XVIII
Na początku września tegoż roku Borowicz, jako już młodzian „dojrzały” i cywilny, przybył do Klerykowa z wakacji niby to w celu załatwienia jakichś spraw koleżeńskich niecierpiących zwłoki. Ogorzała twarz jego była chuda, wzrok mu płonął. Od wyznania w parku miłości spojrzeniami, bez słów, nie widział „Biruty” ani razu. Na próżno szukał jej wszędzie, na próżno czatował po rogach ulic, w bramie sąsiedniej kamienicy, w parku, u ścian gimnazjum żeńskiego, we dnie i nocami. Zginęła dlań, jakby się w ziemię zapadła. Wiedział tyle tylko, że jest w Klerykowie i że zdaje na patent dojrzałości. Egzamina pisemne i ustne, wręczenie świadectw, uczta pożegnalna, zdjęcie mundurów, ostatni dzień i ostatnia noc w Klerykowie — wszystko to minęło dla niego jak nierzeczywistość luźnie tycząca się jego osoby. Wakacje spędził w domu ojca, który zapadł był bardzo na zdrowiu. Marcin musiał prowadzić całkowicie gospodarstwo folwarczne, pilnować sianokosu i żniw. Gdy już wszystko sprzątnął, wyrwał się z domu na kilka dni. Ledwie wysiadł z bryczki, umył się w zajeździe i pędem wybiegł z jego bramy — padł w otwarte ramiona „starej Przepiórzycy”. Babcia rozpłakała się z miejsca.
— Takiś to ty, Marcinek, taka to dobroć w twoim sercu... Gimnazjum skończyłeś, patent masz w garści, a do starej, co cię tylim ssipalcem widziała, nie przyszedłeś powiedzieć: — adiu Fruziu, jadę se w świat! Ładnie to tak, godzi się to tak? A przecie my z twoją matką nieboszczką...
Nie było sposobu. Marcin musiał razem z nią iść na uroczystą kawę. Stanąwszy we drzwiach znajomego mieszkania, ujrzał przed sobą radcę Somonowicza drepcącego po izbie. Staruszek był już teraz całkiem zgarbiony. Plecy wygięły mu się w pałąk, a końce długiego surduta jak opuszczone skrzydła wiewały z obudwu359 stron skulonej figury. Radca posunął się bardzo od czasu śmierci kolegi Grzebickiego. Już teraz nikt prawie nie rozumiał tego, co mówił o przyczynach, powodach i błędach rewolucji 31 roku, nikt nie akceptował ani przeczył ze świadomością rzeczy. Radca patrzył na Marcina wytrzeszczonymi oczyma i nie poznawał.
— Nie mam... — mruczał — nie mam waćpana, wcale nie mam przyjemności...
— Cóż radca znowu wyprawiasz — zakrzyknęła na niego „stara Przepiórzyca”. — Przecie to nasz Borowicz, Marcinek...
— A prawda — mamrotał Somonowicz — przecie to nasz Borowicz... Marcinek... — ale patrzył nań wciąż z niedowierzaniem i sromotnym opuszczeniem dolnej wargi. Dopiero po upływie pewnego czasu nagle krzyknął:
— Ba, cóż mi gadacie? Przecie to jest ten smarkaty Borowicz, Marcinek Borowicz, co tu mieszkał!
— To pan radca teraz mię dopiero poznaje?... — zaśmiał się przyszły student.
— Ale bo z waćpana tyli koń wyrósł, że ani sposobu! Patrzcież się państwo!... Czemuż to znowu mundur zdjąłeś i latasz w cywilnej szacie?
— Albo to nie czas, panie radco? Skończyłem gimnazjum.
— O, jak mi Bóg miły! — zakrzyknął staruszek. — Gimnazjum skończył! No i cóż teraz — do ojca na wieś walisz?
— Ale gdzież tam — jadę do Warszawy...
— A ty tam po co?
— No, na uniwersytet.
— Jest! Znowu na uniwersytet... Co ci po tym, wal na wieś, zajmij się interesami starego!...
— Nie, ja pojadę do Warszawy.
Radca odął360 bezzębne usta, wytrzeszczył oczy i ruszył w swój pochód z kąta w kąt stancyjki. W czasie tej rozmowy zza portiery ukazała się panna Konstancja. Borowicz wyciągnął do niej rękę z serdecznym uściskiem. Pannisko, zestarzałe już zupełnie, szepnęło swoje: — a, powinszować!... — i zasiadło w kącie izby do roboty na drutach. Od czasu do czasu panna Konstancja rzucała okiem na barczystą postać Marcina z wyrazem wielkiego smutku. Wszystko na ziemi krzewiło się, mężniało, szło dokądś z furią w życie, oprócz niej, oprócz niej jednej, co wrosła w swe miejsce niby drzewo, niby drzewo próchniejące. Z sąsiedniego pokoju wysunął się młody Przepiórkowski, łysy już jak kolano, przywitał się z Marcinem i siadł w drugim kąciku. „Stara Przepiórzyca” zarządziwszy, jakie imbryki mają być przystawione, wróciła do pokoju i rzekła:
— O nas to już wiesz pewno, Marcinek?
— Cóż ja mam wiedzieć?
— No, jak to? Że nam stancję zamknęli...
— Pierwsze słyszę!
— Tak, tak! Kriestoobriadnikow wezwał mię do siebie przed dwoma tygodniami i zapowiedział, żebym sobie kosztów oszczędziła, bo on nam stancji trzymać nie da, niby katoliczkom. Od tego, powiadał, będą specjalne Moskiewki, a następnie jakieś tam internaty.
— Czy podobna? — rzekł Marcin szczerze zmartwiony.
— Już my nawet sprzedali, co się dało: stoły, krzesła, lampy. Szukamy mniejszego lokalu, bo po cóż nam taka buda?
Staruszka otarła łzę bezwiednym ruchem, jakby spędzała muchę.
— Internaty... przednia to jest myśl... — rzekł Somonowicz. — Środek do zaprowadzenia wzorowej karności, należytego rygoru, ale...
— I moskwicyzmu... — rzekł Marcin.
— Co mówisz, filozofie? Moskwicyzmu? — Jaki już rezon361, a co, a co? — wołał, spoglądając kolejno na panią Przepiórkowską, na jej syna i córkę.
— Ależ tak, moskwicyzmu... — mówił Borowicz niezrażony. — Nie tylko w klasie, ale i w domu będą uczniowie zmuszeni do mówienia ciągle po rosyjsku. Społeczeństwo nie daje nam przecież żadnych środków ratunku...
— Społeczeństwo... fiu... fiu!... Więc cóż niby to społeczeństwo?
— Panie radco, czyż pan rzeczywiście nie współczuje z babcią Przepiórkowską, której nie wiedzieć dlaczego zamykają stancję, choć ją prowadziła uczciwie i doskonale, i tym sposobem niweczą środek utrzymania się? Czyż pan rzeczywiście współczuje z brutalnymi fantazjami karierowiczów gimnazjalnych?
— Wara waćpanu do tego, z czym ja współczuję! — krzyczał stary, tupiąc pantoflami. — Z niczym i nikim nie współczuję, skoro mam przed oczyma wolę rządu.
— Tak to rozumiem, to wyraźne! A ja inaczej, ja nie mogę znieść! — wołał Borowicz, zapalając się do żywego.
Starzec odprostował swe wypaczone plecy i patrzał na niego rozognionymi oczyma.
— Acan masz mleko pod nosem i tyle akurat masz prawa mówić o znoszeniu, co... Nie chcę zresztą gadać ci otwarcie! Ze mną się będziesz spierał, com sześćdziesiąt lat temu...
— Ja nie patrzyłem ani na rewolucję, ani na powstanie, ale przecież to nie racja, żebym nie miał prawa czuć ucisku, myśleć o nim i opierać mu się ze wszech sił moich...
— A co, a co, słyszeliście? — krzyknął Somonowicz. — Trzeci dziesiątek lat upływa, to jest nasionko. Macie państwo! Czy nie mówiłem? Ja to przeczuwam, ja to widzę! Tu mi włosy wyrosną, jeżeli ty znowu czego nie zmajstrujesz — wołał podsuwając Borowiczowi do oczu swe zmarszczone ręce — tu mi włosy wyrosną! Ale to sobie waćpan zapisz w głowie, że ja nie chcę tego dożyć, że nie zgodzę się pod żadnym pozorem na to patrzeć i że sobie w twoich oczach, gołowąsie, z pistoletu w łeb wypalę! To sobie zapamiętaj!...
— Po cóż znowu pan radca ma sobie w łeb walić? — pytał zmieszany Borowicz.
— Po co mam sobie w łeb walić? Bo mam już dosyć. Nie chcę trzeci raz patrzeć, nie chcę patrzeć, słyszeć, czuć, nie chcę, nie chcę!
— Ależ o co radcy chodzi? — wtrąciła się staruszka.
— O co chodzi? O to chodzi, że nie mam już sił ani przeciwdziałać, ani wstrzymywać, a patrzeć i wszechmocy boskiej po nocach nadaremnie wzywać nie chcę, choćbym miał duszę wydać na potępienie wieczne. Na to wam mogę w tej chwili wykonać przysięgę, że nie chcę patrzeć i nie będę! Wy sobie słuchajcie takiego siewcy, a ja wam powtarzam milionset razy, że to jest wróg waszej nacji, oto ten, który tu stoi!
— Ech, jużem się nasłuchał tych kabalistycznych362 przeklęć pana radcy i wiem, co za nimi idzie... — rzekł Borowicz, machając ręką. — Nie ma o czym gadać...
— Jest o czym gadać! Ja cię widzę na wylot! Oddaj się w ręce sprawiedliwości!...
Marcin nie mógł już wytrzymać, toteż nie czekając na kawę, co tchu pożegnał się ze wszystkimi. Stary radca wychylił się za nim z sieni i wołał na cały głos:
— Oddaj się w ręce sprawiedliwości, to ci radzę jak ojciec...
Wprost z Wygwizdowa Borowicz cwałem pobiegł na ulicę „Biruty”. Gdy się do tych miejsc zbliżał, szedł jak lunatyk. Tyle dni i nocy przepędził w tęsknocie za tym widokiem, tyle razy budził się z marzeń do rzeczywistej ich nieobecności, że gdy nareszcie dane mu było znaleźć się wśród tych zaułków, poczytywał je za gorączkowe widziadła. Życie swoim trybem toczące się w małych sklepikach, w jeszcze mniejszych warsztatach, w brudnych i ciasnych mieszkaniach, na ulicy i w sionkach — było mu drogie i czcigodne jak święty kult, jako umiłowana świątynia samego bóstwa. Szedł noga za nogą i wolno wznosił oczy do szyb pierwszego piętra. O, gdyby ją mógł zobaczyć, gdyby tylko raz spojrzeć!...
Z dala już dostrzegł, że z okien wyjęte są żaglowe story i firanki, a większość tych okien poroztwierana tak jednostajnie, że z mieszkania wiała pustka. W głębi jednej z sal widać było podwójną drabinę z białego drzewa, zachlapaną olejnymi farbami. Dalej, na miejscu pięknych złocieni w białych wazonikach, stał garnek z niebieską ultramaryną i sterczący w nim gruby pędzel.
Serce Marcina zakłuła złośliwa boleść, ów, jak mówi Hamlet, „taki jedynie rodzaj przeczucia, jaki by zmieszał, być może, kobietę”. — Pragnąc znaleźć od razu środek ratunku na to gniotące uczucie, Borowicz wszedł w bramę i spotkał tam starą i unurzaną w brudzie stróżkę, która oczyszczała miotliskiem na długim kiju bramę wjazdową.
— Proszę pani — szepnął, wsuwając babie w rękę pół rubla — czy doktor Stogowski teraz przyjmuje chorych?
— Ten, co tu na górze mieszkał, ruski doktor, to się już wyprowadził, ale przyjdzie na kwaterę to samo doktor, tylko inszy, a tera nie ma żadnego... — rzekła babina, osłupiała z podziwu na widok takiej kupy pieniędzy.
— A gdzież tamten?
— Tamtego przeniesły aże w głęboką Rosiją.
— W głęboką Rosiją? — powtórzył Marcin dygocącymi wargami.
— Mówił ta dzieńszczyk363, że tam niby ten doktor Stogowski będzie brał lepszą zasługę. Na jednoroła tam poszedł, to samo przy wojsku.
— Ale gdzież to jest?
— Gadał on toto, ale ja nie potrafię wymówić. Jakosi tak jakby... Śmierno, czy co?
— A czy to już wyjechali?
— O, już będzie z pięć niedziel, jak pojechały.
— I ta panienka, córka, to samo?
— A ino, pojechała i ona. Zapłakała se, chudziątko, jak przyszło włazić na furę. Jeszcze mi złotówkę wetknęła, żem, widać, sterczała jako się patrzy przy bramie.
Marcin odszedł stamtąd. Nie widział ani jednego przechodnia, instynktem prawie trafiał z ulicy w ulicę, z ulicy w ulicę, z ulicy w ulicę. Nie wiedząc o tym, znalazł się u bramy parku; wszedł tam, skierował na swoją uliczkę i trafił do źródła.
Pusto było w tym ustroniu. Kamienne ławki stały tak samo, tylko liście bzu poczerniały, śpiew ptasi ustał. Borowicz siadł na swym miejscu i zmartwiałymi oczyma przyglądał się ławce sąsiedniej.
Kiedy niekiedy z wysokich drzew spływał liść zeschnięty, kołysał się na powietrzu i cicho padał między uwiędłe trawy. Kiedy niekiedy za żelaznymi sztachetami dawał się słyszeć łoskot kroków przechodnia po kamiennym chodniku albo w dali okrzyk uczniów bawiących się w piłkę na gimnazjalnym podwórzu.
Drżącymi palcami Marcin wyjął z bocznej kieszeni kartkę z pismem „Biruty” i przycisnął do ust zsiniałych słowa piosenki:
Ach, kiedyż wykujem, strudzeni oracze,
Lemiesze z pałaszy skrwawionych?...
Duszę jego gruchotała boleść tak głęboka, jakby trzymał na wargach rękawiczkę lub wstążkę wyjętą z trumny. Skąpy orszak myśli snuł się po jego rozbitym mózgu. Było ich coraz mniej, coraz mniej... Tylko dwa, trzy pytania wracały ciągle.
Po cóż to wszystko ludzie robią, po co czynią dobrowolnie na złość słabszym spośród siebie, dzieciom? Toż to jest pomoc udzielona młodości przez wiek i rozum dojrzały? Nic, tylko mściwe, obłudne a umyślne łganie, gdzie się da, podstawienie nogi, żebyś upadł i żebyś się rozbił. A ty wierzysz, że wykujem lemiesze z pałaszy skrwawionych... — zapłakał w głębi serca.
Wtem dał się słyszeć nad nim cichy głos:
— Borowicz, panie, panie...
Marcin podniósł głowę i zobaczył twarz Radka, wówczas ucznia klasy ósmej, który stał schylony.
Szerokoramienny, chudy i śniady chłop wlepił swe siwe oczy w twarz jego i cicho pytał:
— Cóż ci to, Borowicz, cóż ci to?
Marcin nie był w stanie rzec słowa, nie mógł patrzeć, wyciągnął tylko rękę i wspomógł się na siłach, czując uściśnienie kościstej, a jakby z żelaza urobionej prawicy Radkowej.
Przypisy:
1. baszłyk (z tur.) — kaptur z końcami do wiązania dokoła szyi, używany w wojsku rosyjskim. [przypis edytorski]
2. nostryfikacja (z łac.) — tu: uzyskanie prawa obywatelstwa, spolszczenie. [przypis edytorski]
3. bekiesza (z węg.) — długi, obszerny płaszcz podszyty futrem. Źródłosłów węgierski odwołuje się do nazwiska Kaspra Bekiesza, dowódcy węgierskiego w służbie Rzeczypospolitej. [przypis edytorski]
4. elkowy — zrobiony z futra tchórzy. [przypis edytorski]
5. janczary — dzwonki przy końskiej uprzęży. [przypis edytorski]
6. dźwiękły — dziś popr. forma: dźwięknęły. [przypis edytorski]
7. wchodowy — dziś: wejściowy. [przypis edytorski]
8. Naczalnoje Owczarskoje Ucziliszcze (ros.) — szkoła początkowa w Owczarach. [przypis edytorski]
9. szepleniąc (daw.) — dziś: sepleniąc. [przypis edytorski]
10. dudy — tu: płacze. [przypis edytorski]
11. szpagateria (żart.) — wódka. [przypis edytorski]
12. kozik — składany nożyk. [przypis edytorski]
13. litografia (z gr.) — obrazek odbity za pomocą płyty kamiennej, na którą uprzednio naniesiono rysunek. [przypis edytorski]
14. dyscyplina — tu: bicz o kilku rzemieniach. [przypis edytorski]
15. szlif — dziś popr. forma D.lm: szlifów; szlify oficerskie — epolety, naramienniki munduru z oznaczeniami stopnia wojskowego; także: stopień oficerski. [przypis edytorski]
16. samowar — daw. urządzenie do przygotowywania herbaty. [przypis edytorski]
17. lejbik (z niem.) — krótki wierzchni kaftanik. [przypis edytorski]
18. zapaska — fartuch. [przypis edytorski]
19. leguminy — dosł. desery; tu: artykuły żywnościowe. [przypis edytorski]
20. pytel — tu: rodzaj mąki, kilkakrotnie zmielonej, dokładnie oczyszczonej i przesianej. [przypis edytorski]
21. zanotowywała — dziś: notowała. [przypis edytorski]
22. ochędożnie (przestarz.) — porządnie. [przypis edytorski]
23. spancer właśc. spencer (ang.) — krótki kaftan. [przypis edytorski]
24. Pa russki umiejesz czitat’ (ros.) — umiesz czytać po rosyjsku. [przypis edytorski]
25. chrestomatia (z gr.) — zbiór fragmentów tekstów literackich, służący jako podręcznik szkolny. [przypis edytorski]
26. W szapkie zołota (...) drugoho (ros.) — stary rosyjski olbrzym w czapie z litego złota wypatrywał drugiego olbrzyma. [przypis edytorski]
27. paroksyzm — skurcz. [przypis edytorski]
28. stichi (ros.) — wiersze. [przypis edytorski]
29. diktowka (ros.) — dyktando. [przypis edytorski]
30. imia suszczestwitielnoje (...) miestoimienije (ros.) — rzeczownik, przymiotnik, zaimek. [przypis edytorski]
31. podleżaszczeje (...) priedłożenii (ros.) — podmiotem nazywamy przedmiot, o którym mówi się w zdaniu. [przypis edytorski]
32. Priebłagij (...) błagodat’ (ros.) — Przenajświętszy Panie, ześlij nam łaskę; początek modlitwy porannej w ówczesnych szkołach rosyjskich. [przypis edytorski]
33. literalny — dosłowny. [przypis edytorski]
34. symplak (z łac.) — prostak; tu: nowicjusz, początkujący. [przypis edytorski]
35. ślabizok — sylabizowanie. [przypis edytorski]
36. przeważny — dziś: przeważający. [przypis edytorski]
37. piat’ju (...) tridcat’ (ros.) — pięć razy sześć, trzydzieści. [przypis edytorski]
38. stoicyzm — tu: obojętność. [przypis edytorski]
39. szpagat — sznurek. [przypis edytorski]
40. pietuch (ros.) — kogut. [przypis edytorski]
41. Warfołomiej (ros.) — Bartłomiej. [przypis edytorski]
42. Wikientij (ros.) — Wincenty. [przypis edytorski]
43. Kol sławien (...) w Sijonie (ros.) — Jak wielki jest nasz Pan w Syjonie; początek prawosławnej pieśni kościelnej. [przypis edytorski]
44. Święty Boże (...) — początek tzw. suplikacji, polskiej pieśni kościelnej, śpiewanej w czasie nieszporów [przypis edytorski]
45. zadaczki (ros.) — zadania. [przypis edytorski]
46. rozbiór etymologiczny i syntaktyczny — analiza wyrazów pod względem ich pochodzenia i funkcji w zdaniu. [przypis edytorski]
47. kałkuł (z łac.) — rachunek. [przypis edytorski]
48. sfaja (ros.) — kłoda. [przypis edytorski]
49. jat’, je (ros.) — litery alfabetu rosyjskiego. [przypis edytorski]
50. ekspens (z łac.) — koszt. [przypis edytorski]
51. wiorsta (z ros.) — daw. rosyjska miara długości, równa 1066 m. [przypis edytorski]
52. na skoro (ros.) — byle prędzej. [przypis edytorski]
53. zdorowo rebiata (ros.) — jak się macie, dzieci. [przypis edytorski]
54. wiedomosti (ros.) — sprawozdania. [przypis edytorski]
55. przechodzowany — przechodzony; mocno zniszczony wskutek długiego używania. [przypis edytorski]
56. belfer (daw.) — pomocnik nauczyciela w żydowskiej szkole (chederze); dziś pot. iron. a. żart.: nauczyciel. [przypis edytorski]
57. przeważny — dziś: przeważający. [przypis edytorski]
58. zdrawia żełajem Waszemu Wysokorodiju (ros.) — życzymy zdrowia Waszej Wielmożności. [przypis edytorski]
59. reparować (z łac.) — tu: przyjmować. [przypis edytorski]
60. szest’diesiat tri (ros.) — sześćdziesiąt trzy. [przypis edytorski]
61. pieriekliczka (ros.) — odczytywanie listy obecności. [przypis edytorski]
62. Matwiej (ros.) — Mateusz. [przypis edytorski]
63. wydobyła „Drugą książeczkę” Promyka — Druga książeczka do wprawy w czytaniu, opracowana dla użytku dzieci wiejskich przez autora elementarzy i propagatora oświaty ludowej Konrada Prószyńskiego (1851–1908), publikującego pod pseud. Kazimierz Promyk. [przypis edytorski]
64. wot kak (ros.) — ot co. [przypis edytorski]
65. cyrkularz (z łac.) — rozporządzenie. [przypis edytorski]
66. wchodowy — dziś: wejściowy. [przypis edytorski]
67. Machlejd — marka piwa; od nazwiska właścicieli znanego warszawskiego browaru. [przypis edytorski]
68. osypka — opłata w zbożu. [przypis edytorski]
69. niedowolny (z ros.) — niezadowolony. [przypis edytorski]
70. bechy — bachory. [przypis edytorski]
71. ponimajesz (...) w zuby (ros.) — rozumiesz, chłopski parobasie (...) rozumiesz, chamskie nasienie (...) Masz w zęby. [przypis edytorski]
72. Ach, powstancy (...) zajoncy — piosenka śpiewana przez żołnierzy rosyjskich ścigających powstańców 1863 r.; udirajut kak (ros.) — uciekają jak. [przypis edytorski]
73. Jezioro Bodeńskie — jezioro podalpejskie na pograniczu Szwajcarii, Austrii i Niemiec. [przypis edytorski]
74. Lugano — miasto w południowej Szwajcarii na pograniczu Włoch. [przypis edytorski]
75. Primarschule (niem.) — szkoła początkowa. [przypis edytorski]
76. Schwizerland — Szwajcaria. [przypis edytorski]
77. zwergl (niem.) — karzełek, krasnoludek. [przypis edytorski]
78. Jan Henryk Pestalozzi (1746–1827) — wybitny pedagog szwajcarski, zwolennik powszechnego nauczania i swobodnego rozwijania wrodzonych uzdolnień ucznia. [przypis edytorski]
79. poroztwierane — dziś popr.: pootwierane. [przypis edytorski]
80. lamperia (z niem.) — kolorowy pas zdobiący od podłogi do pewnej wysokości płaszczyznę ścian wewnątrz budynku. [przypis edytorski]
81. pedel (z łac.) — woźny w zakładach naukowych. [przypis edytorski]
82. Kapkaz (gwar.) — Kaukaz. [przypis edytorski]
83. ostanówki po subotach (ros. ostanowki po subbotam) — odsiadywanie kar z całego tygodnia w sobotę, po zakończeniu lekcji. [przypis edytorski]
84. nacichać — dziś popr.: przycichać. [przypis edytorski]
85. egzamina — dziś popr. forma B.lm: egzaminy. [przypis edytorski]
86. szuwaks (z niem.) — pasta do butów. [przypis edytorski]
87. propinacja (z łac.) — prawo sprzedaży napojów alkoholowych; tu: karczma. [przypis edytorski]
88. akcyźny — poborca podatkowy; por. akcyza. [przypis edytorski]
89. zada corny kawy z czytryną (gwar.) — tu: nałoży zwiększony podatek. [przypis edytorski]
90. Wam czewo? (ros.) — czego pan sobie życzy? [przypis edytorski]
91. ryfa — cymbał (przezwisko). [przypis edytorski]
92. wospreszcza (popr. ros. wosprieszciajetsia) — zabrania się. [przypis edytorski]
93. admonicja (z łac.) — upomnienie. [przypis edytorski]
94. izwiestno (ros.) — wiadomo. [przypis edytorski]
95. uczytieli (ros.) — nauczyciele. [przypis edytorski]
96. etaż (ros.) — piętro. [przypis edytorski]
97. budowniczowie Akryzjusza, dziada Perseuszowego (mit. gr.) — obdarzeni olbrzymią siłą jednoocy Cyklopi, którzy wznosili na rozkaz władcy Akryzjusza potężne budowle; wnukiem Akryzjusza był Perseusz. [przypis edytorski]
98. udarenie (ros.) — akcent. [przypis edytorski]
99. stagnacja (z łac.) — zastój. [przypis edytorski]
100. forsą (z fr.) — siłą, przemocą; por.: forsować. [przypis edytorski]
101. adiu (popr. fr. adieu) — bądź zdrów, do widzenia. [przypis edytorski]
102. wyszwarcowany (z niem.) — uczerniony. [przypis edytorski]
103. negliż (z fr.) — swobodny strój domowy. [przypis edytorski]
104. żardinierka (z fr.) — ozdobna stojąca półka pokojowa na kwiaty doniczkowe. [przypis edytorski]
105. obadwa — dziś: obydwa. [przypis edytorski]
106. gumno — część gospodarstwa wiejskiego, gdzie młócono i przechowywano zboże, niekiedy obejmująca stodołę, spichlerz itp., niekiedy oznaczająca klepisko. [przypis edytorski]
107. subiekcja (z łac.) — kłopot. [przypis edytorski]
108. wchodowy — dziś: wejściowy. [przypis edytorski]
109. przywiślańcy — mieszkańcy „Kraju Nadwiślańskiego” (ros. Priwislinskij Kraj); tak po upadku powstania styczniowego rząd carski określał oficjalnie terytorium i mieszkańców daw. Królestwa Polskiego. [przypis edytorski]
110. da-s, eto toczno (ros.) — tak, rzeczywiście. [przypis edytorski]
111. gulon — mieszczanin. [przypis edytorski]
112. preferans (z fr.) — rodzaj gry w karty. [przypis edytorski]
113. syngielton (z ang.) — jedynak. [przypis edytorski]
114. obiedwie — dziś: obydwie. [przypis edytorski]
115. facecja (z łac.) — żart, dowcip; tu: z ironią. [przypis edytorski]
116. niekontent — niezadowolony. [przypis edytorski]
117. po faktorsku — w sposób właściwy faktorowi; faktor (daw.) — pośrednik handlowy. [przypis edytorski]
118. gield (z niem.) — pieniądze. [przypis edytorski]
119. sztygar (z niem.) — pracownik sprawujący nadzór nad określonym działem pracy w kopalni. [przypis edytorski]
120. huncwot (z niem.) — nicpoń, ladaco. [przypis edytorski]
121. pchać się do fraka — zabiegać o posadę państwową; aluzja do obowiązującego w Rosji carskiej rozporządzenia, według którego przepisowym strojem urzędowym funkcjonariuszy państwowych średniego i wyższego stopnia był frak. [przypis edytorski]
122. ergo (łac.) — więc, a zatem. [przypis edytorski]
123. Mateusz, herbu Cholewa (zm. 1166) — biskup krakowski, występujący w kronice Wincentego Kadłubka jako jeden z uczestników dialogu o dziejach Polski, dlatego mylnie przypisywano mu autorstwo tej części dzieła. [przypis edytorski]
124. bogactwy — dziś popr. forma N.lp: bogactwami. [przypis edytorski]
125. wjazd Najjaśniejszego Pana — chodzi o cara Mikołaja I. [przypis edytorski]
126. książę Ksawery Drucki-Lubecki (1779–1846) — minister skarbu w rządzie Królestwa Polskiego, polityk konserwatywny i zwolennik współpracy z Rosją. [przypis edytorski]
127. Morusek Mochnacki — Maurycy Mochnacki (1804–1834), wybitny krytyk literacki i publicysta, uczestnik powstania listopadowego. [przypis edytorski]
128. Michał Murawiew (1794–1866) — rosyjski generał-gubernator wileński, krwawo stłumił powstanie styczniowe na ziemiach północno-wschodnich dawnej Rzeczypospolitej, zyskując sobie przezwisko „Wieszatiela”. [przypis edytorski]
129. pontyfikalnie (z łac.) — tu: uroczyście. [przypis edytorski]
130. uroki (ros.) — lekcje. [przypis edytorski]
131. obudwu — dziś popr.: obydwu. [przypis edytorski]
132. Pytia — kapłanka świątyni Apollina w Delfach w starożytnej Grecji, słynąca z przepowiedni, które wygłaszała wśród dymów i oparów wydobywających się ze skalnej pieczary; stąd przezwisko kopcącego bez ustanku papierosy bohatera. [przypis edytorski]
133. extemporale (z łac.) — ćwiczenie klasowe polegające na tłumaczeniu z jednego języka na drugi. [przypis edytorski]
134. Michał Lermontow (1814–1841) — romantyczny poeta i prozaik rosyjski. [przypis edytorski]
135. tombakowy — zrobiony z metalu imitującego złoto, będącego stopem miedzi, cynku i cyny. [przypis edytorski]
136. Verstand (niem.) — rozum. [przypis edytorski]
137. finfa — dym puszczony komuś w nos. [przypis edytorski]
138. kapcan (z jid.) — niedołęga, niezdara. [przypis edytorski]
139. de facto (łac.) — w rzeczywistości. [przypis edytorski]
140. frant (z czes.) — żartowniś. [przypis edytorski]
141. poka (ros.) — póki. [przypis edytorski]
142. zwonok (ros.) — dzwonek. [przypis edytorski]
143. prawoje pleczo wpieriod (ros.) — prawe ramię naprzód (komenda wojskowa). [przypis edytorski]
144. przemiana — przerwa od ros. pieriemiena. [przypis edytorski]
145. kapry — skoki. [przypis edytorski]
146. podawać tył (daw.) — cofać się, uciekać (szczególnie w walce). [przypis edytorski]
147. Perispomenon (gr.) — nazwa jednego z akcentów w jęz. greckim; tu: przezwisko. [przypis edytorski]
148. obudwu — dziś: obydwu. [przypis edytorski]
149. stajonko a. stajanie — większy obszar gruntu uprawnego. [przypis edytorski]
150. rozwora — drąg łączący przednią i tylną część wozu. [przypis edytorski]
151. pośledni — ostatni. [przypis edytorski]
152. przymiot — tu: cecha. [przypis edytorski]
153. śtanga właśc. sztanga (z niem.) — sztaba żelazna tu: zabezpieczająca wrota. [przypis edytorski]
154. na fest (z niem.) — mocno. [przypis edytorski]
155. łabas (gwar.) — cap, chaps. [przypis edytorski]
156. na smugu — na łące. [przypis edytorski]
157. trzunąć — skoczyć, runąć. [przypis edytorski]
158. kleszczyny — drewniane, wygięte łukowato części uprzęży końskiej. [przypis edytorski]
159. od przyciesi — od podwalin. [przypis edytorski]
160. kraszuarka (z fr.) — spluwaczka. [przypis edytorski]
161. dni galowe — święta państwowe, obchodzone w Rosji w rocznicę urodzin lub wstąpienia na tron cesarza. [przypis edytorski]
162. Symplicjusz (z łac.) — naiwny, prostaczek. [przypis edytorski]
163. obadwaj — dziś popr.: obydwaj. [przypis edytorski]
164. fagasować — wysługiwać się, podlizywać. [przypis edytorski]
165. szynel (z ros.) — płaszcz o wojskowym kroju. [przypis edytorski]
166. wchodowy — dziś popr.: wejściowy. [przypis edytorski]
167. eto wy, otiec (ros.) — to wy, ojcze [przypis edytorski]
168. szkoły wojewódzkie — tak przed r. 1864 nazywano w Królestwie Polskim szkoły średnie z polskim językiem nauczania. [przypis edytorski]
169. synchronistyczny (z gr.) — zawierający zestawienie współczesnych sobie wydarzeń. [przypis edytorski]
170. paralelka — równoległa klasa w szkole. [przypis edytorski]
171. miedziak — tu: brązowy medal. [przypis edytorski]
172. za usmirenje polskawo miatieża (ros.) — za stłumienie polskiego buntu; tytuł medalu nadawanego przez władze carskie m.in. urzędnikom, którzy w czasie powstania styczniowego odznaczyli się szczególną lojalnością. [przypis edytorski]
173. Klej — przezwisko to jest dosłownym tłumaczeniem niemieckiego wyrazu Leim. [przypis edytorski]
174. obadwaj — dziś popr.: obydwaj. [przypis edytorski]
175. ineksprymable (z fr.; przestarz.) — spodnie. [przypis edytorski]
176. basałyk — niezgrabiasz, niedołęga. [przypis edytorski]
177. drumla — ludowy instrument muzyczny. [przypis edytorski]
178. zaczinszczik (ros.) — podżegacz. [przypis edytorski]
179. Zakon Boży — nauka religii w szkołach rosyjskich. [przypis edytorski]
180. ekstra — gra w piłkę. [przypis edytorski]
181. bywał (...) farysem — człowiekiem mającym wyższe aspiracje i ideały; aluzja do popularnego wiersza Karola Balińskiego (1817–1864) pt. Farys-wieszcz (1844), zaczynającego się od słów: „O, i ja niegdyś byłem farysem”. [przypis edytorski]
182. Percy Bysshe Shelley (1792–1822) — poeta angielski epoki romantyzmu. [przypis edytorski]
183. sorok (ros.) — czterdzieści. [przypis edytorski]
184. feldfebel (z niem.) — stopień podoficerski, sierżant. [przypis edytorski]
185. konsystujący (z łac.) — stacjonujący, przebywający. [przypis edytorski]
186. po razu — dziś: po razie. [przypis edytorski]
187. na przemiany — dziś: na przemian. [przypis edytorski]
188. wytrynić — usunąć, wydalić. [przypis edytorski]
189. obadwaj — dziś popr.: obydwaj. [przypis edytorski]
190. infamia (łac.) — hańba, niesława. [przypis edytorski]
191. obudwu — dziś popr.: obydwu. [przypis edytorski]
192. serwantka (z fr.) — oszklona szafka, służąca do przechowywania szkła, porcelany, drobnych ozdób. [przypis edytorski]
193. płań a. płania — szeroko rozlana, niegłęboka woda; kałuża. [przypis edytorski]
194. na bałyku — na czworakach. [przypis edytorski]
195. pasturka — pasterka. [przypis edytorski]
196. szorc — zapaska, fartuch. [przypis edytorski]
197. garus — zupa owocowa. [przypis edytorski]
198. dym — tu: gospodarstwo. [przypis edytorski]
199. ukaz (ros.) — rozporządzenie; tu: dotyczące reformy uwłaszczeniowej z r. 1864. [przypis edytorski]
200. przemysł — tu: spryt, zaradność. [przypis edytorski]
201. Liwiusz — Titus Livius (59 p.n.e.–17 n.e.), historyk rzymski. [przypis edytorski]
202. obsita (...) peremti (łac) — cytat z Historii Liwiusza: „odzienie porosłe brudem, wyniszczone, blade i wyschłe ciało, wstrętne z wejrzenia”. [przypis edytorski]
203. kryjomo — dziś: po kryjomu. [przypis edytorski]
204. na bandos — na roboty sezonowe poza miejscem stałego zamieszkania. [przypis edytorski]
205. kotek śwarny — zwinny zajączek. [przypis edytorski]
206. tylośny — wielki. [przypis edytorski]
207. obadwaj — dziś popr.: obydwaj. [przypis edytorski]
208. kobylica — kłoda. [przypis edytorski]
209. jucha — rodzaj przekleństwa, wyzwisko. [przypis edytorski]
210. w try miga — w mgnieniu oka. [przypis edytorski]
211. kozuń — kozak. [przypis edytorski]
212. uświerknąć — skonać. [przypis edytorski]
213. na rsioku — na jodle, świerku. [przypis edytorski]
214. sotnia — oddział złożony ze stu żołnierzy. [przypis edytorski]
215. raubszyc (z niem.) — kłusownik. [przypis edytorski]
216. bokser — tu: metalowe okucie na dłoń używane w bójkach. [przypis edytorski]
217. fizjonomia (z łac.) — tu: wygląd. [przypis edytorski]
218. extra muros (łac.) — poza murami. [przypis edytorski]
219. kohorta (z łac.) — jednostka taktyczna w wojsku rzymskim; tu: gromada, zgraja. [przypis edytorski]
220. obłąkany Gogola — bohater utworu Mikołaja Gogola (1809–1852) pt. Pamiętnik wariata. [przypis edytorski]
221. kamerjunkier (z niem.) — niższy urzędnik dworski w Rosji carskiej. [przypis edytorski]
222. predestynacja (z łac.) — przeznaczenie. [przypis edytorski]
223. przemiana — przerwa; od ros. pieriemiena. [przypis edytorski]
224. mandryl — gatunek małpy z rodziny koczkodanów; tu: pogardliwe przezwisko. [przypis edytorski]
225. vox populi (łac.) — głos ludu, opinia publiczna. [przypis edytorski]
226. Alwar — potoczna nazwa popularnego w XVII i XVIII w. w całej Europie podręcznika gramatyki łacińskiej autorstwa Emanuela Alvareza (1526–1583), jezuity portugalskiego. [przypis edytorski]
227. optymaci (z łac.) — członkowie stronnictwa arystokratycznego w starożytnym Rzymie; tu: czcigodni obywatele miasta. [przypis edytorski]
228. obligować (z łac.) — prosić o coś. [przypis edytorski]
229. pince-nez (fr.) — okulary damskie osadzone na rączce i przykładane do oczu. [przypis edytorski]
230. pijesa (ros.) — sztuka teatralna. [przypis edytorski]
231. juchtowy (z niem.) — ze skóry używanej do wyrobu gorszego gatunku obuwia. [przypis edytorski]
232. glanc (z niem.) — połysk. [przypis edytorski]
233. dzieła Cezara i Ksenofonta — Caius Iulius Caesar (101–44 p.n.e.) wódz, później cesarz rzym., autor m.in. dzieła historycznego O wojnie gallickiej. Ksenofont (ok. 430–355 p.n.e.), wódz i historyk gr. z Aten, uczeń Sokratesa, autor m.in. Anabazy (tj. Wyprawy Cyrusa) i Apologii (tj. Obrony Sokratesa). [przypis edytorski]
234. Słowiesnost’ (ros.) — piśmiennictwo; tu: wypisy z literatury rosyjskiej. [przypis edytorski]
235. lezesztyki (z niem.) — czytanki. [przypis edytorski]
236. piwo drozdowskie — ze znanego browaru w Drozdowie koło Łomży. [przypis edytorski]
237. sopor — sok. [przypis edytorski]
238. indagacja (z łac.) — wypytywanie. [przypis edytorski]
239. niepomału (daw.) — niemało, znacznie. [przypis edytorski]
240. siwucha — wódka. [przypis edytorski]
241. parantela (z łac.) — związki pokrewieństwa, powinowactwo. [przypis edytorski]
242. werko a. wyrko — łóżko. [przypis edytorski]
243. rataj — najemny robotnik folwarczny. [przypis edytorski]
244. karbowy — nadzorca robót polowych w dużym gospodarstwie (folwarku). [przypis edytorski]
245. pryncypia (z łac.) — zasady. [przypis edytorski]
246. introdukcja (z łac.) — wstęp. [przypis edytorski]
247. pozytywizm, determinizm — charakterystyczne dla 2 poł. XIX w. kierunki myślenia, uznające za jedyny przedmiot badania naukowego realne, konkretne fakty oraz zasadę przyczynowego związku rzeczy za podstawowe prawo rozwoju naturalnego i społecznego. [przypis edytorski]
248. pauper (łac.) — chłopak, urwis. [przypis edytorski]
249. chylośny — wielki. [przypis edytorski]
250. gad — tu: zwierzę; potwór. [przypis edytorski]
251. na kondzie — na kondycji, tj. na posadzie korepetytora, nauczyciela domowego. [przypis edytorski]
252. Diogenes z Synopy (413–323 p.n.e.) — filozof gr.; głosił, że dla osiągnięcia szczęścia należy maksymalnie ograniczyć własne potrzeby i uniezależnić się od dóbr materialnych; według legendy sam prowadził ascetyczne życie, mieszkając w beczce. [przypis edytorski]
253. skapieć — zmarnieć. [przypis edytorski]
254. zdać na patent — uzyskać świadectwo ukończenia szkoły. [przypis edytorski]
255. szkoła junkierska — wojskowa szkoła oficerska w Rosji carskiej. [przypis edytorski]
256. primo (...) secundo (...) tertio (łac.) — po pierwsze (...) po drugie (...) po trzecie. [przypis edytorski]
257. stygmat (z gr.) — ślad, piętno. [przypis edytorski]
258. obadwaj — dziś popr.: obydwaj. [przypis edytorski]
259. z takiego kamerdunu (gwar.) — takim tonem. [przypis edytorski]
260. wo front (ros.) — na baczność. [przypis edytorski]
261. kim (jid.) — chodź, pójdź. [przypis edytorski]
262. locum (łac.) — miejsce, izba. [przypis edytorski]
263. sugestyjny — dziś popr.: sugestywny. [przypis edytorski]
264. con amore (wł.) — z zamiłowaniem. [przypis edytorski]
265. pensum (łac.) — tu: ćwiczenie szkolne zadane do domu. [przypis edytorski]
266. snadniej (daw.) — łatwiej. [przypis edytorski]
267. Salustiusz — Caius Sallustius Crispus (86–35 p.n.e.), historyk rzym. [przypis edytorski]
268. wziąć na fundusz — zakpić z kogoś. [przypis edytorski]
269. curiosa (łac.) — dziwactwa, osobliwości. [przypis edytorski]
270. teorema a. teoremat (z gr.) — twierdzenie pochodne, wyprowadzone na drodze wnioskowania dedukcyjnego z aksjomatów (twierdzeń pierwotnych) danego systemu logiczno-matematycznego; tu przenośnie: zadanie do rozwiązania. [przypis edytorski]
271. adherent (łac.) — zwolennik. [przypis edytorski]
272. byliny — średniowieczne ruskie poematy ludowe. [przypis edytorski]
273. bohaterowie przedwłodzimierzowscy — tzn. z czasów przed panowaniem twórcy średniowiecznego państwa ruskiego Włodzimierza Wielkiego. [przypis edytorski]
274. panslawizm (z gr.) — ruch polityczny w XIX w., dążący do zjednoczenia wszystkich narodów słowiańskich; jedna z najważniejszych odmian panslawizmu propagowała przywództwo Rosji carskiej wśród zjednoczonych Słowian. [przypis edytorski]
275. monit (z łac.) — napomnienie, przestroga. [przypis edytorski]
276. Svetozár Vajanský (1847–1916) — pisarz słowacki, jeden z entuzjastów i propagatorów idei panslawizmu. [przypis edytorski]
277. gwoli — dla, w celu. [przypis edytorski]
278. audiatur et altera pars (łac.) — należy wysłuchać również drugiej strony. [przypis edytorski]
279. Michał Bobrzyński (1849–1935) — historyk i polityk pol. działający w Galicji, zwolennik lojalnej współpracy z Austrią; w Dziejach Polski w zarysie jako główne przyczyny upadku Rzeczypospolitej szlacheckiej wskazywał winy i zaniedbania jej obywateli, Polaków. [przypis edytorski]
280. otczizna (ros.) — ojczyzna. [przypis edytorski]
281. Marek Tuliusz — Cyceron; właśc. Marcus Tullius Cicero (106–43 p.n.e.), filozof, mówca i pisarz rzym. [przypis edytorski]
282. historia magistra vitae (łac.) — historia nauczycielką życia. [przypis edytorski]
283. high-life (ang.) — wyższe sfery. [przypis edytorski]
284. stukułka (ros.) — rodzaj gry w karty. [przypis edytorski]
285. przedstawienie „Pięknej Heleny” — popularna operetka fr. kompozytora Jacques’a Offenbacha (1819–1880). [przypis edytorski]
286. Eneida — epopeja poety rzym. Wergiliusza (Publius Vergilius Maro, 70–19 p.n.e.); Iliada: jedna z dwu (obok Odysei) epopei starożytnych, przypisywanych Homerowi, półlegendarnemu poecie gr. z IX w. p.n.e. [przypis edytorski]
287. flota — tu: pieniądze. [przypis edytorski]
288. obadwa — dziś: obydwa. [przypis edytorski]
289. non vitae sed scholae discimus (łac.) — uczymy się dla szkoły, a nie dla życia; iron. odwrócenie maksymy łacińskiej: uczymy się dla życia, a nie dla szkoły. [przypis edytorski]
290. Sofokles (496–406 p.n.e.) — wielki tragediopisarz gr., autor m.in. Antygony. [przypis edytorski]
291. Horacy — Quintus Horatius Flaccus (65–8 p.n.e.), największy rzym. poeta liryczny. [przypis edytorski]
292. Lukianos — pisarz gr., żyjący w II w. n.e., autor Dialogów bogów i Dialogów umarłych. [przypis edytorski]
293. Demostenes (ok. 385–322 p.n.e.) — słynny mówca gr., głośny zwłaszcza dzięki swym mowom przeciw królowi macedońskiemu Filipowi. [przypis edytorski]
294. po zucheleczku — po kawałeczku. [przypis edytorski]
295. asocjacja — skojarzenie. [przypis edytorski]
296. epoka udziałów i wieców — okres rozdrobnienia feudalnego na Rusi w XI i XII w. [przypis edytorski]
297. Jarosław Pierwszy Mądry (978–1054) — wielki książę kijowski. [przypis edytorski]
298. bitwa na brzegach Kałki — bitwa z Tatarami w r. 1223, zakończona klęską wojsk ruskich. [przypis edytorski]
299. zgniły Zachód — pogardliwe określenie Europy zachodniej, używane przez reprezentantów reakcyjnej ideologii szczególnego posłannictwa Rosji jako wybawicielki świata. [przypis edytorski]
300. Michał Łomonosow (1711–1765) — rosyjski uczony i poeta. [przypis edytorski]
301. inkunabuły (z łac.) — najwcześniejsze wytwory sztuki drukarskiej. [przypis edytorski]
302. wchodowy — dziś popr.: wejściowy. [przypis edytorski]
303. Tomasz Mayne-Reid (1818—1883) — pisarz ang., autor powieści przygodowych. [przypis edytorski]
304. James Fenimore Cooper (1789–1851) — pisarz amer., autor powieści przygodowych z życia Indian. [przypis edytorski]
305. Jules Verne (1828–1905) — pisarz fr., autor głośnych powieści fantastycznych i przygodowych. [przypis edytorski]
306. Henry Thomas Buckle (1821–1862) — historyk i socjolog ang. [przypis edytorski]
307. Spinoza — przezwisko będące aluzją do Barucha Spinozy (1632–1677), filozofa holenderskiego. [przypis edytorski]
308. Balfegor — właśc. Belfagor, imię diabła ze znanej baśni magicznej. [przypis edytorski]
309. pomidorowiec — klerykał. [przypis edytorski]
310. Kanta, Hegla, Fichtego, Schellinga — Immanuel Kant (1724–1804), Georg Wilhelm Hegel (1770–1831), Johann Gottlieb Fichte (1762–1814), Friedrich Wilhelm Schelling (1775–1854); filozofowie niem. okresu klasycyzmu i romantyzmu, przedstawiciele idealizmu filozoficznego. [przypis edytorski]
311. par excellence (fr.) — w pełnym znaczeniu tego słowa. [przypis edytorski]
312. ekscytarz — czynnik pobudzający. [przypis edytorski]
313. obrusienje (ros.) — zniszczenie. [przypis edytorski]
314. Dymitr Iłowajski (1832–1920) — historyk rosyjski. [przypis edytorski]
315. damasceńska szabla — broń z wyjątkowo twardej, a zarazem sprężystej stali, wyrabiana w okolicach Damaszku w Syrii. [przypis edytorski]
316. dyszkant — wysoki głos chłopięcy. [przypis edytorski]
317. pieprzojad — tukan; ptak południowoamerykański z rzędu dzięciołowatych o potężnym dziobie. [przypis edytorski]
318. nacichać — dziś popr.: przycichać. [przypis edytorski]
319. niebłagonadiożnost’ (ros.) — nieprawomyślność. [przypis edytorski]
320. Disputationes Tusculanae (łac.) — Rozmowy tuskulańskie, tytuł jednego z dzieł filozoficznych Cicerona. [przypis edytorski]
321. John William Draper (1811–1882) — historyk amer., autor głośnej książki Dzieje stosunku wiary do rozumu. [przypis edytorski]
322. wasza familija (ros.) — pańskie nazwisko [przypis edytorski]
323. Teodor Wierzbowski (1853–1923) — profesor historii literatury polskiej na ros. uniwersytecie w Warszawie. [przypis edytorski]
324. najniespodzianiej — dziś popr.: najbardziej niespodzianie. [przypis edytorski]
325. więzienie Mazas — więzienie w Paryżu w 2. poł. XIX w. [przypis edytorski]
326. Efialtes — Grek żyjący w V w. p.n.e., który w czasie najazdu Persów na Grecję zdradziecko wskazał im górskie przejście, umożliwiające okrążenie i zaatakowanie wąwozu termopilskiego od tyłu. [przypis edytorski]
327. bretnal — długi gwóźdź ciesielski. [przypis edytorski]
328. Ponte Rialto — słynny most na jednym z kanałów w Wenecji. [przypis edytorski]
329. żywotów godnych pióra Plutarcha albo Carlyle’a — Plutarch (45–125 n.e.), gr. filozof i historyk, autor głośnych Żywotów sławnych mężów; Tomasz Carlyle (1795–1881), historyk i eseista ang., autor dzieła Bohaterowie i kult bohaterów. [przypis edytorski]
330. Piekło — pierwsza część Boskiej Komedii Dantego Alighieri (1265–1321). [przypis edytorski]
331. Faust — poemat dramatyczny Johana Wolfganga Goethego (1749–1832). [przypis edytorski]
332. Jerozolima wyzwolona — poemat epicki poety wł. Torquata Tassa (1544–1595). [przypis edytorski]
333. Eugeniusz Sue (1804–1857) — powieściopisarz fr., twórca romansów sensacyjno-brukowych. [przypis edytorski]
334. skandować (z łac.) — recytować wiersze z wyraźnym zaznaczaniem ich rytmu, akcentów i długości głosek. [przypis edytorski]
335. abominacja (z łac.) — wstręt, odraza. [przypis edytorski]
336. uprażnienia (ros.) — wypracowania. [przypis edytorski]
337. omne tulit (...) dulci (łac.) — poklask wszystkich zyskuje ten, kto łączy przyjemne z pożytecznym; sentencja z Horacego. [przypis edytorski]
338. maślacz — wino węgierskie z gatunku tokajów. [przypis edytorski]
339. persona (łac.) — osoba. [przypis edytorski]
340. wolny — tu: rzadki. [przypis edytorski]
341. elew (z fr.) — uczeń, wychowanek. [przypis edytorski]
342. respons (z łac.) — odpowiedź. [przypis edytorski]
343. bród — płytsze miejsce na rzece, umożliwiające przejście na drugi brzeg. [przypis edytorski]
344. monstrum (łac.) — potwór, straszydło. [przypis edytorski]
345. ándres klerykowiajoj — żart. określenie, zbudowane według zasad słowotwórstwa i odmiany gr.: mężowie klerykowscy. [przypis edytorski]
346. Młoty w dłoń (...) — refren pieśni rewolucyjnej Na barykady. [przypis edytorski]
347. ad calendas graecas (łac.) — przysł.: na czas nieokreślony. [przypis edytorski]
348. egzamin maturitatis (łac.) — egzamin dojrzałości. [przypis edytorski]
349. Biruta — imię legendarnej kapłanki litewskiej, porwanej przez księcia trockiego Kiejstuta, matki Witolda. [przypis edytorski]
350. wojna scytyjska — tu przenośnie: walka prowadzona z wielkim okrucieństwem. [przypis edytorski]
351. reminiscencja — wspomnienie, przypomnienie; dziś forma D.lm: reminiscencji. [przypis edytorski]
352. nóż ostrzyła tajemnie — aluzja do Konrada Wallenroda Mickiewicza. [przypis edytorski]
353. Ach, kiedyż wykujem (...) — fragment utworu Kiedyż Mieczysława Romanowskiego (1834–1863), poległego w powstaniu styczniowym. [przypis edytorski]
354. aoryst (z gr.) — jeden z czasów przeszłych w koniugacji greckiej. [przypis edytorski]
355. fliz (daw.) — ozdobna płyta kamienna służąca do wykładania powierzchni ścian, podłóg itp. [przypis edytorski]
356. storów — dziś popr. forma D.lm: stor; stora — ciężka zasłona, kurtyna. [przypis edytorski]
357. Pallas Atena — grecka bogini mądrości, rzemiosł i wojny, przedstawiana zwykle w pełnym rynsztunku bojowym; stąd przydomek Pallas, Pallada: potrząsająca włócznią. [przypis edytorski]
358. spodział — dziś popr.: spodziewał. [przypis edytorski]
359. obudwu — dziś popr.: obydwu. [przypis edytorski]
360. odął — dziś: wydął. [przypis edytorski]
361. rezon (z fr.) — śmiałość. [przypis edytorski]
362. kabalistyczny — tu: magiczny, zagadkowy. [przypis edytorski]
363. dzieńszczyk (z ros.) — ordynans. [przypis edytorski]