Bibliografia
Już przy wydaniu Zamku Kaniowskiego w „Bibliotece Narodowej” (Nr. 44) podałem wiadomości bibliograficzne, dotyczące nie tylko tego utworu, ale i w ogóle twórczości Goszczyńskiego. Tutaj wypada mi niektóre z nich w skróceniu powtórzyć i uzupełnić takimi, które specjalnie dotyczą Króla Zamczyska. Otóż powtarzam, że osobnej monografii, poświęconej Goszczyńskiemu i jego poezji, literatura nasza nie posiada i że tym, który najwięcej pracował około zgromadzenia materiałów do takiej monografii, jest Zygmunt Wasilewski, wydawca najpełniejszego zbioru pism Goszczyńskiego w czterech tomach pt. Dzieła zbiorowe Seweryna Goszczyńskiego (Nakład Altenberga, Lwów 1910). W czwartym tomie tego wydania podana jest szczegółowa i chronologicznie ułożona bibliografia wszystkich pism Goszczyńskiego i bibliografia źródeł biograficznych, doprowadzona do roku 1910. Poza tym trzeba uwzględnić prace obecnego wydawcy Króla Zamczyska o Zaleskim i Słowackim, gdzie są obszerne ustępy poświęcone Goszczyńskiemu, a mianowicie: Bohdan Zaleski do upadku powstania listopadowego, Kraków 1911 (rozdział II, III, VI, VIII, X i XII), Bohdan Zaleski na tułactwie, Kraków 1913–1914 (Cz. I, rozdz. II, i Cz. II, rozdz. I, III, IV i IX) i Juliusz Słowacki, historia ducha poety i jej odbicie w poezji, Kraków 1904 (rozdz. XIII, XIV i XXIII).
Co się tyczy Króla Zamczyska, to z sądów wypowiedzianych o tym utworze dwa się uwydatniają, jako odbiegające od powszechnej opinii o nim. Jednym z nich jest sąd prof. Tarnowskiego w jego Historii literatury polskiej (Kraków 1900, T. V, str. 213–216), drugim jest to, co powiedział prof. Zdziechowski w swoim dziele Byron i jego wiek (II 519). Prof. Tarnowski twierdzi, że Król Zamczyska nie jest „tak pięknym, jako poezja, tak głębokim, jako alegoria, jak o nim mówią”. Podawszy szczegółowo wyjaśnienie symbolicznej i alegorycznej strony powieści, autor dochodzi do wniosku, że „jest to nie tylko manifest rewolucyjny, ale i program republikański”. Jakkolwiek określenie to właściwie odpowiada treści jednego tylko z końcowych rozdziałów (Dalszy ciąg historii Machnickiego), a pomija to, czym jest nabrzmiała cała powieść: cześć dla wielkiej przeszłości narodu — to jeszcze, z tym zastrzeżeniem, zgodzić się na nie można. Ale kiedy krytykując artystyczną stronę powieści, tenże autor o jej bohaterze powiada, że „fanatyczny miłośnik zamku jest we wszystkim, co mówi, zimny, czczy i prozaiczny, jak jaki publicysta ówczesnego Towarzystwa Demokratycznego, silący się na zapał”, to na to zgodzić się trudno, i myślę, że sam autor byłby się wstrzymał od tej krytyki, gdyby przed jej napisaniem poznał współczesny Królowi Zamczyska Memoriał Goszczyńskiego o Galicji, zarysowujący bardzo wyraźnie różnicę poglądów między Goszczyńskim a Centralizacją Towarzystwa Demokratycznego na znaczenie narodowości polskiej dla przyszłości narodu polskiego.
Prof. Zdziechowski we wskazanym dziele wystąpił z oryginalnym, ale nie dość uzasadnionym poglądem na znaczenie Króla Zamczyska. Podług niego utwór ten ma być krytyką mesjanizmu polskiego, ponieważ Goszczyński przedstawił Machnickiego jako wariata, przeciwstawiając go realnie patrzącemu na świat otoczeniu. „Zrozumiał on (Goszczyński), że ideał Machnickiego zostawał w żywej sprzeczności ze światem rzeczywistym, że ludzkość, skąpana w »morowym powietrzu zimnego rozumu« nie była zdolna rządzić się samą miłością i że przeto wobec tej smutnej prawdy traciła rację bytu owa namiętna miłość ojczyzny, nie licząca się z teraźniejszością, zapatrzona w przeszłość, krzesząca z niej myśl dziejów narodowych, usiłująca świat cały do myśli tej nawrócić... jednym słowem miłość, która znajdowała swój wyraz w mesjanicznym ideale wieszczów naszych”. Otóż pomijając już to, że właściwie mesjanicznego pierwiastku w Królu Zamczyska, poza jedyną końcową aluzją do Ksiąg narodu polskiego, nie ma wcale, zgodzić się na przypuszczenie prof. Zdziechowskiego, że autor tej powieści chciał poddać krytyce ideały Machnickiego, nie można z tego prostego powodu, że Goszczyński nie zostawił żadnej wątpliwości co do swojej intencji w tym względzie. Przedstawił on wprawdzie Machnickiego jako obłąkanego, ale jego obłąkaniu, albo raczej pobudkom, z którego ono wypłynęło, przyznał bezwzględną wyższość nad usposobieniem jego trzeźwego otoczenia. Oto są jego słowa w Zakończeniu powieści, do tego otoczenia zwrócone, z którymi trudno się spierać: „O! gdybyście wy wszyscy takiego pomieszania dostali, ludzkość byłaby mędrsza, szczęśliwsza, niż jest dzisiaj”.
Wydanie obecne Króla Zamczyska opiera się na pierwodruku (Poznań 1842) i na tekście w edycji lipskiej Dzieł Seweryna Goszczyńskiego z r. 1870, jako przejrzanym i poprawionym przez autora. W przypiskach wskazano nieliczne, ale czasem ważne różnice, zachodzące między tekstami.
Przypisy:
1. wzbronny — dziś: wzbroniony; niedostępny. [przypis edytorski]
2. poezja rajska — przez poezję rajską rozumie zapewne Goszczyński opowiadania biblijne o stworzeniu pierwszych ludzi i o raju. [przypis redakcyjny]
3. wspomnień — w pierwodruku stale: spomnienie, spominać. [przypis redakcyjny]
4. od — w pierwodruku: do. [przypis redakcyjny]
5. Podniosłali się (daw.) — tu: czy to podniosła się; gdy się podniosła. [przypis edytorski]
6. olbrzyma mojej przeszłości — olbrzyma, wyobrażającego przeszłość mojego narodu. [przypis redakcyjny]
7. przypomniał się światu, że żyje — w pierwodruku: że jeszcze żyje. [przypis redakcyjny]
8. inną razą — dziś popr.: innym razem. [przypis edytorski]
9. gumno — część gospodarstwa wiejskiego przeznaczona na młócenie zboża lub na budynki gospodarcze. [przypis edytorski]
10. zamek odrzykoński — założony był jeszcze za Kazimierza Wielkiego, jeżeli nie wcześniej. Z powodu skalistego gruntu nazywał się Kamieńcem, a także z niemiecka Erembergiem (Herrenberg). Najdawniejsi znani dziedzice zamku, Morkorzewscy, od nazwy zamku Kamieńca zaczęli zwać się Kamienieckimi. Potem posiadaczami jego byli Stadniccy, Bonarowie, Firlejowie, Skotniccy i inni. Miewał on niekiedy po dwu właścicieli. Jeden z Firlejów (Mikołaj) posiadł znów cały zamek, a ten po jego śmierci bezpotomnej przeszedł po kądzieli do Jabłonowskich. W r. 1657 Jerzy Rakoczy, w zmowie z Karolem Gustawem wtargnąwszy do Polski, obległ zamek odrzykoński. Załoga długo się broniła, a gdy jej zabrakło żywności, tajemnymi przejściami podziemnymi przeszła do pobliskiego Krosna. Rakoczy zajął opuszczony zamek i zburzył go. Odbudowano go potem, ale już nigdy nie wrócił do dawnej świetności. W XVIII wieku uległ zupełnemu zaniedbaniu. Już wtedy zaczęto rozbierać jego mury na różne okoliczne budowy, o czym wspomina niżej Goszczyński. [przypis redakcyjny]
11. Hrabia Jabłonowski — rodzina Jabłonowskich, o której tu mowa, nosiła tytuł nie hrabiowski, ale książęcy, który otrzymała w XVIII w. od cesarza Karola VII. [przypis redakcyjny]
12. przed laty kilką — kilka lat temu. [przypis edytorski]
13. powziąć — w pierwodruku: powziąść. [przypis redakcyjny]
14. znaleźć kogoś dobrze — (kalka składniowa z fr.) odnieść pozytywne wrażenie ze spotkania z kimś; polubić kogoś. [przypis edytorski]
15. warować — tu: zabezpieczać. [przypis edytorski]
16. mierny — tu: średni. [przypis edytorski]
17. bark szerokich — tu: dobrze zbudowany; szeroki w ramionach. [przypis edytorski]
18. mimowiestny (daw.) — nieświadomy. [przypis edytorski]
19. przytomny — tu: obecny. [przypis edytorski]
20. nasuniony (daw.) — nasunięty. [przypis edytorski]
21. wyłączniej — tu: przeważnie, najczęściej. [przypis edytorski]
22. cyrkularny — związany z cyrkułem, tj. małą jednostką administracyjną; lokalny. [przypis edytorski]
23. cyrkuł (daw.) — okręg; mała jednostka administracyjna w zaborze rosyjskim; odpowiednik dzisiejszej dzielnicy lub gminy. [przypis edytorski]
24. wydrzeźniać — przedrzeźniać. [przypis edytorski]
25. bardzo a bardzo wiele — w pierwodr.: bardzo, o bardzo wiele. [przypis redakcyjny]
26. pojrzeć (daw.) — spojrzeć. [przypis edytorski]
27. prosiemy (dial.) — tak w pierwodruku. [przypis redakcyjny]
28. Wariatowi i Poecie — tak jest w wydaniu z r. 1870; w pierwodruku czytamy: Waryatowi poecie. [przypis redakcyjny]
29. jak żeby — jak gdyby. [przypis edytorski]
30. niebawnie — niebawem. [przypis edytorski]
31. od jakiegoś czasu — trzeba się domyślać: od upadku powstania listopadowego. Podana tu rozmowa odbywa się w parę lat potem. [przypis redakcyjny]
32. mogiła — tu: kopiec, pagórek. [przypis edytorski]
33. jak żeby — jak gdyby. [przypis edytorski]
34. przegrywek (daw.) — refren; przygrywka. [przypis edytorski]
35. nadziemską — w pierwodruku: nieziemską. [przypis redakcyjny]
36. ku niemu; (...) jego odwiedzin — forma grzecznościowa; dziś: ku panu, pana odwiedzin itp. [przypis edytorski]
37. Wieża Sennaru — wieża Babel, która podług Biblii (Genesis 10,11) zbudowana była w ziemi Sennaar nad Eufratem. [przypis redakcyjny]
38. z widocznym umysłem — tu: rozmyślnie, wyraźnie celowo. [przypis edytorski]
39. poznałem go — forma grzecznościowa: poznałem pana. [przypis edytorski]
40. przed laty kilką — kilka lat temu. [przypis edytorski]
41. jak żeby — jak gdyby. [przypis edytorski]
42. naklektać — tu: naopowiadać, nagadać. [przypis edytorski]
43. panował nad nim — w pierwodruku: panował mu. [przypis redakcyjny]
44. szczerota — szczerość. [przypis edytorski]
45. żebym — tu: gdybym. [przypis edytorski]
46. jak żeby — jak gdyby. [przypis edytorski]
47. rzęsny (daw.) — tu: obfity, rzęsisty. [przypis edytorski]
48. pojrzeć (daw.) — spojrzeć. [przypis edytorski]
49. mimowiestny (daw.) — nieświadomy. [przypis edytorski]
50. zamek, jaki był przed wiekami — patrz objaśn. do tego ustępu we Wstępie, III: Wpływ poezji mickiewiczowskiej. [przypis redakcyjny]
51. wiedzieć (reg.) — tu: znać. [przypis edytorski]
52. okropna przeszłość miejsca zawisła przed myślą — podany tu obraz miejsca tortur i cmentarzyska więziennego powstał prawdopodobnie pod wpływem pokrewnego obrazu w Nieboskiej Komedii Krasińskiego (Orcio i Mąż w więzieniu podziemnym). [przypis redakcyjny]
53. uważać — tu: zauważać. [przypis edytorski]
54. przechód (daw.) — przejście. [przypis edytorski]
55. z całą potęgą — w pierwodr.: i z całą potęgą. [przypis redakcyjny]
56. jak żebyśmy — tu: jak gdybyśmy. [przypis edytorski]
57. od oka — dziś: na oko. [przypis edytorski]
58. zasłoniony — dziś: zasłonięty. [przypis edytorski]
59. wnijście (daw.) — wejście. [przypis edytorski]
60. pożyć (daw.) — spożyć. [przypis edytorski]
61. przeniewierzyć (daw.) — sprzeniewierzyć. [przypis edytorski]
62. znajdować (daw.) — (kalka z fr.) oceniać; odnosić wrażenie. [przypis edytorski]
63. wety (daw.) — deser. [przypis edytorski]
64. przedstawa (daw.) — przedstawienie. [przypis edytorski]
65. znalazłem się — w wydaniu z r. 1870: znajdywałem się. [przypis redakcyjny]
66. panuje — w pierwodruku: pracuje. [przypis redakcyjny]
67. jak żeby — jak gdyby. [przypis edytorski]
68. jak żeby — jak gdyby. [przypis edytorski]
69. uważana — w pierwodruku: zauważana. [przypis redakcyjny]
70. kilkanaście — w oryginale kikanaście. [przypis edytorski]
71. jak żeby — jak gdyby. [przypis edytorski]
72. nadzwyczajnej mojej przychylności — w wyd. z r. 1870 brak ostatnich trzech słów. [przypis redakcyjny]
73. powziąć — w pierwodruku: powziąść. [przypis redakcyjny]
74. spółczesny (daw.) — współczesny. [przypis edytorski]
75. zarzeczywisty (daw.) — nierzeczywisty. [przypis edytorski]
76. nazwisko (daw.) — nazwa. [przypis edytorski]
77. szepczące — w wydaniu z r. 1870: szepczące. [przypis redakcyjny]
78. kosztur, właśc. kostur — 1. kij (laska) służący do podpierania się; 2. drąg rozbijający twardą ziemię. [przypis redakcyjny]
79. trefniś — błazen. [przypis edytorski]
80. jak żeby — jak gdyby. [przypis edytorski]
81. upamiętanie — dziś: opamiętanie. [przypis edytorski]
82. nasamprzód (daw.) — najpierw. [przypis edytorski]
83. z całym urokiem — w pierwodruku: za całym urokiem. [przypis redakcyjny]
84. Ale też odtąd jeszcze mocniej... — W wydaniu z r. 1870 w ostatnich dwóch zdaniach, widocznie przez omyłkę, opuszczono niektóre wyrazy, i powstał taki dziwoląg: Ale też odtąd jeszcze mocniej zacząłem wchodzić w znajomość z nim jeszcze bliższą. [przypis redakcyjny]
85. wyciśniony (daw.) — wyciśnięty, odciśnięty. [przypis edytorski]
86. czytanie romansów — zobacz Wstęp III: Wpływ poezji mickiewiczowksiej. [przypis redakcyjny]
87. całą przeszłość — w wydaniu z r. 1870, widocznie przez omyłkę, wydrukowano: całą przyszłość. Trudno przypuścić, żeby sam poeta świadomie dokonał tej zmiany, gdyż sprzeciwia się jej sens całego poprzedzającego ustępu. Wprawdzie o parę stron niżej Machnicki powiada o sobie: Jak na dłoni ujrzałem całą moją przeszłość, objąłem ją jednym spojrzeniem, a całą przyszłość w jednej tylko postaci, w postaci zamku, ale odnosi się to do innej chwili, już po przełomie, który w nim nastąpił, i nie chodzi tu o przeszłość i przyszłość narodu, ale własną Machnickiego. [przypis redakcyjny]
88. jak żeby — jak gdyby. [przypis edytorski]
89. uderzyło na mnie z szumem i wściekłością pszczół rozdrażnionych — Prawdopodobnie obraz przedstawiający „szum i wściekłość pszczół rozdrażnionych” tak przypadł do artystycznej wyobraźni Słowackiego, iż odtworzył go, zapewne nieświadomie, w Królu Duchu, naturalnie z różnymi zmianami, w rapsodzie o Bolesławie Śmiałym. [przypis redakcyjny]
90. umarł we mnie dawny człowiek, a narodził się nowy — słowa te przypominają napis z Prologu III części Dziadów: Gustavus obit... Natus est Condratus. [przypis redakcyjny]
91. jak żeby — jak gdyby. [przypis edytorski]
92. dyplom — w pierwodruku: dyplomata. [przypis redakcyjny]
93. uwiędły czerwony listek — o podobieństwie Machnickiego do Gustawa z Dziadów patrz we Wstępie rozdział III: Wpływ poezji Mickiewiczowskiej. [przypis redakcyjny]
94. miałżeby to być — czyżby to miał być. [przypis edytorski]
95. marzyłem — w pierwodruku: mrzyłem. [przypis redakcyjny]
96. widzieć nie mogłem — trzeba dla usunięcia sprzeczności domyślać się słówka „naprawdę”: Widzieć naprawdę nie mogłem. [przypis redakcyjny]
97. przy sposobności — w pierwodr. zapewne omyłka druku: przy spokojności. [przypis redakcyjny]
98. napadniony (daw.) — napadnięty. [przypis edytorski]
99. opierał się — w pierwodruku brak słów: opierał się. [przypis redakcyjny]
100. w moim państwie — odnosi się to niewątpliwie do ostatniego konorowanego króla polskiego, Stanisława Augusta. Machnicki powiada zaraz potem o nim, że był podobny strojem do Stańczyka, chcąc zapewne w ten sposób napiętnować jego strój cudzoziemski, francuski, niepodobny do narodowego stroju dawniejszych królów polskich. [przypis redakcyjny]
101. ukorzeniu — w wydaniu z r. 1870: upokorzeniu. [przypis redakcyjny]
102. puścizna (daw.) — spuścizna. [przypis edytorski]
103. ręce uzbrajam tą miotełką mojej łaźni — według podania historycznego, zawartego w Kronice tzw. Galla-anonima, Bolesław Chrobry sam karał swoich wielmożów w łaźni rózgami. [przypis redakcyjny]
104. rozprawami kongresowymi — tak jest w wydaniu z r. 1870. W pierwodruku wydrukowano tylko: Cały świat był zajęty rozprawami. Stało się to zapewne wskutek wymagań cenzury poznańskiej. [przypis redakcyjny]
105. jak żeby — jak gdyby. [przypis edytorski]
106. możeż (daw.) — czyż może. [przypis edytorski]
107. gdy je matka pieści — w pierwodruku: co matkę pieści. [przypis redakcyjny]
108. wiedzieć (reg.) — tu: znać. [przypis edytorski]
109. przydłużej — dłużej; dość długo. [przypis edytorski]
110. jak żeby — jak gdyby. [przypis edytorski]
111. połozy — groźne węże, potwornej długości, które według ludowych wyobrażeń lęgły się na stepach ukraińskich. Mówi o nich Trembecki w początkowych wierszach Zofjówki: „a trawa bez kosy — Pokrewne Pytonowi mnożyła połosy”. [przypis redakcyjny]
112. dwa dni trwała — jest to alegoryczne przedstawienie ostatnich walk w Warszawie 6 i 7 września 1831 r. [przypis redakcyjny]
113. ukłaść (daw.) — ułożyć. [przypis edytorski]
114. więcej zyskasz, jak straciłeś — Patrz we Wstępie rozdział: Geneza Króla Zamczyska. [przypis redakcyjny]
115. przechód (daw.) — przejście. [przypis edytorski]
116. żebyście — tu: gdybyście. [przypis edytorski]
117. spółczucie (daw.) — współczucie. [przypis edytorski]
118. gumno — część gospodarstwa wiejskiego przeznaczona na młócenie zboża lub na budynki gospodarcze. [przypis edytorski]
119. huknienie (daw.) — huknięcie. [przypis edytorski]
120. rzęsny (daw.) — tu: obfity, rzęsisty. [przypis edytorski]
121. nieśmiertelny król — w pierwodruku czytamy tylko: powstałby jeden ogromny, nieśmiertelny król. W wydaniu z roku 1870 Goszczyński, chcąc rozwiązać zagadkę zawartą w tym powiedzeniu Machnickiego, do wyrazu „król” dodaje słowo: miliony, mając naturalnie na myśli wszechwładztwo ludu polskiego. [przypis redakcyjny]
122. śmieją — w wyd. z r. 1870: co się dzisiaj ze mnie tak naśmiewają, poczem bezpośrednio: ubiorą się sami itd. [przypis redakcyjny]
123. ciało jego umarło — porównanie narodu polskiego do Chrystusa, który umarł i zmartwychwstał, jest tu niewątpliwie echem ostatnich ustępów Ksiąg Narodu Polskiego, tych mianowicie: „I umęczono Naród Polski, i złożono w grobie, a królowie wykrzyknęli: zabiliśmy i pochowaliśmy wolność.” „A wykrzyknęli głupio...” „Bo Naród Polski nie umarł; ciało jego leży w grobie, a dusza jego zstąpiła z ziemi, to jest z życia publicznego, do otchłani, to jest do życia domowego ludów cierpiących niewolę...” „A trzeciego dnia dusza wróci do ciała i Naród zmartwychwstanie, i uwolni wszystkie ludy Europy z niewoli.” „I przeszło już dni dwa; jeden dzień zaszedł z pierwszym wzięciem Warszawy, a drugi dzień zaszedł z drugiem wzięciem Warszawy, a trzeci dzień wnidzie, ale nie zajdzie”. [przypis redakcyjny]
124. pojrzeć (daw.) — spojrzeć. [przypis edytorski]
125. jak żebym — jak gdybym. [przypis edytorski]
126. z pośrodka (daw.) — spomiędzy. [przypis edytorski]
127. nadziemskość — nieziemskość. [przypis edytorski]
128. zobaczymy — w pierwodruku: zobaczemy. [przypis redakcyjny]
129. Wstęp — autorem Wstępu jest historyk literatury Józef Tretiak (1841–1923), profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego. [przypis edytorski]
130. księciu — w źródle: X. [przypis edytorski]
131. Russo (daw.) — właśc. Jean-Jacques Rousseau (1712–1778). [przypis edytorski]
132. wzbronny (daw.) — wzbroniony, niedostępny. [przypis edytorski]
133. Kamieńca — w książce czytamy „kamienia”, co jest najpewniej błędem, pochodzącym ze złego odczytu rękopisu, bo zamek nazywano zawsze Kamieńcem. [przypis redakcyjny]
134. w tym portreciku mamy bardzo wierną podobiznę Króla Zamczyska — w liście do prof. Stanisława Kota z dnia 18 VI 1921 r. [przypis redakcyjny]
135. ruski — tu: ukraiński. [przypis edytorski]
136. Aligieri, właśc. Dante Alighieri (1265–1321) — poeta włoski, autor Boskiej Komedii. [przypis edytorski]
137. jak żeby — jak gdyby. [przypis edytorski]
138. Co za związek (...) nie wyobraził sobie błazna. — St. Tarnowski: Jan Matejko, Kraków 1897, str. 63–64. [przypis redakcyjny]