Rozdział XXX. Do widzenia!
Co się mnie tyczy, dotarłem już do bezpiecznej przystani. Atoli miałem jeszcze sobie poruczonego Alana, któremu tyle byłem obowiązany, ponadto doznałem ciężkiej udręki, myśląc o morderstwie Colina i niedoli uwięzionego Jakuba z Wąwozów. Troskę o życie tych dwóch ludzi wyznałem nazajutrz panu Rankeillorowi, przechadzając się wraz z nim około szóstej godziny rano przed dworem Shaws i mając przed oczyma same li tylko lasy i niwy, które należały do mych pradziadów, a teraz moją były własnością. Nawet gdym omawiał te smutne sprawy, oko moje z lubością przebiegało po tym widoku, a serce tętniło mi dumą.
Prawnik nie miał najmniejszej wątpliwości co do mej powinności względem przyjaciela i oświadczył, że niech się dzieje, co chce — muszę mu dopomóc w wydostaniu się za granicę. Natomiast co do Jakuba był całkiem innego zdania.
— Z panem Thomsonem inna sprawa, a z jego krewniakiem inna. Mało znam owe wypadki, ale domyślam się, że pewien możny szlachcic (którego, jeżeli pozwolisz, nazwiemy X. A.327, jest w tej sprawie zainteresowany i kto wie, czy nie pała jakąś zawziętością. X. A. jest niewątpliwie znamienitym wielmożą, atoli ja, panie Dawidzie, timeo qui nocuere deos328. Jeżeli chcesz zapobiec jego zemście, tedy pamiętaj, że stając jako świadek, jedną tylko możesz obrać drogę, a mianowicie oddać się w ręce sprawiedliwości. Wówczas znajdziesz się w takiej samej bryndzy, jak krewniak pana Thomsona. Będziesz się zastawiał, żeś niewinny; ba, ale i on też niewinien. Gdybyś zaś miał stawać w gardłowej sprawie przed sądem góralskim, w procesie góralskim i wobec sędziego-górala, zasiadającego na trybunale, miałbyś stąd niedługą podróż na szubienicę.
Te wszystkie rozważania już mi przedtem przychodziły do głowy — i nie mogłem dojść do trafnego ich rozwikłania; toteż począłem sobie z największą prostotą, na jaką mogłem się zdobyć i rzekłem.
— W takim razie, dobrodzieju, chyba by mnie powieszono... czy nie tak?
— Chłopcze mój miły — zawołał rejent — idźże sobie z Bogiem i rób, co uważasz za stosowne. Przykro pomyśleć, że w moim wieku życia przyszło mi na to, że mam ci radzić, co wybrać: hańbę czy bezpieczeństwo. Idź i pełnij swą powinność, a niechże cię powieszą, jak przystało na szlachcica, jeżeli tak już być musi. Są na świecie gorsze rzeczy jak śmierć przez powieszenie.
— Niewiele — odrzekłem, uśmiechając się.
— I owszem, mój panie — zawołał Rankeillor — bardzo wiele. A twojemu stryjowi (by nie zapuszczać się zbyt daleko) byłoby dziesięćkroć lepiej, gdybyś zadyndał przyzwoicie na haku.
Po czym powrócił do dworu (wciąż niezmiernie podniecony, z czego wniosłem, żem bardzo przypadł mu do serca) i napisał mi dwa listy, wtrącając w czasie pisania swoje uwagi o nich.
— Ten pierwszy — mówił — jest do mych bankierów w Brytyjskim Towarzystwie Przemysłu Lnianego, dający ci upoważnienie do podejmowania pieniędzy na twoje nazwisko. Poradź się pana Thomsona, on będzie się na tym rozumiał, ty zaś, mając to upoważnienie, będziesz mógł zdobyć potrzebne ci środki. Wierzę, że potrafisz liczyć się z groszem, jednakże gdy chodzi o takiego przyjaciela jak pan Thomson, okazałbym się nawet rozrzutny. Co się zaś tyczy jego krewniaka, nie ma lepszego sposobu, jak wyszukać adwokata, opowiedzieć mu rzecz całą i złożyć dowody; czy on je przyjmie, czy nie, to inna sprawa, ale zwróci się do X. A. Otóż ażebyś mógł znaleźć lorda adwokata po swej myśli, daję ci ten oto list do twego imiennika, jaśnie wielmożnego pana Balfoura z Pilrig, którego wielce poważam za jego uczoność. Będzie lepiej wyglądało, gdy będziesz mógł być zaprezentowany przez kogoś, kto nosi twe nazwisko, dziedzic z Pilrig jest bardzo ceniony w swym zawodzie i pozostaje w dobrych stosunkach z Lordem Adwokatem Grantem. Gdybym był tobą, nie fatygowałbym go niepotrzebnymi szczególikami. — A czy wiesz? — Zdaje mi się, że zbyteczna329 wspominać i o panu Thomsonie. Zapatruj się na dziedzica, jest ci on dobrym wzorem, a niechże cię we wszystkim Bóg prowadzi, panie Dawidzie!
To rzekłszy, pożegnał się i ruszył wraz z Torrancem do Przewozu, natomiast Alan i ja zwróciliśmy oblicza w stronę Edynburga. Gdyśmy szli ścieżyną, mijając odrzwia bramy i niedokończony domek odźwiernego, oglądaliśmy się cięgiem na dwór moich ojców. Stał on, wielki, ogołocony i nieożywiony dymem, jak gdyby zgoła niezamieszkały — jedynie w jednym z okien poddasza było widać czubek szlafmycy, wychylający się to na dół, to do góry, to w tył, to naprzód, jak głowa królika z nory. Nie bardzo mnie tu witano, gdym przybył, i niezbyt grzecznie mnie podejmowano, gdym tu gościł, ale przynajmniej przyglądano mi się, gdym odchodził.
Zarówno Alan jak i ja odbywaliśmy drogę nader powoli, nie mając ochoty, ani iść, ani rozmawiać. Obu nas nurtowała ta sama myśl — że już niezadługo rozstaniemy się z sobą, a wspomnienie wszystkich dni ubiegłych boleśnie ciężyło nam na duszy. Oczywiście rozmawialiśmy o tym, co czynić nam teraz wypada i ostatecznie stanęło na tym, że Alan powinien pozostać w tej okolicy, kryjąc się raz tu, raz tam, ale raz na dzień miał przychodzić na pewne oznaczone miejsce, gdzie mógłbym porozumiewać się z nim bądź osobiście, bądź przez posłańca. Przez ten czas miałem odszukać pewnego prawnika, który należał też do rodu Stuartów z Appinu i był człowiekiem w zupełności godnym zaufania — tegoż zadaniem miało być wynalezienie okrętu i przygotowanie go celem bezpiecznego zabrania Alana na swój pokład. Skorośmy już omówili tę sprawę, rzekłbyś, że nie stało nam słów w gębie, a chociaż próbowałem żartować z Alana i narzuconego mu nazwiska, on zaś starał się bawić kosztem mych nowych szat i mego dziedzictwa, to jednak łatwo pojąć, iż zbierało się nam bardziej na łzy niż na śmiechy.
Szliśmy na przełaj przez wzgórze Corstorphine, a gdyśmy się przybliżyli do miejsca, przezwanego „Spocznij i Podziękuj”, skąd wzrok nasz mógł objąć błota corstorphińskie oraz miasto i zamek na wzgórzu, obaj zatrzymaliśmy się, bo choć nie zamieniliśmy z sobą ni słowa, wiedzieliśmy doskonale, że doszliśmy do miejsca, gdzie rozchodziły się nasze drogi. Tutaj mój druh raz jeszcze mi powtórzył wszystko, co ułożyliśmy pomiędzy sobą, a więc adres prawnika, porę dnia, o której można było zdybać Alana, i hasło, jakie dać był powinien, ktokolwiek miał go odszukać. Następnie dałem mu wszystkie pieniądze, jakie miałem przy duszy (było to parę gwinei od pana Rankeillora), ażeby przez czas jakiś nie był narażony na głodówkę, potem zaś stanęliśmy w pewnym odstępie od siebie i w milczeniu spoglądaliśmy w stronę Edynburga.
— No, do widzenia — odezwał się Alan, wyciągając lewą rękę.
— Do widzenia — odpowiedziałem i z lekka uścisnąłem mu rękę, po czym zacząłem zstępować z pagórka.
Żaden z nas nie patrzył drugiemu w oblicze, ani też dopóki mógłbym go dostrzec, nie oglądałem się za przyjacielem, z którym się rozstawałem. Lecz gdym podążał dalej ku miastu, czułem się tak opuszczony i samotny, iż chciało mi się usiąść w rowie przydrożnym i płakać, i krzyczeć jak dziecko.
Południe było już za pasem330, gdy minąwszy kościół i wygon podmiejski, wkroczyłem w ulice stolicy. Ogromna wysokość budynków, sięgająca dziesięciu i piętnastu pięter, wąskie, sklepione bramy wyrzucające z siebie ustawicznie rzesze przechodniów, towary kupieckie w oknach wystawowych, tłok, rwetes i ciągły hałas, zapach stęchlizny, nadobność strojów i tysiące innych szczegółów, nazbyt tu niknących, by je można spamiętać — wszystko to wprawiło mnie w jakieś oszołomienie i zdumienie, tak iż dałem się tam i sam ponosić tłumowi. Mimo to przez cały czas myślałem jeno331 o Alanie, któregom tam zostawił na wzgórzu, zwanym „Spocznij i Podziękuj”; i przez cały ten czas (choć kto inny pomyślałby, że nie zostawało mi nic innego, jak zachwycać się tymi nowościami i pięknościami) w głębi ducha czułem jakąś bezlitosną zgryzotę, niby wyrzuty sumienia za jakiś zły postępek.
Ręka Opatrzności doprowadziła mnie w tym zamęcie przed same drzwi banku Towarzystwa Brytyjskiego.
KONIEC.
Przypisy:
1. R.P. — skrót od: Roku Pańskiego. [przypis edytorski]
2. imć (daw.) — skrócona forma starop. zwrotu grzecznościowego: jej/jego miłość, jejmość/jegomość, stawianego przeważnie przed nazwiskiem lub tytułem. [przypis edytorski]
3. zalim jadł — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: zali jadłem (tj.: czy jadłem). [przypis edytorski]
4. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
5. przygodzić się (daw.) — przydarzyć się, przytrafić się. [przypis edytorski]
6. rodzic (daw.) — tu: ojciec. [przypis edytorski]
7. słuszna — daw. forma; znaczenie: słuszne jest, aby. [przypis edytorski]
8. aściny (daw.) — skrót od: waszmościny (waszej miłości pana, waszmości pana); przymiotnik od starop. potocznego zwrotu grzecznościowego. [przypis edytorski]
9. przejdźmyż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż, pełniącą funkcję wzmacniającą. [przypis edytorski]
10. widziałże — konstrukcja z partykułą -że, pełniącą funkcję wzmacniającą i pytajną; inaczej: czy widział. [przypis edytorski]
11. mógłżeś — konstrukcja z partykułą -że, pełniącą funkcję wzmacniającą i pytajną; inaczej: czy mogłeś. [przypis edytorski]
12. li tylko — konstrukcja z partykułą li, pełniącą funkcję wzmacniającą. [przypis edytorski]
13. kołpaki „papieskie” — kołpaki, kształtem przypominające mitrę, noszone też w innych wojskach w XVIII w., znane z obrazów przedstawiających wojsko rosyjskie. [przypis tłumacza]
14. ledwom (...) zadał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: ledwo zadałem. [przypis edytorski]
15. cale (daw.) — zupełnie. [przypis edytorski]
16. atoli (daw.) — jednakże. [przypis edytorski]
17. wrzeciądz — okucie budowlane, zamknięcie drzwi lub bramy, element w formie sztaby (a. płaskownika) z otworem, współpracujący ze skoblem i służący wraz z nim do mocowania kłódki. [przypis edytorski]
18. snadź (daw.) — widocznie, najwyraźniej. [przypis edytorski]
19. wschody (daw.) — tu: schody. [przypis edytorski]
20. gacek — gatunek małego nietoperza. [przypis edytorski]
21. azali (daw.) — czy też; czy aby. [przypis edytorski]
22. atoli (daw.) — jednakże. [przypis edytorski]
23. garłacz — odprzodowa broń palna o lufie rozszerzonej u wylotu. [przypis edytorski]
24. pozawierany (daw.) — pozamykany. [przypis edytorski]
25. on (daw.) — ten; ów. [przypis edytorski]
26. nicem (...) nie odpowiedział — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: nic nie odpowiedziałem. [przypis edytorski]
27. proszęć — konstrukcja z partykułą „ci”, skróconą do -ć, pełniącą funkcję wzmacniającą. [przypis edytorski]
28. aść (daw.) — skrót od: wasza miłość pan, waszmość pan, waść; starop. potoczny zwrot grzecznościowy. [przypis edytorski]
29. kastorowy — wykonany z tkaniny kastorowej, tj. z filcu przygotowanego z sierści bobrowej lub jej falsyfikatów. [przypis edytorski]
30. atoli (daw.) — jednakże. [przypis edytorski]
31. tymi domysły — daw. forma N.lm; dziś: tymi domysłami. [przypis edytorski]
32. funty szkockie odpowiadają swą wartością angielskim szylingom — daw. funt brytyjski był równy 20 szylingom. [przypis edytorski]
33. gwinea — złota moneta ang. o wartości 21 szylingów (inaczej: 1 funta i 1 szylinga); nazwa pochodzi stąd, że monety te wykonywano przeważnie z kruszcu pochodzącego z Wybrzeża Gwinejskiego w Afryce. [przypis edytorski]
34. jakem (...) umiał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: jak umiałem. [przypis edytorski]
35. aść (daw.) — skrót od: wasza miłość pan, waszmość pan, waść; starop. potoczny zwrot grzecznościowy. [przypis edytorski]
36. właśniem go przekręcił — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: właśnie go przekręciłem. [przypis edytorski]
37. jakem się posuwał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: jak się posuwałem. [przypis edytorski]
38. jużem się dziwił — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: już się dziwiłem. [przypis edytorski]
39. jeżelim nie krzyknął — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: jeżeli nie krzyknąłem. [przypis edytorski]
40. doszedłem był (daw.) — forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: doszedłem wcześniej, uprzednio (przed wydarzeniami a. czynnościami wyrażonymi formą zwykłego czasu przeszłego). [przypis edytorski]
41. mogłem był (daw.) — forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: mogłem wcześniej, uprzednio (przed wydarzeniami a. czynnościami wyrażonymi formą zwykłego czasu przeszłego). [przypis edytorski]
42. atoli (daw.) — jednakże. [przypis edytorski]
43. w oną chwilę — w tamtej chwili; w tamtym momencie. [przypis edytorski]
44. to pewna — daw. forma; znaczenie: pewne jest, że. [przypis edytorski]
45. okowita (daw., z łac. aqua vitae: woda życia) — wódka, mocny alkohol. [przypis edytorski]
46. winienem był (daw.) — forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: powinienem wcześniej, uprzednio (przed wydarzeniami a. czynnościami wyrażonymi formą zwykłego czasu przeszłego). [przypis edytorski]
47. jak był upadł (daw.) — forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: jak upadł wcześniej, uprzednio (przed wydarzeniami a. czynnościami wyrażonymi formą zwykłego czasu przeszłego). [przypis edytorski]
48. wysterkać — wystawać, sterczeć. [przypis edytorski]
49. aści (daw.) — skrót od: waszej miłości, waszmości, waści; starop. potoczny zwrot grzecznościowy. [przypis edytorski]
50. asanu (daw.) — skrót od: waszej miłości panu, waszmość panu. [przypis edytorski]
51. podobno — tu: prawdopodobnie. [przypis edytorski]
52. Zgoda (w oryg. Covenant) — właśc. Solemn League and Covenant; dosł. „ugoda” a. „przymierze”: pakt z r. 1643, ustanawiający prezbiterianizm w Anglii i Szkocji. [przypis tłumacza]
53. przykopa — rów a. wał ziemny biegnący wzdłuż czegoś (np. drogi, miedzy oddzielającej pola itp.). [przypis edytorski]
54. do dom (daw. forma) — do domu. [przypis edytorski]
55. junakeria — negatywnie o zbytecznie wzbudzanej waleczności, odwadze, skłonności do zwady, ryzyka i bijatyki. [przypis edytorski]
56. Queensferry — miasteczko nazwane od „Przewozu Królowej” (Queen’s Ferry). [przypis tłumacza]
57. atoli (daw.) — jednakże. [przypis edytorski]
58. charszcze — tu: rośliny morskie. [przypis redakcyjny]
59. odnoga daleko zachodziła w głąb lądu — odnogi takie nazywają Szkoci firth, co odpowiada szwedzkim fiordom. [przypis tłumacza]
60. imci właśc. imć — skrót od starop. wyrażenia grzecznościowego stawianego przeważnie przed nazwiskiem lub tytułem: jego miłość. [przypis edytorski]
61. aść (daw.) — skrót od: wasza miłość pan, waszmość pan, waść; starop. potoczny zwrot grzecznościowy. [przypis edytorski]
62. azard (daw.) — niebezpieczeństwo, niepewność. [przypis edytorski]
63. przetom (...) odpowiedział — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: przeto odpowiedziałem. [przypis edytorski]
64. alić — konstrukcja z partykułą „ci”, skróconą do „ć”; znaczenie: jednakże, przecież. [przypis edytorski]
65. asindziej (daw.) — skrót od: wasza miłość dobrodziej, waszmość dobrodziej; starop. potoczny zwrot grzecznościowy. [przypis edytorski]
66. alboli — konstrukcja z partykułą „li”; znaczenie: albo też. [przypis edytorski]
67. coć — konstrukcja z partykułą „ci”, skróconą do „-ć”. [przypis edytorski]
68. żem znalazł — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: że znalazłem. [przypis edytorski]
69. zaledwieśmy usiedli — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: zaledwie usiedliśmy. [przypis edytorski]
70. jakeśmy się (...) zbliżali — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: jak się zbliżaliśmy. [przypis edytorski]
71. czegom się domyślał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: czego się domyślałem. [przypis edytorski]
72. iżeśmy przejeżdżali — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: iż przejeżdżaliśmy. [przypis edytorski]
73. asan (daw.) — skrót od: wasza miłość pan, waszmość pan; starop. potoczny zwrot grzecznościowy. [przypis edytorski]
74. mosanie — skrót od: mości panie (miłościwy panie); starop. zwrot grzecznościowy. [przypis edytorski]
75. forkasztel — także: kasztel a. grodziec przedni: podwyższenie pokładu na przodzie okrętu, gdzie mieszczą się kwatery prostych okrętników [tj. członków załogi; red. WL]. [przypis redakcyjny]
76. wraz —tu: zaraz, od razu, natychmiast. [przypis edytorski]
77. leżałem był (daw.) — forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: leżałem wcześniej, uprzednio (przed wydarzeniami a. czynnościami wyrażonymi formą zwykłego czasu przeszłego). [przypis edytorski]
78. sztorman — oficer wachtowy stojący na czele jednej zmiany załogi jachtu morskiego. [przypis edytorski]
79. pono (daw.) — ponoć, podobno, prawdopodobnie. [przypis edytorski]
80. wachta — służba nocna, dyżur, zwana też dawniej nocną strażą. [przypis redakcyjny]
81. nieochajny (gw. z ukr.) — niechlujny, niedbały; tu: nieokrzesany. [przypis edytorski]
82. niewdzięczneć — konstrukcja z partykułą „ci”, skróconą do -ć, pełniącą funkcję wzmacniającą. [przypis edytorski]
83. czatownia — także: starszyźniak: kwatera oficerska, znajdująca się na pokładzie w tyle okrętu. [przypis tłumacza]
84. sosrąb — w budownictwie drewnianym: gruba belka stropowa biegnąca wzdłuż całego pułapu (w kierunku poprzecznym do pozostałych belek), podtrzymująca strop; tradycyjnie bywała zdobiona, sygnowana przez cieślę itp. [przypis edytorski]
85. wżdy (daw.) — jednak, przecież. [przypis edytorski]
86. kołbań — spiętrzone, nawalne bałwany. [przypis redakcyjny]
87. sztymbort — prawa strona okrętu; [także: sztybor, sztymbor, sztymborg a. sztumbork; red. WL]. [przypis redakcyjny]
88. fok — żagiel przedni. [przypis redakcyjny]
89. kobylica — przyrząd stanowiący rodzaj drewnianego, prostego imadła umieszczonego na ławce a. desce przymocowanej do burty statku. [przypis edytorski]
90. byli się obchodzili (daw.) — forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: obchodzili się wcześniej, uprzednio (przed wydarzeniami a. czynnościami wyrażonymi formą zwykłego czasu przeszłego). [przypis edytorski]
91. dunuga (po kaszubsku: denega) — wielkie fale bijące o brzeg. [przypis tłumacza]
92. bukszpryt — maszt pochyły nad samym dziobem okrętu. [przypis redakcyjny]
93. snadź (daw.) — widocznie, najwyraźniej. [przypis edytorski]
94. pluderki — zdrobn. od pludry; spodnie. [przypis edytorski]
95. wolałbym ci — konstrukcja z partykułą „ci”, pełniącą funkcję wzmacniającą. [przypis edytorski]
96. asan (daw.) — skrót od: wasza miłość pan, waszmość pan; starop. potoczny zwrot grzecznościowy. [przypis edytorski]
97. więcej ci (...) jest — konstrukcja z partykułą „ci”, pełniącą funkcję wzmacniającą. [przypis edytorski]
98. wraz — tu: zaraz, od razu. [przypis edytorski]
99. aść (daw.) — skrót od: wasza miłość pan, waszmość pan, waść; starop. potoczny zwrot grzecznościowy. [przypis edytorski]
100. jakobita — tak nazywano zwolenników pozbawionego korony Jakuba II oraz jego syna. [przypis tłumacza]
101. aść (daw.) — skrót od: wasza miłość pan, waszmość pan, waść; starop. potoczny zwrot grzecznościowy. [przypis edytorski]
102. wraz — tu: od razu, zaraz. [przypis edytorski]
103. Whig a. Whigamore — w żargonie spiskowców oznaczało tych, którzy byli ulegli rządom króla Jerzego. [przypis autorski]
104. prawdać — konstrukcja z partykułą „ci”, skróconą do -ć, pełniącą funkcję wzmacniającą. [przypis edytorski]
105. dźwierze (daw.) — drzwi, wrota. [przypis edytorski]
106. imać się (daw.) — łapać się, chwytać się czego; zabierać się za co; zajmować się czym. [przypis edytorski]
107. aść (daw.) — skrót od: wasza miłość pan, waszmość pan, waść; starop. potoczny zwrot grzecznościowy. [przypis edytorski]
108. Stewart — inna pisownia nazwiska: Stuart [„nazwisko królewskie; red. WL]. [przypis tłumacza]
109. wżdyć (daw.) — konstrukcja z partykułą „ci”, skróconą do -ć, pełniącą funkcję wzmacniającą; znaczenie: jednakże, przecież jednak. [przypis edytorski]
110. władła (daw.) — forma 3 os. cz. teraźniejszego r.ż. czasownika niedokonanego władać; dziś niestosowana (zastępczo używa się raczej czasowników dokonanych lub form cz. przeszłego np. zawładnęła, władała). [przypis edytorski]
111. podobien — daw. forma imiesłowu przym. r.m.; dziś: podobny. [przypis edytorski]
112. reja — poprzeczny drąg masztowy utrzymujący żagle. [przypis redakcyjny]
113. otrzymał ci on — konstrukcja z partykułą „ci”, pełniącą funkcję wzmacniającą. [przypis edytorski]
114. luka właśc. luk — otwór, którędy się wchodzi pod pokład. [przypis redakcyjny]
115. leżało trzech trupa (daw.) — dziś popr.: leżały trzy trupy. [przypis edytorski]
116. zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]
117. gallicki a. gaelicki — tyle co celtycki: szkocki, irlandzki a. bretoński. [przypis tłumacza]
118. głaźny — skalisty, pokryty głazami. [przypis edytorski]
119. zasuty — zasłany, usłany czymś; pokryty. [przypis edytorski]
120. przodek — [tu:] przednia część statku, zw. też przodem; drugi koniec okrętu nazywa się wśladkiem, tyłem a. rufą. [przypis redakcyjny]
121. zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]
122. knować — knuć. [przypis edytorski]
123. aści (daw.) — skrót od: waszmości (waszej miłości panu, waszmości panu); starop. potoczny zwrot grzecznościowy. [przypis edytorski]
124. kwaterka — ćwierć (litra). [przypis edytorski]
125. gorzałka (daw., gw.) — wódka. [przypis edytorski]
126. kędyś (daw., gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]
127. aspan (daw.) — skrót od: wasza miłość pan, waszmość pan; starop. potoczny zwrot grzecznościowy. [przypis edytorski]
128. aść (daw.) — skrót od: wasza miłość pan, waszmość pan, waść; starop. potoczny zwrot grzecznościowy. [przypis edytorski]
129. jakeśmy się ugodzili — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: jak się ugodziliśmy. [przypis edytorski]
130. mamże — konstrukcja z partykułą -że, pełniącą funkcję wzmacniającą i pytajną; inaczej: czy mam. [przypis edytorski]
131. czerwone kaftany — przezwisko żołnierzy angielskich. [przypis redakcyjny]
132. aść (daw.) — skrót od: wasza miłość pan, waszmość pan, waść; starop. potoczny zwrot grzecznościowy. [przypis edytorski]
133. bryza — lekki wiatr morski. [przypis redakcyjny]
134. sund — kręte i rozgałęzione przelewisko między dwoma morzami. [przypis redakcyjny]
135. wełny (daw.) — tu: fale. [przypis edytorski]
136. mało ci (...) zostawił — konstrukcja z partykułą „ci”, pełniącą funkcję wzmacniającą. [przypis edytorski]
137. pluderki — zdrobn. od pludry; spodnie. [przypis edytorski]
138. atoli (daw.) — jednakże. [przypis edytorski]
139. wieleśmy się nacierpieli — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: wiele się nacierpieliśmy. [przypis edytorski]
140. sierdziście (daw.) — gniewnie; por. sierdzić się (na kogoś), rozsierdzony. [przypis edytorski]
141. jakeś to nazwał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: jak to nazwałeś. [przypis edytorski]
142. wskipieć — wezbrać aż do wrzenia. [przypis edytorski]
143. małoż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż, pełniącą funkcję wzmacniającą. [przypis edytorski]
144. złościwy — pełen złości; gniewny. [przypis edytorski]
145. przyniosąć — konstrukcja z partykułą „ci”, skróconą do -ć, pełniącą funkcję wzmacniającą. [przypis edytorski]
146. juści (gw.) — tak, pewnie (potwierdzenie). [przypis edytorski]
147. od razu poznać — tu: od razu widać; od razu można poznać. [przypis edytorski]
148. przejdźmyż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż, pełniącą funkcję wzmacniającą. [przypis edytorski]
149. zdolen — daw. forma imiesłowu przym.; dziś: zdolny. [przypis edytorski]
150. mosanie — skrót od: mości panie (miłościwy panie); starop. zwrot grzecznościowy. [przypis edytorski]
151. aściny (daw.) — skrót od: waszmościny (waszej miłości pana, waszmości pana); przymiotnik od starop. potocznego zwrotu grzecznościowego. [przypis edytorski]
152. imać się (daw.) — łapać się, chwytać się czego; zabierać się za co; zajmować się czym. [przypis edytorski]
153. nie rzeknieszże — konstrukcja z partykułą -że, pełniącą funkcję wzmacniającą i pytajną; inaczej: czy nie rzekniesz. [przypis edytorski]
154. nie jestem ci wcale — konstrukcja z partykułą „ci”, pełniącą funkcję wzmacniającą. [przypis edytorski]
155. dziwna — daw. forma; dziś znaczenie: dziwne. [przypis edytorski]
156. rumpel — rękojeść steru. [przypis redakcyjny]
157. o którąśmy uderzyli — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: o którą uderzyliśmy. [przypis edytorski]
158. bakort — lewy bok łodzi; bakburta. [przypis edytorski]
159. luka właśc. luk — otwór, którędy się wchodzi pod pokład. [przypis edytorski]
160. karnat — lina podtrzymująca maszt, przytwierdzona do burty. [przypis redakcyjny]
161. mógł ci (...) patrzeć — konstrukcja z partykułą „ci”, pełniącą funkcję wzmacniającą. [przypis edytorski]
162. stępa a. kil — belka spodnia okrętu. [przypis redakcyjny]
163. magać — szybko przewracać, fikać (koziołki itp.). [przypis edytorski]
164. snadzizna (daw.) — mielizna. [przypis edytorski]
165. kędyś (daw., gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]
166. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]
167. wrzesina — zarośla wrzosowe; wrzosy. [przypis edytorski]
168. sążeń a. siąg — antropometryczna jednostka długości, definiowana jako zasięg rozpostartych ramion dorosłego mężczyzny i równa ok. 2 m. [przypis edytorski]
169. stopa — daw. miara długości, równa ok. 30,5 cm. [przypis edytorski]
170. jakem je znajdował — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: jak je znajdowałem. [przypis edytorski]
171. dopókim był — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: dopóki byłem. [przypis edytorski]
172. sund — cieśnina. [przypis edytorski]
173. ptastwo (daw.) — ptactwo. [przypis edytorski]
174. obaczyć (daw.) — zobaczyć, spostrzec. [przypis edytorski]
175. omża — mżawka; drobny deszcz. [przypis edytorski]
176. atoli (daw.) — jednakże. [przypis edytorski]
177. zoczyć (daw.) — zobaczyć. [przypis edytorski]
178. płaśnia — płaszczyzna. [przypis edytorski]
179. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
180. ażem doliczył — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: aż doliczyłem. [przypis edytorski]
181. whateffer — przekręcone z ang. what ever: cokolwiek. [przypis redakcyjny]
182. tide (ang.) — przypływ a. odpływ morza. [przypis redakcyjny]
183. rzekę — daw. forma; inaczej: mówię, powiem. [przypis edytorski]
184. miał ci on — konstrukcja z partykułą „ci”, pełniącą funkcję wzmacniającą. [przypis edytorski]
185. jakem tu przywędrował — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: jak tu przywędrowałem. [przypis edytorski]
186. tameczny (daw.) — tamtejszy. [przypis edytorski]
187. gdym jadł — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: gdy jadłem. [przypis edytorski]
188. pozierać (gw.) — spoglądać. [przypis edytorski]
189. philabeg — spódniczka, jaką noszą górale szkoccy. [przypis redakcyjny]
190. ścieża — zgrubienie od: ścieżka. [przypis edytorski]
191. dólski — pochodzący z dolin. [przypis edytorski]
192. co ważniejsza — daw. forma; znaczenie: co jest ważniejsze, że. [przypis edytorski]
193. atoli (daw.) — jednakże. [przypis edytorski]
194. dźwierze (daw.) — drzwi, wrota. [przypis edytorski]
195. kmiotaszek — zdrobn. od: kmiot, kmiotek; chłop, przedstawiciel ludu. [przypis edytorski]
196. nadwyżka jednego szylinga — gwinea od r. 1717 miała wartość 21 szylingów. [przypis redakcyjny]
197. beskurcyja (gw.) — nicpoń, łobuz. [przypis edytorski]
198. puginał (z łac. pugio) — także starop.: tylec; daw. broń sieczna, miniaturowy miecz; sztylet. [przypis edytorski]
199. Loch a. Lough — jezioro lub odnoga morska. [przypis redakcyjny]
200. czerwoni żołnierze — Anglicy. [przypis redakcyjny]
201. zgodny — tu: od „Zgoda”: League and Covenant. [przypis redakcyjny]
202. swarzyć się (daw.) — kłócić się. [przypis edytorski]
203. jakeśmy wyruszyli — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: jak wyruszyliśmy. [przypis edytorski]
204. tartan — szkocki pasiasty pled. [przypis redakcyjny]
205. snadź (daw.) — widocznie, najwyraźniej. [przypis edytorski]
206. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
207. którąśmy przybyli — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: którą przybyliśmy. [przypis edytorski]
208. byłaż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż, pełniącą funkcję wzmacniającą. [przypis edytorski]
209. w tę chwilę — daw. forma; dziś: w tej chwili, w tym momencie. [przypis edytorski]
210. niźli — konstrukcja z partykułą „li”, pełniącą funkcję wzmacniającą; znaczenie: niż. [przypis edytorski]
211. samowtór — sam z jedną osobą towarzyszącą; w dwóch (we dwie, we dwoje). [przypis edytorski]
212. bardzom cię kochał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: bardzo cię kochałem. [przypis edytorski]
213. szedł ci on — konstrukcja z partykułą „ci”, pełniącą funkcję wzmacniającą. [przypis edytorski]
214. rzekę — daw. forma; inaczej: mówię, powiem. [przypis edytorski]
215. takać — konstrukcja z partykułą „ci”, skróconą do -ć, pełniącą funkcję wzmacniającą. [przypis edytorski]
216. którąśmy przebywali — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: którą przebywaliśmy. [przypis edytorski]
217. którąśmy tu przyszli — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: którą tu przyszliśmy. [przypis edytorski]
218. wprzódy — wcześniej, uprzednio. [przypis edytorski]
219. przódy a. wprzódy (daw.) — wcześniej, uprzednio. [przypis edytorski]
220. juści (gw.) — tak, pewnie (potwierdzenie). [przypis edytorski]
221. chciałeśże — konstrukcja z partykułą -że, pełniącą funkcję wzmacniającą i pytajną; inaczej: czy chciałeś. [przypis edytorski]
222. ledwom wypowiedział — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: ledwo wypowiedziałem. [przypis edytorski]
223. Cruachan — zawołanie rodowe Campbellów. [przypis autorski]
224. któreśmy odwiedzali — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: które odwiedzaliśmy. [przypis edytorski]
225. siklawa (gw.) — wodospad. [przypis edytorski]
226. nie bardzoś ty skory — zdanie eliptyczne od: nie bardzo jesteś skory (skłonny, chętny). [przypis edytorski]
227. wynękany — wymęczony. [przypis edytorski]
228. zaiste (daw.) — rzeczywiście, naprawdę. [przypis edytorski]
229. wszędy (daw., gw.) — wszędzie. [przypis edytorski]
230. one (daw.) — tamte. [przypis edytorski]
231. iżem (...) przesiadywał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: iż przesiadywałem. [przypis edytorski]
232. one (daw.) — tamte. [przypis edytorski]
233. któreśmy (...) spędzili — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: które spędziliśmy. [przypis edytorski]
234. któreśmy ułowili — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: które ułowiliśmy. [przypis edytorski]
235. niemałom zyskał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: niemało zyskałem. [przypis edytorski]
236. magierka — także: madziarka, czapka węgierska; nakrycie głowy bez daszka, z płaską, okrągłą a. kwadratową główką (denkiem); najczęściej wykonana z grubego sukna i obszyta tzw. „barankiem” (paskiem futerka) lub dziergana z wełny; często ozdobiona piórkiem, pomponami, kolorowymi taśmami a. sznurkami; nakrycie głowy tego typu upowszechniło się w Polsce w XVI i XVII w., począwszy od czasów panowania Stefana Batorego, i stało się tradycyjnym nakryciem głowy noszonym zimą do stroju ludowego; wygląd magierek (barwy, rodzaj zdobienia) był zróżnicowany zależnie od regionu kraju. [przypis edytorski]
237. niżem (...) posiadał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: niż posiadałem. [przypis edytorski]
238. nie pomału (daw.) — niemało; wiele. [przypis edytorski]
239. miałżebyś zgubić — konstrukcja z partykułą -że, pełniącą funkcję wzmacniającą i tworzącą pytanie retoryczne; inaczej: czy miałbyś zgubić. [przypis edytorski]
240. mamyż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż, pełniącą funkcję wzmacniającą i pytajną; inaczej: czy mamy. [przypis edytorski]
241. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]
242. raźno — szybko. [przypis edytorski]
243. jąć (daw.) — zacząć (coś robić); zabrać się za coś. [przypis edytorski]
244. musiał ci on być — konstrukcja z partykułą „ci”, pełniącą funkcję wzmacniającą. [przypis edytorski]
245. atoli (daw.) — jednakże. [przypis edytorski]
246. harnaś (gw.) — daw. przywódca zbójników tatrzańskich. [przypis edytorski]
247. karnaty — liny boczne, podtrzymujące maszt. [przypis redakcyjny]
248. głaźny — skalisty, pokryty głazami. [przypis edytorski]
249. regiel — lesiste wzniesienie położone poniżej górnej granicy lasu. [przypis edytorski]
250. śniat (daw.) — pień drzewa; pniak, kłoda. [przypis edytorski]
251. dziwna — daw. forma; dziś znaczenie: dziwne (było). [przypis edytorski]
252. opoczysty (daw.) — skalisty; por. opoka: skała. [przypis edytorski]
253. posiedziciel (daw.) — posiadacz. [przypis edytorski]
254. otom widział — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: oto widziałem. [przypis edytorski]
255. nadybać — tu: napotkać. [przypis edytorski]
256. aść (daw.) — skrót od: wasza miłość pan, waszmość pan, waść; starop. potoczny zwrot grzecznościowy. [przypis edytorski]
257. ledwom ułożył się — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: ledwo ułożyłem się. [przypis edytorski]
258. gdziem się znajdował — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: gdzie się znajdowałem. [przypis edytorski]
259. dźwierze (daw.) — drzwi, wrota. [przypis edytorski]
260. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]
261. wasze (daw.) — zwrot grzecznościowy; skrót od waszmość (wasza miłość). [przypis edytorski]
262. k’niej (daw.) — do niej, ku niej, dla niej. [przypis edytorski]
263. iżeśmy szli — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: iż szliśmy. [przypis edytorski]
264. jakeśmy to czynili — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: jak to czyniliśmy. [przypis edytorski]
265. juści (gw.) — tak, pewnie (potwierdzenie). [przypis edytorski]
266. nigdym (...) nie uczynił — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: nigdy nie uczyniłem. [przypis edytorski]
267. acz (daw.) — chociaż; aczkolwiek. [przypis edytorski]
268. ponik — strumyk; mała rzeczułka. [przypis edytorski]
269. bies (daw.) — diabeł. [przypis edytorski]
270. jakem (...) mógł — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: jak mogłem. [przypis edytorski]
271. ażem się skręcał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: aż się skręcałem. [przypis edytorski]
272. aści (daw.) — skrót od: waszej miłości, waszmości, waści; starop. potoczny zwrot grzecznościowy. [przypis edytorski]
273. nigdym (...) nie prosił — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: nigdy nie prosiłem. [przypis edytorski]
274. aść (daw.) — skrót od: wasza miłość pan, waszmość pan, waść; starop. potoczny zwrot grzecznościowy. [przypis edytorski]
275. iżem (...) stracił — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: iż straciłem. [przypis edytorski]
276. zawszem miał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: zawsze miałem. [przypis edytorski]
277. nie lepiejże — konstrukcja z partykułą -że, pełniącą funkcję wzmacniającą. [przypis edytorski]
278. atoli (daw.) — jednakże. [przypis edytorski]
279. dźwierze (daw.) — drzwi, wrota. [przypis edytorski]
280. uważać kogoś — postrzegać, oceniać kogoś. [przypis edytorski]
281. przódy a. wprzódy (daw.) — wcześniej, uprzednio. [przypis edytorski]
282. rankor (daw.) — silne uczucie gniewu, złości, żalu; silne pragnienie czegoś. [przypis edytorski]
283. ktom ja zacz (daw.) — kim jestem. [przypis edytorski]
284. z onym (daw.) — z tamtym. [przypis edytorski]
285. wywołaniec (daw.) — wygnaniec. [przypis edytorski]
286. magierka — także: madziarka, czapka węgierska; nakrycie głowy bez daszka, z płaską, okrągłą a. kwadratową główką (denkiem); najczęściej wykonana z grubego sukna i obszyta tzw. „barankiem” (paskiem futerka) lub dziergana z wełny; często ozdobiona piórkiem, pomponami, kolorowymi taśmami a. sznurkami; nakrycie głowy tego typu upowszechniło się w Polsce w XVI i XVII w., począwszy od czasów panowania Stefana Batorego, i stało się tradycyjnym nakryciem głowy noszonym zimą do stroju ludowego; wygląd magierek (barwy, rodzaj zdobienia) był zróżnicowany zależnie od regionu kraju. [przypis edytorski]
287. juści (gw.) — tak, pewnie (potwierdzenie). [przypis edytorski]
288. opole — w średniowieczu: terytorialna organizacja sąsiedzka. [przypis edytorski]
289. przódy a. wprzódy (daw.) — wcześniej, uprzednio. [przypis edytorski]
290. iścić — spełniać; realizować. [przypis edytorski]
291. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
292. atoli (daw.) — jednakże. [przypis edytorski]
293. nie chcęć — konstrukcja z partykułą „ci”, skróconą do -ć, pełniącą funkcję wzmacniającą. [przypis edytorski]
294. sąpierz a. szampierz — strona pozwana, adwersarz; przeciwnik. [przypis edytorski]
295. zadawać łża — zadawać kłam; oskarżać o kłamstwo; por. łżeć: kłamać. [przypis edytorski]
296. asan (daw.) — skrót od: wasza miłość pan, waszmość pan; starop. potoczny zwrot grzecznościowy. [przypis edytorski]
297. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
298. miesięczny (daw.) — księżycowy. [przypis edytorski]
299. co najważniejsza — daw. forma; dziś znaczenie: co jest najważniejsze, że. [przypis edytorski]
300. za jakicheśmy ich brali — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: za jakich ich braliśmy. [przypis edytorski]
301. juści (gw.) — tak, pewnie (potwierdzenie). [przypis edytorski]
302. krotochwila (daw.) — zabawa, wesołość, żart. [przypis edytorski]
303. Karolek, moje kochanie — piosenka jakobitów o Karolu Stuarcie. [przypis redakcyjny]
304. aśćka (daw.) — żeńska forma od starop. pot. zwrotu grzecznościowego: aść, stanowiącego skrót od: wasza miłość pan, waszmość pan, waść. [przypis edytorski]
305. wiem ci ja — konstrukcja z partykułą „ci”, pełniącą funkcję wzmacniającą. [przypis edytorski]
306. asińdźka (daw.) — forma żeńska starop. potocznego zwrotu grzecznościowego asindziej, tj. skrótu od: wasza miłość dobrodziej, waszmość dobrodziej. [przypis edytorski]
307. imć (daw.) — skrócona forma starop. zwrotu grzecznościowego: jej/jego miłość, jejmość/jegomość, stawianego przeważnie przed nazwiskiem lub tytułem. [przypis edytorski]
308. wszędy (daw., gw.) — wszędzie. [przypis edytorski]
309. asan (daw.) — skrót od: wasza miłość pan, waszmość pan; starop. potoczny zwrot grzecznościowy. [przypis edytorski]
310. nec gemino bellum Troianum orditur ab ovo — nie zaczyna wojny trojańskiej od bliźniaczego jaja (Horacy, Ars Poetica); chodzi o jajo Ledy, matki Kastora, Polluksa (Polideudesa) oraz Heleny i Klitajmestry, metaforycznie zaś (u Horacego) o sztukę opowiadania, która nie zaczyna od najpierwszych źródeł i przyczyn, ale umie przejść od razu do sedna rzeczy. [przypis edytorski]
311. in medias res (łac.) — w środek rzeczy; w sedno sprawy. [przypis edytorski]
312. atoli (daw.) — jednakże. [przypis edytorski]
313. aść (daw.) — skrót od: wasza miłość pan, waszmość pan, waść; starop. potoczny zwrot grzecznościowy. [przypis edytorski]
314. fui, non sum (łac.) — byłem, nie jestem. [przypis edytorski]
315. imberbis iuvenis custode remoto (łac.) — w młodym wieku pozbawiony opieki. [przypis edytorski]
316. quae regio in terris — jakaż kraina na ziemi (nie jest pełna naszej pracy; urwany cytat: Quae regio in terris nostri non plena laboris, Wergiliusz, Eneida, I, 460). [przypis edytorski]
317. paribus curis vestigia figit — z równą uwagą mierząc krok (cytat z Eneidy Wergiliusza, VI, 158). [przypis edytorski]
318. wnetże — konstrukcja z partykułą -że, pełniącą funkcję wzmacniającą. [przypis edytorski]
319. przyochędożyć — wyczyścić, uporządkować, doprowadzić do ładu; por. starop. ochędożny: czysty, porządny, zadbany. [przypis edytorski]
320. odi te, qui bellus es, Sabelle — nienawidzę cię, Sabellusie, ponieważ jesteś piękny (cytat z Epigramatów Marcjalisa XII, 39). [przypis edytorski]
321. garłacz — odprzodowa broń palna o lufie rozszerzonej u wylotu. [przypis edytorski]
322. wrzeciądz — okucie budowlane, zamknięcie drzwi lub bramy, element w formie sztaby (a. płaskownika) z otworem, współpracujący ze skoblem i służący wraz z nim do mocowania kłódki. [przypis edytorski]
323. aść (daw.) — skrót od: wasza miłość pan, waszmość pan, waść; starop. potoczny zwrot grzecznościowy. [przypis edytorski]
324. współpowietnik — mieszkaniec tego samego powiatu. [przypis edytorski]
325. aściny (daw.) — skrót od: waszmościny (waszej miłości pana, waszmości pana); przymiotnik od starop. potocznego zwrotu grzecznościowego. [przypis edytorski]
326. zasromany (daw.) — zawstydzony. [przypis edytorski]
327. X. A. — Książę Argyle. [przypis autorski]
328. timeo qui nocuere deos (łac.) — obawiam się tego, kto szkodzi bogom (Owidusz, Tristia I, 1). [przypis edytorski]
329. zbyteczna — daw. forma; dziś znaczenie: zbyteczne jest, aby. [przypis edytorski]
330. być za pasem (daw., pot.) — zbliżać się. [przypis edytorski]
331. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]