Czarci Skok
Zapuściło jesienne słonko złotooki niewód92 pomiędzy pnie rapatych jesionów, jaworów, spławiło w czerwonej topieli zrudziałą usłoń rozkali.
Na zachód mu było, na rychły — po znojnej, latowej zgorzeli, na zbożny, późny wczas... Więc gasło.
Zagrała żagwicami wichrów debra93, miotnęły się w niebo wyzewem krzesanice...
Poniknąć im było za chwilę, zanurzyć się w nocnej omroce... Więc płomieniały pod koniec. Już chyłkiem pełzał po zboczach zdradliwy ćmuk, podlizywał stoki, zarzucał ponure więcierze w głębiny pieczar...
Tylko hań górą na przełęczy jasno było i krwawo. Spodem w rozpadli gruchotała po żwirowisku woda głęboko, że pod mrok okiem nie dojrzysz. A po dniu strach patrzeć; parów bo do cna zjeżony iglicami graźni, co od dołu się stożą i od samego wejrzenia kolą. Toż i nikt nie zaglądał w roztokę, gdy mu przełękiem94 droga wypadła.
Przerzucała się powyż ścież95 ściągła jak dziewuszyna przewiązka, stroma, wyboista: chyba biesowi poręczna, gdy pod nockę wiatrową do kochanic w zaloty wędruje. Nie darmo Czarcim Skokiem nazwano.
Rzadkoć i nieochotnie puszczali się ludziska tym zawodnym wykrotem, chyba że na czasie zbywało, a pośpiech przynaglał. Właśnie widniał żywo, zatopion w powodzi słońcowej, jak skrzącą zaworą sprzęgał skalne wirchowiska.
Po brzegach wgłobiły się w opoczyste podglebie szaroty, zazierały w otchłań nieulęknione badyle czartopłochu. Drapieżna krasa była i twarda. Nie dziwota: orłowe grodzisko... Z nagła na grzbiecie od lewicy ozwały się wartkie stąpania i głosy; ludzie widno nadciągali ku perci. Jakoż i przyspiali niebawem zamajaczywszy w żlebowej gardzieli. Odprowadzał Wonton Ostapa na gody, jakie miał nazajutrz z gospodarską dziewką odprawiać, a że już spóźniona zdała się chwila, zasię przed weseliskiem trza było jeszcze coś niecoś przyładzić, przeto rzucili się przełęczą z kiełza przemierzając drogę.
Młodszy szedł w poprzód, cały w pośmiechach, zradowany szczęsną żeńbą — Wonton z nawisłą głową z zapamiętaniem jakowymś naśladował kroki bratowe.
Lica schylonego widać nie było ni oczu, lecz kiedy od czasu do czasu prostował się w górę, postrzegałeś twarz ziemią bardziej niż ludzkim ciałem patrzącą, w jagodach zapadłą jamami, przeżartą. Tylko źrenice mu pełgotały gromnicznym światłem gdzieś głęboko, głęboko w jaskiniach oczodołów. We wsi gadali, że człek to już strawiony do przyciesi. Bo i prawda: ostatkami gonił...
Dziwnie bo, dziwnie bywa na tym tu ziemskim postoju i przeróżne ludziska snują się po obłędliwych lasach świata tego.
Idzie ci człek, idzie niby narokiem96, aż tu się nie opatrzy, gdzie i po co zawitał. Na pokaz własnowolny, a w rzeczy jako to łątko konopne, wiatrów igrzysko napolne. Wije się to, krąży, a wkoło, a wkoło wartoli... Dolo ty, dolo człowiecza...
Przywrze niejeden wierzeniem do czegoś tak krzepko97, rozeprze się skalnym zamczyskiem w posadach tak rozłogo98, że go stamtąd nie wyruszyć. A wierzenie owo rozliczne. Jeden się klnie Bogiem, drugi biesowi przykłonną99 cześć niesie, poniektóry z innymi się siłami zmaga.
Zaklęci owych mocy wyzwiskiem najcięższym mozołom wydolą, jakby wsparci na tajemnych barach po szczerby reglowe się dźwigną.
Nie odgadniesz pono100 nigdy, kto ich tak mocarzy101 — one włady102 ciemne, którym zawierzą, czy własny duch wierzeniem stalny103?
Bo znikąd nie wiesz, zali104 są naprawdę.
Może to z człeka własnej duszy na świat wychodzą mocarki?
Jeno że sam inędy105 źródliska dopatruje.
O takich mówią, że z Bogiem abo106 ze złym107 społecznie108 trzyma. Lichoć tam przezna109, z kim — może i z sobą samym?...
Ale bywa też ponierazu owo zbratanie we wierze straszne dla ludzkiej doli, gdy wyświęci swą wtórą wywrotną stronicę.
Wtedy obraca się na sojuszników i wspólnym, świętym słowem o ziem110 powala wierzących.
Tak też bywa, gdy klątwa zawiedzie piorunową chmurę nad głową tego, co jej wiarę daje.
Na to piekielne pozwanie bogi tajne jakoweś, wspólne obojgu bożyce stawić się muszą, by świadczyć ich wierze potęgą karzącą...
Bo nie przeklnie nigdy ten, co nie wierzy...
Tak ci się zawiązuje wspólnota, klątewna sprawa między tą trójcą nieludzką i toczy się, toczy, aż spełni...
Zaś spełnić się musi, bo wierzą.
A może i nie ma trójcy, nie postał i ślad tajnych mocarzy, jeno dwa duchy człowiecze wzajemną się silą wszechwładą...
Boć nie przenikniesz, czy Bogiem klnie, czy duchem własnym. Na jedno wyjdzie — byle wierzyli. Kiedyś, po wszystkim powiedzą ludzie:
— Bóg skarał.
Czy po prawdzie, nie wiada111. Może sam siebie. Może go własna dusza spełnić klątwę niewoli. W mrokach bo brodzim112 wszyscy, we mgławych i nikt nie pewien, dlaczego.
Bywa i druga moc duszna, po równo straszna i władna. Potęga niewiary. Choćby go ojciec, mać rodzona na sąd Boży pozwali, klątwą obrali, nic mu to — zurąga i dziwo: nic mu się złego nie przygodzi. Bywają, bywają ostapowe ludziska!
I ci mocarni, przewładni, lecz, zda się, inaczej. Mroczno bo pośród nas, ćmawo i wieczyście bytujemy na oparzeliskach młaczanych, bez postanku dymiących, mglicami zasnuci, że brat brata w poćmie nie odróźni. Ziemni posieleńcy113!
Jedno z tych odparów wyziera, jedno krwawiącym ślepiem łzawi: krzywda! Okrutna, bezwinna krzywda ludzka!...
I to powieczne pytanie: „Przeczże? Dla jakiej przewiny?”.
Pytał i Wonton, wypatrywał od roku, od onej godziny i po dziś dzień nie odzierżył odparcia. Więc zmarniał do szczętu i spiołuniała mu dusza...
Weszli na Czarci Skok.
— Ostap! Bracie, daj rękę, cno114 mi jakoś wedle115 osierdzia!
— Naści116, boju! A dzierż się krzepko!
— Bóg zapłać: tak raźniej...
Szli dalej. Ostap, co przodował, trzymając w podanej w tył ręce dłoń brata, rzucał po wirchach spokojne wejrzenia, zagłębiał rysie oczy w żlebowe kotliny. Wtem poczuł, że ręka Wontona poczyna dziwnie jakoś drżeć w jego, ni to by ją coś wyrywało, ni to sam swobodził... Po razu wywinęła mu się z garści i w owejże chwili posłyszał za sobą nagły szmer, jakby kto drugiego ze ścieży w chłań strącił... Wartko się obejrzał; Wontona już na perci nie było, jeno tam w dole rzuciła mu się raz w oczy ostatni bratowa opończa...
Bez krzyku go zmiotło, bez jęku.
A był to dzień Ofiarowania Przeczystej Panienki, gdy już liście rzęsnym pokotem zalega, słonko u stoku się waży, a po polach, po szerokich porozwiesza mgławe czechła jesienny, cichy smęt...
Ostap przyostanowił się.
— Staryli117 to, czy sam?
Hm!...
i krzyknął w bezdeń.
— Głupi ty! A przeczżeś118 wierzył!?
Rechotem odgrzmiały skaleniska.
Postał jeszcze czas jakiś na samym środku zawrotnej przełęczy jakby na wyzywy119, z urągiem... czekał, aż się słonko w niż pokładzie. Wtedy zaniósł się śmiechem raz jeszcze i gwizdając120 puścił w drogę: śpieszyło mu się na weselisko; najcudniejszą dziewkę z sioła w łoże brał — Ksenię czarnobrewą.
Przypisy:
1. przeźrały (daw.) — przejrzały. [przypis edytorski]
2. zwiezion (daw.) — forma skrócona przym. r.m.; dziś tylko: zwieziony. [przypis edytorski]
3. sprzęt (daw.) — tu: zbiory; zbożny sprzęt: zbiory zbóż. [przypis edytorski]
4. płań a. płania (daw.) — rozlewisko; także: ploso. [przypis edytorski]
5. sposoczyć (neol.) — oblać posoką (tj. krwią), tu: oblać krwawym blaskiem. [przypis edytorski]
6. schutnieć — poddać się działaniu chuci (tj. pożądania). [przypis edytorski]
7. zapad (z ros.) — zachód. [przypis edytorski]
8. hań (gw.) — tam. [przypis edytorski]
9. wrótnia — wrota, drzwi. [przypis edytorski]
10. czahary — porośnięte krzewami, trawami i niskopiennymi drzewami mokradła. [przypis edytorski]
11. snać a. snadź — widocznie, najwyraźniej. [przypis edytorski]
12. bez postanku — nieustannie. [przypis edytorski]
13. stróża — straż, czaty, warta. [przypis edytorski]
14. postawion (daw.) — skrócona forma przym. r.m.; dziś tylko: postawiony. [przypis edytorski]
15. gdy się stary (...) wybrali (gw.) — forma grzecznościowa czasownika w lm w odniesieniu do rzeczownika lp; dziś: gdy stary wybrał się. [przypis edytorski]
16. przyodziewa (gw.) — ubranie, odzienie. [przypis edytorski]
17. włada — władza, moc. [przypis edytorski]
18. nie lza (daw., gw.) — nie wolno, nie sposób. [przypis edytorski]
19. czegoś — czemuś, z jakiegoś powodu. [przypis edytorski]
20. rozłogi — tu: rozłożysty, szeroki. [przypis edytorski]
21. śmigły — szybki, zwinny; smukły i wysoki. [przypis edytorski]
22. prawić (daw., gw.) — mówić. [przypis edytorski]
23. przystać (daw., gw.) — zgodzić się. [przypis edytorski]
24. niedziela (daw.) — tu: tydzień. [przypis edytorski]
25. doma (daw., gw.) — w domu. [przypis edytorski]
26. trocha (daw., gw.) — trochę. [przypis edytorski]
27. wychynąć (daw., gw.) — wydostać się. [przypis edytorski]
28. przeczże (daw., gw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; inaczej: czemuż to, dlaczegóż. [przypis edytorski]
29. nie wiada (gw.) — nie wiadomo. [przypis edytorski]
30. duby — głupstwa, bzdury. [przypis edytorski]
31. nie potrzać było (...) brać — nie potrzeba ci było brać; nie powinieneś był brać. [przypis edytorski]
32. pojoneś (gw.) — pojąłeś (tu: za żonę). [przypis edytorski]
33. być (...) kaziła — skrócone od: by ci kaziła. [przypis edytorski]
34. hardoś się nosił (gw.) — hardo się nosiłeś; dumnie się zachowywałeś. [przypis edytorski]
35. junosza (daw.) — młodzieniec. [przypis edytorski]
36. córkęć powiła — skrócone od: córkę ci powiła; urodziła ci córkę. [przypis edytorski]
37. zabaczyć (daw., gw.) — nie zauważyć; przeoczyć. [przypis edytorski]
38. ponoś a. ponoć — podobno, zapewne. [przypis edytorski]
39. karmia — karma, pokarm. [przypis edytorski]
40. pierzga — przetworzony przez pszczoły pyłek kwiatowy, zmieszany z miodem i wydzieliną gruczołów ślinowych owadów, stanowiący ich pożywienie w okresie jesienno-zimowym. [przypis edytorski]
41. pozierać (gw.) — spoglądać. [przypis edytorski]
42. wieczór bo był (gw.) — bo też wieczór był. [przypis edytorski]
43. zdzierżyć (daw., gw.) — wytrzymać. [przypis edytorski]
44. pod czas — tu: tymczasem. [przypis edytorski]
45. mróz go zajął po pacierzu — przeleciał go dreszcz po plecach (po kręgosłupie). [przypis edytorski]
46. gromem — tu: błyskawicznie. [przypis edytorski]
47. imać czego (daw., gw.) — chwytać za co, brać się za co. [przypis edytorski]
48. krzepciej (daw., gw.) — mocniej, silniej. [przypis edytorski]
49. nalepa — w dawnych domach wiejskich: część pieca, na której się wygrzewano i pod którą można było palić; przypiecek. [przypis edytorski]
50. borykać się — zmagać się. [przypis edytorski]
51. z nienagła — nie nagle; z wolna. [przypis edytorski]
52. najmita — chłop pozbawiony wszelkiej własności, zmuszony zarobkować sprzedając swoją pracę, wynajmować się do pracy. [przypis edytorski]
53. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]
54. świta — sukmana, wierzchnie odzienie chłopskie. [przypis edytorski]
55. liście — tu: listowie. [przypis edytorski]
56. czechło a. czecheł (daw., gw.) — gzło, giezło, koszula; także: płócienny kitel, prześcieradło. [przypis edytorski]
57. rańtuch — fartuch. [przypis edytorski]
58. chera (daw.) — wietrzna, śnieżna pogoda; zamieć, zadymka. [przypis edytorski]
59. rozkiełzły — rozkiełznany. [przypis edytorski]
60. wiszar (daw.) — urwisko; także: roślina czepna; gęste, splątane, zwieszające się zarośle. [przypis edytorski]
61. młaczka — grzęzawisko. [przypis edytorski]
62. wnęcić się — wcisnąć się. [przypis edytorski]
63. pośledni (daw., gw.) — ostatni. [przypis edytorski]
64. lewada (daw., reg.) — nieporośnięta, okolona drzewami przestrzeń: łąka a. polanka. [przypis edytorski]
65. połogi (daw.) — lekko pochyły, spadzisty. [przypis edytorski]
66. słoboda — osada. [przypis edytorski]
67. pomni — forma 3.os.lp, inaczej: pamięta. [przypis edytorski]
68. warza — gotowany posiłek. [przypis edytorski]
69. luźne rozpinał wniki i poszerzał oka — odpuszczał, przymykał oko, patrzył przez palce itp. [przypis edytorski]
70. obnosiły go baby — obgadywały go (...). [przypis edytorski]
71. sioło — wieś. [przypis edytorski]
72. rada by co zrobić — chętnie by coś zrobiła. [przypis edytorski]
73. poniechać — porzucić, zaprzestać. [przypis edytorski]
74. wydolić (gw.) — zdołać. [przypis edytorski]
75. zachwycić — tu: pochwycić, schwytać. [przypis edytorski]
76. szydny (daw.) — szyderczy, prześmiewczy. [przypis edytorski]
77. stęgły — tu: stężały, zastygły. [przypis edytorski]
78. odjęłaś — tu skrót od: odjęła się, wyzwoliła się, wyswobodziła się. [przypis edytorski]
79. obież (daw.) — obława; tu: obejma, krąg, uchwyt. [przypis edytorski]
80. ładziłoś — tu skrót od: ładziło się; układało się, przygotowywało się. [przypis edytorski]
81. pilić — szybko podążać, pilnie dążyć. [przypis edytorski]
82. ponierazu — nieraz, niejednokrotnie. [przypis edytorski]
83. kierdel — stado. [przypis edytorski]
84. przygodzić się (daw., gw.) — przytrafić się, zdarzyć się. [przypis edytorski]
85. poniosłaś — tu skrót od: poniosła się. [przypis edytorski]
86. hańtego (gw.) — tamtego. [przypis edytorski]
87. przeznać (gw.) — poznać, przewidzieć. [przypis edytorski]
88. cieszyć — tu: pocieszać. [przypis edytorski]
89. zaliś osłupiał (daw.) — czyś osłupiał, czy osłupiałeś. [przypis edytorski]
90. widno (daw., gw.) — widocznie. [przypis edytorski]
91. watrzany — pochodzący od watry, tj. od ogniska pasterskiego palonego przy szałasie. [przypis edytorski]
92. niewód — rodzaj sieci. [przypis edytorski]
93. debra a. debrza — wąska, płytka dolina; dolina o przekroju poprzecznym w kształcie litery V, powstała w wyniku działania erozyjnego wód okresowych na mało spoistym podłożu. [przypis edytorski]
94. przełęk — dziś: przełęcz. [przypis edytorski]
95. ścież — ścieżka, ścieżyna; droga. [przypis edytorski]
96. narokiem — według prawa. [przypis edytorski]
97. krzepko — mocno, silnie. [przypis edytorski]
98. rozłogo (dw., gw.) — rozlegle, szeroko. [przypis edytorski]
99. przykłonny — skłonny; chętny. [przypis edytorski]
100. pono — podobno, prawdopodobnie. [przypis edytorski]
101. mocarzyć kogo — utwierdzać kogo w sile, dawać komu moc. [przypis edytorski]
102. włady — siły. [przypis edytorski]
103. stalny — tu: stały, niezłomny. [przypis edytorski]
104. zali (daw., gw.) — czy. [przypis edytorski]
105. inędy — gdzie indziej. [przypis edytorski]
106. abo (daw., gw.) — albo. [przypis edytorski]
107. złe (daw.) — tu: zły duch, diabeł. [przypis edytorski]
108. społecznie — tu: razem, wspólnie. [przypis edytorski]
109. przeznać — dowiedzieć się. [przypis edytorski]
110. o ziem (daw. forma) — o ziemię. [przypis edytorski]
111. nie wiada (gw.) — nie wiadomo. [przypis edytorski]
112. w mrokach bo brodzim — bo w mrokach brodzimy. [przypis edytorski]
113. posieleńcy — mieszkańcy. [przypis edytorski]
114. cno (gw.) — tu: słabo, bezsilnie. [przypis edytorski]
115. wedle (gw.) — w okolicy, przy. [przypis edytorski]
116. naści (daw., gw.) — masz. [przypis edytorski]
117. staryli to — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy to stary. [przypis edytorski]
118. przeczżeś (daw., gw.) — po coś; po co żeś. [przypis edytorski]
119. a wyzywy — wyzywająco. [przypis edytorski]
120. gwizdając — dziś popr.: gwiżdżąc. [przypis edytorski]