Epilog
Po długiej, nieskończenie długiej nocy ujrzałem nad sobą czyjąś twarz. Była znajoma mi i życzliwa. Podniosłem się i wyciągnąłem rękę. Ujęła ją dłoń ciepła i przyjacielska.
— Nie wolno się ruszać! — mówił ktoś pochylony nade mną.
— To pan, panie doktorze? — zagadnąłem, przemagając ogromne znużenie, które przyciskało mi powieki żelaznymi palcami.
— Nie wolno mówić — brzmiał ten sam głos z wielkiej oddali.
Wbrew zakazowi usiadłem na łóżku. Poznałem dr. Biegańskiego.
— Gdzie jestem? Czy Wierusz wrócił?
— U siebie w domu. Pana Wierusza nie znam.
— Kto mnie tutaj przyniósł? Czy od dawna tu leżę?
— Powoli, powoli. Proszę leżeć cicho i nie wykonywać żadnych gwałtownych ruchów. Przebył pan szczęśliwie nader poważną chorobę; wszelkie wzruszenia mogłyby panu zaszkodzić.
— Którego mamy dzisiaj? — rzuciłem okrążające pytanie.
— 26 lipca.
Policzyłem dni i zrobiło mi się nieswojo.
— Więc aż cały miesiąc leżałem w malignie?
— Mniejsza o to, od kiedy i jak długo; dzięki Bogu, niebezpieczeństwo minęło.
— Co to było? Chyba zapalenie mózgu? Co?!
— Panie Jerzy — odpowiedział wymijająco lekarz — co zależy na rodzaju choroby? Nomenklatura obojętna. Przeszło, minęło — myślmy o chwili obecnej. Jak się pan czuje?
— Jestem straszliwie wyczerpany.
— Naturalnie. Przez parę tygodni żywiłeś się pan niemal wyłącznie kwaśnym mlekiem w dawkach minimalnych.
— Czy był tu Wierusz?
— Nie było nikogo. Przyszły tylko pocztą z początkiem lipca dwa listy; leżą tam na biurku nie rozpieczętowane.
— Dziękuję panu, doktorze! Ocaliłeś mi życie.
Uścisnąłem mu rękę.
— Głupstwo. Teraz muszę odejść na parę godzin. Wieczorem zajrzę tutaj znowu. Pozwalam panu zjeść dobry rosół i kawałek białego mięsa; najlepiej coś z drobiu. Do widzenia!
Ledwo wyszedł, wyskoczyłem z łóżka.
— Listy, listy!
Drżącą ręką rozłamałem pieczęci. Pierwszy był od pani Stanisławy Grodzieńskiej z datą 28 czerwca.
„Łaskawy Panie Jerzy! — pisała matka Halszki. — Od czterech dni nastąpiło w chorobie Halszki szczęśliwe przesilenie; bóle ustały nagle 24 bm. w godzinach popołudniowych. Dr Biegański stwierdził, że znikła bez śladu zagadkowa przemiana krwi. Bogu Najwyższemu dzięki!... To cudowne, prawdziwie opatrznościowe ocalenie naszej dzieweczki musiało wywrzeć na niej silne i głębokie wrażenie. Zdaje się pod jego wpływem dojrzało w niej niezłomne postanowienie, by odtąd poświęcić życie wyłącznie Bogu i Jego chwale. Trzeba przyjąć to spokojnie, Panie Jerzy, uznać jej wolę, tak jak myśmy oboje z Henrykiem ją uznali. Widocznie to jej było losem przeznaczone...
Jutro wieczorem wyjeżdżamy do północnej Francji, do Trouville nad morzem. Tam Halszka rozpocznie swój nowicjat w klasztorze panien klarysek...
Żegnam Pana, Panie Jerzy, żegnam jak syna. Bóg mi świadkiem, pragnęłam widzieć Was Oboje połączonych węzłem małżeńskim, pragnęłam z duszy całej pobłogosławić Wasze drogie głowy. Lecz znać sądzonym było inaczej. Przyjm z pokorą wolę Nieba i pomyśl, że może od Twego wyrzeczenia się zawisło196 jej życie...
Szczerze życzliwa
Stanisława Grodzieńska”
Jak piorunem rażony siedziałem długo, wpatrując się bezmyślnie w pismo. W głowie huczało mi nieznośnie, gardło ściskały niewidzialne kleszcze. Machinalnie opuściwszy wzrok na adres listu drugiego, poznałem jej rękę. Błysk nieuzasadnionej nadziei rozdarł mrok rozpaczy. Otworzyłem kopertę. Z wnętrza wypadły dwa arkusiki papieru: jeden, pisany ręką Halszki, zawierał tylko te trzy słowa: „Przebaczam Panu. — Helena” — drugim był jeden z listów pisanych przeze mnie do Kamy: namiętny, pełen uwielbienia i szału.
Wzdrygnąłem się jak pod ukąszeniem węża. Straszliwa zemsta kochanki dosięgła mnie w samo serce... Ból ostry przeszył mnie na wskroś i pogrążył w odrętwienie. Głucha rozpacz zaległa martwotę domu i tłukła się bezsilna po ścianach. Jakiś biedny, słaby człowiek tarzał się w podrzutach katuszy i gryzł palce w nieludzkim cierpieniu. Biedny, marny człowiek...
Jęk mnie obudził żałosny, przeciągły jak wycie wichury. Tępym, automatycznym krokiem wywlokłem się z mieszkania...
Po drodze mijałem jakieś domy, ulice, spotykałem jakichś ludzi, odpowiadałem na czyjś ukłon. Ktoś mnie raz zaczepił i mówił coś do mnie żywo i wśród gestów, nie pamiętam co. Na rogu którejś z przecznic ktoś inny potrącił mnie w pędzie, omal nie obalił na bruk. Nie wziąłem mu tego za złe. Zatoczyłem się tylko jak pijany i poszedłem dalej...
Gdzieś już pod zachód zadzwoniłem do bramy znanego mi domu. Wyszedł sługa stary, w ciemnowiśniowej liberii197.
— Państwo w domu? — rzucam śmieszne pytanie.
— Wyjechali za granicę.
— Na długo?
— Nie wiem, proszę pana...
Brama zamknęła się z powrotem. Kalwaria włóczęgi bez celu rozpoczęła się od nowa. Znalazłem się wreszcie na Parkowej.
— Numer 6! — powtarza mi wciąż głos czyjś uparty. — Numer 6!
Jest, jest! Widnieje z daleka biała tabliczka z czarną szóstką na czole furtki. Bo tylko furtka została — żelazna furtka i siatka z zielonego drutu. He, he, he! Siatka otaczająca starannie, z pedanterią godną lepszej sprawy, czworobok z rumowia! Co?!... Jest i taster198 od dzwonka?... Czemuż by nie? Ocalał guzik i część drutu rozpiętego na parkanie.
Podnoszę palec i naciskam kontakt.
— Halo! Andrzeju, jesteś w domu?...
O ironio! O mocy przyzwyczajenia!
Wchodzę w obręb siatki; przemierzam jak lunatyk mały wirydarz199, zasypany w części odmiotami gruzu, i staję w samym sercu ruiny. Jest zachód i czerwony uśmiech słońca krwawi się na strzyży z wapna, tynku i cegieł. Ani śladu choćby jednej ściany, choćby ułamka muru, choćby wspomnienia zrębu. Wszystko na proch starte, na biały, sypki, chrzęszczący pod stopą miał... Co za pustka!...
Słyszę głos swój chrapliwy, zmieniony, obcy:
— Andrzeju! Andrzeju!
Z sąsiedniej willi wychyla się z okna nad granicznym parkanem głowa jakiejś kobiety.
— Kogo pan szuka?
— Czy pan Andrzej Wierusz wyjechał?
— Nie znam tego pana.
— Jak to? Sąsiad pani najbliższy, były właściciel tego domu.
I ruchem ręki wskazuję ruiny.
— Nazwisko mi zupełnie nie znane. Właścicielem był inżynier Rudzki, który zginął pogrzebany pod gruzami tej willi jeszcze przed 10 laty.
— A potem? Kto odbudował dom ten potem?
— Nikt. Od 10 lat miejsce leży odłogiem.
— To szaleństwo! Tutaj jeszcze przed miesiącem stał dom! Katastrofa nastąpiła 24 czerwca!
Kobieta uśmiecha się i patrzy na mnie w szczególny sposób.
— Pan uległ zapewne pomyłce. Może to przy innej ulicy. Te ruiny istnieją tu od 10 lat... — Uśmiecha się raz jeszcze i znika w głębi mieszkania. W głowie odczuwam nagły ból, na oczy kładzie mi się czarny, nieprzenikniony całun...
— Więc czym byłem ja od roku? Kim był Wierusz? Kim Kama?...
A może to wszystko jest snem tylko, złym, trującym czadem swych wyziewów snem?...
Nie! Nie!... Tu, na piersiach, mam jej list, jej pożegnalny list, streszczający się w trzech okrutnych słowach! To rzeczywistość, to straszliwa w swej prostocie rzeczywistość!...
Z królestwa zmory, z mrocznych snu krużganków wyniosłem na światło dnia tę jedną, tę jedyną pamiątkę...
Jesienią i zimą r. 1922.
Przypisy:
1. z umysłu — dziś: umyślnie. [przypis edytorski]
2. uwertura — wstęp (dosł.: wstępna część utworu muzycznego). [przypis edytorski]
3. kornet — biały, sztywny czepiec stanowiący nakrycie głowy zakonnicy. [przypis edytorski]
4. stela — pomnik nagrobny w formie obelisku a. kolumny. [przypis edytorski]
5. karma (sanskr.) — w hinduizmie i buddyzmie los wynikający z sumy czynów danej jednostki, realizujący się zasadniczo w następnym wcieleniu. [przypis edytorski]
6. ubikacja — tu: osobne pomieszczenie. [przypis edytorski]
7. najcelniejszy (daw.) — najlepszy, najważniejszy. [przypis edytorski]
8. safian — zabarwiona kozia skóra. [przypis edytorski]
9. fizjognomia (daw.) — twarz. [przypis edytorski]
10. niedostawać (daw.) — brakować. [przypis edytorski]
11. czczość — odczucie pustki i jałowości. [przypis edytorski]
12. wnosić (daw.) — wnioskować. [przypis edytorski]
13. larwa (daw.) — maska a. zjawa. [przypis edytorski]
14. fosforyzować — świecić w ciemności bladym światłem. [przypis edytorski]
15. podać się (daw.) — wychylić się w określonym kierunku. [przypis edytorski]
16. magnetyczne pociągnięcia — ruchy rąk służące wywołaniu hipnozy bądź wywieraniu wpływu na zahipnotyzowaną osobę. [przypis edytorski]
17. passy — ruchy rąk służące wywołaniu hipnozy bądź wywieraniu wpływu na zahipnotyzowaną osobę. [przypis edytorski]
18. członki (daw.) — kończyny. [przypis edytorski]
19. domino — rodzaj płaszcza z kapturem. [przypis edytorski]
20. grand — arystokrata hiszpański. [przypis edytorski]
21. vis-à-vis (fr.) — naprzeciwko; tu w znaczeniu figury tanecznej. [przypis edytorski]
22. kolon — szereg (z fr. colonne). [przypis edytorski]
23. passez (fr.) — przejście od jednej figury tanecznej do drugiej. [przypis edytorski]
24. seńor hidalgo (hiszp.) — panie szlachcicu. [przypis edytorski]
25. tour des mains (fr.) — nazwa figury tanecznej. [przypis edytorski]
26. sylfida — żeński duch powietrza. [przypis edytorski]
27. diamine! (wł.) — do licha! [przypis edytorski]
28. gros — większość, większa część. [przypis edytorski]
29. kolor „tango” — jaskrawy odcień pomarańczowego. [przypis edytorski]
30. chiromantka — osoba wróżąca z linii papilarnych. [przypis edytorski]
31. antrakt (fr.) — przerwa (dosł.: przerwa między aktami sztuki teatralnej). [przypis edytorski]
32. tur — tu z fr.: runda. [przypis edytorski]
33. ben toccato (wł.) — dobrze trafione. [przypis edytorski]
34. panteizm — utożsamienie Boga z przyrodą. [przypis edytorski]
35. panpsychiczny — oparty na przekonaniu, że obiekty przyrody nieożywionej posiadają duszę. [przypis edytorski]
36. Vivartha — słowo hinduskie, oznacza wirowy proces przejawiania się Boga we wszechświecie; vivartha = łacińskiemu vortex (lub: vertex) — wir. [przypis autorski]
37. après moi le déluge (fr.) — po mnie choćby potop; przen.: po mojej śmierci niech się dzieje, co chce. [przypis edytorski]
38. garden party (ang.) — przyjęcie w ogrodzie. [przypis edytorski]
39. strychulec (daw.) — deszczułka do wygładzania cegieł, tu przen.: coś, co wyrównuje. [przypis edytorski]
40. jurzyć się (daw.) — gniewać się. [przypis edytorski]
41. rozhowor (rus.) — rozmowa. [przypis edytorski]
42. adieu (fr.) — żegnaj (dosł.: z Bogiem). [przypis edytorski]
43. na wskos — dziś popr.: na skos. [przypis edytorski]
44. rogoża — tu: pałki tataraku. [przypis edytorski]
45. kierz (reg.) — krzak. [przypis edytorski]
46. wart (daw.) — nurt. [przypis edytorski]
47. pukiel (daw.) — lok. [przypis edytorski]
48. ubikacja — tu: osobne pomieszczenie. [przypis edytorski]
49. turmalin — minerał o czarnej barwie przechodzącej w ciemny granat lub zieleń. [przypis edytorski]
50. eksterioryzacja (z łac.) — doświadczenie przebywania duszy poza ciałem. [przypis edytorski]
51. mahatma — indyjski tytuł nadawany m. in. mistykom, tu: wtajemniczony. [przypis edytorski]
52. astralne condominium (łac.) — wg spirytystów przestrzeń opanowana jednocześnie przez dwa ciała astralne. [przypis edytorski]
53. all right (ang.) — w porządku. [przypis edytorski]
54. heterogeniczny (z gr.) — inny, należący do innego porządku. [przypis edytorski]
55. tarok a. tarot (wł.) — dawna gra karciana bądź talia do niej, używana również do wróżenia. [przypis edytorski]
56. spiritus dominat formam (łac.) — duch rządzi kształtem. [przypis autorski]
57. Heureka — Eureka, legendarny okrzyk Archimedesa, oznaczający „znalazłem” i wyrażający radość z odkrycia. [przypis edytorski]
58. in potentia (łac.) — w stanie możliwości, jako możliwość. [przypis edytorski]
59. heksagram (z gr.) — sześciokąt. [przypis edytorski]
60. inwolucja (łac.) — cofanie się w rozwoju. [przypis edytorski]
61. pirrusowe zwycięstwo — właśc. Pyrrusowe zwycięstwo, odniesione w sposób, który wyniszcza zwycięzcę, od imienia Pyrrusa, króla Epiru (319–272 p.n.e), ponoszącego w zwycięskich bitwach olbrzymie straty. [przypis edytorski]
62. triangulus ascendens (łac.) — trójkąt o wierzchołku skierowanym ku górze. [przypis edytorski]
63. Quod superius... (łac.) — Tak jak tam w górze — podobnież i tu na dole. [przypis autorski]
64. Hermes Trismegistos — bóstwo okresu hellenistycznego, łączące cechy gr. Hermesa i egipskiego Thota, patronujące wiedzy tajemnej. [przypis edytorski]
65. Et sicut omnes... (łac.) — I jako wszystko wyszło od jednego pomyśleniem jednego, tak wszystko wywodzi swój początek od tej jednej rzeczy: przystosowania. [przypis autorski]
66. Atma (sanskr.) — tu: dusza wszechświata. [przypis edytorski]
67. objaw — tu: objawienie się. [przypis edytorski]
68. linia helikoidalna (gr.) — linia spiralna, przypominająca gwint śruby. [przypis edytorski]
69. Vivartha — słowo hinduskie, oznacza wirowy proces przejawiania się Boga we wszechświecie; vivartha = łacińskiemu vortex (lub: vertex) — wir. [przypis autorski]
70. stauros (gr.) — krzyż. [przypis edytorski]
71. kteis (gr.) — kobiecy organ płciowy. [przypis edytorski]
72. Magna Mater Terrae (łac.) — Wielka Matka Ziemi. [przypis edytorski]
73. Matrix Admirabilis (łac.) — macierz przedziwna. [przypis edytorski]
74. kipiątek — wrzątek. [przypis edytorski]
75. Canidia — trucicielka wspominana w poezji Horacego. [przypis edytorski]
76. marrochino (wł.) — safian, tj. barwiona kozia skóra. [przypis edytorski]
77. Magiae naturalis libri XX (łac.) — Magii naturalnej ksiąg XX. [przypis edytorski]
78. Porta, Gianbattista (1541–1597) — lekarz włoski. [przypis edytorski]
79. treść — tu: wywar, esencja. [przypis edytorski]
80. dzielny — tu: mocny. [przypis edytorski]
81. grimoire (fr.) — księga magiczna, zwł. stara. [przypis edytorski]
82. konwentykiel — zebranie. [przypis edytorski]
83. kopystka — rodzaj drewnianej łyżki lub łopatki. [przypis edytorski]
84. mandragora-android — mandragora to roślina o korzeniu, który przypomina sylwetkę człowieka. [przypis edytorski]
85. homunculus (łac.) — sztucznie stworzony, niewielki człowieczek. [przypis edytorski]
86. ingrediencja (z łac.) — składnik. [przypis edytorski]
87. hektyczny (fr.) — chorobliwy a. wyrażający niepokój i podniecenie. [przypis edytorski]
88. wyraj (daw.) — odlot ptaków na zimę. [przypis edytorski]
89. androgyn (gr.) — obojniak, hermafrodyta, istota wyposażona w narządy właściwe dla obydwu płci. [przypis edytorski]
90. Baphomet — bóstwo rzekomo czczone przez zakon templariuszy wedle niechętnej im propagandy. [przypis edytorski]
91. bracia mistycznego Templu — templariusze. [przypis edytorski]
92. Tyfon (mit. gr.) — potwór, syn Gai i Tartarosa, utożsamiony z egipskim Sethem. [przypis edytorski]
93. Aryman — irańsko-perski bóg ciemności, uosobienie zła. [przypis edytorski]
94. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
95. posoch — laska stanowiąca symbol godności a. władzy. [przypis edytorski]
96. samka (daw.) — samica. [przypis edytorski]
97. bolero — taniec hiszpański. [przypis edytorski]
98. kuna — tu: obręcz. [przypis edytorski]
99. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
100. sodomita — osoba odbywająca stosunki płciowe ze zwierzętami. [przypis edytorski]
101. wiszar (daw.) — nawis skalny. [przypis edytorski]
102. mensa — stół stanowiący główną część ołtarza. [przypis edytorski]
103. upłaz — porośnięty trawą stok górski. [przypis edytorski]
104. Kostruban — imię mało znaczącego diabła z ludowych opowieści. [przypis edytorski]
105. strzyga — upiór żywiący się ludzką krwią. [przypis edytorski]
106. empuzy a. lamie (mit. rzym.) — upiory pod postacią pięknych kobiet, porywające i zjadające dzieci i młodych mężczyzn. [przypis edytorski]
107. kraśny (reg.) — czerwony. [przypis edytorski]
108. mór (daw.) — zaraza. [przypis edytorski]
109. mamuna — upiór z mitów słowiańskich, atakujący niemowlęta i ciężarne kobiety. [przypis edytorski]
110. Geburah — jedno z imion ducha ciemności występujące w żydowskiej Kabale. [przypis edytorski]
111. przecz (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski]
112. Adam-Lucifer — niektóre wierzenia utożsamiały Adama z Lucyferem, tj. aniołem zbuntowanym przeciw Bogu. [przypis edytorski]
113. Progrediaris! (łac.) — Postępuj! (Posuwaj się!). [przypis autorski]
114. Porro! (łac.) — Dalej! [przypis autorski]
115. sublimat — chlorek rtęciowy, stosowany m. in. jako środek dezynfekcyjny. [przypis edytorski]
116. Paracelsus (ok. 1493–1541) — lekarz i alchemik szwajcarski, jeden z twórców nowożytnej medycyny, zajmował się też wiedzą tajemną. [przypis edytorski]
117. De ente astrorum (łac.) — O istnieniu gwiazd. [przypis edytorski]
118. Archidoxis magica (gr.-łac.) — wiedza magiczna, wiedza tajemna. [przypis edytorski]
119. primum ens (łac.) — pierwiastek. [przypis edytorski]
120. ukarina — okaryna, ludowy instrument dęty wykonany z gliny. [przypis edytorski]
121. rapport (fr.) — łączność, związek. [przypis edytorski]
122. protoplazma — materia, z której składają się komórki żywych organizmów. [przypis edytorski]
123. tertium associationis magneticae (łac.) — trzeci element związku magnetycznego. [przypis edytorski]
124. triangulus magneticus (łac.) — trójkąt magnetyczny. [przypis edytorski]
125. stan somnambuliczny — stan hipnozy. [przypis edytorski]
126. passy — ruchy rąk służące wywołaniu hipnozy bądź wywieraniu wpływu na zahipnotyzowaną osobę. [przypis edytorski]
127. błędnik — tu: labirynt. [przypis edytorski]
128. postaw (daw.) — jednostka miary powierzchni tkaniny. [przypis edytorski]
129. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
130. znać (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
131. alembik — naczynie służące do destylacji cieczy. [przypis edytorski]
132. glewia (daw.) — klinga. [przypis edytorski]
133. daga (wł.) — odmiana krótkiego sztyletu. [przypis edytorski]
134. brakować (daw.) — wybierać. [przypis edytorski]
135. palium — rzymski gruby płaszcz. [przypis edytorski]
136. tripudia (łac.) — tańce wojenne oparte na trzech krokach. [przypis edytorski]
137. écrin magique (fr.) — magiczna szkatułka. [przypis edytorski]
138. srzeżoga — światło przeświecające przez mgłę a. dym. [przypis edytorski]
139. zasuty (daw.) — zasypany, tu: pokryty. [przypis edytorski]
140. bagier (daw.) — pogłębiarka. [przypis edytorski]
141. kleć — tu: nieudolnie sklecony budynek. [przypis edytorski]
142. filuternie — figlarnie, prowokująco. [przypis edytorski]
143. kaducznie (daw.) — diabelnie. [przypis edytorski]
144. monada (gr.) — podstawowa substancja duchowa, z definicji niezależna od wpływów otaczającej rzeczywistości (pojęcie z filozofii G. W. Leibnitza). [przypis edytorski]
145. astral (łac.) — wg spirytystów eteryczne ciało ożywiające organizm fizyczny i wiążące duszę z ciałem. [przypis edytorski]
146. ekspiacja — zadośćuczynienie. [przypis edytorski]
147. samowtór (daw.) — we dwójkę. [przypis edytorski]
148. hematyt — minerał zawierający duże ilości rudy żelaza. [przypis edytorski]
149. Tibi sunt Malchut et Geburah et Chesed per aeonas! (łac.) — Niech przez eony staną na twoje usługi Malchut i Geburah i Chesed. [przypis edytorski]
150. pektorał — ozdobny napierśnik noszony przez żydowskich arcykapłanów. [przypis edytorski]
151. trypod (z gr.) — trójnóg. [przypis edytorski]
152. Caput mortuum... (łac.) — Martwa głowo! Niechaj ci rozkaże Pan przez żywego i poświęconego węża!... Cherubie! Niechaj ci rozkaże Pan przez Adama-Jotchavah! Orle błędny! Niech ci rozkaże Pan przez skrzydła Byka!.. Wężu! Niech ci rozkaże Pan w znaku tetragramu przez anioła i lwa! Michale! Gabrielu! Rafaelu! Anaelu! Niechaj spłynie wilgoć przez ducha Eloim. — Niechaj trwa susza ziemi przez Adama-Jotchavahl — Niech się stanie przeźrocze niebios przez Jahve-Zebaoth. — Niech się stanie sąd przez ogień w mocy Michała! [przypis autorski]
153. tetragram (gr.: czteroliterowiec) — określenie imienia własnego Boga w Biblii, jako zapisywanego czterema literami hebrajskimi: JWHH. [przypis edytorski]
154. Exorciso te... (łac.) — Zaklinam cię, tworze wody, byś był mi zwierciadłem Boga żywego w dziełach Jego, źródłem życia i obmyciem się z grzechów! [przypis autorski]
155. mumia — Tutaj tyle co: ciało astralne, czyli Linga Sharira (termin Parascelsa). [przypis autorski]
156. Exorciso igitur... (łac.) — Zaklinam cię tedy, tworze ognia, przez znak pentagramu i w imię tetragramu, w których jest wola mocna i wiara prawa. Amen. [przypis autorski]
157. mdły (daw.) — słaby. [przypis edytorski]
158. święty Centurion — św. Florian, sprawujący funkcję centuriona (oficera) w armii rzymskiej. [przypis edytorski]
159. osęk — tu: bosak, drąg zakończony ostrzem i hakiem. [przypis edytorski]
160. dał pochop (daw.) — sens: stworzył okazję, skłonił. [przypis edytorski]
161. szatra (z tur.) — buda, szałas. [przypis edytorski]
162. wilegiatura (daw.) — dłuższy wypoczynek na wsi. [przypis edytorski]
163. billet doux (fr.) — liścik miłosny. [przypis edytorski]
164. hierofant (gr.) — kapłan kultu misteryjnego, przeznaczonego dla wtajemniczonych. [przypis edytorski]
165. namaz (tur.) — obowiązkowa modlitwa muzułmańska odmawiana pięć razy w ciągu dnia. [przypis edytorski]
166. chram (daw.) — świątynia. [przypis edytorski]
167. Eon — według religii gnostyckich istota pośrednicząca między stwórcą a istotami stworzonymi. [przypis edytorski]
168. ektoplazma — wg spirytystów galaretowata substancja wydzielana przez uśpione medium. [przypis edytorski]
169. flejtuch — tu: szmata. [przypis edytorski]
170. austeria (daw.) — zajazd, karczma. [przypis edytorski]
171. kamlot (z fr.) — uliczny sprzedawca gazet. [przypis edytorski]
172. buduarowy — przynależny do buduaru, tj. kobiecego pokoju do odpoczynku. [przypis edytorski]
173. astrosoma (gr.) — ciało astralne. [przypis edytorski]
174. psychometria (z gr.) — obecność śladów psychicznych osoby w zamieszkiwanej przez nią przestrzeni. [przypis edytorski]
175. pałuba (daw.) — niekształtna lalka. [przypis edytorski]
176. Akkadowie — lud semicki, zamieszkujący Mezopotamię od III tysiąclecia p.n.e. [przypis edytorski]
177. Glanvill, Joseph (1638–1680) — ang. filozof i demonolog. [przypis edytorski]
178. Wier (Weyer), Johannes (1515–1588) — niemiecki demonolog. [przypis edytorski]
179. Bodin, Jean (1530–1596) — fr. polityk i demonolog. [przypis edytorski]
180. Cardano, Geronimo (1501–1576) — matematyk, lekarz, filozof i astrolog włoski. [przypis edytorski]
181. Campanella, Tommaso (1568–1639) — filozof włoski. [przypis edytorski]
182. psychologie inconnue (fr.) — psychologia nieznana. [przypis edytorski]
183. Disquisitiones magicae (łac.) — badania magiczne. [przypis edytorski]
184. effigie (łac.) — w podobiźnie, za pośrednictwem obrazu. [przypis edytorski]
185. ad instar (łac.) — na podobieństwo. [przypis edytorski]
186. niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski]
187. pentateuch (gr.) — pięcioksiąg. [przypis edytorski]
188. Thesaurus Magicus (łac.) — skarbiec magiczny. [przypis edytorski]
189. Appendix (łac.) — dodatek. [przypis edytorski]
190. homunculus cerreus (łac.) — woskowy człowieczek. [przypis edytorski]
191. alias (łac.) — inaczej. [przypis edytorski]
192. clausura nigromanticae (łac.) — zamknięcie magiczne, konstelacja magiczna (mowa o czarnej magii). [przypis edytorski]
193. łątko (daw.) — kukiełka. [przypis edytorski]
194. żgło (daw.) — koszula śmiertelna. [przypis edytorski]
195. reprobacja (z łac.) — dezaprobata a. potępienie. [przypis edytorski]
196. zawisnąć (daw.) — zależeć. [przypis edytorski]
197. liberia — oficjalny strój służby. [przypis edytorski]
198. taster — tu: przycisk. [przypis edytorski]
199. wirydarz (daw.) — czworoboczny dziedziniec, zwykle z ogrodem. [przypis edytorski]