dnia zginie; bitwa zakończyła się klęską Izraelitów, otoczony przez wrogów Saul rzucił się na miecz. [przypis edytorski]

512. zawiązać (starop.) — tu: streścić; zwięźle ująć w słowa. [przypis edytorski]

513. ty (starop.) — [forma B.lm] tych. [przypis redakcyjny]

514. Owa, jako krótko sam [Bóg] to zawiązać raczył, iż: „którzy mię wielbić będą, ty ja też wielbić będę; a którzy wzgardzą wolą moję, ci też u mnie będą wzgardzeni” — por. 1 Sam 2, 30. [przypis edytorski]

515. Jakochmy słyszeli o Heliaszu, o Mojżeszu, o Helizeuszu i o innych — Eliasz: biblijny prorok słynący z cudów, miał zostać za życia zabrany do nieba na ognistym wozie; Mojżesz: biblijny przywódca, prorok, który wykonując rozkazy Boga, wyprowadził Izraelitów z Egiptu do Ziemi Obiecanej. Elizeusz: biblijny prorok słynący z cudów, uczeń Eliasza. [przypis edytorski]

516. kto mię uwielbi, ja go uwielbię; a kto mię będzie wyznawał przed ludźmi, iście go ja też wyznam przed Ojcem moim — Mt 10, 32. [przypis edytorski]

517. odnosi od niej — [tu:] oddala [się]. [przypis redakcyjny]

518. z nieobaczenia (starop.) — [z] nieuwagi. [przypis redakcyjny]

519. dla niesprawiedliwości będziecie zawiedzeni w niewolą i z królmi waszemi, dla niesprawiedliwości będą odmieniony królestwa wasze, a obcy narodowie posiędą ziemię waszę — luźne nawiązanie: por. Syr. 10, 3. [przypis edytorski]

520. Sodoma i Gomora — biblijne miasta nad Morzem Martwym, które z powodu grzechu i zepsucia zostały zniszczone przez Boga deszczem ognia i siarki (Rdz 18–19). [przypis edytorski]

521. głos wołania ludzi uciśnionych przyszedł aż do majestatu mojego, pójdę a dowiem się, co się to tam dzieje — por. Rdz 18, 20–21. [przypis edytorski]

522. czedł (starop.) — [3.os.lp cz.przesz.] czytał. [przypis redakcyjny]

523. wespołek (starop.) — nawzajem. [przypis redakcyjny]

524. zakon boży (starop.) — prawa przykazań boskich. [przypis redakcyjny]

525. za gardła wydawali (starop.) — na śmierć [wydawali]. [przypis redakcyjny]

526. Antygon — tu: Antygon III Doson (263–221 p.n.e.), król macedoński (od 229). [przypis edytorski]

527. mandat (starop.) — [tu:] rozkaz. [przypis redakcyjny]

528. dekret (starop.) — [tu:] wyrok [daw. forma lm: dekreta; dziś: dekrety; red. WL]. [przypis redakcyjny]

529. Agezylaus — tu: Agesilaos II (ok. 444–360 p.n.e.), król Sparty (od 398). [przypis edytorski]

530. Agezylaus, gdy go pytali, co jest potrzebniejszego królowi: moc czyli sprawiedliwość, powiedział, iż: „Gdyby była wszędy sprawiedliwość po świecie, nigdy by mocy nie było potrzeba, bo by już każdy tego zachował przy tym, co czyje jest” — Plutarch, Powiedzenia spartańskie. Agesilaos 62 (por. też: tegoż, Żywoty równoległe. Agesilaos 23 oraz Powiedzenia królów i wodzów. Agesilaos). [przypis edytorski]

531. Focjon (z łac.), właśc. Fokion zw. Dobrym (402–318 p.n.e.) — ateński wódz i polityk, uczeń Platona, słynny z uczciwości przywódca stronnictwa promacedońskiego, przeciwnik Demostenesa; skazany przez Ateńczyków za zdradę. [przypis edytorski]

532. Antypater (ok. 400–319 p.n.e.) — jeden z głównych dowódców Filipa II Macedońskiego i jego syna Aleksandra III Macedońskiego, ojciec Kassandra; mianowany dowódcą sił macedońskich w Europie podczas wyprawy Aleksandra przeciwko Persji, z pomocą Kraterosa pokonał w wojnie lamijskiej zbuntowane państwa greckie; w 321 podczas podziału władzy po śmierci Aleksandra otrzymał tytuł zarządcy państwa i opiekuna królów, tj. syna oraz przyrodniego brata zmarłego władcy. [przypis edytorski]

533. Focjon, on zacny pan, gdy siedział na sądzie (...) musisz na jednym przestać — Żywoty równoległe. Fokion 30 (por. też Plutarch, Żywoty równoległe. Agis 2 oraz Jak odróżnić pochlebcę od przyjaciela 23); w żadnym z tych źródeł nie ma jednak mowy o sądzeniu, ale ogólnie o zrobieniu czegoś, co byłoby sprzeczne z uczciwością. [przypis edytorski]

534. poćwiczyć się (starop.) — nauczyć [ćwiczyć]. [przypis redakcyjny]

535. Filip, wielki macedoński król (...) przeciwko prawdzie wymówki nie masz — por. Plutarch, Żywoty równoległe. Demetrios, gdzie bohaterem jest Demetrios I Poliorketes (337–283 p.n.e.) z dynastii Antygonidów, a nie Filip II (ojciec Aleksandra Wielkiego, wspominany tam w zdaniu poprzedzającym anegdotę, jako jego przeciwieństwo). [przypis edytorski]

536. zawiercić (starop.) — zakręcić. [przypis redakcyjny]

537. zawojek lisi — [tu:] podarunek. [przypis redakcyjny]

538. Miłujcie sprawiedliwość, co sądzicie ziemię — Mdr 1, 1. [przypis edytorski]

539. z nowu (starop.) — ponownie, na nowo, od nowa. [przypis edytorski]

540. ja i sprawiedliwości wasze, a nie tylko krzywdę z nowu posądzać będę — łac.: iustitias vestras iudicabo, napis umieszczany dawniej w Polsce w salach rozpraw sądowych, nawiązanie do Mdr 1, 1, Ez 7, 27, Ps 75, 3 i innych miejsc biblijnych mówiących o Bogu jako o sędzim. [przypis edytorski]

541. Bieda wam, co zowiecie dobre złym a złe dobrym — Iz 5, 20. [przypis edytorski]

542. A co mnie po pościech waszych, po ofiarach waszych, po wołoch, po baraniech waszych? — Iz 1, 11. [przypis edytorski]

543. wasza sprawiedliwość wzejdzie jako słońce przed oblicznością moją — por. Iz 58, 8. [przypis edytorski]

544. consulere et opponere se (łac.) — radzić i opierać się. [przypis redakcyjny]

545. sprośny (starop.) — szkodliwy albo hańbiący. [przypis redakcyjny]

546. A czym wielki Aleksander posiadł świat? Jedno miłością u poddanych swoich — Waleriusz Maksymus, Czyny i powiedzenia godne pamięci V 1.11 ext.1. [przypis edytorski]

547. karać kogo (starop.) — [tu:] strofować. [przypis redakcyjny]

548. co był uczynił Zopirus, on zacny rycerz, rozmiłowawszy się pana swojego Dariusa, (...) urznąwszy sobie gębę i nos uciekł do Babilończyków (...) — Herodot, Dzieje III 151; mowa o oblężeniu zbuntowanego Babilonu przez perskiego króla Dariusza I Wielkiego (ok. 550–486 p.n.e.). [przypis edytorski]

549. Baltazar — postać z biblijnej Księgi Daniela (Dn 5, 1–31), przedstawiona jako ostatni król babiloński przed podbojem perskim; wydał ucztę, podczas której ukazała się w sali ręka pisząca na ścianie słowa: Mane, tekel, fares, co zwykło się tłumaczyć: „policzone, zważone, rozdzielone”; była to przepowiednia bliskiego upadku królestwa Baltazara, która spełniła się jeszcze tej samej nocy. [przypis edytorski]

550. was ociec mój chował pod biczem, ale ja was będę chował pod kijem — 1 Krl 12, 11. [przypis edytorski]

551. Antygon, macedoński król, gdy leżał pod Atenami, a już ich miał dobyć, tedy mu panowie powiedali (...) — Antygon I Jednooki (ok. 382–301 p.n.e.), wódz Aleksandra Wielkiego; anegdota na podstawie: Plutarch Żywoty równoległe. Demetrios, 8.2. [przypis edytorski]

552. oprawić (starop.) — [tu:] wzmocnić. [przypis redakcyjny]

553. na przekazie (starop.) — [na] przeszkodzie. [przypis redakcyjny]

554. kazał wyniść wszytkim Spartanom przed miasto we zbroi i ukazał je panom onym swoim, powiedając im: „Azaż to nie są mocne mury miasta tego (...)” — Plutarch, Powiedzenia spartańskie. Agesilaos 29. [przypis edytorski]

555. szarszun (starop.) — gatunek pałasza, [tj. szabli]. [przypis redakcyjny]

556. radszej (starop. forma) — daw. forma stopnia wyższego; dziś: radziej, tj. chętniej. [przypis edytorski]

557. drabowie (starop.) — piechota. [przypis redakcyjny]

558. a za niewolą — a gdy ich niewola uciska. [przypis redakcyjny]

559. nietrefny (starop.) — naganny. [przypis redakcyjny]

560. bezpiecznie (starop.) — śmiało. [przypis redakcyjny]

561. obaczy się (starop.) — spostrzeże [się], upamięta [się]. [przypis redakcyjny]

562. Absalon, właśc. Absalom — postać biblijna, syn króla Dawida; kiedy jego przyrodni brat, pierworodny potomek króla, zgwałcił rodzoną siostrę Absaloma, Tamar, i nie został ukarany, Absalom kazał swoim sługom zamordować go podstępnie podczas uczty, a następnie zbiegł; pozbawiony wstępu na dwór, zawiązał bunt przeciw ojcu, został obwołany przez swoich zwolenników królem i zajął Jerozolimę; zginął zabity podczas ucieczki po zakończonej klęską bitwie z wojskami Dawida. [przypis edytorski]

563. Finees kapłan dwoje razem przebił mieczem do ziemie (...) — Lb 25, 7–8 (grecki wariant imienia kapłana wg 1 Mch 2, 26). [przypis edytorski]

564. przyczedł (starop.) — poczytał. [przypis redakcyjny]

565. Heli — postać biblijna, arcykapłan; zmarł, gdy dowiedział się, że Filistyni zwyciężyli w bitwie i zabrali Arkę Przymierza (1 Sm 4, 1–18). [przypis edytorski]

566. Cyrus II Wielki, zw. też Starszym (ok. 590–529 p.n.e.) — król Persji z dynastii Achemenidów; wystąpił przeciwko zwierzchnictwu Medów i pokonał ostatniego ich króla; podbił państwa Bliskiego Wschodu, tworząc imperium obejmujące tereny od Azji Mniejszej do Azji Centralnej. [przypis edytorski]

567. Także Cyrus, gdy także Panteą, piękną barzo panią, pojmawszy gdzieś, do wojska przywiedziono, namawiał go Araspo (...) — Ksenofont, Cyropedia (Wychowanie Cyrusa), V 1, 2–18; Panthea była żoną Abradatasa, sprzymierzeńca pokonanych przez Cyrusa Asyryjczyków, stąd obawy króla, że zobaczywszy ją, mógłby się zakochać i nie zwrócić jej mężowi. [przypis edytorski]

568. Amimelech — tu: Abimelek, postać biblijna, król Geraru, gdzie po zagładzie Sodomy przeniósł się Abraham ze swoją żoną Sarą, podając ją za swoją siostrę (zob. Rdz 20). [przypis edytorski]

569. cudny (starop.) — piękny. [przypis redakcyjny]

570. nie zwoziło się (starop.) — nie uszło bezkarnie. [przypis redakcyjny]

571. Nie darmo Dawid wołał (...) com przestąpił święte przykazanie Twoje — por. 1 Sm 24, 17 (Bóg zesłał zarazę na Izraelitów, bo król Dawid sporządził spis ludności). [przypis edytorski]

572. już przed smętkiem wyschły kości moje, a popiołem jest potrzęsion chleb mój (...) — por. Ps 102, 6–10. [przypis edytorski]

573. nie ochynął się (starop.) — nie wywrócił, nie upadł. [przypis edytorski]

574. Strzeż się od niewiasty pięknie ubranej, azaż nie wiesz, jako już wiele ludzi dla niej srodze poginęło? — por. Syr 9, 8 (nie jest to księga przypisywana Salomonowi). [przypis edytorski]

575. creatura (łac.) — stworzenie. [przypis redakcyjny]

576. a zmietnie go z stolca (starop.) — i zrzuca go z tronu. [przypis redakcyjny]

577. wrzody (starop.) — choroby. [przypis redakcyjny]

578. Nabuchodonozora, co także też był powstał na pychę, że się kazał za boga chwalić, tak iż go Pan tak marnie skarał, że odstąpiwszy od rozumu, uciekł do lasa i przez niemały czas jako wół trawę — opowieść z biblijnej Księgi Daniela (Dn 4) o pełnym pychy królu babilońskim. [przypis edytorski]

579. Babilończyki, co chcieli murować wieżę do nieba, jako je Pan srodze rozproszyć raczył — opowieść o wieży Babel (Rdz 11, 1–9). [przypis edytorski]

580. pewnikiem (starop.) — z pewnością. [przypis redakcyjny]

581. hanszlak (starop.) — sposób, środek. [przypis redakcyjny]

582. Semiramis — legendarna królowa asyryjska, bohaterka licznych opowieści; wg tradycji na jej rozkaz założono wiszące ogrody w Babilonie, uznane za jeden z siedmiu cudów starożytnego świata. [przypis edytorski]

583. obaczywszy (starop.) — [tu:] poznawszy. [przypis redakcyjny]

584. łotrowskie (starop.) — po łotrowsku. [przypis redakcyjny]

585. Diogenesa, onego sławnego filozofa, gdy pytali, które jest naszkodliwsze zwirze na świecie, tedy powiedział, iż pochlebca (...) — Diogenes Laertios, Żywoty i poglądy słynnych filozofów. Diogenes z Synopy 51. [przypis edytorski]

586. obleśny (starop.) — pochlebny. [przypis redakcyjny]

587. Delfos — Delfy, starożytne miasto w środkowej Grecji, u podnóży Parnasu; centrum kultu Apollina, ze sławną wyrocznią. [przypis edytorski]

588. ksiądz go jeden przywitał synem Jowiszowym — Aleksander Wielki po wkroczeniu do Egiptu udał się do sławnej wyroczni boga Amona, utożsamianego z greckim Zeusem (którego odpowiednikiem był rzymski Jowisz), w oazie Siwa na zachodniej pustyni; wyrocznia uznała Aleksandra za syna Amona-Re i prawowitego władcę. [przypis edytorski]

589. Potym gdy go namawiali pochlebcy, aby był dał jaki słup wielki postawić gdzie, a na obraz swój na wieczną pamiątkę swoję (...) — Rej omyłkowo przypisuje Aleksandrowi Wielkiemu pogląd spartańskiego króla Agesilaosa, por. Ksenofont Agesilaos XI 7 (także: Plutarch, Żywoty równoległe. Agesilaos 2, Powiedzenia królów i wodzów. Agesilaos 12). [przypis edytorski]

590. Kserkses (ok. 518–465 p.n.e.) — król perski, w 480 roku p.n.e. wyruszył z ogromną, wielonarodową armią na podbój Grecji; kiedy jego flota została pokonana w bitwie pod Salaminą, powrócił do Azji, pozostawiając w Grecji część armii pod wodzą Mardoniusza; rok później wojska Greków rozbiły ją w bitwie pod Platejami, co zakończyło perską wyprawę wojenną. [przypis edytorski]

591. Jedenże się obrał Lacedemończyk, który mu powiedał (...) — był to Demaratos, pozbawiony tronu król Sparty, który schronił się na perskim dworze Dariusza, poprzednika Kserksesa; rozmowę opisuje Herodot (Dzieje VII 101 i nast.). [przypis edytorski]

592. foremny (starop.) — zręczny, trafny. [przypis redakcyjny]

593. w turniru (starop.) — w czasie turniejów, igrzysk. [przypis redakcyjny]

594. prawy (starop.) — prawdziwy. [przypis edytorski]

595. Hektor (mit. gr.) — bohater Iliady, najdzielniejszy obrońca Troi, wcielenie cnót rycerskich. [przypis edytorski]

596. nokciu (starop.) — nikczemniku, któryś i paznokcia nie wart. [przypis redakcyjny]

597. stanowi (starop.) — osobie. [przypis redakcyjny]

598. folgują (starop.) — wzgląd mają. [przypis redakcyjny]

599. rodgisar (starop.) — mosiężnik, blacharz. [przypis redakcyjny]

600. onemu rodgisarowi, co był mosiądzowego wołu uczynił tyranowi, co w nim ludzi męczyć miał, i musiał to ukazać sam, jako to być miało — Ateńczyk Perilaos zaproponował Falarisowi, tyranowi sycylijskiego miasta Akragas (VI w. p.n.e.) wykonanie pustego w środku spiżowego byka, do którego wnętrza wrzucano by skazańców, a następnie podpalano ogień pod figurą; jako pierwszy zginął w nim sam pomysłodawca i wykonawca byka (Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna IX 30). [przypis edytorski]

601. z przypadku (starop.) — łagodnie, zręcznie, w porę. [przypis redakcyjny]

602. z pożartku (starop.) — w sposobie żartu. [przypis redakcyjny]

603. z pożartku (starop.) — żartem, żartobliwie. [przypis edytorski]

604. opponere (łac.) — opierać się. [przypis redakcyjny]

605. bądź ist (starop.) — [bądź] przekonany. [przypis redakcyjny]

606. pustułka — Najmniejszy rodzaj jastrzębia czyli sokoła Falco tinnunculus, było mniemanie, że okazywanie się jego nad kim, i ulatywanie zapowiada, jako ten bezpotomnie zejdzie z świata. W 10 roku życia młodego Zygmunta Augusta odbywał się jego koronacji obrządek, dostrzeżono krążącą jad nim pustułkę, i mówiono ze smutkiem na nim plemię Jagiełłów zgaśnie. Anegdota pomieniona jest w rękopismach Biblioteki Czackiego niegdyś w opisaniu tejże koronacji. [przypis redakcyjny]

607. Kto z prawdy jest, ten prawdę mówi (...) — zapewne odniesienie do J 18, 37. [przypis edytorski]

608. obłapić się (starop.) — uściskać się. [przypis redakcyjny]

609. Jako i Dawid pisze, iż prawda a sprawiedliwość, potkawszy się na drodze, obłapiły się i pocałowały się — por. Ps 84, 11. [przypis edytorski]

610. pomy (starop. forma) — przejdźmy. [przypis edytorski]

611. Pismo powieda, iż zawżdy stanie między inszemi stany jako drzewo cedrowe na Libańskich Górach — Ps 91, 13. [przypis edytorski]

612. osobniejszy (starop.) — szczególniejszy. [przypis redakcyjny]

613. przysłusze (starop.) — przystoi, słuszno jest. [przypis redakcyjny]

614. dekret ferować (starop.) — wyrok stanowić. [przypis redakcyjny]

615. z jakich (...) przypadków (starop.) — z tych postępków. [przypis redakcyjny]

616. nie masz wymianki (starop.) — [nie ma] wyjątku. [przypis redakcyjny]

617. sprawiedliwy człowiek zakwitnie w zebraniu Pańskim nie inaczej jako gałąź palmowa kwitnie na drzewie swoim — Ps 91, 13. [przypis edytorski]

618. wszeteczne (starop.) — naganne. [przypis redakcyjny]

619. jako żyw w rodzie — z ich rodu. [przypis redakcyjny]

620. Agatokles (360–289 p.n.e.) – tyran Syrakuz od 317 p.n.e., król Sycylii od 304 p.n.e. [przypis edytorski]

621. Syrypius, dworzanin jeden w Atenach, powiedział Solonowi (...) — anegdota z Plutarcha, Żywoty równoległe. Temistokles 18, gdzie zaczepionym zostaje Temistokles, twórca potęgi morskiej Aten (a nie Solon, prawodawca), a nagabujący nie nazywa się Syripius, lecz Seryfijczykiem, Grekiem z Seryfos, malutkiej, pozbawionej znaczenia wysepki należącej do archipelagu Cyklad. [przypis edytorski]

622. nieprawie dobrze skutnerowanej (starop.) — nie bardzo znakomitej, nie najlepszej, przenośnia od sukna. [przypis redakcyjny]

623. Salustius, właśc. Caius Sallustius Crispus (86–35 p.n.e.) — rzymski historyk i polityk; pochodził z rodziny plebejskiej, spoza Rzymu; przeciwnik arystokracji, w przeciwieństwie do Cycerona stał się zwolennikiem Cezara. [przypis edytorski]

624. Tersytes (mit. gr.) — uczestnik wojny trojańskiej, najbrzydszy z Achajów, kłótliwy, choć tchórzliwy kaleka, podżegający do buntu; zob. Iliada II 212 i nast. [przypis edytorski]

625. szara pycha — próżna, szlachecka pycha; [szara:] od odzienia, jakie [prosta] szlachta nosiła. [przypis redakcyjny]

626. pstrych chobotów — pstrocizny. [przypis redakcyjny]

627. pachołki (starop.) — sługi. [przypis redakcyjny]

628. szynkuje im — dostarcza [im, zaopatruje ich]. [przypis redakcyjny]

629. zduńskiego narodu — z garncarzy [pochodzić, wywodzić się]. [przypis redakcyjny]

630. zmietował (starop. forma) — zmiótł. [przypis edytorski]

631. Roboam — postać biblijna, syn Salomona, pierwszy król Królestwa Judy; na zgromadzeniu plemion w Sychem, które miało zatwierdzić jego władzę, odrzucił żądania zmniejszenia obciążeń podatkowych, co doprowadziło do rozpadu monarchii na dwa królestwa: północne Królestwo Izraela oraz południowe Królestwo Judy; jego państwo zostało najechane przez władcę Egiptu i podporządkowane, co Biblia przypisuje zaakceptowaniu przez Roboama kultów pogańskich. [przypis edytorski]

632. Aswerusowa żona — postać z biblijnej Księgi Estery, żona króla perskiego, która odmówiła przyjścia przed oblicze męża, gdy ten ją wezwał; za nieposłuszeństwo król ukarał ją rozwodem; jej następczynią została Estera. [przypis edytorski]

633. na żadny pisma (starop.) — [tu:] na nic Pismo Święte. [przypis redakcyjny]

634. Izaż Jakub święty nie woła, iż się Pan zawżdy sprzeciwi hardemu, a pokorne zawżdy upatruje na ziemi i na niebie? — por. Jk 4, 6. [przypis edytorski]

635. kur (starop.) — kogut. [przypis redakcyjny]

636. modus omnium est pulcherrima virtus (łac.) — miara, czyli umiarkowanie piękniejszą nad wszelkie inne jest cnotą. [przypis redakcyjny]

637. widamy (starop. forma) — dziś: widujemy. [przypis edytorski]

638. ni nacz (starop.) — na nic. [przypis edytorski]

639. ni o czym (starop.) — o niczym. [przypis edytorski]

640. zdrapana gunia — obszarpana derka. [przypis redakcyjny]

641. sszpetnieć (starop. forma) — zeszpetnieć. [przypis edytorski]

642. zastąpić (starop.) — tu: nastąpić, nastać. [przypis edytorski]

643. przywłaszczyć (starop.) — oddać; oddać na własność. [przypis edytorski]

644. Antystenes z Aten (ok. 436–ok. 365 p.n.e.) — filozof grecki, założyciel filoz. szkoły cyników, uczeń Gorgiasza i Sokratesa. [przypis edytorski]

645. dylacja (starop., z łac.) — przewłoka. [przypis redakcyjny]

646. ad deliberandum (łac.) — do rozwagi dalszej odłożenie [o sprawie sądowej]. [przypis redakcyjny]

647. piecza (starop.) — wzgląd. [przypis redakcyjny]

648. Marsjasz — tu: historyk, przyrodni brat macedońskiego króla Antygona I Jednookiego, syn z drugiego małżeństwa jego matki. [przypis edytorski]

649. kauza (starop.) — sprawa. [przypis redakcyjny]

650. Trajan, właśc. Marcus Ulpius Traianus (58–117) — cesarz rzymski od 98; prowadził politykę podbojów, utworzył nowe prowincje: Dację (ob. Rumunia), Arabię, Armenię, Mezopotamię i Asyrię; zaliczany do panujących kolejno tzw. pięciu dobrych cesarzy. [przypis edytorski]

651. Zeleuchus, także lakoński król — powinno być: lokreński; chodzi o Zaleukosa, władcę i prawodawcę Lokrów Epizefiryjskich, greckiej kolonii w płd. Italii. [przypis edytorski]

652. Lagis, lakoński król — Agis, król Sparty. [przypis edytorski]

653. Harpalos (zm. 323 p.n.e.) — arystokrata macedoński, przyjaciel z dzieciństwa i skarbnik Aleksandra Wielkiego podczas jego wyprawy przeciwko Persji; syn Machatasa z Elimei, którego siostra była jedną z żon Filipa II, króla Macedonii, ojca Aleksandra. [przypis edytorski]

654. Kambizes II (zm. 522 p.n.e.) — król Persji (od 530) z dynastii Achemenidów, syn Cyrusa II, zdobywca Egiptu; historię o Kambyzesie i Sisamnesie, skorumpowanym sędzim królewskim, podaje Herodot (Dzieje V 25), a za nim Waleriusz Maksymus (Czyny i powiedzenia godne pamięci VI 3.12 ext.3). [przypis edytorski]

655. kto dziś założy na gruszt — zmierzy co rusztowanie do turniejów zapewne przygotowane. [przypis redakcyjny]

656. zbodzie (starop.) — [tu:] zbije, strąci. [przypis redakcyjny]

657. doraził (starop.) — dodał, powiedział dosadniej. [przypis redakcyjny]

658. nie obaczył się (starop.) — nie dostrzegł, nie uważał. [przypis redakcyjny]

659. nakugluje się (starop.) — nażartuje. [przypis redakcyjny]

660. szacuje (starop.) — [tu:] obmawia. [przypis redakcyjny]

661. powinowat (starop.) — [tu:] wdzięczen, obowiązany. [przypis redakcyjny]

662. zaźrzeć (starop.) — zazdrościć. [przypis redakcyjny]

663. cieszyć się Jopem a obietnicami Pańskimi, iż Pan Bóg wziął, Pan Bóg dać może i wszytko nagrodzić wedle wolej swojej — tj. cieszyć się jak Hiob, bohater biblijnej Księgi Hioba, ciężko doświadczony na skutek zakładu między Bogiem a diabłem zawartego w celu wypróbowania jego wiary. Skutkiem zakładu było zesłanie na Hioba trądu, śmierć jego rodziny i pozbawienie go bogactwa. Mimo namów przyjaciół, nie zwątpił w Boga, za co został nagrodzony późniejszym zdrowiem, nowymi dziećmi i ponownym bogactwem. [przypis edytorski]

664. nuż a. nuże (starop.) — dalej; tu: co więcej. [przypis edytorski]

665. nie lza (starop.) — nie trzeba, nie wolno, nie można; tu: niemożliwe, nie może być inaczej. [przypis edytorski]

666. osieść (starop.) — osiąść; tu: nastać. [przypis edytorski]

667. przyprawa (starop.) — strój. [przypis edytorski]

668. pojeździech (starop. forma) — dziś Ms.lm: (w) pojazdach. [przypis edytorski]

669. przezywać (starop.) — nazywać. [przypis edytorski]

670. czuha — szuba futrem podszyta. [przypis redakcyjny]

671. falsarucha (starop.) — gatunek sukni. [przypis redakcyjny]

672. stradiotka (starop.) — jeździeckie szaty krótkie. [przypis redakcyjny]

673. iszpański (starop.) — hiszpański. [przypis edytorski]

674. sajany (starop.) — suknie żołnierskie. [przypis redakcyjny]

675. koleta (starop.) — krótka suknia jeździecka skórzana. [przypis redakcyjny]

676. obercuch (starop.) — wierzchnia suknia. [przypis redakcyjny]

677. drugi (starop.) — tu: inny. [przypis edytorski]

678. jedno (starop.) — tylko. [przypis edytorski]

679. poruczyć (starop.) — nakazać, zlecić. [przypis edytorski]

680. jako dziś noszą — jak się dziś nosi; tzn. według obowiązującej mody. [przypis edytorski]

681. krajoch (starop. forma) — dziś forma Ms. lm: (w) krajach. [przypis edytorski]

682. postaw (starop.) — daw. jednostka miary długości tkanin licząca średnio 30 łokci (łokieć: 2 stopy, czyli ok. 50–60 cm) sukna; na 10 lub tuzin (12) postawów dzielono belę materiału. [przypis edytorski]

683. krajże (starop. forma) — forma trybu rozk. i konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; dziś: krójże. [przypis edytorski]

684. jako raczysz (starop.) — tu: jak chcesz. [przypis edytorski]

685. zasię (starop.) — znów, z powrotem; na odwrót, odwrotnie; tu: natomiast, zaś. [przypis edytorski]

686. pontaliki — noszenia drogie dla ozdoby szyi albo uszu. [przypis redakcyjny]

687. ferety — sprzączki. [przypis redakcyjny]

688. bieretek (starop.) — [zdrobn.: biret] czapka, ubiór głowy. [przypis redakcyjny]

689. snać (starop.) — widocznie, najwyraźniej. [przypis edytorski]

690. ty (starop. forma) — daw. forma zaimka lm; dziś: te. [przypis edytorski]

691. jakolichmy skryślali (starop. forma) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika oraz partykułą wzmacniającą -li-; znaczenie: jako też skryślalichmy, jak też przemierzaliśmy. [przypis edytorski]

692. skryślać (starop.) — przemierzać. [przypis edytorski]

693. prawiechmy (...) wydarli (starop.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; dziś inaczej: prawieśmy wydarli, prawie wydarliśmy. [przypis edytorski]

694. samichmy (...) posiedli (starop.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: sami posiedlichmy, dziś: sami posiedliśmy (tzn. zawłaszczyliśmy). [przypis edytorski]

695. owy (starop. forma) — daw. forma zaimka lm, dziś: owe. [przypis edytorski]

696. forboty (starop.) — rodzaj koronek. [przypis redakcyjny]

697. teperelle — krezy. [przypis edytorski]

698. nastarczać (starop.) — nadążać. [przypis edytorski]

699. owy (starop. forma) — daw. forma zaimka lm; dziś: owe. [przypis edytorski]

700. strzoki — strefy odmiennego koloru u sukien. [przypis redakcyjny]

701. knafle (starop.) — guziki. [przypis redakcyjny]

702. kutas (starop.) — frędzel, chwost. [przypis edytorski]

703. jedna — w domyśle: szata modna. [przypis edytorski]

704. czyście (starop.) — ozdobnie; [pięknie]. [przypis redakcyjny]

705. chłop — tu: mężczyzna, facet. [przypis edytorski]

706. zasię (starop.) — natomiast, zaś. [przypis edytorski]

707. i na palcu (starop.) — ni na palec; ani trochę. [przypis edytorski]

708. przedsię (starop.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

709. czyście (starop.) — pięknie, ozdobnie. [przypis edytorski]

710. kędy (starop.) — gdzie. [przypis edytorski]

711. nie kąsa — [tu:] nie gryzie. [przypis redakcyjny]

712. drugi (starop.) — tu: inny. [przypis edytorski]

713. ze trzemi rękawy (starop. forma) — dzię N. lm.: z trzema rękawami. [przypis edytorski]

714. trzpiatać (starop.) — [tu:] powiewać. [przypis redakcyjny]

715. wolniejszym (starop.) — skrót od: wolniejszy jestem. [przypis edytorski]

716. snadniej (starop.) — łatwiej. [przypis edytorski]

717. wsieść (starop. forma) — dziś: wsiąść. [przypis edytorski]

718. ziemie (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: (do) ziemi. [przypis edytorski]

719. harcować — [tu:] dokuczać. [przypis redakcyjny]

720. mało (starop.) — trochę, niewiele. [przypis edytorski]

721. zabawić się (starop.) — zająć, zatrzymać; tu: zahaczyć o coś, zaczepić szatą. [przypis edytorski]

722. pół łokcia (starop.) — daw. miara długości; łokieć dzielił się na dwie stopy, zatem pół łokcia to stopa (ok. 28–30 cm). [przypis edytorski]

723. imie się (starop. forma) — trzyma się. [przypis edytorski]

724. i wszytko czyście (starop.) — i bardzo pięknie. [przypis edytorski]

725. odbyć (starop.) — postradać. [przypis redakcyjny]

726. czegochmy wczora nie widzieli (starop.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: czego wczora nie widzielichmy; dziś: czego wczoraj nie widzieliśmy. [przypis edytorski]

727. co na to wynidzie (starop.) — co na to wyjdzie; ile się na to wyda (pieniędzy). [przypis edytorski]

728. mieszek (starop.) — worek. [przypis redakcyjny]

729. respondować — odpowiadać. [przypis redakcyjny]

730. choboty (starop.) — spodnie szerokie, buchaste. [przypis redakcyjny]

731. co jedno od roboty wynidzie (starop.) — ile się wyda za samą robotę (tj. pracę krawca). [przypis edytorski]

732. pięć set (starop.) — dziś: pięćset. [przypis edytorski]

733. rząd — [tu:] ubiór na konia. [przypis redakcyjny]

734. alzbanty — zawieszenia na szyi. [przypis redakcyjny]

735. muchry (starop.) — frędzle. [przypis edytorski]

736. strzępki (starop.) — wstążki. [przypis edytorski]

737. pomiara (starop.) — umiar. [przypis edytorski]

738. kolebka (starop.) — powóz na pasach, od lżejszego kołysania się tak nazwany. [przypis redakcyjny]

739. kobiercy (starop. forma) — dziś N.lm: (z) kobiercami; tj. z dywanami. [przypis edytorski]

740. altembas (starop.) — materia jedwabna grubo tkana ze złotem; [złotogłów]. [przypis redakcyjny]

741. wezgłowie (starop.) — poduszka. [przypis tłumacza]

742. popona (starop.) — zasłona, fartuch u powozu. [przypis redakcyjny]

743. lewki — [tu:] gałki w takiej postaci. [przypis redakcyjny]

744. spełna zostać (starop.) — pozostać nienaruszonym. [przypis edytorski]

745. gdzie wziąć, tu wziąć (starop.) — przysł.: brać, skąd się da. [przypis edytorski]

746. fas albo nefas — godziwe czyli niegodziwe. [przypis redakcyjny]

747. wnurzywszy łeb — [tu:] spuściwszy głowę. [przypis redakcyjny]

748. wyborgować (starop.) — pożyczyć. [przypis redakcyjny]

749. tram (starop.) — legary piwniczne, belka; w prostocie owych czasów na belkach znaczono dług, pokąd nie był zaspokojony. [przypis redakcyjny]

750. wież (starop.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż; inaczej: wie też, wie tylko. [przypis edytorski]

751. sapory (starop.) — sosy. [przypis redakcyjny]

752. oźarszy się (starop. forma) — daw. forma imiesłowu przysł. uprzedniego; dziś: obżarłszy się. [przypis edytorski]

753. kiernoz (starop.) — wieprz. [przypis redakcyjny]

754. patrz na pozłotki, na farby, na malowania dziwne — potrawy dawniej były potrząsane czymś kolorowym, pomalowane, złocone lub posrebrzone. [przypis redakcyjny]

755. za diabła stoi (starop.) — [jest] nic niewarty. [przypis redakcyjny]

756. zaprzały (starop.) — zjełczały. [przypis edytorski]

757. polewany (starop.) — tu: szkliwiony (o glinianym garnku). [przypis edytorski]

758. aż w niedzielę (starop.) — dopiero w niedzielę. [przypis edytorski]

759. niż (starop.) — zanim. [przypis edytorski]

760. półmiski spełna będą, przyjmie ji Żydek — po kosztownych ucztach sreberko idzie na zastaw do Żyda. [przypis redakcyjny]

761. muszkatel — rodzaj wina. [przypis redakcyjny]

762. witpacher — gatunek zagranicznego, kosztownego wina. [przypis redakcyjny]

763. rozeker — wino, snać z różanym zapachem. [przypis redakcyjny]

764. rywuła — gatunek przedniego wina z krain Gryzonów. [przypis redakcyjny]

765. małmazja — wino spod miasta Napoli di Malvazia w Morei, wino kreteńskie od góry Marmy. [przypis redakcyjny]

766. zarazem (starop.) — od razu. [przypis edytorski]

767. naszy (starop. forma) — dziś forma zaimka lm: nasi. [przypis edytorski]

768. jedno (starop.) — tylko, jedynie. [przypis edytorski]

769. przyść (starop.) — przyjść. [przypis edytorski]

770. samotrzeci (starop.) — w towarzystwie dwóch osób, razem we trzy osoby. [przypis edytorski]

771. samoczwarty (starop.) — w towarzystwie trzech osób, razem we cztery osoby. [przypis edytorski]

772. wżdy (starop.) — przecież, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

773. inszy (starop.) — inny. [przypis edytorski]

774. myszek na szałwijej — zapewne ciastka osmalane z szałwią dla zapachu. [przypis redakcyjny]

775. święty Wojciech (...) kiedy nastanie — 23 kwietnia. [przypis edytorski]

776. niż (starop.) — zanim. [przypis edytorski]

777. zbirać (starop.) — zbierać. [przypis edytorski]

778. tuwalle — ręczniki szerokie do umywania rąk przed obiadem dawane, których nazwisko od włoskiego wyrazu towaglia; bo snać obyczaj ten i ręczniki przejęto od Włochów. [przypis redakcyjny]

779. uźrzała (starop. forma) — ujrzała. [przypis edytorski]

780. w. m. (starop.) — wasza miłość; waszmość. [przypis edytorski]

781. utrata (starop.) — tu: marnotrawstwo. [przypis edytorski]

782. wrzody (starop.) — [tu:] choroby. [przypis redakcyjny]

783. możeli (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy może, czyż może. [przypis edytorski]

784. dobrze nie wylazą (starop.) — omal nie wylezą. [przypis edytorski]

785. w bronach (starop.) — u bram. [przypis redakcyjny]

786. psi (starop. forma) — daw. forma M.lm, dziś: psy. [przypis edytorski]

787. ożralcy (starop.) — obżarci. [przypis redakcyjny]

788. syropy (starop.) — [tu:] lekarstwa. [przypis redakcyjny]

789. skwarna (starop.) — niestrawiony pokarm. [przypis edytorski]

790. stać za co (starop.) — wystarczać za co, zastępować co. [przypis edytorski]

791. kwartana (starop.) — febra co 4 dzień. [przypis redakcyjny]

792. zapałać się (starop.) — wykręcać, [rumienić się]. [przypis redakcyjny]

793. psiną oczy zasłoniwszy (starop.) — bezwstydnie. [przypis redakcyjny]

794. kwartniczka — półgroszek, może i czwarta część kwarty. [przypis redakcyjny]

795. krotofila (starop.) — zabawa, wesołość. [przypis edytorski]

796. przyrodzenie (starop.) — wrodzona natura. [przypis edytorski]

797. na wszem (starop.) — we wszystkim. [przypis edytorski]

798. pomiernie (starop.) — umiarkowanie, z umiarem. [przypis edytorski]

799. rzemięsnik (starop.) — rzemieślnik. [przypis edytorski]

800. bukwiczka — betonica; ta i inne wymienione tu zioła składały [się na] apteczkę domową. [przypis redakcyjny]

801. antraks — słabość, na którą umarł Witold. [przypis redakcyjny]

802. kankry, karbunkuły, antraksy, francuzy — daw. nazwy rozmaitych rodzajów wrzodów towarzyszących różnym chorobom. [przypis edytorski]

803. bolum armenum — lekarstwo znane pod imieniem ziemi ormiańskiej. [przypis redakcyjny]

804. ira pigra (...) alkibingarum — nazwiska apteczne leków dawnych. [przypis redakcyjny]

805. skryślać (starop.) — przebiegać, [przemierzać]. [przypis redakcyjny]

806. zgmerać (starop.) — [tu:] wydobywać. [przypis redakcyjny]

807. dystylują — przepędzają w alembikach. [przypis redakcyjny]

808. zdechł — umarł. [przypis redakcyjny]

809. rozniemógł — zasłabł. [przypis redakcyjny]

810. charlał — chyrlał, słabował. [przypis redakcyjny]

811. poszedł — tu: skonał. [przypis edytorski]

812. każą się (starop.) — zdrowie psują [por.: skażenie; red. WL]. [przypis redakcyjny]

813. nietrefny (starop.) — niedobry. [przypis redakcyjny]

814. korrozywy — wygryzające lekarstwa. [przypis redakcyjny]

815. kauteryja (starop.) — otwór w skórze przepalony dla odchodu wilgoci, apertura. [przypis redakcyjny]

816. agaryk — gąbka z modrzewu. [przypis redakcyjny]

817. karali się imi (starop.) — z nich brali przestrogę. [przypis redakcyjny]

818. panię (starop.) — paniątko [pańskie dziecko; red. WL]. [przypis redakcyjny]

819. sklęsnąć (starop.) — uszczuplić [się]. [przypis redakcyjny]

820. mieszek (...) sklęsnie jako u wójta nazajutrz po świętym Marcinie — na św. Marcin wójt odbierał daninę od kmiotków, nazajutrz odnosił ją do dworu i z próżnym workiem powracał. [przypis redakcyjny]

821. towarzysz (starop.) — przyjaciel. [przypis redakcyjny]

822. sekwensem iść (starop.) — [następować] jedno po drugim. [przypis redakcyjny]

823. kreple (starop.) — ciasta smażone [placki, racuchy]. [przypis redakcyjny]

824. trzy kroć (starop.) — dziś: trzykroć; trzy razy. [przypis edytorski]

825. z gardłem za węgłem — dla zrzucenia; [tj. żeby zwymiotować; red. WL]. [przypis redakcyjny]

826. blują (starop. forma) — forma 3 os. lm od blwać; znaczenie: wymiotować. [przypis edytorski]

827. z nowu (starop.) — dziś: znowu; od nowa. [przypis edytorski]

828. blwać (starop.) — wymiotować. [przypis edytorski]

829. zachowanie (starop.) — wziętość, przyjaźń. [przypis redakcyjny]

830. widamy (starop. forma) — widujemy. [przypis edytorski]

831. po trzeźwiu (starop.) — na trzeźwo, po trzeźwemu. [przypis edytorski]

832. wspomienie (starop. forma) — wspomni. [przypis redakcyjny]

833. zalecanie — oświadczanie się. [przypis redakcyjny]

834. maca — [tu:] obala i tłucze. [przypis redakcyjny]

835. sługam (starop. forma) — daw. forma C.lm, dziś: sługom. [przypis edytorski]

836. dzbanarz (starop.) — pijak dzbanem spełniający [toasty]. [przypis redakcyjny]

837. leda gdzie (starop.) — byle gdzie. [przypis edytorski]

838. suknią (starop. forma) — daw. forma B.lp r.ż., dzis: suknię. [przypis edytorski]

839. mieszek (starop.) — woreczek na pieniądze, sakiewka. [przypis edytorski]

840. mnima (starop. forma) — mniema; sądzi. [przypis edytorski]

841. ano (starop.) — ale, a tylko, a przecież. [przypis edytorski]

842. oskubać się (starop.) — [tu:] opatrzyć. [przypis redakcyjny]

843. nogi mu chodzą po kolędzie — niepewnym krokiem. [przypis redakcyjny]

844. zamieszkałeś czystej biesiady — opuściłeś wyborną ucztę. [przypis redakcyjny]

845. tociechmy byli weseli (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: to ci byliśmy weseli; znaczenie: ależ mieliśmy zabawę. [przypis edytorski]

846. szczkać (starop.) — cierpieć czkawkę. [przypis redakcyjny]

847. rupie (starop.) — robaki w żywocie [tj. w przewodzie pokarmowym]. [przypis redakcyjny]

848. się wszytko przelało — tu: wszystko się przepiło. [przypis edytorski]

849. kiedy się nie masz do czego rzucić (starop.) — kiedy nie masz czego się chwycić. [przypis edytorski]

850. ochędóstwo (starop.) — tu: majątek, własność, ruchomości. [przypis edytorski]

851. stół czamletowy — czamlet z włosów kozy azjatyckiej, snać wzorzysta: i dlatego to porównanie tu zrobiono. [przypis redakcyjny]

852. jastrząb ściany popryskał — jastrzębie i inne ptaki łowieckie trzymano dla uciech w swoich pokojach. [przypis redakcyjny]

853. co ma rzec z sobą — co ma czynić [ze sobą]. [przypis redakcyjny]

854. z trefunku (starop.) — przypadkiem. [przypis redakcyjny]

855. obchód (starop.) — pogrzeb. [przypis edytorski]

856. nacz lepszego (starop.) — na coś lepszego. [przypis edytorski]

857. najdzieszli (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy znajdziesz. [przypis edytorski]

858. będąc w baczeniu uniosły (starop.) — tracąc kontakt z rzeczywistością, rozsądek. [przypis edytorski]

859. baczny (starop.) — roztropny. [przypis redakcyjny]

860. postawki (starop.) — postępki. [przypis redakcyjny]

861. zgrzebi (starop.) — konopne włókno a. lniane pakuły. [przypis edytorski]

862. inakszy (starop.) — inny, odmienny. [przypis edytorski]

863. przyrodzenie (starop.) — wrodzona natura. [przypis edytorski]

864. nadziewać się (starop.) — spodziewać się, mieć nadzieję. [przypis edytorski]

865. niebacznik (starop.) — ktoś nieopatrzny, zapamiętały. [przypis edytorski]

866. źródło (starop.) — oboczna forma pisowni występująca u Reja: źrzódło. [przypis edytorski]

867. udać się na zbytki (starop.) — oddać się zbytkom. [przypis edytorski]

868. nie lza, jedno (starop.) — nie może być inaczej, jak tylko. [przypis edytorski]

869. dobrzeli, niedobrzeli (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: dobrze to czy niedobrze. [przypis edytorski]

870. wrzód (starop.) — choroba. [przypis edytorski]

871. rok ad banniendum (starop.) — na wygnanie pozwy, sądy. [przypis redakcyjny]

872. zawieszono (starop. forma) — daw. forma r.n.; dziś: zawieszone. [przypis edytorski]

873. kuglarz (starop.) — oszust. [przypis redakcyjny]

874. przekęsować (starop.) — pogryzać, przekąszać; jeść. [przypis edytorski]

875. zasię (starop.) — natomiast. [przypis edytorski]

876. sponki (starop.) — zapony, guzy. [przypis redakcyjny]

877. przecz (starop.) — przez co, dlaczego. [przypis edytorski]

878. zawierciał się (starop.) — zafrasował, zajął [się]. [przypis redakcyjny]

879. położyszli (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli położysz. [przypis edytorski]

880. otwierny — odźwierny. [przypis edytorski]

881. zaczże stanie pożyteczne — co warta będzie rzecz pożyteczna. [przypis edytorski]

882. kamienie zawarte — zamknięte (jak w skarbcu) kamienie. [przypis edytorski]

883. kwesty (starop.) — zabiegi, środki. [przypis redakcyjny]

884. marynarz — żeglarz. [przypis redakcyjny]

885. święta Barbarka — patronka żeglarzy. [przypis redakcyjny]

886. bartnik słabemu (...) powrozowi wierzy — bartnicy zbierali dawniej miód dzikich pszczół, wspinając się na drzewa po linach. [przypis edytorski]

887. łyczany (starop.) — wykonany z łyka. [przypis edytorski]

888. wierzy gardła swego (starop.) — powierza swoje życie. [przypis edytorski]

889. szpetny (starop.) — [tu:] srogi. [przypis redakcyjny]

890. we śpiączki (starop.) — śpiącego. [przypis redakcyjny]

891. hecel najdzie sługę co psa za ogon pod sukienicą wlecze — o krakowskim tu gmachu na rynku, Sukiennicami zwanym, jest mowa, że się nie wstydzi i wśród tylu osób takowej posługi. [przypis redakcyjny]

892. macharzyna (starop.) — worek skórzany. [przypis redakcyjny]

893. przekażać (starop.) — przeszkadzać. [przypis redakcyjny]

894. baczyć drugi i rozumieć drugi (starop.) — tu: konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci, skróconą do -ć; znaczenie: ktoś inny zauważa to i rozumie dobrze. [przypis edytorski]

895. wychowanie (starop.) — [tu:] opędzenie; [zaspokojenie]. [przypis redakcyjny]

896. namówić — [tu:] pomówić. [przypis redakcyjny]

897. kaleta (starop.) — worek. [przypis redakcyjny]

898. cyrografy z minutami (starop.) — pozwy o długi. [przypis redakcyjny]

899. kiloby (starop.) — byleby, aby tylko. [przypis edytorski]

900. właśniej (starop.) — właściwiej, trafniej. [przypis edytorski]

901. zabawiony (starop.) — zajęty. [przypis edytorski]

902. stanie (starop.) — oboczna forma pisowni występująca u Reja: sstanie (cz. dokonany). [przypis edytorski]

903. zimie (starop. forma) — zimą. [przypis edytorski]

904. po szelinie — [po] zaroślach. [przypis redakcyjny]

905. okiś — śnieg z gałęzi. [przypis redakcyjny]

906. pomni (starop. forma) — daw. forma 2.os. trybu rozk.; dziś: pomnij, tzn. pamiętaj. [przypis edytorski]

907. uciecz się do rozumu (starop.) — odwołaj się do rozumu. [przypis edytorski]

908. przechodzić kogo czym (starop.) — przewyższać kogo w czym (np. w jakiejś umiejętności czy zdolności). [przypis edytorski]

909. pardus — leopardus, lampart. [przypis redakcyjny]

910. links — [łac. links: ryś]; ostrowidz. [przypis redakcyjny]

911. waśniwy (starop.) — skłonny do walki. [przypis redakcyjny]

912. jeden grędą, drugi inochodą — gręda: bieg konia średni; inochód, jednochód: prędszy od [grędy chód] konia, [tj. kłus]. Pierwszy niedobrym poczytywać musiano, jak widać poniżej w tekście. [przypis redakcyjny]

913. snadnie (starop.) — łatwo, z łatwością. [przypis edytorski]

914. kryg (starop.) — wędzidło mocniejsze. [przypis redakcyjny]

915. wynorzyć (starop.) — wynurzyć. [przypis edytorski]

916. sekwens (starop.) — ciąg. [przypis redakcyjny]

917. niskąd (starop.) — znikąd. [przypis edytorski]

918. dziewka (starop.) — [tu:] córka. [przypis redakcyjny]

919. naród (starop.) — tu: ród. [przypis edytorski]

920. przypodobnić (starop.) — stać się podobnym. [przypis redakcyjny]

921. z nieobaczka (starop.) — niepostrzeżenie, przez nieuwagę. [przypis edytorski]

922. z kloby skoczył (starop.) — z miary wypadł. [przypis redakcyjny]

923. dawnożechmy je widzieli nikczemniki a nędzniki — czy dawno ich widzieliśmy nikczemnikami i nędznikami (pytanie retoryczne). [przypis edytorski]

924. snać (starop.) — widocznie, najwyraźniej. [przypis edytorski]

925. posądzać — [tu:] sądzić. [przypis redakcyjny]

926. kiloby (starop.) — byleby. [przypis redakcyjny]

927. z postawą (starop.) — [tu:] z nadętością. [przypis redakcyjny]

928. na toż się to ma udać (starop.) — do tegoż to ma posłużyć. [przypis edytorski]

929. z stolca — [tu:] z wysokości, z krzesła, które zasiada. [przypis redakcyjny]

930. podpłomyczek — chleb u samego płomienia pieczony. Jeszcze za Sławian przerzucaniem przez ogień wypiekano chleby ofierne, świąteczne. Patrz: Nar., tom I, Hist. Pols. [przypis redakcyjny]

931. osiec (starop.) — poobcinać. [przypis redakcyjny]

932. wypozwać (starop.) — wycisnąć prawem. [przypis redakcyjny]

933. wystawny (starop.) — wspaniały. [przypis redakcyjny]

934. gdzieć się kolwiek (...) być przytrefi (starop.) — gdziekolwiek ci się trafi (zdarzy) być. [przypis edytorski]

935. zeście (starop.) — zejście wspólne, zebranie. [przypis edytorski]

936. szarasy (starop.) — [forma W.lp od szaras; inaczej:] w szarej sukni szlachcicu. [przypis redakcyjny]

937. akcyja (starop.) — sprawa. [przypis redakcyjny]

938. k’woli czemu (starop.) — dla czego, z powodu czego; na użytek czego. [przypis edytorski]

939. kołat (starop.) — hałas. [przypis edytorski]

940. ciesą (starop. forma) — ciosają. [przypis edytorski]

941. drudzy (starop.) — tu: inni. [przypis edytorski]

942. kupia (starop.) — towar przeznaczony na sprzedaż; handel. [przypis edytorski]

943. warsztat (starop.) — warstat. [przypis edytorski]

944. żużelica (starop.) — osad kruszcowy. [przypis redakcyjny]

945. zawarto (starop.) — zamknięto. [przypis edytorski]

946. czymże się to dzieje (starop.) — daw. konstrukcja składniowa; dziś: czemuż tak się dzieje, dlaczego tak się dzieje. [przypis edytorski]

947. ochylać (starop.) — okrywać, ochraniać. [przypis redakcyjny]

948. osadzony (starop.) — wsparty, utwierdzony. [przypis edytorski]

949. złotohław — złotogłów; tkanina jedwabna wyszywana metaliczną złotą nicią. [przypis edytorski]

950. rozgłobią — rozbiją. [przypis redakcyjny]

951. obeście (starop.) — utrzymanie, zysk. [przypis edytorski]

952. nie lza, jedno (starop.) — nie inaczej tylko. [przypis redakcyjny]

953. jedno (starop.) — tylko. [przypis edytorski]

954. chłopa — za człowieka tu wzięto, nie za kmiecia tylko. [przypis redakcyjny]

955. wżdychmy się pomścili (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: wżdy się pomścilichmy, tzn. przecież się pomściliśmy. [przypis edytorski]

956. kampust (starop.) — maślanka, mleko kwaśne. [przypis redakcyjny]

957. łża zadać (starop.) — kłamstwo zadać. [przypis redakcyjny]

958. idą w się — przyjdzie do bitwy. [przypis redakcyjny]

959. ty (starop.) — daw. forma M.lm zaimka, dziś: te. [przypis edytorski]

960. wspar (starop.) — samołówka na ptaki. [przypis redakcyjny]

961. ani sam wzwie (starop.) — ani się spostrzeże. [przypis edytorski]

962. żadny (starop.) — żaden. [przypis edytorski]

963. postawkami — postępowaniem. [przypis redakcyjny]

964. z nieobaczka (starop.) — niespodziewanie; przez nieuważność. [przypis edytorski]

965. pozdny (starop.) — późny. [przypis edytorski]

966. nie mieszkając — niebawnie [tzn. niebawem, niezwłocznie, red. WL]. [przypis redakcyjny]

967. niemoc — słabość. [przypis redakcyjny]

968. kartuzy (starop.) — [kartuzi]; samotni mnisi; kartuzów zakon ścisły; [nas Pan nie chce mieć kartuzy: Bóg nie chce, żebyśmy żyli jak mnisi z zakonu ścisłego; red. WL]. [przypis redakcyjny]

969. ji (starop. forma) — go. [przypis edytorski]

970. obaczywane (starop.) — uważane. [przypis redakcyjny]

971. pomy (starop. forma) — pójdźmy. [przypis redakcyjny]

972. fontana (starop.) — źródło. [przypis edytorski]

973. sprośnie (starop.) — źle, na złe. [przypis edytorski]

974. przyrodzenie (starop.) — wrodzona natura. [przypis edytorski]

975. acz ci i owo zły (starop.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci; znaczenie: jednak ci i tamten (jest) zły; jednakże i tamten (jest) zły. [przypis edytorski]

976. długo gniewliwy (starop.) — zapamiętały w gniewie. [przypis edytorski]

977. ocz (starop.) — skrócone: o co, o coś. [przypis edytorski]

978. napraszczać (starop.) — prostować. [przypis redakcyjny]

979. do brony (starop.) — do bramy. [przypis redakcyjny]

980. obiesić (starop.) — powiesić. [przypis edytorski]

981. mistrz (starop.) — [tu:] nauczyciel. [przypis redakcyjny]

982. lepak (starop.) — zasię [tzn. lecz, ale, natomiast, zaś; red. WL]. [przypis redakcyjny]

983. ale co wiedzieć, co myśli (starop.) — ale nie wiadomo, co myśli. [przypis edytorski]

984. cacko (starop.) — także formy: czaczko, czacz. [przypis edytorski]

985. o równą rzecz (starop.) — o małą rzecz, o drobnostkę. [przypis edytorski]

986. szklenica (starop.) — także: śklenica a. sklenica. [przypis edytorski]

987. afekt (starop.) — uczucie. [przypis edytorski]

988. bierzmo (starop.) — belka. [przypis redakcyjny]

989. co równego (starop.) — coś małego. [przypis redakcyjny]

990. by (starop.) — tu: niby, jak. [przypis edytorski]

991. dawnoli już wałaskiej wojnie — [czy dawno była wojna wołoska, tj. na Wołoszczyźnie; red. WL] na której się ojciec znajdował. [przypis redakcyjny]

992. pewien — tu: może być pewien, może czuć się bezpieczny. [przypis edytorski]

993. agaryk — gąbka modrzewowa. [przypis redakcyjny]

994. korrozywy (starop.) — wygryzające lekarstwa. [przypis redakcyjny]

995. miasto (starop.) — zamiast. [przypis edytorski]

996. taras (starop.) — [tu:] więzienie. [przypis redakcyjny]

997. naród (starop.) — tu: ród. [przypis edytorski]

998. przyrodzenie (starop.) — wrodzona natura. [przypis edytorski]

999. cóżby (starop.) — oboczności pisowni: czożby. [przypis edytorski]

1000. łacniuczki (starop.) — łatwiutki. [przypis edytorski]

1001. drwa (starop.) — [tu:] instrumenty z drzewa. [przypis redakcyjny]

1002. piskać (starop.) — tu: grać. [przypis edytorski]

1003. snadny (starop.) — łatwy. [przypis edytorski]

1004. gończe wędzidłko — do turniejów używane. [przypis redakcyjny]

1005. warchotny (starop.) — kłótliwy. [przypis redakcyjny]

1006. agaryk — [tu:] kij. [przypis redakcyjny]

1007. korrozywa — [tu:] łańcuchem. [przypis redakcyjny]

1008. się przyrodzenie nasze wiele podobieństwy sprawuje (starop.) — z natury naszej często poddajemy się działaniu pozorów (prawdopodobieństw). [przypis edytorski]

1009. drugi (starop.) — tu: inny. [przypis edytorski]

1010. recepta (starop.) — [tu:] lekarstwa. [przypis redakcyjny]

1011. krzywy (starop.) — [tu:] winny. [przypis redakcyjny]

1012. przedni plach — blacha od zbroi. [przypis redakcyjny]

1013. zadni kusz — do ciskania kamieni, grotów. [przypis redakcyjny]

1014. wysszej (starop. forma) — wyżej. [przypis edytorski]

1015. zapomniały (starop.) — zapamiętały. [przypis edytorski]

1016. arkabuz (starop.) — broń ognista staroświecka. [przypis redakcyjny]

1017. taras (starop.) — więzienie. [przypis edytorski]

1018. pęto (starop.) — okowy na nogi, sznury. [przypis redakcyjny]

1019. piłułka (starop.) — pigułka. [przypis redakcyjny]

1020. przymiotek (starop.) — wada. [przypis redakcyjny]

1021. pluta (starop.) — słota. [przypis redakcyjny]

1022. rozwodzić (starop.) — pogodzić, jednać. [przypis redakcyjny]

1023. szarszun (starop.) — szabla. [przypis redakcyjny]

1024. zarównany (starop.) — zagodzony. [przypis redakcyjny]

1025. równy (starop.) — mały. [przypis edytorski]

1026. sadzać — do turmy, więzić. [przypis redakcyjny]

1027. lekkość (starop.) — hańba. [przypis edytorski]

1028. razem — zaraz. [przypis redakcyjny]

1029. apelować (starop.) — odwołać się. [przypis redakcyjny]

1030. zmysły (starop.) — oboczna forma pisowni występująca w staropolszczyźnie XVI w. u Reja: smysły. [przypis edytorski]

1031. wyga (starop.) — pies. [przypis redakcyjny]

1032. obiesić (starop.) — powiesić. [przypis edytorski]

1033. karać (starop.) — ganić, strofować, upominać. [przypis edytorski]

1034. kilobych jedno (starop.) — bylebym tylko. [przypis edytorski]

1035. mardać — kręcić. [przypis redakcyjny]

1036. poczciwość (starop.) — zaszczyt. [przypis redakcyjny]

1037. fest (starop.) — uczta. [przypis redakcyjny]

1038. prze (starop.) — dla. [przypis redakcyjny]

1039. mureny — poławia się i w Dnieprze na wiosnę, ryba ta morska, pod imieniem węgorzownicy pstrej znana (muraenophis helena) a podług dawniejszych pisarzy murena helena mająca nazwisko, szczupła, długa, ściśniona, grubo wstęgowata, cokolwiek do węgorza podobna, lecz nie ma płetw brzuchowych ani piersiowych; zwykle najwięcej trzy stopy ma długości. Utopionych ciało z chciwością kawałkami wydziera. Rzymianie, którzy smaczne jej mięso lubili, zmarłych niewolników, niekiedy i żywych, wrzucać kazali do tych sadzawek, w których węgorzownice trzymali, ażeby tym sposobem utuczyć te ryby. [przypis redakcyjny]

1040. służba (starop.) — tu: zastawa stołowa; naczynia służące podczas posiłku. [przypis edytorski]

1041. po sobie mieć (starop.) — mieć przy sobie, mieć ze sobą, mieć po swej stronie. [przypis edytorski]

1042. kształt (starop.) — oboczna forma pisowni występująca w staropolszczyźnie XVI w. u Reja: kstałt. [przypis edytorski]

1043. iście (starop.) — istotnie, zaiste. [przypis redakcyjny]

1044. przygodzić się (starop.) — przydać [się]. [przypis redakcyjny]

1045. przymiot (starop.) — cecha, tu: wada, choroba. [przypis edytorski]

1046. obleśny (starop.) — pochlebny, fałszywy. [przypis redakcyjny]

1047. okrócić (starop.) — pominąć, zapobiec. [przypis redakcyjny]

1048. niżli (starop.) — zanim. [przypis edytorski]

1049. wzwiesz (starop. forma) — spodziejesz się. [przypis redakcyjny]

1050. ad deliberandum (łac.) — do namysłu. [przypis redakcyjny]

1051. postawki (starop.) — miny. [przypis redakcyjny]

1052. na stronie (starop.) — na boku. [przypis edytorski]

1053. ni z czegoj (starop.) — z niczego. [przypis edytorski]

1054. pustopas (starop.) — samopas, bez opasania, bez praw. [przypis redakcyjny]

1055. rozradzić co (starop.) — odradzić [co], od czego odwieść. [przypis redakcyjny]

1056. nastrzępiona prawda (starop.) — wymyślona rzecz. [przypis redakcyjny]

1057. nieprawdzic (starop.) — kłamca. [przypis edytorski]

1058. jakoby też co na nim u cesarza należało — [jakby] miał znaczenie [u cesarza]. [przypis redakcyjny]

1059. zjednać (starop.) — pozyskać. [przypis redakcyjny]

1060. pośród (starop.) — oboczna forma pisowni występująca w staropolszczyźnie XVI w. u Reja: pośrzod. [przypis edytorski]

1061. omylnik (starop.) — zwodziciel. [przypis redakcyjny]

1062. zeznawszy (starop.) — tu: uznawszy. [przypis edytorski]

1063. wszytko (starop.) — całe. [przypis edytorski]

1064. żagawka (starop.) — pokrzywa. [przypis redakcyjny]

1065. majoran (starop.) — majeranek (rodzaj zioła używanego jako przyprawa). [przypis edytorski]

1066. tranki (starop.) — trunki. [przypis redakcyjny]

1067. wybijać (starop.) — wypędzać. [przypis redakcyjny]

1068. ciotczone (starop.) — cioteczne. [przypis redakcyjny]

1069. prażni (starop.) — wolni. [przypis redakcyjny]

1070. wielcy (starop.) — oboczna forma pisowni występująca w staropolszczyźnie XVI w. u Reja: wieldzy (M.lm od: wielgi; dziś: wielki). [przypis edytorski]

1071. frasowny (starop.) — skłonny do zmartwień. [przypis edytorski]

1072. dwie szkodzie (starop. forma) — daw. forma M. liczby podwójnej; dziś: dwie szkody. [przypis edytorski]

1073. by (starop.) — tu: niby, jakby, jak. [przypis edytorski]

1074. ano (starop.) — tu: choć, chociaż. [przypis edytorski]

1075. dziewka (starop.) — córka. [przypis edytorski]

1076. pomnicie się — upamietajcie się. [przypis redakcyjny]

1077. lekkość (starop.) — hańba. [przypis edytorski]

1078. knecht (starop.) — sługa, żołnierz. [przypis redakcyjny]

1079. popadszy spis — dopadłszy spis [tj. włóczni]. [przypis redakcyjny]

1080. cenar, goniony — tańca rodzaje. [przypis redakcyjny]

1081. fortunny (starop.) — szczęśliwy. [przypis edytorski]

1082. kapica (starop.) — odzież klasztorna. [przypis redakcyjny]

1083. obiesić się (starop.) — powiesić się. [przypis edytorski]

1084. rozpomni (starop.) — [forma trybu rozk.:] wspomnij. [przypis redakcyjny]

1085. insuła (starop.) — wyspa. [przypis edytorski]

1086. flaga (starop.) — burza. [przypis edytorski]

1087. A tak stała postanowiona — w wyd. BN w oprac. J. Krzyżanowskiego: „A tak taka postanowiona”. [przypis edytorski]

1088. praktyki (starop.) — czary. [przypis redakcyjny]

1089. wyżej (starop.) — oboczna forma pisowni występująca w staropolszczyźnie XVI w. u Reja: wyszszej. [przypis edytorski]

1090. imie się (starop.) — forma 3.os.lp: chwyci się. [przypis edytorski]

1091. przeciw jemu — względem niego. [przypis redakcyjny]

1092. snadnie (starop.) — łatwo. [przypis edytorski]

1093. ji (starop. forma) — go. [przypis edytorski]

1094. niżli (starop.) — tu: zanim. [przypis edytorski]

1095. oculate (łac.) — ostrożnie, bacznie. [przypis redakcyjny]

1096. stępać (starop.) — stąpać, kroczyć; tu: postępować. [przypis edytorski]

1097. mało że (starop.) — omalże, prawie. [przypis edytorski]

1098. hanszlaki (starop.) — zabiegi [tu: forma N.lm, dzis: hanszlakami, zabiegami; red. WL]. [przypis redakcyjny]

1099. parać (starop.) — zajmować. [przypis redakcyjny]

1100. iście (starop.) — zaiste. [przypis redakcyjny]

1101. w dobrych ręku (starop.) — daw. forma liczby podwójnej. [przypis edytorski]

1102. przydziesz (starop.) — przyjdziesz. [przypis edytorski]

1103. kęsy (starop.) — kusy. [przypis redakcyjny]

1104. nie dzierżą się — nie noszą [tu o szatach, ubraniach: nie nosi się ich, nie są w modzie]. [przypis redakcyjny]

1105. arkabuzik (starop.) — [tu: zdrobn.] strzelba. [przypis redakcyjny]

1106. siekiereczka — [tu:] siekierka wojenna, bendysz. [przypis redakcyjny]

1107. to czapeczkę, to pióreczko — Polacy dawni nosili u czapek pióra strusie, orle, czaple. [przypis redakcyjny]

1108. oberwać (starop.) — [tu:] wyłudzić. [przypis redakcyjny]

1109. mało (starop.) — nieco, trochę. [przypis edytorski]

1110. wyżej (starop.) — oboczna forma pisowni przymiotnika w st. wyższym, występująca w staropolszczyźnie XVI w. u Reja: wyszszej. [przypis edytorski]

1111. zalecany przyjaciel — dla widoków swoich tylko. [przypis redakcyjny]

1112. kinąć (starop.) — skinąć, kiwnąć. [przypis edytorski]

1113. pozowie (starop.) — pozwie do sądu. [przypis edytorski]

1114. przed nim z szarszunem stoi — zasłania go szablą. [przypis redakcyjny]

1115. cieszyć (starop.) — pocieszać. [przypis edytorski]

1116. dylacja (starop., z łac.) — przewłoka. [przypis redakcyjny]

1117. prokurator — tu: adwokat, obrońca. [przypis edytorski]

1118. rok (starop.) — [tu:] pozew. [przypis redakcyjny]

1119. akcyjej — [daw. D.lp r.ż. od: akcja; tu:] sprawy. [przypis redakcyjny]

1120. płony (starop.) — jałowy; tu: błahy, nieważny, bez wartości. [przypis edytorski]

1121. surmy — gatunek fujar, czyli piszczałek wojskowych używanych przedtem. [przypis redakcyjny]

1122. przygodzić się (starop.) — przydać się. [przypis edytorski]

1123. w sadno dotknąć (starop.) — [dotknąć] osobiście. [przypis redakcyjny]

1124. nadziewać się (starop.) — spodziewać [się]. [przypis redakcyjny]

1125. parać się (starop.) — zajmować się. [przypis redakcyjny]

1126. poddymacz (starop.) — pochlebca. [przypis edytorski]

1127. rzkomo — jakoby, na pozór. [przypis redakcyjny]

1128. snadny (starop.) — łatwy. [przypis edytorski]

1129. cacko (starop.) — oboczna forma pisowni występująca w staropolszczyźnie XVI w. u Reja: czacz, czaczko. [przypis edytorski]

1130. brant (starop.) — czysty kruszec. [przypis redakcyjny]

1131. powinowacić (starop.) — ujmować, obowiązywać. [przypis redakcyjny]

1132. strzeżwa — strzeżmy się. [przypis redakcyjny]

1133. prawie — zupełnie. [przypis redakcyjny]

1134. fryszt (starop.) — zwłoka; [opóźnienie]. [przypis redakcyjny]

1135. rozprawić (starop.) — rozrządzić. [przypis redakcyjny]

1136. zamieszać się (starop.) — [tu:] ukryć. [przypis redakcyjny]

1137. chcąc dał na urząd — umyślnie. [przypis redakcyjny]

1138. pojmać (starop.) — oboczna forma pisowni występująca w staropolszczyźnie XVI w. u Reja: poimać. [przypis edytorski]

1139. na suszy został (starop.) — był ocalony. [przypis redakcyjny]

1140. rzeczypospolita (starop.) — tu: państwo. [przypis edytorski]

1141. szarszun (starop.) — miecz. [przypis redakcyjny]

1142. sancta sanctorum (łac.) — świętość nad świętościami. [przypis redakcyjny]

1143. cieszyć się (starop.) — tu: pocieszać się. [przypis edytorski]

1144. marynarz — żeglarz. [przypis redakcyjny]

1145. pamiętne — za trud sędziego ofiara w miarę jego stopnia rozmaita. [przypis redakcyjny]

1146. prze (starop.) — dla. [przypis redakcyjny]

1147. miesiąc (starop.) — księżyc. [przypis edytorski]

1148. cudzić — [tu:] zgrzebłem czyścić. [przypis redakcyjny]

1149. guńka (starop.) — derka, koc. [przypis redakcyjny]

1150. zapierać (starop.) — zamykać. [przypis redakcyjny]

1151. mu w róg dadzą — zabiją i na pokarm służy. [przypis redakcyjny]

1152. szynkować (starop.) — wydać. [przypis redakcyjny]

1153. włodarz (starop.) — gospodarz. [przypis redakcyjny]

1154. zwajca (starop.) — człowiek kłótliwy, skory do zwady; zwadca. [przypis edytorski]

1155. powinowat (starop.) — obowiązany. [przypis redakcyjny]

1156. kozernik (starop.) — gracz. [przypis redakcyjny]

1157. sam w koszuli lezie spać — ograwszy do koszuli. [przypis redakcyjny]

1158. dodzierżyć (starop.) — zatrzymać. [przypis redakcyjny]

1159. zachować się komu (starop.) — przypodobać [się]. [przypis redakcyjny]

1160. przywłaszczyć (starop.) — oddać, przyznać. [przypis redakcyjny]

1161. obleśnie (starop.) — obłudnie. [przypis redakcyjny]

1162. in summa (łac.) — w ogóle. [przypis redakcyjny]

1163. skaźca — zguba. [przypis redakcyjny]

1164. hanszlak (starop.) — fortel, wybieg. [przypis redakcyjny]

1165. prawa — [tu:] sprawy. [przypis redakcyjny]

1166. cyrografy (starop.) — [tu:] skrypty, zeznania. [przypis redakcyjny]

1167. obleność (starop.) — pochlebstwo. [przypis redakcyjny]

1168. statuta — [tu:] księga praw. [przypis redakcyjny]

1169. postraszne kaźni (starop.) — groźne kary. [przypis redakcyjny]

1170. naszychtowany (starop.) — napiętnowany. [przypis redakcyjny]

1171. zasłoniwszy psiną oczy (starop.) — bezwstydnie. [przypis redakcyjny]

1172. przechować (starop.) — tu: przechować w żołądku, strawić. [przypis edytorski]

1173. u prawa — w sądzie. [przypis edytorski]

1174. za kopę — za kopę groszy, sposób używany w dawnym liczeniu i w opisach. [przypis redakcyjny]

1175. by (starop.) — niby to, jakby; tu: sugerując. [przypis edytorski]

1176. niechać on mówi (starop.) — konstrukcja z partykułą ci, skróconą do -ć; znaczenie: niechże on mówi, niechaj sobie mówi. [przypis edytorski]

1177. się ja k’temu nie znam — do tego nie czuję. [przypis redakcyjny]

1178. przykłonniejszy (starop.) — [forma lm:] skłonniejsi. [przypis redakcyjny]

1179. prze kogoś (starop.) — dla kogoś. [przypis redakcyjny]

1180. sokoł i każdy ptak (...) foremną jaką czapeczkę nań włożysz — na sokoły i inne łowcze ptaki czapeczkę kładziono; odsłania ją się, kiedy potrzeba, tyle żeby [ptak] się za czym puścił. Te czapeczki bywały foremne, czyli piękne i kosztowne. [przypis redakcyjny]

1181. przeń (starop.) — dla niego. [przypis redakcyjny]

1182. powinowaci (starop.) — wdzięczni, obowiązani. [przypis redakcyjny]

1183. dyscypułowie (starop., z łac.) — uczniowie. [przypis redakcyjny]

1184. Eschines, ubogi młodzieniec (...) a już czyń ze mną, co raczysz — bohaterem przytoczonej anegdoty jest Ajschines ze Sfettos a. Ajschines Sokratyk (ok. 425–ok.350 p.n.e.), filozof grecki z ateńskiej gminy Sfettos, uczeń Sokratesa, nazywany Ajschinesem Sokratykiem dla odróżnienia od bardziej znanego Ajschinesa, wybitnego ateńskiego mówcy; wg źródeł był bardzo biedny; przytoczoną anegdotę podaje Seneka w O dobrodziejstwach (De Beneficiis) I 8. [przypis edytorski]

1185. przeń (starop.) — skrót od: przezeń, tzn. dla niego. [przypis edytorski]

1186. arkabuz (starop.) — strzelba. [przypis redakcyjny]

1187. na pożartek (starop.) — [na] pośmiewisko, żart. [przypis redakcyjny]

1188. septempsalmy — psalmy pokutne. [przypis redakcyjny]

1189. mistrzowi do kollegium — nauczycielowi szkoły. [przypis redakcyjny]

1190. kobza (starop.) — dudy, instrument muzyczny wiejski. [przypis redakcyjny]

1191. czyzmy (starop.) — ciżmy, sandały. [przypis edytorski]

1192. na skazę (starop.) — na zgubę. [przypis redakcyjny]

1193. kęsy (starop.) — [kusy;] chromy. [przypis redakcyjny]

1194. zarównać (starop.) — odpłacić. [przypis redakcyjny]

1195. niżli (starop.) — zanim, zanimże (konstrukcja z partykułą -li). [przypis edytorski]

1196. w zęby patrzyć (starop.) — [tu:] uważać. [przypis redakcyjny]

1197. niż (starop.) — tu: zanim, nim. [przypis edytorski]

1198. używie (starop. forma) — 3.os.lp.: użyje, wykorzysta. [przypis edytorski]

1199. przedsię (starop.) — przecież. [przypis edytorski]

1200. mało za uczynek nie stoi — jest prawie tym samym, co uczynek. [przypis edytorski]

1201. za krzem (starop.) — [za] krzakiem. [przypis redakcyjny]

1202. obiesić (starop.) — powiesić. [przypis edytorski]

1203. lepiej ci pewnikiem — pewniejsza dla ciebie. [przypis redakcyjny]

1204. każyż (starop. forma) — konstrukcja formy trybu rozk. z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż, dziś: każże (tzn. każ zatem, każ więc). [przypis edytorski]

1205. lepak (starop.) — znowu. [przypis redakcyjny]

1206. powinien (starop.) — [tu:] wdzięczny. [przypis redakcyjny]

1207. ani baczą (starop.) — ani poznają. [przypis redakcyjny]

1208. pardus (starop.) — lampart. [przypis redakcyjny]

1209. links — ostrowidz; [ryś]. [przypis redakcyjny]

1210. szacować (starop.) — [tu:] zazdrościć. [przypis redakcyjny]

1211. bierzmo (starop.) — belka. [przypis redakcyjny]

1212. przysada (starop.) — postępek. [przypis redakcyjny]

1213. przeń (starop.) — dla niego. [przypis redakcyjny]

1214. kiedy mu suchedni zapłaci — dawny był zwyczaj, że czterykroć w rok, to jest na suchedni, płacono myto, czyli pensję sługom i wszelkim domownikom. [przypis redakcyjny]

1215. obaczać (starop.) — uważać. [przypis redakcyjny]

1216. szarszun (starop.) — szabla. [przypis redakcyjny]

1217. na suszy (starop.) — tu: na brzegu. [przypis edytorski]

1218. odpuścić (starop.) — przebaczyć. [przypis redakcyjny]

1219. kauza (starop.) — sprawa. [przypis redakcyjny]

1220. szramy — blizny [tu: N.lm szramy: bliznami]. [przypis redakcyjny]

1221. ani tak mów (starop.) — nawet tak nie mów. [przypis edytorski]

1222. jedno ty (starop.) — jak te. [przypis redakcyjny]

1223. repetować — wprowadzić [ponownie sprawę na wokandę]. [przypis redakcyjny]

1224. przedsię skazał — dał wyrok. [przypis redakcyjny]

1225. wartogłowny (starop.) — płochy. [przypis redakcyjny]

1226. sam swój nie jest, podobno połowica diabłowa — nie należy do siebie samego, ale prawdopodobnie w połowie do diabła. [przypis edytorski]

1227. pustopas (starop.) — samopas. [przypis redakcyjny]

1228. zdechnie — mrze głodem. [przypis redakcyjny]

1229. z brameczką — za szfarką. [przypis redakcyjny]

1230. uszychtować (starop.) — zająć. [przypis redakcyjny]

1231. arkabuzy (starop.) — strzelby. [przypis redakcyjny]

1232. pczoły (starop.) — pszczoły. [przypis redakcyjny]

1233. zabawce na tropiech — do tego stopnia zajęci. [przypis redakcyjny]

1234. wierę (starop.) — zaprawdę. [przypis edytorski]

1235. głąb (starop.) — [tu:] ogrodowina [tj. to, co się w ogrodzie da wyhodować]. [przypis redakcyjny]

1236. nałajać (starop.) — ponarzekać, powyrzekać na co. [przypis edytorski]

1237. gdy przydzie od nich albo lichwę dać — gdy godziwa, czyli pewna: procent; kiedy nad miarę wielka: wtenczas lichwa; dawna uczynność to sprawiała, że i najlżejszy procent lichwą nazywano. [przypis redakcyjny]

1238. tesar (starop.) — teszarz od ciosania, stolarz albo cieśla, który co z drzewa obcina. [przypis redakcyjny]

1239. tesar (starop.) — stolarz, cieśla. [przypis edytorski]

1240. powinny (starop.) — obowiązany. [przypis redakcyjny]

1241. podle (starop.) — obok. [przypis edytorski]

1242. ji (starop. forma) — go. [przypis edytorski]

1243. wyłupał (starop. forma) — złupił; tu: okradł. [przypis edytorski]

1244. mimo (starop.) — obok. [przypis edytorski]

1245. bodaj mię był zabit odcinał — bodaj by mnie odciął wtedy zabitego. [przypis edytorski]

1246. z przodku (starop.) — z początku. [przypis edytorski]

1247. rzkomo (starop.) — na pozór. [przypis redakcyjny]

1248. na żadnym baczeniu to u niego nie będzie (starop.) — wcale nie będzie o to dbał. [przypis edytorski]

1249. na równym (starop.) — na małym. [przypis redakcyjny]

1250. staniczek (starop., zdrobn.) — mająteczek. [przypis edytorski]

1251. przygodzić się (starop.) — przydać [się]. [przypis redakcyjny]

1252. rzeczpospolita (starop.) — tu: państwo. [przypis edytorski]

1253. w on pośledni przymorek (starop.) — w czasie ostatniej zarazy. [przypis redakcyjny]

1254. osobny (starop.) — ochoczy, posłużny, wdzięczny. [przypis redakcyjny]

1255. nadziewać się (starop.) — spodziewać [się; tu: korzyści]. [przypis redakcyjny]

1256. guzy albo francuzy (starop.) — rany lub utrata zdrowia. [przypis redakcyjny]

1257. kontrakty (starop.) — [tu:] umowy. [przypis redakcyjny]

1258. Pyrusów doktor (starop. forma) — doktor Pyrusowy, doktor Pyrusa. [przypis edytorski]

1259. użyć — [tu:] zgubić. [przypis redakcyjny]

1260. hanszlaki (starop.) — [forma N.lm:] drogami, sposoby. [przypis redakcyjny]

1261. wszem (starop.) — dla wszystkich. [przypis redakcyjny]

1262. orzeł buja w rozkosznej wolności swojej, a inni się ptacy zlatują około niego, służąc mu a prowadząc go — mniemanie dawnych, że orła, gdy wzrok jego wiekiem już był osłabiony, inne ptaki, ulatując koło niego, prowadziły. [przypis redakcyjny]

1263. a co nad nawyższe (starop.) — a co najważniejsze; a przede wszystkim. [przypis edytorski]

1264. krotofila a. krotochwila (starop.) — zabawa. [przypis edytorski]

1265. wychod a. wychód (starop.) — wychodek, latryna. [przypis edytorski]

1266. szkapi brzuch, co weń kijmi kołacą — tu: bęben. [przypis edytorski]

1267. kozi róg, co jako wół za uchem ryczy — kobza. [przypis edytorski]

1268. ożralcy (starop.) — obżarci. [przypis redakcyjny]

1269. kozerowie (starop.) — gracze. [przypis redakcyjny]

1270. wyjiskać (starop.) — zastanowić; [tj. powstrzymać]. [przypis redakcyjny]

1271. na liczbie nie zostali (starop.) — nie byli winni. [przypis redakcyjny]

1272. rad uschnie — łatwo [uschnie]. [przypis redakcyjny]

1273. flaga (starop.) — fala. [przypis edytorski]

1274. traktywa (starop.) — lekarstwo. [przypis redakcyjny]

1275. bukłaczek (starop.) — naczynie do wody. [przypis redakcyjny]

1276. szpikanardy — spica nardi, gatunek lawendy. [przypis redakcyjny]

1277. muszkum — piżmo. [przypis redakcyjny]

1278. ambra — bursztyn. [przypis redakcyjny]

1279. marcepany — cukry wielkie stołowe, farbami rodziny lub znakomitych gości były przystrojone. [przypis redakcyjny]

1280. na równym (starop.) — na małym. [przypis redakcyjny]

1281. udrapował — udrapał, podgryzał (po trochu). [przypis edytorski]

1282. wyżej (starop.) — oboczna forma pisowni przymiotnika w st. wyższym, występująca w staropolszczyźnie XVI w. u Reja: wyszszej. [przypis edytorski]

1283. sadno (starop.) — otarcie, odparzenie. [przypis edytorski]

1284. pod namiotem (starop.) — pod pawilonem łóżka. [przypis redakcyjny]

1285. myślimicka szklenica — prosta, domowa szklanka z manufaktury w Myślenicach pod Krakowem. [przypis edytorski]

1286. nacz (starop.) — do czego. [przypis redakcyjny]

1287. wirydarz (starop.) — ogród. [przypis redakcyjny]

1288. ni ocz (starop.) — o nic. [przypis redakcyjny]

1289. nie czasże (starop.) — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy nie czas. [przypis edytorski]

1290. urzędniczek (starop.) — [tu:] podstarości. [przypis redakcyjny]

1291. być pilen (starop.) — pilnować. [przypis redakcyjny]

1292. maczuga (starop.) — [tu:] kij. [przypis redakcyjny]

1293. miasto krotofile (starop.) — zamiast zabawy. [przypis edytorski]

1294. mszyce — robaczki. [przypis redakcyjny]

1295. trzaskowisko (starop.) — trzaski, wióry. [przypis edytorski]

1296. snadniej (starop.) — łatwiej. [przypis edytorski]

1297. wirydarzyk (starop.) — ogródek. [przypis edytorski]

1298. maluneczki (starop.) — zdrobn. melony. [przypis edytorski]

1299. merellowy — morelowy. [przypis redakcyjny]

1300. marunkowy — maruna matricaria [rumianek] z wonnym liściem, wszakże ta nie z pestek się rozmnaża [Rej pod tą nazwą rozumie jednakże gatunek śliwki; red. WL]. [przypis redakcyjny]

1301. kosteczka (starop., zdrobn.) — pesteczka. [przypis edytorski]

1302. doźrzeć (starop.) — dojrzeć; tu: dopilnować. [przypis edytorski]

1303. grzywna — wartość jej ówczesna podług tablic Tad[eusza] Czackiego w dziele O prawach pol[skich] i lit[ewskich] na dzisiejsze pieniądze: 14 zł 23 gr. [przypis redakcyjny]

1304. wszytko (starop.) — tu: tylko. [przypis edytorski]

1305. głąby (starop.) — [tu:] jarzyny. [przypis redakcyjny]

1306. siła (starop.) — mnóstwo, wiele; siła na tym zależy: wiele od tego zależy. [przypis edytorski]

1307. gdy czemu przypadnie pogoda (starop.) — gdy na co przypadnie pora. [przypis redakcyjny]

1308. dojrzyż (starop.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż; znaczenie: dojrzyjże, dojrzyj (tj. przypilnuj) koniecznie. [przypis edytorski]

1309. wsiano (starop.) — posiano. [przypis redakcyjny]

1310. krzyw (starop.) — winien. [przypis redakcyjny]

1311. poruczać (starop.) — powierzać. [przypis edytorski]

1312. wzwiesz (starop. forma) — spodziejesz; [spodziewasz się]. [przypis redakcyjny]

1313. kto nie ma portu — [kto nie ma] spławu na morze. [przypis redakcyjny]

1314. łoński (starop.) — przeszłoroczny. [przypis redakcyjny]

1315. nie maszli (starop.) — konstrukcja z partykułą pytajną -li; znaczenie: jeśli nie masz. [przypis edytorski]

1316. poroście (starop. forma) — porośnie; urośnie. [przypis edytorski]

1317. do panwie (starop.) — [na patelnię, tj.] do smażenia [por. panew: patelnia; red. WL]. [przypis redakcyjny]

1318. w płat (starop.) — na pożyczki. [przypis redakcyjny]

1319. przefrymarczyć — przemienić; [zamienić, przehandlować]. [przypis redakcyjny]

1320. zbytni legat (starop.) — brzuch leniwy. [przypis redakcyjny]

1321. wżdy (starop.) — przecież, wszakże. [przypis edytorski]

1322. gdy czas do czego przypadnie (starop.) — gdy nastanie odpowiedni czas na coś. [przypis edytorski]

1323. z maczugą (starop.) — [tu:] z kijem. [przypis redakcyjny]

1324. wczas (starop.) — zawczasu. [przypis edytorski]

1325. urzecha (starop.) — zaniedbanie. [przypis edytorski]

1326. zgligi (starop. forma) — zejdzie. [przypis redakcyjny]

1327. wywrzeć (starop.) — wypuścić. [przypis redakcyjny]

1328. puzan — instrument muzyczny. [przypis redakcyjny]

1329. do łęku — do siodła. [przypis redakcyjny]

1330. w budzie — sposób łowienia lub strzelania ptastwa na przynętę na sicie. [przypis redakcyjny]

1331. karw (starop.) — wół stary, leniwy. [przypis redakcyjny]

1332. rosołek — tu: kwas z kiszonej kapusty. [przypis edytorski]

1333. osobny (starop.) — wyborny. [przypis redakcyjny]

1334. limunije (starop.) — sok cytryny, sok limoniowy. [przypis redakcyjny]

1335. zamieszkać (starop.) — zatrudnić; [zająć]. [przypis redakcyjny]

1336. zachować się komu (starop.) — przysłużyć [się komu]. [przypis redakcyjny]

1337. kusza żelazna — żelazo, samołówka. [przypis redakcyjny]

1338. rozsiadem — rozjazdem, samołówką. [przypis redakcyjny]

1339. kłoć (starop.) — słoma zmierzwiona, zbita. [przypis redakcyjny]

1340. łaszt — miara Gdańska w przedaży pszenicy 20 do 30 korcy wynosząca. [przypis redakcyjny]

1341. do szkut albo do komieg — statki wodne pod zboże; ostatnie w Litwie wzywane. [przypis redakcyjny]

1342. zamożysty(starop.) — obrotny, zapobiegliwy. [przypis edytorski]

1343. zmóc (starop.) — potrafić; co kto zmoże i jako kto może: co kto potrafi i jak może. [przypis edytorski]

1344. oprzątny (starop.) — dbały. [przypis redakcyjny]

1345. gzelce (starop.) — co smażonego. [przypis redakcyjny]

1346. żemła (starop.) — bułka. [przypis redakcyjny]

1347. smatruz (starop.) — buda kupiecka. [przypis redakcyjny]

1348. lesz (starop.) — zamszowa skóra. [przypis redakcyjny]

1349. kwest (starop.) — zysk. [przypis edytorski]

1350. kuglować (starop.) — bawić się. [przypis redakcyjny]

1351. dowierać (starop.) — dowarzać; [dogotowywać się]. [przypis redakcyjny]

1352. wychowanie (starop.) — utrzymanie, wyżywienie. [przypis edytorski]

1353. po kęsu (starop.) — po trochu. [przypis redakcyjny]

1354. głuchowie (starop.) — głuchoniemi. [przypis edytorski]

1355. musadek (starop.) — stalka do ostrzenia. [przypis redakcyjny]

1356. quia non cuilibet licet adire Corintum (łac.) — nie każdemu łatwo do Koryntu dotrzeć. [przypis edytorski]

1357. mało tobie po Owidiuszu, po Horacjuszu — jako nie wielce oddany w młodości naukom, nie dziw, że w Horacjuszu nie smakował; wreszcie można to uważać jedynie jako radę dla obywateli wiejskich. [przypis redakcyjny]

1358. na cię trudny — dla ciebie [jest] trudny; za trudny dla ciebie. [przypis edytorski]

1359. fabułami zabawiony — zajmuje się fabułami, zajmuje się bajaniem (opowieściami). [przypis edytorski]

1360. pomiary (starop.) — umiarkowanie. [przypis redakcyjny]

1361. nie nabożny — łba nie zwiesza. [przypis redakcyjny]

1362. drzeweczko (starop.) — [zdrobn. od:] drzewce, kopia. [przypis redakcyjny]

1363. parać (starop.) — zajmować. [przypis redakcyjny]

1364. chwast (starop.) — prostak. [przypis redakcyjny]

1365. plach (starop.) — blacha. [przypis redakcyjny]

1366. kabat (starop.) — kaftan. [przypis redakcyjny]

1367. kołet — krótka suknia, do jazdy skórzana. [przypis redakcyjny]

1368. obercuchy (starop.) — wierzchnia suknia. [przypis redakcyjny]

1369. plęsać (starop.) — tańcować. [przypis redakcyjny]

1370. dwie przygodzie (starop. forma) — dziś M.lm: dwie przygody. [przypis edytorski]

1371. rzędzić (starop.) — rządzić. [przypis redakcyjny]

1372. kryg (starop.) — wędzidło. [przypis redakcyjny]

1373. rozeczniesz (starop. forma) — rozpoczniesz. [przypis redakcyjny]

1374. kształt (starop.) — oboczna forma pisowni występująca w staropolszczyźnie XVI w. u Reja: kstałt; znaczenie tu: sposób. [przypis edytorski]

1375. ocz (starop.) — o co. [przypis redakcyjny]

1376. siedzieć — [tu w domyśle:] w wieży, za wyrokiem sądu. [przypis redakcyjny]

1377. osława (starop.) — niesława. [przypis redakcyjny]

1378. przed gody (starop.) — [przed godami; tj.] przed Bożym Narodzeniem, Nowym Rokiem. [przypis redakcyjny]

1379. ceklatum (starop., z łac.) — po nocy. [przypis redakcyjny]

1380. buły — bulle; ten zdrajca ma z Rzymu buły, iż nie rozgrzeszy, aż mu co dadzą: [autor] chce tu powiedzieć, że nie udzieli Żyd [pożyczki] bez wielkiego zysku. [przypis redakcyjny]

1381. dziesięć złotych, kopa — dziesięć złotych wtenczas znaczyło 96 zł. a kopa polska 18 zł. 13 gr. [przypis redakcyjny]

1382. do chrustu (starop.) — w krzaki. [przypis edytorski]

1383. ji (starop. forma) — go (tu: kabat). [przypis edytorski]

1384. sposzywać (starop.) — przerabiać; [poprzeszywać inaczej]. [przypis redakcyjny]

1385. krzystał (starop.) — kryształ. [przypis edytorski]

1386. psiną — bezwstydem. [przypis redakcyjny]

1387. adwersarz (starop.) — nieprzyjaciel. [przypis redakcyjny]

1388. przekazują (starop.) — szkodzą. [przypis redakcyjny]

1389. harcownik (starop.) — idący z kim do boju. [przypis redakcyjny]

1390. burda (starop.) — zwada, bitwa. [przypis redakcyjny]

1391. szelina (starop.) — zarośla, krzaki. [przypis redakcyjny]

1392. potrefuje się (starop.) — zdarza [się]. [przypis redakcyjny]

1393. źdrzejemy (starop.) — dojrzewamy. [przypis edytorski]

1394. jedny (starop. forma) — jedne. [przypis edytorski]

1395. głość (starop.) — zjadać; tu forma 3.os.lm: głodzą, tj. zjadają. [przypis edytorski]

1396. czyrw — robak. [przypis redakcyjny]

1397. pohromki — pogromy, burze. [przypis redakcyjny]

1398. broić burdę (starop.) — prowadzić walkę. [przypis edytorski]

1399. stroić (starop.) — urządzać. [przypis edytorski]

1400. pomóc — w wyd. BN w oprac. J. Krzyżanowskiego: począć („Nie może począć nigdy sobie śmiele”). [przypis edytorski]

1401. pawężą — tarczą. [przypis redakcyjny]

1402. lichotarz (starop.) — licho, źle czyniący. [przypis redakcyjny]

1403. Estote parati quia nescitis diem nec horam (łac.) — Bądźcie gotowi, gdyż nie wiecie dnia ani godziny [Mt 25, 13]. [przypis redakcyjny]

1404. im się (starop. forma) — chwyć się. [przypis redakcyjny]

1405. golić (starop.) — postępować. [przypis edytorski]

1406. Panu Spytkowi Jordanowi, na Melsztynie, kasztellanowi krakowskiemu, staroście przemyskiemu, kamionackiemu (...) — Pod tym nazwaniem przytacza Niesiecki Wawrzyńca Spytka Jordana, kasztelana krakow[skiego], starostę przemyskiego, kamionackiego i czechowskiego. Był on kaszt[elanem] sądeckim w 1549, a w rok potem już podskarbim w[ielkim] koronnym, w 1556 wojewodą sandomierskim, w 1563 krakowskim, na koniec w 1565 na kasztelanię krakowską postąpił. Chwalony z gładkiej wymowy, biegłości w prawie koronnym i miłości ku ojczyźnie. Pisał się ten Wawrzyniec z Melsztyna, który matka jego z Tarnowskich i Jarosławskich jedynaczka w dom Jordanów wniosła. Z Anny, córki Miko[łaja] Sieniawskiego, w[ojewo]dy ruskiego, hetmana w[ielkiego] koronnego, miał 5 córek. Umarł 1565 r. pochowany w Krakowie u św. Katarzyny, gdzie kaplicę przodków grób przyozdobił. [przypis redakcyjny]

1407. szedziwość (starop.) — sędziwość. [przypis edytorski]

1408. W. W. — skrót od: wasza wielmożność; tu zwrot grzecznościowy wielką literą jak w liście (dedykacyjnym). [przypis edytorski]

1409. przyczytać (starop.) — przyznać; [dziś: przypisać]. [przypis redakcyjny]

1410. doczyść (starop. forma) — doczytać. [przypis redakcyjny]

1411. o płatne idzie (starop.) — [idzie] o wielką rzecz. [przypis redakcyjny]

1412. iście (starop.) — zaiste. [przypis redakcyjny]

1413. datum z Myślimic — dane z Myślenic; tzn. pisane z Myślenic. [przypis edytorski]

1414. herb Trzy Trąby — trzy trąby czarne myśliwskie, oprawne w 4 obwódki złote w polu białym, każda z nawiązaniem złotym, wszystkie trzy cieńszymi dworami zbiegają się w jedno. Na hełmie pierwiastkowo, podobnie jak tu, dwie trąby myśliwe zakrzywione do góry, z korony wychodzące, a z tych lewa czarna, prawa złota, u innych snać później miasto pomienionych trąb znajduje się pięć piór strusich. Herb ten ma pochodzić z Alzacji. Słynął pod imieniem tego herbu i słynie, Mikołaj Trąba arcybiskup gnieźnieński za Jagiełły w 1422 roku zmarły. Używali go Brzezińscy, Cyrynowie, Dziewałtowscy, Falczewscy, Gorzkowscy, Hryczynowie, Jaszczołdowie, Jordany, Iwaszkiewicze, Kierocie, Kosmowscy, Narbutowie, Ościki, Chojnowscy, Pszonki, Radziwiłły, Rozwadowscy, Rudominowie, Siruciowie, Winiarscy, Wołkowie, Wojny i Zagele. [przypis redakcyjny]

1415. łuczyć (starop.) — trafiać, ugadzać, dosięgać; [strzelać z łuku]. [przypis redakcyjny]

1416. bębennicy (starop.) — bijący w bębny, tu za całe snać rycerstwo. [przypis redakcyjny]

1417. głość (starop.) — zjadać; tu: 3.os.lm: głodzą, tj. zjadają. [przypis edytorski]

1418. Do pana szedziwego, doszłego ku trzeciemu wieku, przemowa — inna wersja tytułu: „Do pana starszego już dojrzalszego wieku przedmowa” (tak w wyd. BN. w oprac. J. Krzyżanowskiego). [przypis edytorski]

1419. ochynąć (starop.) — wywrócić. [przypis redakcyjny]

1420. łapać się szeliny (starop.) — [łapać się] gałęzi, krzaków nadbrzeżnych, ratując się z upadku w wodę. [przypis redakcyjny]

1421. flaga (starop.) — burza, wicher. [przypis redakcyjny]

1422. wartogłowny (starop.) — roztrzepany, niebaczny. [przypis redakcyjny]

1423. na przekazie (starop.) — na przeszkodzie. [przypis redakcyjny]

1424. równy (starop.) — mały; za równe pieniądze: za grosze. [przypis redakcyjny]

1425. moszcz (starop.) — wino niewytrawne. [przypis redakcyjny]

1426. jedno (starop.) — tylko. [przypis edytorski]

1427. lagier (starop.) — drożdże winne. [przypis edytorski]

1428. się niczemu dobremu nie godzi (starop.) — do niczego dobrego się nie przyda. [przypis edytorski]

1429. luna (starop.) — [tu:] blask; [łuna]. [przypis redakcyjny]

1430. burda (starop.) — spór, niezgoda. [przypis redakcyjny]

1431. golić mądrze (starop.) — uważać. [przypis redakcyjny]

1432. idzie o płatne (starop.) — [chodzi] o wielką rzecz. [przypis redakcyjny]

1433. nie lza, jedno jej (starop.) — nie wypada jej [jak] tylko. [przypis redakcyjny]

1434. pomiara (starop.) — umiarkowanie. [przypis redakcyjny]

1435. przysłuszy się (starop.) — przystoi. [przypis redakcyjny]

1436. epikurowie — tu: miłośnicy przyjemności i używania życia. [przypis edytorski]

1437. jakoby im kół nie pogorzał (starop.) — że im to nic nie szkodzi. [przypis edytorski]

1438. pokuszać (starop.) — doświadczać; [wodzić na pokuszenie]. [przypis redakcyjny]

1439. zachodził mu na drogi — wychodził mu naprzeciw. [przypis edytorski]

1440. porażka (starop.) — tu: starcie, zmaganie. [przypis edytorski]

1441. jako raczy (starop.) — jak tylko chce. [przypis edytorski]

1442. broić (starop.) — czynić. [przypis redakcyjny]

1443. Heliasz — Eliasz; prorok biblijny. [przypis edytorski]

1444. nieustawiczne (starop.) — niebaczne. [przypis redakcyjny]

1445. rozprawić (starop.) — rozrządzić. [przypis redakcyjny]

1446. opowiadając (starop.) — [tu:] zapowiadając. [przypis redakcyjny]

1447. czas (starop.) — [tu:] kres, koniec. [przypis redakcyjny]

1448. nalazszy — dziś forma imiesłowu przysł. uprzedniego: znalazłszy. [przypis edytorski]

1449. poprzysięgli (starop.) — wsparli zaskarżenie przysięgą. [przypis redakcyjny]

1450. łyścowie (starop.) — starcy łysi. [przypis redakcyjny]

1451. ocz ci idzie (starop.) — o co ci [chodzi]. [przypis redakcyjny]

1452. warterz (starop.) — stróż; pod tym nazwaniem używani byli na turniejach. [przypis redakcyjny]

1453. dla czego (starop.) — z powodu czego. [przypis edytorski]

1454. rówień (starop.) — równy; któremu równia żadne oko nie widało: któremu równego nie widziało żadne oko. [przypis edytorski]

1455. sstanie (starop.) — daw. forma dokonana; inna wersja daw. pisowni: zstanie; dziś: stanie. [przypis edytorski]

1456. powinien (starop.) — na zawołanie [wszystkim za grosz]. [przypis redakcyjny]

1457. sstaniesz się oną fabułą (starop.) — staniesz się żywą ilustracją przypowieści (powiedzenia, przysłowia itp.). [przypis edytorski]

1458. wstydać się (starop.) — [tu:] szanować. [przypis redakcyjny]

1459. poczciwość czynić czemu (starop.) — cześć oddawać. [przypis redakcyjny]

1460. jeśliżeś osiwiał, wżdy byś się też już miał przećwiczyć (starop.) — skoro osiwiałeś, przecież musiałeś już się przećwiczyć (w czymś; tu: w podejmowaniu decyzji). [przypis edytorski]

1461. łaska (starop.) — miłość. [przypis redakcyjny]

1462. upełny (starop.) — zupełny. [przypis redakcyjny]

1463. przekazić (starop.) — przeszkodzić. [przypis redakcyjny]

1464. umarłe krzesili (starop.) — wskrzeszali [zmarłych]. [przypis redakcyjny]

1465. wierzyć też i diabeł (starop.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci, skróconą do -ć; inaczej: wierzy ci też i diabeł; znaczenie: przecież i diabeł wierzy. [przypis edytorski]

1466. by (starop.) — tu: gdyby. [przypis edytorski]

1467. ist (starop.) — pewien. [przypis redakcyjny]

1468. nadziewać się (starop.) — spodziewać [się]. [przypis redakcyjny]

1469. zaślubiono było (starop.) — obiecane [było]. [przypis redakcyjny]

1470. ji (starop.) — go. [przypis edytorski]

1471. będzieszli(starop.) — jeśli będziesz. [przypis edytorski]

1472. zakładu bierzemy (starop.) — zakład wygrywamy. [przypis redakcyjny]

1473. harować (starop.) — układać, wprawiać [szkapy, konie]. [przypis redakcyjny]

1474. pomiara (starop.) — umiarkowanie. [przypis redakcyjny]

1475. oblicznie (starop.) — tu: w sposób widzialny; osobiście, ukazując oblicze. [przypis edytorski]

1476. a ty (starop. forma) — a tych. [przypis redakcyjny]

1477. myto (starop.) — zapłata. [przypis redakcyjny]

1478. iścić (starop.) — nauczać, upewniać. [przypis redakcyjny]

1479. zakażony (starop.) — zepsuty. [przypis redakcyjny]

1480. z klozy (starop.) — z kluby, z zamknięcia. [przypis redakcyjny]

1481. rozwiódł (starop.) — wytłumaczył. [przypis redakcyjny]

1482. zatrudnione nabycie (starop.) — z trudem uzyskany dobytek. [przypis edytorski]

1483. od tego (...) i rymu nie masz (starop.) — wypowiedzieć nie można. [przypis redakcyjny]

1484. rozprawuje (starop.) — rozrządza. [przypis redakcyjny]

1485. marynarz — żeglarz. [przypis redakcyjny]

1486. jakoby im (...) i kół nie pogorzał (starop.) — jakby się nic nie stało. [przypis edytorski]

1487. szelina (starop.) — krzaki, zarośla. [przypis redakcyjny]

1488. w poczet (starop.) — w rachubę. [przypis redakcyjny]

1489. na usiadkę (starop.) — na zasadkę. [przypis redakcyjny]

1490. jedny (starop. forma) — jednych. [przypis redakcyjny]

1491. zwolili (starop. forma) — zgodzili. [przypis redakcyjny]

1492. kiloby (starop.) — byleby. [przypis redakcyjny]

1493. syropki (starop.) — [tu:] lekarstwa. [przypis redakcyjny]

1494. wierę byś (starop.) — zapewne byś. [przypis redakcyjny]

1495. nadolny doktor (starop.) — podziemny doktor; diabeł. [przypis edytorski]

1496. równy (starop.) — mały. [przypis redakcyjny]

1497. ten tret już ustawicznie aż do skończenia świata tak się między nami kołysać musi — [tret:] od ganku okrętowego porównanie. [przypis redakcyjny]

1498. uiścić (starop.) — upewnić. [przypis redakcyjny]

1499. trzaskawice (starop.) — grzmoty, pioruny. [przypis redakcyjny]

1500. zwajca (starop.) — kłótliwy. [przypis redakcyjny]

1501. siedzieć — [tu w domyśle:] w wieży, w więzieniu. [przypis redakcyjny]

1502. nadziewać się (starop.) — spodziewać [się]. [przypis redakcyjny]

1503. kiloby (starop.) — byleby. [przypis redakcyjny]

1504. kofel (starop.) — kufel. [przypis redakcyjny]

1505. wieć — wie ci, wie przecież. [przypis edytorski]

1506. na skrzypcu — naczynie do ciągnienia złoczyńców dla wyciągnienia od nich jakiego zeznania. [przypis redakcyjny]

1507. prażen (starop.) — próżen, wolny. [przypis redakcyjny]

1508. z praktyk (starop.) — z czarów. [przypis redakcyjny]

1509. z odpowiedzi (starop.) — z przegróżek. [przypis redakcyjny]

1510. kostka (starop.) — [tu przen:] los. [przypis redakcyjny]

1511. ist (starop.) — niewątpliwy. [przypis redakcyjny]

1512. na rokowanie (starop.) — dla umów. [przypis redakcyjny]

1513. ludzie nic ci nie krzywi (starop.) — [nic ci] nie wykroczyli. [przypis redakcyjny]

1514. postawny (starop.) — okazały, wpadający w oczy. [przypis redakcyjny]

1515. na szańc (starop.) — na los, na niebezpieczeństwo. [przypis redakcyjny]

1516. pirata (starop.) — zbójca morski. [przypis redakcyjny]

1517. obiesić (starop.) — powiesić. [przypis edytorski]

1518. skryślać (starop.) — [tu:] przebiegać. [przypis redakcyjny]

1519. stróż z hejnałem — w Krakowie przedtem na wieży P[anny] Marii przez cały adwent, zacząwszy wnet po północy aż do świtu grano zwykle na dętych instrumentach, i to zwano hejnał. Może tu wzięte za odzywanie się na trąbie co godzina podobnych stróżów. [przypis redakcyjny]

1520. harcowniki (starop.) — podjazdy. [przypis redakcyjny]

1521. darmoleg (starop.) — próżniak. [przypis edytorski]

1522. gagatkowy (starop.) — czarny. [przypis redakcyjny]

1523. w poczciwości (starop.) — w poszanowaniu. [przypis redakcyjny]

1524. skrzypiące — skrzypiące, blaszane. [przypis redakcyjny]

1525. podle czego (starop.) — obok czego. [przypis edytorski]

1526. urzezany (starop.) — wyrzeźbiony. [przypis edytorski]

1527. pokoszczony (starop.) — nasączony pokostem; pomalowany. [przypis edytorski]

1528. uriantówka — gruszka. [przypis redakcyjny]

1529. czujący (starop.) — czuwający, czujny. [przypis edytorski]

1530. dokonanie (starop.) — skonanie; zgon. [przypis edytorski]

1531. na lekkość (starop.) — na pohańbienie. [przypis edytorski]

1532. miotać (starop.) — rzucać. [przypis edytorski]

1533. krawczycy (starop.) — czeladnicy krawieccy. [przypis redakcyjny]

1534. ocz (starop.) — o co. [przypis redakcyjny]

1535. cochmy naszczepili (starop.) — cośmy naszczepili; co naszczepiliśmy. [przypis edytorski]

1536. mało (starop.) — trochę. [przypis edytorski]

1537. na co wiedzie(starop.) — do czego wiedzie, ku czemu wiedzie. [przypis edytorski]

1538. strzeżyż się (starop.) — strzeżże się; strzeż się koniecznie. [przypis edytorski]

1539. oblec (starop.) — otoczyć, osaczyć. [przypis edytorski]

1540. iście (starop.) — zaiste. [przypis redakcyjny]

1541. prawie (starop.) — zupełnie. [przypis redakcyjny]

1542. terazejszych (starop.) — teraźniejszych. [przypis redakcyjny]

1543. z pomiarą (starop.) — [z] umiarkowaniem. [przypis redakcyjny]

1544. rzeczpospolita (starop.) — tu: państwo. [przypis edytorski]

1545. poczci a. poćci (starop. forma) — przeczytaj. [przypis redakcyjny]

1546. na skazę (starop.) — na zgubę. [przypis redakcyjny]

1547. przygodzić się (starop.) — przydać się. [przypis redakcyjny]

1548. jakoby mu rogate kijce z gęby pirzchały — mówi wygrażając. [przypis edytorski]

1549. klekotacz (starop.) — gaduła. [przypis redakcyjny]

1550. przyczytać (starop.) — przypisywać. [przypis redakcyjny]

1551. skukłać (starop.) — zbić. [przypis edytorski]

1552. zdawić (starop.) — zdusić. [przypis edytorski]

1553. nie lza, jedno (starop.) — nie może być, tylko. [przypis redakcyjny]

1554. z daleka przegląda — z góry przewiduje. [przypis edytorski]

1555. rozterki (starop.) — kłótnie. [przypis redakcyjny]

1556. wydartki (starop.) — zdzierstwami. [przypis redakcyjny]

1557. równia (starop.) — równych. [przypis redakcyjny]

1558. czesiech (starop. forma) — czasach, latach. [przypis redakcyjny]

1559. prawie (starop.) — zupełnie. [przypis redakcyjny]

1560. darmopych (starop.) — pyszałek. [przypis edytorski]

1561. kęs (starop.) — trochę. [przypis edytorski]

1562. wspanoszeć — wbić się w dumę. [przypis edytorski]

1563. o świętym Janie — w czerwcu. [przypis edytorski]

1564. zawrót (starop.) — wir morski, jak była powieść o Scylli i Charybdzie. [przypis redakcyjny]

1565. w kredzie — [tu: w credo, tj.] w Wierzę w Boga. [przypis redakcyjny]

1566. w co przygodzić się (starop.) — na co przydać się. [przypis redakcyjny]

1567. prokurator (starop.) — [tu:] prawnik. [przypis redakcyjny]

1568. sprawca (starop.) — gospodarz. [przypis redakcyjny]

1569. nadęta piła — piłka nadmuchana. [przypis edytorski]

1570. przydzieli — jeśli przyjdzie. [przypis edytorski]

1571. szelina (starop.) — krzaki. [przypis redakcyjny]

1572. szelinarz (starop.) — ten, kto się zaszywa w szelinie, tj. w zaroślach, krzakach; tu: człowiek małoduszny, mierny, małego formatu duchowego (niczym krzak przy drzewie), nicpoń. [przypis edytorski]

1573. mierzieć (starop.) — przykro być; [odstręczać]. [przypis redakcyjny]

1574. hawerz (starop.) — kopacz; [górnik]. [przypis redakcyjny]

1575. puszkarz — obsługujący armaty. [przypis edytorski]

1576. uczynić (starop.) — zrobić. [przypis redakcyjny]

1577. skwarna (starop.) — niestrawiony pokarm; skwarnę zrzucić: zwymiotować. [przypis edytorski]

1578. po woli (starop.) — według swojej woli; tak, jak chce. [przypis edytorski]

1579. na kolebkach (starop.) — w powozach. [przypis redakcyjny]

1580. na ocel (starop.) — z brodką na podkowach, by się nie pośliznąć. [przypis redakcyjny]

1581. snadnie (starop.) — łatwo. [przypis edytorski]

1582. usiecze (starop.) — obije. [przypis redakcyjny]

1583. na pieczy (starop.) — na względzie. [przypis redakcyjny]

1584. prymas (starop.) — pierwszy. [przypis redakcyjny]

1585. obleśny (starop.) — obłudny. [przypis redakcyjny]

1586. urobić (starop.) — zarobić, pozyskać. [przypis redakcyjny]

1587. równy (starop.) — mały. [przypis redakcyjny]

1588. dutkowanie (starop.) — nadskakiwanie. [przypis redakcyjny]

1589. krewność (starop.) — pokrewieństwo. [przypis redakcyjny]

1590. opiekalnik (starop.) — opiekun. [przypis redakcyjny]

1591. przeliny (starop.) — przetarcia. [przypis redakcyjny]

1592. myto (starop.) — cło, często zapłata sług. [przypis redakcyjny]

1593. smysł (starop.) — zmysł. [przypis edytorski]

1594. pyskłać (starop.) — opluskiwać. [przypis redakcyjny]

1595. przekaza (starop.) — szkodzi. [przypis redakcyjny]

1596. wnet biegać omylnemu przyrodzeniu twemu — wkrótce opanujesz swą wrodzoną naturę (wnet ci ulegnie, będzie ci posłuszna jak koń ujeżdżony). [przypis edytorski]

1597. żagawki (starop.) — pokrzywy parzące. [przypis redakcyjny]

1598. wieść obiesić (starop.) — prowadzić na szubienicę; prowadzić, żeby go powiesić. [przypis edytorski]

1599. stateczna myśl (starop.) — tu: pewność siebie. [przypis edytorski]

1600. stan (starop.) — stanowisko; w takim stanie: na takim stanowisku. [przypis edytorski]

1601. zelżyć się czym — zhańbić się czymś. [przypis edytorski]

1602. uczynimy — uczyniemy. [przypis edytorski]

1603. sprawiony (starop.) — uszykowany. [przypis redakcyjny]

1604. dali Bóg — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli Bóg da. [przypis edytorski]

1605. w potrzebie (starop.) — w bitwie. [przypis redakcyjny]

1606. gdzież ty harce zwodzą (starop.) — gdzież się odbywają te zawody. [przypis edytorski]

1607. szrobuje — [tu:] kieruje. [przypis redakcyjny]

1608. niema twarz (starop.) — wyzwisko: bydlę. [przypis edytorski]

1609. frasunk (starop.) — smutek, troska. [przypis edytorski]

1610. nie mieszkaj (starop.) — [tu:] nie uchybiaj. [przypis redakcyjny]

1611. wierę (starop.) — [tu:] już. [przypis redakcyjny]

1612. kilobyś (starop.) — bylebyś. [przypis redakcyjny]

1613. prażen (starop.) — wolny, swobodny. [przypis redakcyjny]

1614. kęs (starop.) — trochę, nieco. [przypis redakcyjny]

1615. uiścion (starop.) — zaspokojony, zapewniony. [przypis redakcyjny]

1616. rozwodzić (starop.) — przekładać. [przypis redakcyjny]

1617. o konwi się co narychlej pytać (starop.) — brać się do pijatyki. [przypis redakcyjny]

1618. mieszać się (starop.) — tu: wahać się. [przypis edytorski]

1619. zachwycony (starop.) — pochwycony. [przypis edytorski]

1620. szpatle — narzędzia cyrulicze z jednej strony szerokie a płaskie. [przypis redakcyjny]

1621. harcują (starop.) — [tu:] zwijają się. [przypis redakcyjny]

1622. ze krza (starop.) — zza krzaku. [przypis redakcyjny]

1623. iści (starop.) — bezpieczni. [przypis redakcyjny]

1624. nieustawiczny (starop.) — niestały. [przypis redakcyjny]

1625. nadeprzod mieć (starop.) — [mieć] pierwszeństwo, przewagę. [przypis redakcyjny]

1626. lepak (starop.) — [na] opak, przeciwnie, zasię. [przypis redakcyjny]

1627. przeczże (starop.) — dlaczego. [przypis redakcyjny]

1628. z nieobaczka (starop.) — znienacka, niespodzianie. [przypis redakcyjny]

1629. nie nakładając (starop.) — nie łożąc. [przypis redakcyjny]

1630. skażenie (starop.) — zaćmienie. [przypis redakcyjny]

1631. po kęsu (starop.) — po trosze, kawałkami. [przypis edytorski]

1632. przecierać piłami (starop.) — [tu:] przerzynać. [przypis redakcyjny]

1633. zmocnić (starop.) — oprzeć. [przypis redakcyjny]

1634. niema twarz (starop.) — istota nierozumna, bydlę. [przypis edytorski]

1635. rozmysł (starop.) — rozwaga. [przypis redakcyjny]

1636. zaźrzeć (starop.) — zazdrościć, lecz tu się rozumie w szlachetny sposób. [przypis redakcyjny]

1637. na harcu (starop.) — w utarczce. [przypis redakcyjny]

1638. mało weźrzawszy w ziemię (starop.) — krótko popatrzywszy w ziemię. [przypis edytorski]

1639. zafrasować się (starop.) — zmartwić się, zasmucić się. [przypis edytorski]

1640. chłopy (starop.) — [tu:] mężczyźni. [przypis redakcyjny]

1641. rzkomo (starop.) — wnet. [przypis redakcyjny]

1642. obiesić (starop.) — powiesić. [przypis edytorski]

1643. poczciwość uczynić (starop.) — [okazać] cześć, łaskę. [przypis redakcyjny]

1644. ocz go kolwiek prosić będzie (starop.) — o cokolwiek go prosić będzie. [przypis edytorski]

1645. nacją (starop.) — naród. [przypis redakcyjny]

1646. wniwecz (starop.) — na nic. [przypis redakcyjny]

1647. ist (starop.) — pewny. [przypis redakcyjny]

1648. krzyw [jest] (starop.) — szkodzi. [przypis redakcyjny]

1649. na liczbie zostać (starop.) — być dłużnym. [przypis edytorski]

1650. wyiskali (starop.) — obliczyli; [inna pisownia starop.: wygiskali]. [przypis redakcyjny]

1651. doma (starop.) — w domu. [przypis edytorski]

1652. im (starop. forma) — N.lp zaimka; dziś: nim. [przypis edytorski]

1653. ji (starop. forma) — B.lp zaimka, dziś: go. [przypis edytorski]

1654. karw (starop.) — wół stary. [przypis redakcyjny]

1655. kiloby (starop.) — byle. [przypis redakcyjny]

1656. długo żeby sobie — w wyd. BN w oprac. J. Krzyżanowskiego: i dłużej by sobie. [przypis edytorski]

1657. marnie zatrząsać (starop.) — marnować, trwonić. [przypis edytorski]

1658. nagrąznąć (starop.) — namoknąć, nasiąknąć, namoknąć w wodzie. [przypis edytorski]

1659. prawa (starop.) — tu: procesy, procesowanie się, prawowanie się. [przypis edytorski]

1660. ubolawszy jako na łożną niemoc (starop.) — zachorowawszy jak na obłożną chorobę; chorując jak na (ciężką), obłożną chorobę. [przypis edytorski]

1661. którzy ty koty igrawają (starop.) — [którzy] temu się oddają. [przypis redakcyjny]

1662. koty igrawają — drą koty, zadzierają z kimś; kłócą się. [przypis edytorski]

1663. bęben (starop.) — naczynie do wody. [przypis redakcyjny]

1664. kosarz (starop.) — kosiarz; człowiek zatrudniony przy koszeniu. [przypis edytorski]

1665. alchimista prawy — alchemik prawdziwy; powtarzający się koncept u Reja: żarłok jest prawdziwym alchemikiem, mianowicie przemieniającym złoto w gnój. [przypis edytorski]

1666. młóto (starop.) — wywary od piwa. [przypis redakcyjny]

1667. tażbir a. tazbir (starop.) — cienkusz, podpiwek. [przypis redakcyjny]

1668. przecz (starop.) — dlaczego. [przypis redakcyjny]

1669. pastele (starop.) — pasztety. [przypis redakcyjny]

1670. będzielić długo bujał (starop.) — czy ci długo pożyje. [przypis edytorski]

1671. świni — świński. [przypis edytorski]

1672. wańtuch (starop.) — wór albo radno, płachta na chmiel, wełnę. [przypis redakcyjny]

1673. bukłak (starop.) — [tu:] naczynie do noszenia trunku. [przypis redakcyjny]

1674. chłop (starop.) — [tu:] mężczyzna. [przypis redakcyjny]

1675. zabawny (starop.) — zajęty, zatrudniony; skłopotany. [przypis edytorski]

1676. dłuższych — inna pisownia z epoki: dłuszszych. [przypis edytorski]

1677. za nastolkami (starop.) — za protekcją. [przypis redakcyjny]

1678. przestydło — wystygło. [przypis edytorski]

1679. gdzie wziąć tu wziąć (starop.) — wszystko jedno, skąd brać (zwrot przysłowiowy). [przypis edytorski]

1680. szańc (starop.) — los. [przypis redakcyjny]

1681. równiejszy (starop.) — mniejszy. [przypis redakcyjny]

1682. masia (starop.) — maże, czyli wóz na posługi pańskie przeznaczony. W Litwie jest rodzaj szlachty zubożałej czy kmieci wolnych, bojarami zwanych, tych powinnością jedyną za grunt posiadany czynsz, droga wielka od 50 do 100 mil i 2 małe od 24 do 50, nadto z kolei stójka u pana komisarza, ekonoma, wozem swym i końmi na wszelkie posyłki mniejsze przez tydzień. Do tej powinności tu przyrównanie; snać gonną masia lub mazią na Rusi Czerwonej, Podolu albo Ukrainie za Reja była nazywana. [przypis redakcyjny]

1683. gonna Masia (starop.) — Marysia latawiec; taka, która lata (podąża) za orszakiem dworskim. [przypis edytorski]

1684. wierę (starop.) — zaiste. [przypis redakcyjny]

1685. zaplecieńszy (starop.) — zawilszy; [bardziej skomplikowany]. [przypis redakcyjny]

1686. tuszyć (starop.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]

1687. dali Bóg — jeśli Bóg da (konstrukcja gramatyczna z partykułą -li); dziś: dalibóg. [przypis edytorski]

1688. cyzjojanus (starop.) — świątnik, kalendarz świąt. [przypis redakcyjny]

1689. świętego Jana — w kalendarzu: 24 czerwca. [przypis edytorski]

1690. święty Marcin — w kalendarzu: 11 listopada. [przypis edytorski]

1691. gody (starop.) — Boże Narodzenie, Nowy Rok. [przypis redakcyjny]

1692. zwałaszyć (starop.) — przen.: osłabić. [przypis edytorski]

1693. kiloby nie pryskowała (starop.) — byle nie piętnowała. [przypis redakcyjny]

1694. teble (starop.) — czopy, kliny. [przypis redakcyjny]

1695. nie prażni (starop.) — nie są wolni. [przypis redakcyjny]

1696. kabatki rzeżą (starop.) — sukna przykrawać każą. [przypis redakcyjny]

1697. obercuchy sznurkują (starop.) — suknie wierzchnie sznurkami oszywają. [przypis redakcyjny]

1698. trzęsą się perfumy (starop.) — skrapiają się [perfumami]. [przypis redakcyjny]

1699. skwarczki (starop.) — [tu:] przynęta. [przypis redakcyjny]

1700. stępice — żelazo na lisy. [przypis redakcyjny]

1701. karw (starop.) — wół stary. [przypis redakcyjny]

1702. ani wzwięk (starop.) — [ani] spodziewa się. [przypis redakcyjny]

1703. pleura (starop.) — zapalenie opłucnej. [przypis edytorski]

1704. przecz (starop.) — na co, dla czego. [przypis redakcyjny]

1705. cykuta — świnia wesz, jadowite ziele używane i w lekarstwach. [przypis redakcyjny]

1706. ekspektatywa (starop.) — zapewnienie sobie urzędu po kim. [przypis redakcyjny]

1707. nadziewać się (starop.) — spodziewać [się]. [przypis redakcyjny]

1708. jeśli już zronił (starop.) — jeśli mu wypadły [zęby]. [przypis redakcyjny]

1709. pater (starop.) — ojciec. [przypis redakcyjny]

1710. czas by mu przed Mojżesza — [czas mu] umierać. [przypis redakcyjny]

1711. idolum (starop., z łac.) — bałwan. [przypis redakcyjny]

1712. standur (starop.) — podpora. [przypis redakcyjny]

1713. wzmożenie (starop.) — pomnożenie majątku. [przypis redakcyjny]

1714. zniewolić się (starop.) — zaprzedać [się] jak w niewolę. [przypis redakcyjny]

1715. naczże (starop.) — na cóż. [przypis edytorski]

1716. Vanitas vanitatum et omnia vanitas — marność nad marnościami i wszystko marność (Koh 1, 2). [przypis edytorski]

1717. wspomienie (starop. forma) — wspomni. [przypis redakcyjny]

1718. woniającej (starop. forma) — wonnej, [tu:] pełnej zapachu człowieka poczciwego. [przypis redakcyjny]

1719. przecz (starop.) — dlaczego. [przypis redakcyjny]

1720. wysszej (starop. forma) — inne zapisy formy: wyszszej; dziś: wyżej. [przypis edytorski]

1721. nadziewać się (starop.) — spodziewać się. [przypis redakcyjny]

1722. przygodzić (starop.) — przydać. [przypis redakcyjny]

1723. zemdlić (starop.) — osłabić. [przypis redakcyjny]

1724. blisszej (starop. forma) — inne zapisy formy: bliszszej; dziś: bliższej. [przypis edytorski]

1725. szacujemy sobie (starop.) — wystawiamy [sobie; wyobrażamy sobie]. [przypis redakcyjny]

1726. z postanowniejszego baczenia (starop.) — z dojrzalszej uwagi. [przypis redakcyjny]

1727. ćwik (starop.) — mąż sędziwy, ale czerstwy. [przypis redakcyjny]

1728. niewiadomie (starop.) — niespodziewanie, z zaskoczenia. [przypis edytorski]

1729. duszno mu było (starop.) — był w trudnej sytuacji; był osaczony, zagnany w kozi róg. [przypis edytorski]

1730. chrust (starop.) — oboczne formy pisowni: chrost, chróst; tu chrusty: krzaki. [przypis edytorski]

1731. podszańcować (starop.) — podemknąć. [przypis redakcyjny]

1732. karwy (starop.) — stare woły. [przypis redakcyjny]

1733. takież (starop.) — tak samo. [przypis edytorski]

1734. zwarły osękami — [tu:] zahaczyły. [przypis redakcyjny]

1735. po woli (starop.) — dowolnie; wedle swej woli. [przypis edytorski]

1736. wedle myśli swojej (starop.) — zgodnie ze swoim zamysłem; tak, jak zaplanował. [przypis edytorski]

1737. kryksmani (z niem.) — wojownicy. [przypis redakcyjny]

1738. w nie (starop. forma) — [tu:] na nich. [przypis redakcyjny]

1739. przygodzić (starop.) — przydać. [przypis redakcyjny]

1740. by (starop.) — tu: gdyby; jeśliby. [przypis edytorski]

1741. boimy (starop.) — oboczna formy pisowni w polszczyźnie XVI w. u Reja: bojemy. [przypis edytorski]

1742. ni nacz (starop.) — na nic. [przypis redakcyjny]

1743. naprzód mieć przed kim (starop.) — mieć nad kim przewagę. [przypis edytorski]

1744. przypuścić się na kogo (starop.) — zdać [się na kogo]. [przypis redakcyjny]

1745. motyliczka (starop., zdrobn.) — motylek. [przypis edytorski]

1746. by miał być panienką — tu: jakby był panienką. [przypis edytorski]

1747. tragarz (starop.) — schronienie z daszkiem, pod którym przekupki siadają. [przypis redakcyjny]

1748. modrym płatem nogę uwija — na zasiniałość rany mniemano, że pomaga obwinąć ją czym sinym, podobnie jak od róży, papierem niebieskim od cukru. [przypis redakcyjny]

1749. nacz (starop.) — na co. [przypis redakcyjny]

1750. inochodniczek (starop.) — koń wierzchowy, krokiem prędszym od kłusa iść nazwyczajony. [przypis redakcyjny]

1751. na nogach pan (starop.) — nóg pewnych, nieutykający. [przypis redakcyjny]

1752. naszychtować główkę (starop.) — umysł rozweselić. [przypis redakcyjny]

1753. rokować (starop.) — wysługiwać; [paktować, czynić układy]. [przypis redakcyjny]

1754. przekazić (starop.) — przeszkodzić. [przypis redakcyjny]

1755. samemuli (...), czyli (...) (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy samemu, czy też (...). [przypis edytorski]

1756. maszkarować się (starop.) — w maski ubierać [się]. [przypis redakcyjny]

1757. przmiel — trzmielina, żółtego koloru drzewo. [przypis redakcyjny]

1758. mieszka spowiedzi słucha — do worka spogląda albo nim brząka, by wiedział, ile w nim jest. [przypis redakcyjny]

1759. nie zrozumie się (starop.) — [tu:] nie zgadza [się]. [przypis redakcyjny]

1760. w turniroch (starop.) — w turniejach. [przypis redakcyjny]

1761. mająli (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli mają. [przypis edytorski]

1762. symulacja — udawanie. [przypis redakcyjny]

1763. cyrografy (starop.) — skrypty, obligi. [przypis redakcyjny]

1764. prześlągły — z zapadłym grzbietem. [przypis edytorski]

1765. rozwodzić (starop.) — wyjaśniać, tłumaczyć. [przypis redakcyjny]

1766. nadziewać się (starop.) — spodziewać [się]. [przypis redakcyjny]

1767. dłużnik, który się bliskich god lęka — [lęka się] Bożego Narodzenia, jako czasu opłaty. [przypis redakcyjny]

1768. śrzodopoście (starop.) — połowa Wielkiego Postu poprzedzającego wiosenne święta Wielkiejnocy. [przypis edytorski]

1769. wiosce puknąć — wiosce pójść w cudze ręce. [przypis redakcyjny]

1770. albo wiosce puknąć, abo się workowi wytrząsnąć — przyjdzie albo stracić wioskę (zapewne: trzymaną w dzierżawie), albo pozbyć się pieniędzy (na rzecz dzierżawcy). [przypis edytorski]

1771. powinnie (starop.) — koniecznie. [przypis redakcyjny]

1772. przyprawa (starop.) — [tu:] ochrona. [przypis redakcyjny]

1773. nienadzieżny (starop.) — niespodziany. [przypis redakcyjny]

1774. z nieobaczka (starop.) — znienacka. [przypis redakcyjny]

1775. oczże (starop.) — o cóż. [przypis redakcyjny]

1776. czeluścią — [tu:] szczęką. [przypis redakcyjny]

1777. powinnie (starop.) — koniecznie. [przypis redakcyjny]

1778. do siedmiu miast — jak u nas wedle magdeburskiego prawa, a ustawy Kaźmierza W[ielkiego] do najwyższego sądu w Krakowie, w którym zasiadali z miast następujących wysłani: z Krakowa, Sandecza, Bochni, Wieliczki, Kaźmierza, Olkusza. Patrz: Nad. t. w. 325 pierwszego wydania. [przypis redakcyjny]

1779. ochynąć (starop.) — wywrócić. [przypis redakcyjny]

1780. ślizamy (starop.) — ślizgamy. [przypis redakcyjny]

1781. powinny (starop.) — konieczny. [przypis edytorski]

1782. przecz (starop.) — dlaczego. [przypis redakcyjny]

1783. przekazić (starop.) — przeszkadzać. [przypis redakcyjny]

1784. niechuć (starop.) — niechęć. [przypis edytorski]

1785. liczbę czynić (starop.) — [robić] rachunek sprawy. [przypis redakcyjny]

1786. a ist (starop.) — i przekonany jest. [przypis redakcyjny]

1787. lichmaniną (starop.) — lada czym. [przypis redakcyjny]

1788. a co się go nasadzają — [w domyśle:] w tiurmie [tj. w więzieniu]. [przypis redakcyjny]

1789. ubodzy — biedni. [przypis redakcyjny]

1790. szefelin (starop.) — włócznia, oszczep, rohatyna. [przypis redakcyjny]

1791. wnetki (starop.) — wnet. [przypis redakcyjny]

1792. nędzny (starop.) — tu: nieszczęsny. [przypis edytorski]

1793. uiścić (starop.) — [tu:] upewnić. [przypis redakcyjny]

1794. fest (starop.) — uroczystość. [przypis redakcyjny]

1795. niedawno zeszły — niedawno zmarły; od zejść: umrzeć. [przypis edytorski]

1796. Maksymilian I Habsburg — cesarz niemiecki 1493–1519. [przypis edytorski]

1797. co by było po tym — co by z tego miało być; co by z tego miało wynikać. [przypis edytorski]

1798. kochać się (starop.) — cieszyć się. [przypis edytorski]

1799. ubznąć się (starop.) — ulęknąć się. [przypis redakcyjny]

1800. przecz (starop.) — dlaczego. [przypis redakcyjny]

1801. Traces — Trakowie; staroż. lud bałkański osiadły na terytorium dzisiejszej Bułgarii. [przypis edytorski]

1802. przeczby (starop.) — dlaczegóżby. [przypis edytorski]

1803. dokończenie (starop.) — śmierć, zgon. [przypis edytorski]

1804. swadziebny (starop.) — weselny. [przypis redakcyjny]

1805. ani wzwiecie (starop.) — [ani] spodziejecie się. [przypis redakcyjny]

1806. uważony (starop.) — zauważony, spostrzeżony. [przypis edytorski]

1807. przyrodzenia (starop.) — natura; wrodzone właściwości. [przypis edytorski]

1808. żadny (starop.) — żaden, nikt. [przypis edytorski]

1809. krzywe żelaza (starop.) — sierpy do żęcia zboża. [przypis redakcyjny]

1810. scelować (starop.) — naprawić. [przypis redakcyjny]

1811. nie mierź (starop.) — nie obrzydzaj. [przypis redakcyjny]

1812. przychędażać (starop.) — ulepszać. [przypis redakcyjny]

1813. dużość (starop.) — dojrzałość; wiek męski. [przypis edytorski]

1814. przeczże (starop.) — dlaczegóż. [przypis edytorski]

1815. przeczże ty sobie masz mierzić starość swoję (starop.) — czemuż miałaby ci się nie podobać twoja starość. [przypis edytorski]

1816. poczyść (starop.) — poczytać. [przypis redakcyjny]

1817. przeczedł i rozwiódł (starop.) — przeczytał i wytłumaczył. [przypis redakcyjny]

1818. symfonalik (starop.) — narzędzie muzyczne. [przypis redakcyjny]

1819. nadziewać się (starop.) — spodziewać [się]. [przypis redakcyjny]

1820. wysszej (starop.) — także: wyszszej; dziś: wyżej. [przypis edytorski]

1821. jeśli (starop.) — tu: czy; jeśliżeś mu stały: czy jesteś stały wobec niego (tzn. czy niezmiennie w niego wierzysz). [przypis edytorski]

1822. tłuszcza — tłum. [przypis edytorski]

1823. Panie, wiemy za grzech pomstę — Panie, wiemy, że za grzech spada zemsta. [przypis edytorski]

1824. zaślepienie (starop.) — tu: ślepota. [przypis edytorski]

1825. cieszyć kogo (starop.) — pocieszać kogo. [przypis edytorski]

1826. ist (starop.) — pewny. [przypis redakcyjny]

1827. przyłakomszym nabywać (starop.) — łakomiej kupować. [przypis edytorski]

1828. ony (starop.) — te. [przypis edytorski]

1829. napaść (starop.) — tu: natrafić. [przypis edytorski]

1830. niepościgniony (starop.) — niepojęty. [przypis edytorski]

1831. wszytko (starop.) — tylko; ciągle. [przypis edytorski]

1832. żadnym obyczajem (starop.) — w żaden sposób. [przypis edytorski]

1833. podziż (starop.) — pójdźże (forma z partykułą wzmacniającą -że, skracanej niekiedy do -ż; znaczenie: pójdź koniecznie). [przypis edytorski]

1834. ostraszywszy się (starop.) — ochłonąwszy ze strachu. [przypis redakcyjny]

1835. okrocić (starop.) — wstrzymać. [przypis redakcyjny]

1836. dzierżeć (starop.) — wytrzymać. [przypis redakcyjny]

1837. sobą trwożyć (starop.) — trwożyć się; lękać się. [przypis edytorski]

1838. chociajś go widział (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: chocia[ż] go widziałeś. [przypis edytorski]

1839. zumiawszy (starop.) — zdumiawszy. [przypis redakcyjny]

1840. stoi (starop. forma) — daw. forma trybu rozk., dziś: stój. [przypis edytorski]

1841. susza (starop.) — tu: suchy ląd. [przypis edytorski]

1842. bokłag a. bukłak (starop.) — naczynie do wody. [przypis redakcyjny]

1843. barnasz (starop.) — zbroja. [przypis redakcyjny]

1844. szorować (starop.) — obcierać, uwierać. [przypis edytorski]

1845. zawroty (starop.) — [tu:] wiry morskie. [przypis redakcyjny]

1846. po woliś ji porzucił (starop.) — z własnej woli go porzuciłeś. [przypis edytorski]

1847. z pirwotku (starop.) — z początku. [przypis redakcyjny]

1848. pod kotarą — pod zasłoną. [przypis redakcyjny]

1849. kotara (starop.) — z tatarskiego kotarha: namiot z derek. [przypis edytorski]

1850. barnasz kąsa (starop.) — zbroja gniecie. [przypis redakcyjny]

1851. czcią (starop. forma) — daw. 3.os.lm: czczą. [przypis edytorski]

1852. ważyć (starop.) — poważać, obdarzać szacunkiem. [przypis edytorski]

1853. darują (starop.) — opatrują darami. [przypis redakcyjny]

1854. pewnie (starop.) — z pewnością, nieomylnie. [przypis edytorski]

1855. łudarstwo (starop.) — oszustwo (wywołujące złudzenie); tu daw. forma N.lm: łudarstwy, tj. oszustwami. [przypis edytorski]

1856. kuglarstwo (starop.) — sztuczka. [przypis edytorski]

1857. łudarka (starop.) — zwodnica; [oszustka]. [przypis redakcyjny]

1858. ubryżuje (starop.) — pstro, wykwintnie ustroi. [przypis redakcyjny]

1859. prątek (starop.) — pręcik. [przypis redakcyjny]

1860. fałeczny (starop.) — fałszywy. [przypis redakcyjny]

1861. przeminęłymi (starop.) — upłynionymi; które przeminęły. [przypis redakcyjny]

1862. wydzielić się (starop.) — odejść z domu rodzinnego, usamodzielnić się. [przypis edytorski]

1863. młóto (starop.) — wywary od piwa. [przypis redakcyjny]

1864. wziąć się gdzie (starop.) — wybrać się gdzie; tu: dostać się gdzie. [przypis edytorski]

1865. skromić (starop.) — poskramiać. [przypis redakcyjny]

1866. ist (starop.) — pewien. [przypis redakcyjny]

1867. przyjmiż (starop. forma) — daw. forma trybu rozk. z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż; dziś: przyjmijże, przyjmij koniecznie. [przypis edytorski]

1868. w staniech (starop. forma) — w osobach. [przypis redakcyjny]

1869. k’latom przyszedł (starop.) — osiągnął wiek (poważny, sędziwy). [przypis edytorski]

1870. krys (starop.) — kres, kraniec; koniec (tu: życia). [przypis edytorski]

1871. bieżysz o zakład (starop.) — ścigać się o nagrodę. [przypis edytorski]

1872. na ledzie (starop. forma) — na lodzie. [przypis edytorski]

1873. stracić na zawodzie — przegrać w wyścigach. [przypis edytorski]

1874. gdzieżbyś chciał na radę — gdzie chciałbyś szukać rady. [przypis edytorski]

1875. przyrodzenie (starop.) — natura. [przypis edytorski]

1876. razem z przyrodzenia i z światem nachylisz — (dzięki rozumowi) poradzisz sobie z (siłami) natury i (wpływami) świata. [przypis edytorski]

1877. rozwieść — wytłumaczyć. [przypis edytorski]

1878. w czesie (starop. forma) — w czasie. [przypis edytorski]

1879. zdrowy — tu: pomyślny. [przypis edytorski]

1880. na ocel — na ostro. [przypis edytorski]

1881. tam — tu: na cudzym. [przypis edytorski]

1882. pojął był z imieniem niejaką Różównę z Sędziszowa — Mikołaj Rej ożenił się w 1531 r. z Zofią Kościeniówną z Sędziszowa, siostrzenicą arcybiskupa lwowskiego Andrzeja Boryszewskiego, który kupił im jako swym krewnym wiele dóbr ziemskich. [przypis edytorski]

1883. jurgelt (starop.) — pensja roczna. [przypis edytorski]

1884. Postylla — zbiór kazań Mikołaja Reja zatytułowany Świętych słów a spraw Pańskich (...) kronika albo postylla, polskim językiem a prostym wykładem też dla prostaków krótce uczyniona, wyd. w Krakowie w 1557 r., w drukarni M. Wirzbięty. [przypis edytorski]

1885. Pisał też żywot i sprawy onego Józefa, żydowskiego patriarchy — dramat Mikołaja Reja z 1545 r. zatytułowany Żywot Józefa z pokolenia żydowskiego, syna Jakubowego, rozdzielony w rozmowach person, który w sobie wiele cnót i obyczajów zamyka. [przypis edytorski]

1886. Spectrum albo nowy czyściec — wyd. 1540; zaginione dzieło M. Reja. [przypis edytorski]

1887. Kupiec — Kupiec, to jest Kstałt a podobieństwo Sądu Bożego ostatecznego, powst. ok. 1543, wyd. 1549 w Królewcu. [przypis edytorski]

1888. Apokalipsim Jana świętego — Apocalypsis, to jest dziwna sprawa skrytych tajemnic Pańskich Mikołaja Reja, wyd. w Krakowie w 1565 r., w drukarni M. Wirzbięty. [przypis edytorski]

1889. Wizerunek — Mikołaj Rej, Wizerunek własny żywota człowieka poczciwego, wyd. Kraków 1558, drukarnia M. Wirzbięty. [przypis edytorski]

1890. Zwierzyniec — zbiór pism Mikołaja Reja pt. Zwierzyniec, w którym rozmaitych stanów ludzi, źwirząt i ptaków kstałty, przypadki i obyczaje są właśnie wypisane, wyd. pierwsze Kraków 1562, wyd. rozszerzone Kraków 1574. [przypis edytorski]

1891. Zatargnienie fortuny z cnotą — zaginiony utwór Mikołaja Reja. [przypis edytorski]

1892. Kozera z pijanicą, Warwas z Dikasem, Lew z kotem, Gęś z kurem — tytuły zaginionych lub ocalałych we fragmentach dialogów pióra Mikołaja Reja. [przypis edytorski]

1893. pisał też zasię do kmiotków, wojta z panem a z plebanem — Mikołaja Reja Krótka rozprawa między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem, wyd. w Krakowie w 1543, w drukarni M. Szarffenberga. [przypis edytorski]

1894. księgi „Żywota człowieka poczciwego” (...) „Narzekanie na nierząd Polski” (...) „Żegnanie z światem” — wszystkie wymienione tu utwory obejmuje wyd. w Krakowie w l. 1567–1568 w drukarni Wirzbięty, a nast. w Wilnie w 1606 r. zbiór zatytułowany Zwierciadło albo kształt, w którym każdy stan snadnie się może swym sprawam jako we zwierciedle przypatrzyć. [przypis edytorski]