II
Niedziela, 30 kwietnia 1837
Paryż (hotel Favart)
Leje jak z cebra.
Przypominam sobie, jak Jules Janin mówił do mnie: „Ha! Co za piękny artykulik kropnęlibyśmy, gdybyś pan umarł!”. Aby uniknąć frazesów, mam ochotę sam napisać ten artykuł.
Przeczytajcie to aż po śmierci
Henryka Beyle, urodzonego w Grenobli 23 stycznia 1783 r., zmarłego w ... dnia ... Rodzice jego byli zamożni, należeli do wyższego mieszczaństwa. Ojciec jego, adwokat przy Parlamencie Delfinatu343, przybierał w aktach tytuł szlachecki. Dziadek jego był lekarzem, światłym człowiekiem, przyjacielem lub co najmniej wielbicielem Woltera. Pan Gagnon — takie nosił nazwisko człowiek bardzo dworny, bardzo szanowany w Grenobli, był duszą wszystkich ulepszeń. Młody Beyle widział pierwszą krew przelaną w Rewolucji Francuskiej w słynnym „dniu dachówek” (17...). Lud burzył się przeciw rządowi i rzucał z dachów dachówki na żołnierzy344. Rodzina młodego B. była pobożna i tkwiła całą duszą w klice345 arystokratów, gdy on sam był zażartym patriotą. Matka jego, inteligentna i wykształcona, która czytywała Dantego, umarła bardzo młodo. Pan Gagnon, niepocieszony po stracie ukochanej córki, zajął się wychowaniem jej jedynego syna. Rodzina jego odznaczała się przesadnymi pojęciami honoru i dumy i udzieliła tego sposobu myślenia młodemu człowiekowi. Mówić o pieniądzach, wymieniać nawet ten metal, uchodziło za coś niskiego w domu pana Gagnon, który mógł mieć 8000 do 9000 franków renty, co było bogactwem w Grenobli w 1789 r.
Młody Beyle nabrał do tego miasta wstrętu, który trwał do śmierci: tam nauczył się znać ludzi i ich nikczemność. Pragnął namiętnie dostać się do Paryża i żyć tam, pisząc książki i komedie. Ojciec oświadczył, że nie chce, aby się zepsuł, i że nie zobaczy Paryża przed trzydziestym rokiem.
Od r. 1796 do 1799 młody Beyle zajmował się tylko matematyką, miał nadzieję dostać się do Szkoły Politechnicznej i zobaczyć Paryż. W r. 1799 otrzymał pierwszą nagrodę z matematyki w Szkole Centralnej (profesor Dupuy). Ośmiu uczniów, którzy dostali drugą nagrodę, przyjęto na Politechnikę w dwa miesiące później. Stronnictwo arystokratyczne oczekiwało Rosjan w Grenobli, wołali:
O Rus, quando ego te aspiciam346!
Egzaminator Ludwik Monge nie przybył tego roku. Wszystko szło w diabły w Paryżu.
Wreszcie młodzi ludzie pojechali do Paryża, aby tam na miejscu zdawać egzamin do szkoły. Beyle przybył do Paryża 10 listopada 1799 r., nazajutrz po 18 Brumaire’a347. Napoleon właśnie zagarnął władzę. Beyle miał polecenie do pana Daru, byłego generalnego sekretarza intendentury Langwedocji, człowieka poważnego i z charakterem. Beyle oświadczył mu ze stanowczością osobliwą jak na jego wiek, że nie chce wstąpić na Politechnikę.
Przyszła wyprawa pod Marengo. Beyle brał w niej udział, a pan Daru (później minister cesarza) mianował go podporucznikiem w szóstym pułku dragonów w maju 1800 r. Służył jakiś czas jako prosty dragon. Zakochał się w pani A. (Angela Pietragrua).
Spędzał czas w Mediolanie. Był to najpiękniejszy czas jego życia, uwielbiał muzykę, sławę literacką i wielce cenił sztukę tęgiego rąbania szablą. Zraniono go w nogę sztychem szabli w pojedynku. Był adiutantem generała porucznika Michaud, odznaczył się i dostał piękne świadectwo od tego generała (jest w rękach pana Colomb, serdecznego przyjaciela tegoż Beyle’a). Był najszczęśliwszym i prawdopodobnie najbardziej szalonym z ludzi, kiedy z nastaniem pokoju minister wojny nakazał, że wszyscy podporucznicy adiutanci mają wrócić do swoich korpusów. Beyle przybył do szóstego pułku w Savigliano w Piemoncie. Był chory z nudów, potem ranny, dostał urlop, przybył do Grenobli, zakochał się i nic nie mówiąc ministrowi, podążył do Paryża za panną W[iktoryną], swoją ukochaną. Minister pogniewał się, B. podał się do dymisji, co go poróżniło z panem Daru. Ojciec próbował go wziąć głodem.
B., bardziej szalony niż kiedykolwiek, zabrał się do studiów, aby zostać wielkim człowiekiem. Odwiedzał raz na dwa tygodnie panią A...348, poza tym żył samotnie. Tak sobie żył od r. 1803 do 1806, nie zwierzając się nikomu ze swoich projektów i nienawidząc tyranii Cesarza, który kradł wolność Francji. Pan Mante, dawny uczeń Szkoły Politechnicznej, przyjaciel Beyle’a, wciągnął go w rodzaj konspiracji na rzecz generała Moreau349 (1804). Beyle pracował po dwanaście godzin na dobę, czytał Montaigne’a, Szekspira, Monteskiusza i spisywał sąd swój o nich. Nie wiem czemu, czuł nienawiść i wzgardę dla sławnych literatów, których widywał w r. 1804 u pana Daru. Przedstawiono go księdzu Delille. Lekceważył Woltera, który mu się zdawał dziecinny, panią de Staël — napuszoną, Bossueta350 — blagę na serio; uwielbiał bajki Lafontaine’a351, Corneille’a352 i Monteskiusza353.
W 1804 r. Beyle zakochał się w pannie Melanii Guilbert (pani de Barkoff) i podążył za nią do Marsylii, poróżniwszy się z panią ***, którą tak kochał później. To była prawdziwa namiętność. Kiedy panna [Guilbert] opuściła teatr w Marsylii, Beyle wrócił do Paryża. Ojciec jego zaczynał tracić majątek i przysyłał mu bardzo mało pieniędzy. Marcjal Daru, podinspektor rewii, namówił Beyle’a, aby wstąpił do wojska; Beyle, bardzo niechętnie, usłuchał i rzucił studia.
14 czy 15 października r. 1806 Beyle ujrzal bitwę pod Jeną354, 26 października ujrzał wejście Napoleona do Berlina. Beyle udał się do Brunszwiku w charakterze wicekomisarza wojennego. W 1808 r. w małym pałacyku w Richemont (o dziesięć minut od Brunszwiku), gdzie mieszkał w charakterze intendenta, zaczął pisać historię wojny sukcesyjnej hiszpańskiej355. W 1809 r. odbył kampanię wiedeńską, wciąż jako wicekomisarz wojenny. Tam nabył choroby i zakochał się bardzo w kobiecie miłej i dobrej, a nawet wybornej, z którą był w stosunkach niegdyś.
B. został mianowany audytorem Rady Stanu i inspektorem ruchomości Korony dzięki poparciu hrabiego Daru. Odbył kampanię rosyjską i odznaczył się zimną krwią. Dowiedział się za powrotem, że ten odwrót był rzeczą straszną. Pięćset pięćdziesiąt tysięcy ludzi przeszło Niemen — pięćdziesiąt, a może dwadzieścia pięć tysięcy przebyło go z powrotem.
B. odbył kampanię pod Lützen i był intendentem w Żaganiu na Śląsku, nad Bobrem. Z przemęczenia dostał gorączki, która omal nie zakończyła dramatu, a z której Gall uleczył go szybko w Paryżu. W 1813 r. wysłano B. do siódmej dywizji wojskowej z senatorem idiotą. Napoleon wytłumaczył mu obszernie, co trzeba robić.
W dniu, w którym Burboni wrócili do Paryża, B. zrozumiał, że człowieka, który był pod Moskwą, czekają we Francji same upokorzenia. Pani Beugnot ofiarowała mu posadę dyrektora aprowizacji Paryża. Odmówił z niechęci do Burbonów i osiadł w Mediolanie. Wstręt, jaki czuł do Burbonów, przeważył miłość: zdawało mu się, że widzi w obejściu pani A... lekceważenie. Śmieszne byłoby opowiadać wszystkie perypetie, jak powiadają Włosi, w które wplątała go ta miłość. Wydrukował Życie Haydna; Rzym, Neapol i Florencję w 1817, wreszcie Historię malarstwa. W r. 1817 wrócił do Paryża, który przejął go wstrętem; pojechał do Londynu i wrócił do Mediolanu.
W 1821 stracił ojca356, który zaniedbał swoje sprawy (w Claix), aby się troszczyć o sprawy Burbonów (jako wicemer Grenobli), i zupełnie się zrujnował. W 1815 r. pan B. kazał powiedzieć synowi (przez pana Feliksa Faure), że mu zostawi 10 000 franków renty, a zostawił mu 3000 franków kapitału. Na szczęście B. miał 1600 franków renty po matce (z domu Henryce Gagnon, zmarłej w Grenobli około r. 1790, którą zawsze ubóstwiał i opłakiwał). W Mediolanie B. napisał ołówkiem Miłość.
B., nieszczęśliwy pod każdym względem, wrócił do Paryża w lipcu r. 1821. Myślał serio o tym, aby skończyć ze wszystkim, kiedy mu się wydało, że pani de C[urial] patrzy nań łaskawym okiem. Nie chciał się znów puszczać na to burzliwe morze. Rzucił się z całą furią w bitwę o romantyków, wydrukował utwory: Racine i Szekspir, Życie Rossiniego, Przechadzki po Rzymie etc. Odbył dwie podróże po Włoszech, zwiedził Hiszpanię aż do Barcelony. Wojna hiszpańska nie pozwalała się zapuścić dalej.
Podczas gdy był w Anglii (we wrześniu 1826), porzuciła go owa ostatnia kochanka, K[lementyna]; kochała zwykle pół roku, jego kochała dwa lata. Był bardzo nieszczęśliwy i wrócił do Włoch.
W 1829 r. pokochał G[iulię] i spędził u niej, aby czuwać nad nią, noc 29 lipca. Ujrzał rewolucję 1830 r. spod kolumn Komedii Francuskiej. We wrześniu 1830 r. mianowano go konsulem w Trieście; pan von Metternich357 miał z nim na pieńku z powodu Rzymu, Neapolu i Florencji i odmówił exequatur358. Mianowano go konsulem w Civitavecchia. Spędzał połowę roku w Rzymie, tracił tam dosłownie czas, napisał tam Zielonego strzelca359 i zebrał nowele takie jak Vittoria Accoramboni, Beatrix Cenci etc., osiem czy dziesięć tomów in folio360.
W maju 1836 r. wrócił do Paryża, dzięki urlopowi pana de Thiers, który naśladuje kaprysy Napoleona... B. opracował Życie Napoleona od 9 listopada 1836 r. do czerwca 1837...
(Nie odczytywałem poprzedzających sześciu stronic, pisanych od czwartej do szóstej w niedzielę 30 kwietnia, w czasie okropnego deszczu, w Hotelu Favart, Place des Italiens w Paryżu)361.
B. nakreślił swój nagrobek w 1821:
Qui giace
Arrigo Beyle Milanese,
Visse, scrisse, amo
Se n’andiede di anni...
Nell 18..362
Kochał Cimarosę, Szekspira, Mozarta, Correggia. Kochał namiętnie: V..., M..., A..., Ange..., M..., C...363, i mimo że nie był zgoła piękny, kochało go bardzo kilka z tych inicjałów. Szanował jednego człowieka — NAPOLEONA.
Koniec tej notatki nieodczytanej (aby nie kłamać)364.
Przypisy:
1. na tej obcej ziemi — we Włoszech, gdzie 17 IV 1831 r. Stendhal objął stanowisko konsula. [przypis edytorski]
2. łajać — ostro krytykować. [przypis edytorski]
3. strawić — dziś: przetrawić. [przypis edytorski]
4. roić — marzyć o czymś nierealnym. [przypis edytorski]
5. w 1830 — mowa o tzw. Rewolucji Lipcowej, która uniemożliwiła wprowadzenie we Francji monarchii absolutnej. [przypis edytorski]
6. Beugnot, Jacques Claude (1761–1835) — polityk francuski. [przypis edytorski]
7. aprowizacja — zaopatrzenie w żywność. [przypis edytorski]
8. dubeltowy — podwójny. [przypis edytorski]
9. Burbonowie — dynastia królewska we Francji, Hiszpanii oraz w królestwach włoskich. [przypis edytorski]
10. Metylda — zob. tekst Tadeusza Boya-Żeleńskiego ze zbioru Zmysły, zmysły... [przypis edytorski]
11. Shelley, Percy Bysshe (1792–1822) — angielski poeta i dramatopisarz okresu romantyzmu, mąż Mary Shelley. [przypis edytorski]
12. pocztylion — osoba powożąca dyliżansem pocztowym. [przypis edytorski]
13. sold — dawna moneta włoska. [przypis edytorski]
14. syf — syfilis, choroba przenoszona drogą płciową. [przypis edytorski]
15. admirator — wielbiciel. [przypis edytorski]
16. Wilhelm Tell — postać legendarna, szwajcarski bohater narodowy, łucznik który poderwał Szwajcarów do walki o niezależność (1307). [przypis edytorski]
17. gawiedź — tłum, pospólstwo. [przypis edytorski]
18. Ludwik XVIII (1755–1824) — król Francji z dynastii Burbonów od 1814. [przypis edytorski]
19. pasierbica — córka małżonka z poprzedniego małżeństwa. [przypis edytorski]
20. saboty — rodzaj drewnianych butów. [przypis edytorski]
21. dystynkcja — tu: dystyngowane zachowanie. [przypis edytorski]
22. Diderot, Denis (1713–1784) — francuski pisarz, krytyk i filozof, współredaktor Wielkiej Encyklopedii Francuskiej, autor powiastki filozoficznej Kubuś Fatalista i jego pan. [przypis edytorski]
23. bakałarz — tu: nauczyciel, wykładowca. [przypis edytorski]
24. L 18 — czyli Louis XVIII — zabić Ludwika XVIII; myśl obca liberałom, do których należał Stendhal. [przypis edytorski]
25. Petit — z francuskiego przymiotnik petit oznacza: mały, niski. [przypis edytorski]
26. frasować się — martwić się. [przypis edytorski]
27. imć — skrót od wyrażenia grzecznościowego jego miłość, stawianego przeważnie przed nazwiskiem. [przypis edytorski]
28. Opowieść ucieszna — klasyczna parodia romansu autorstwa Paula Scarrona. [przypis edytorski]
29. odstrychnąć się (daw.) — tu: oddalić się, zerwać a. ochłodzić stosunki. [przypis edytorski]
30. po okropnym nieszczęściu 15 września 1826 — moment rozstania z Klementyną Curial. [przypis edytorski]
31. krępy — niski i mocno zbudowany. [przypis edytorski]
32. Alfieri, Vittorio (1749–1803) — dramaturg włoski. [przypis edytorski]
33. na przykładkę — dziś: na dodatek. [przypis edytorski]
34. Gilly, Jacques Laurent (1769–1829) — generał francuski, uczestnik kampanii napoleońskiej. [przypis edytorski]
35. posag — majątek wnoszony do małżeństwa przez żonę. [przypis edytorski]
36. niezgrabiasz (pot.) — człowiek niezdarny. [przypis edytorski]
37. ministeriał — urzędnik. [przypis edytorski]
38. impertynencja — niestosowne i obraźliwe zachowywanie się wobec kogoś. [przypis edytorski]
39. wzięcie — tu: sposób zachowania się. [przypis edytorski]
40. Tuilerie — ogrody i istniejące do 1871 r. założenie pałacowe, położone między Luwrem a Sekwaną. [przypis edytorski]
41. frenetyczny — gwałtowny, entuzjastyczny. [przypis edytorski]
42. tedy (przest.) — zatem, więc, przeto. [przypis edytorski]
43. table d’hôte (fr.) — rodzaj kilkudaniowego posiłku w hotelu, który podaje się wszystkim gościom o ustalonych godzinach i po określonej wcześniej cenie. [przypis edytorski]
44. pensjonowany — dziś: emerytowany. [przypis edytorski]
45. jeśli możebna — tu: jeśli to w ogóle możliwe. [przypis edytorski]
46. toaletowy — tu: dotyczący ubioru. [przypis edytorski]
47. półtrzeciej (daw.) — dwie i pół. [przypis edytorski]
48. uiścić — uregulować należność za coś. [przypis edytorski]
49. dystrakcja — czynnik rozpraszający, utrudniający skupienie się; dawniej też: rozrywka, przyjemność. [przypis edytorski]
50. Miałem kochankę — Klementynę Curial. [przypis edytorski]
51. there (ang.) — tam. [przypis edytorski]
52. opieszałość — powolność, zwlekanie. [przypis edytorski]
53. audytor — tu zapewne w znaczeniu: członek sądu wojskowego. [przypis edytorski]
54. par Francji — tytuł członka wyższej izby ówczesnego parlamentu francuskiego. [przypis edytorski]
55. sprzysiężenie z 19 czy 29 sierpnia — mowa o sprzysiężeniu wojskowym z 19 VIII 1820 r. [przypis edytorski]
56. dystyngowany — wytworny, elegancki. [przypis edytorski]
57. Izba Parów — wyższa izba parlamentu francuskiego w latach 1814–1848. [przypis edytorski]
58. afrodyzjak — substancja wzmagająca pożądanie seksualne. [przypis edytorski]
59. do Włoch, o ile mi się zdaje — tak naprawdę Stendhal był wtedy w Hiszpanii oraz południowej Francji. [przypis edytorski]
60. Louvel, Louis Pierre (1783–1820) — zamachowiec, zabójca księcia de Berry, skazany na śmierć. [przypis edytorski]
61. to raise a brothel (ang.) — aby wznieść dom publiczny. [przypis edytorski]
62. poruczyć — oddać kogoś pod czyjąś opiekę. [przypis edytorski]
63. filuternie — figlarnie, prowokująco. [przypis edytorski]
64. Piękności ze snu zaledwie zbudzonej — fragment z Brytanika (Akt II, sc. 2) autorstwa Jeana Racine’a. [przypis edytorski]
65. bajbardzo (przest.) — byle kto, nikt ważny. [przypis edytorski]
66. niezgrabstwo — dziś: niezdarność. [przypis edytorski]
67. de Tracy, Antoine Louis Claude Destutt (1754–1836) — francuski arystokrata i filozof, wymyślił pojęcie „ideologii”. [przypis edytorski]
68. fiasko — niepowodzenie. [przypis edytorski]
69. Ségur, Philippe Paul de (1780–1873) — francuski wojskowy i historyk, adiutant Napoleona. [przypis edytorski]
70. rębajło — człowiek dobrze walczący białą bronią. [przypis edytorski]
71. Klemens XII — właśc. Lorenzo Corsini (1652–1740), papież od 1730, znany z konstytucji apostolskiej potępiającej masonerię. [przypis edytorski]
72. Santa Maria Maggiore — rzymska bazylika Najświętszej Marii Panny. [przypis edytorski]
73. donżuan — kobieciarz. [przypis edytorski]
74. markiz de La Fayette (1757–1834) — francuski polityk, liberał i dowódca wojskowy, uczestnik wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. [przypis edytorski]
75. upiżmowany — wyperfumowany (piżmo stanowiło ważny składnik perfum). [przypis edytorski]
76. retor — mówca, orator. [przypis edytorski]
77. Ludwik XVIII (1755–1824) — król Francji z dynastii Burbonów od 1814. [przypis edytorski]
78. ministeriał — urzędnik. [przypis edytorski]
79. przyjaciel Favrasa, który czekał wiadomości o jego powieszeniu — 19 II 1790 r. margrabia de Favras został powieszony za próbę ocalenia rodziny królewskiej oraz zorganizowanie spisku antyrewolucyjnego. Co ciekawe, brał w nim również udział przyszły król Ludwik XVIII. [przypis edytorski]
80. galernik — ówczesne prawo francuskie uwzględniało karę zesłania na galery. [przypis edytorski]
81. czczy — nic nieznaczący. [przypis edytorski]
82. liliput — karzeł. [przypis edytorski]
83. Jacqueminot, Jean-François (1787–1865) — generał napoleoński, polityk i przemysłowiec francuski. [przypis edytorski]
84. Gouvion-Saint-Cyr, Laurent de (1764–1830) — kilkukrotny francuski minister wojny. [przypis edytorski]
85. Piemont — region w północno-zachodnich Włoszech, jego głównym miastem jest Turyn. [przypis edytorski]
86. Constant, Benjamin (1767–1830) — polityk i pisarz francuski, pochodzący ze Szwajcarii, autor m. in. powiastki Adolf i licznych dzieł z zakresu filozofii politycznej, związany uczuciowo z panią de Staël. [przypis edytorski]
87. dla której Beniamin Constant się bił — właściwie to: Benjamin Constant; o cześć kochanki króla Prus (Wilhelma II) walczył tak naprawdę kuzyn Constanta — August. [przypis edytorski]
88. gullibility (ang.) — łatwowierność. [przypis edytorski]
89. bias (ang.) — tu: uprzedzenie. [przypis edytorski]
90. w dniu zarządzeń — chodzi o rozkazy Karola X, takie jak: zniesienie wolności prasy czy rozwiązanie Izby Deputowanych, które stały się bezpośrednim powodem wybuchu rewolucji lipcowej z 27–29 VII 1830 r. [przypis edytorski]
91. prowincjał — zakonnik mianowany na przełożonego prowincji zakonu. [przypis edytorski]
92. chwat — człowiek energiczny, dzielny, śmiały. [przypis edytorski]
93. As You Like It (ang.) — Jak wam się podoba, sztuka Williama Shakespeare’a. [przypis edytorski]
94. paolo — dawna moneta włoska wprowadzona przez papieża Pawła III. [przypis edytorski]
95. faworyty — bokobrody, baczki. [przypis edytorski]
96. sławny filozof, Niemiec — czyli wybitny matematyk Philippe-Jacques Müller. [przypis edytorski]
97. mizantrop — osoba stroniąca od ludzi, odczuwająca do nich niechęć. [przypis edytorski]
98. markiz de LaFayette (1757–1834) — francuski polityk, liberał i dowódca wojskowy, uczestnik wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. [przypis edytorski]
99. Plutarch z Cheronei (50–125 n.e.) — grecki historyk i mówca, autor m. in. Żywotów równoległych. [przypis edytorski]
100. Epaminondas (ok. 420 p.n.e.–362 p.n.e.) — wojskowy i polityk z Teb, kilkakrotnie pokonał Spartę. [przypis edytorski]
101. vulgo (łac.) — w języku gminu. [przypis edytorski]
102. Byron, Georges (1788–1824) — poeta, czołowy przedstawiciel angielskiego romantyzmu; zwolennik europejskich ruchów niepodległościowych. [przypis edytorski]
103. Brougham, Henry Peter (1778–1868) — polityk, prawnik i dziennikarz brytyjski, kanclerz w latach 1830-1834. [przypis edytorski]
104. Canova, Antonio (1757–1822) — włoski rzeźbiarz, architekt i malarz. [przypis edytorski]
105. Rossini, Gioachino Antonio (1792–1868) — włoski kompozytor operowy. [przypis edytorski]
106. Constant, Benjamin (1767–1830) — polityk i pisarz francuski, pochodzący ze Szwajcarii, autor m. in. powiastki Adolf i licznych dzieł z zakresu filozofii politycznej, związany uczuciowo z panią de Staël. [przypis edytorski]
107. Dunoyer — prawdop. Barthélemy-Charles-Pierre-Joseph Dunoyer de Segonzac (1786–1862), ekonomista francuski. [przypis edytorski]
108. Périer, Casimir (1777–1832) — polityk francuski. [przypis edytorski]
109. Vitet, Louis (1736–1809) — lekarz i polityk francuski. [przypis edytorski]
110. Ternaux, Louis Mortimer (1808–1872) — historyk i polityk francuski. [przypis edytorski]
111. et consortes (łac.) — i towarzysze, i wspólnicy (ci, którzy dzielą z nim los). [przypis edytorski]
112. Sir Walter Scott (1771–1832) — ogromnie popularny w XIX w. powieściopisarz, twórca stylu powieści historycznej, w której fakty wymieszane były z legendami, ludowymi wierzeniami i wątkami fabularnymi. [przypis edytorski]
113. de Rémusat, Charles François Marie (1797–1875) — pisarz i polityk francuski. [przypis edytorski]
114. afektowany — tu: wykwintny. [przypis edytorski]
115. Fleury, Abraham-Joseph Bénard (1750–1822) — aktor Comédie Française, wybitny komik. [przypis edytorski]
116. Scheffer, Ary (1795–1858) — malarz francuski pochodzenia holenderskiego. [przypis edytorski]
117. fizjonomia (daw.) — twarz. [przypis edytorski]
118. krajan — rodak. [przypis edytorski]
119. kosy — krzywy a. zezowaty. [przypis edytorski]
120. Akademia Napisów — (fr. Academie des Inscriptions et Belles-Lettres), fr. instytucja naukowa o charakterze korporacyjnym. [przypis edytorski]
121. pryncypał (daw.) — zwierzchnik, przełożony. [przypis edytorski]
122. Jacquemont, Victor (1801–1832) — przyrodnik i podróżnik francuski. [przypis edytorski]
123. stopa — dawna miara długości, ok. 30 cm. [przypis edytorski]
124. impertynencja — niestosowne i obraźliwe zachowywanie się wobec kogoś. [przypis edytorski]
125. Talleyrand, właśc. Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord (1754–1838) — fr. dyplomata i polityk, książę; zasłynął jako inteligentny, cyniczny i bezwzględny pragmatyk, pełniąc funkcje agenta dyplomatycznego lub ministra spraw wewnętrznych kolejnych rządów: Dyrektoriatu, Napoleona, Burbonów i Ludwika Filipa I. Mimo że był duchownym (biskupem), poparł swym autorytetem rewolucję 1789 roku i został wkrótce przewodniczącym Konwentu, gdzie wcześniej patronował przeprowadzeniu ustaw dotyczących sekularyzacji dóbr kościelnych (w 1791 ekskomunikowany). Był reprezentantem Francji na Kongresie Wiedeńskim. Talleyrand znany był m.in. z ciętych a trafnych wypowiedzi; przypisywane jest mu zdanie, które miał wypowiedzieć w rozmowie z Napoleonem: „Bagnetami można załatwić wszystko, sire. Mają jednak wadę: nie można na nich usiąść”. [przypis edytorski]
126. Ludwik XIV (1638–1715) — król Francji z dynastii Burbonów, zwolennik absolutyzmu, określany jako Król Słońce. [przypis edytorski]
127. szpicel — donosiciel. [przypis edytorski]
128. Constant, Benjamin (1767–1830) — polityk i pisarz francuski, pochodzący ze Szwajcarii, autor m. in. powiastki Adolf i licznych dzieł z zakresu filozofii politycznej, związany uczuciowo z panią de Staël. [przypis edytorski]
129. ogrody tuileryjskie — ogrody i istniejące do 1871 r. założenie pałacowe, położone między Luwrem a Sekwaną. [przypis edytorski]
130. kaszmir — rodzaj cienkiej tkaniny z koziej wełny. [przypis edytorski]
131. fizjonomia (daw.) — twarz. [przypis edytorski]
132. afektacja — przesada, nienaturalność, zwłaszcza w wyrażaniu uczuć. [przypis edytorski]
133. wilia — wigilia, dzień poprzedzający jakąś datę. [przypis edytorski]
134. Ludwik Filip (1773–1850) — ostatni król Francji z dynastii Burbonów, panował w latach 1830–1848. [przypis edytorski]
135. łyk (daw., pogardl.) — mieszczanin. [przypis edytorski]
136. lejbgwardzista — członek straży przybocznej monarchy. [przypis edytorski]
137. umizgać się (daw.) — zalecać się. [przypis edytorski]
138. de Laubespin — prawdop. Louis Charles Antoine de Laubespin (1768–1800), generał armii Napoleona. [przypis edytorski]
139. jansenistka — wyznawczyni nurtu teologicznego, głoszącego konieczność surowej ascezy wynikającej ze skażenia człowieka przez grzech pierworodny. [przypis edytorski]
140. intendent — pracownik administracji. [przypis edytorski]
141. Cabanis, Pierre (1757–1808) — lekarz króla Francji Ludwika XVI, filozof, przyczynił się także do rozwoju psychologii. [przypis edytorski]
142. danser (z fr.) — tancerz. [przypis edytorski]
143. Thurot, Jean-François (1768–1832) — francuski filozof i hellenista. [przypis edytorski]
144. skaptować (daw.) — pozyskać kogoś. [przypis edytorski]
145. dla ostentacji — na pokaz. [przypis edytorski]
146. morga — daw. miara powierzchni, ok. 56 arów. [przypis edytorski]
147. Huron — bohater z Prostaczka Woltera, Indianin, charakteryzujący się bezpośredniością i prostotą w sposobie bycia. [przypis edytorski]
148. rad (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]
149. Pasta, Giuditta (1797–1865) — włoska sopranistka, znana z występów w Paryżu. [przypis edytorski]
150. Cimarosa, Domenico (1749–1801) — kompozytor włoski z okresu klasycyzmu. [przypis edytorski]
151. Mozart, Wolfgang Amadeusz (1756–1791) — wybitny kompozytor austriacki, zaliczany do tzw. klasyków wiedeńskich. [przypis edytorski]
152. faraon — rodzaj gry w karty. [przypis edytorski]
153. prawidła — zasady, reguły. [przypis edytorski]
154. Lemontey, Pierre-Édouard (1762–1826) — historyk, adwokat i polityk francuski. [przypis edytorski]
155. Fauriel, Claude Charles (1772–1844) — historyk i filolog francuski. [przypis edytorski]
156. Mérimée, Prosper (1803–1870) — francuski dramaturg, pisarz i archeolog. [przypis edytorski]
157. giemza — koza. [przypis edytorski]
158. Thierry, Jacques Nicolas Augustin (1795–1856) — historyk francuski. [przypis edytorski]
159. Byron, Georges (1788–1824) — poeta, czołowy przedstawiciel angielskiego romantyzmu; zwolennik europejskich ruchów niepodległościowych. [przypis edytorski]
160. Machiavelli, Niccolò (1469–1527) — florencki prawnik i teoretyk polityki; najbardziej znany z dzieła Książę, propagującego dość cyniczny sposób sprawowania władzy oraz maksymę „cel uświęca środki”. [przypis edytorski]
161. Mérimée, Prosper (1803–1870) — francuski dramaturg, pisarz i archeolog. [przypis edytorski]
162. sztych — rycina wykonana na metalowej płycie. [przypis edytorski]
163. dudek (daw., pot.) — głupiec. [przypis edytorski]
164. Ludwik XVIII (1755–1824) — król Francji z dynastii Burbonów od 1814. [przypis edytorski]
165. su — (właśc. sous) dawna drobna moneta francuska. [przypis edytorski]
166. table d’hôte (fr.) — rodzaj kilkudaniowego posiłku w hotelu, który podaje się wszystkim gościom o ustalonych godzinach i po określonej wcześniej cenie. [przypis edytorski]
167. ministeriał — urzędnik. [przypis edytorski]
168. mer — przewodniczący rady miejskiej lub rady gminy. [przypis edytorski]
169. Russeau, Jean Jacques (1712–1778) — francuskojęzyczny pisarz i myśliciel pochodzący ze Szwajcarii, twórca epoki schyłkowego oświecenia, sentymentalizmu, prekursor romantyzmu. [przypis edytorski]
170. rendez-vous (fr.) — tu: miejsce spotkań towarzyskich. [przypis edytorski]
171. Non, si figuri! (wł.) — Ależ skąd! [przypis edytorski]
172. Brougham, Henry Peter (1778–1868) — polityk, prawnik i dziennikarz brytyjski, kanclerz w latach 1830-1834. [przypis edytorski]
173. Henryk Beyle — z włoskiego: mediolańczyk, żył, pisał, kochał. Wielbił Cimarosę, Mozarta i Szekspira. Zmarł przeżywszy lat... dnia... 18... [przypis edytorski]
174. Hic... captabis frigus opacum! — parafraza słów z Bukolik Wergiliusza (ekloga I): „Tu... będziesz zażywał cienia i chłodu u świętych strumieni”. [przypis edytorski]
175. de Genlis, Félicité de (1746–1830) — pisarka i harfistka francuska. [przypis edytorski]
176. Campenon, François-Nicolas-Vincent (1772–1843) — poeta i tłumacz francuski. [przypis edytorski]
177. Treneuil, J. (1763–1818) — poeta francuski. [przypis edytorski]
178. spleen (z ang.) — stan przygnębienia i złości; apatia; depresja. [przypis edytorski]
179. Kean, Edmund (1787–1833) — angielski aktor teatralny, popularny także w Stanach Zjednoczonych. [przypis edytorski]
180. Jupiter Mansuetus (łac.) — Jowisz Łagodny (a. obłaskawiony). [przypis edytorski]
181. Wolter, właśc. François-Marie Arouet (1694–1778) — fr. filozof, publicysta i wolnomyśliciel. [przypis edytorski]
182. pukle (daw.) — loki. [przypis edytorski]
183. szlifibruk (daw.) — próżniak, włóczęga miejski. [przypis edytorski]
184. kalambur — gra słów oparta na ich podobieństwie. [przypis edytorski]
185. fajansowy — czyli zrobiony z tworzywa ceramicznego, którego głównym składnikiem jest biała glinka. [przypis edytorski]
186. pryncypał (daw.) — zwierzchnik, przełożony. [przypis edytorski]
187. ckliwy — nadmiernie sentymentalny. [przypis edytorski]
188. gruby — tu: prosty, prymitywny, pozbawiony wyrafinowania. [przypis edytorski]
189. fizjonomia (daw.) — twarz. [przypis edytorski]
190. stopa — dawna miara długości, ok. 30 cm. [przypis edytorski]
191. su — (właśc. sous) dawna drobna moneta francuska. [przypis edytorski]
192. afektacja — przesada, nienaturalność, zwłaszcza w wyrażaniu uczuć. [przypis edytorski]
193. bufonada — przechwalanie się. [przypis edytorski]
194. She Stoops to Conquer (ang.) — [Ona] zniża się, by zwyciężyć. [przypis edytorski]
195. Goldsmith, Olivier (1730–1774) — poeta i dramaturg pochodzenia irlandzkiego. [przypis edytorski]
196. Marivaux, Pierre de (1688–1763) — pisarz i dramaturg francuski. [przypis edytorski]
197. terasa — płaski próg na zboczu doliny rzecznej lub nad brzegiem morza. [przypis edytorski]
198. Pamiętniki pani Hutchinson — zob. O miłości; pani Hutchinson była autorką wydanej w 1816 r. biografii swego męża, jednego z pułkowników Cromwella. [przypis edytorski]
199. milady (ang.) — dawny tytuł grzecznościowy używany wobec arystokratek [czyt. milejdi; Red. WL.]. [przypis edytorski]
200. Chata indyjska — właściwie: Chatka indyjska autorstwa Bernardina de Saint-Pierre’a. [przypis edytorski]
201. markiz de LaFayette (1757–1834) — francuski polityk, liberał i dowódca wojskowy, uczestnik wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. [przypis edytorski]
202. de Tracy, Antoine Louis Claude Destutt (1754–1836) — francuski arystokrata i filozof, wymyślił pojęcie „ideologii”. [przypis edytorski]
203. Kiedy pierwszy raz szedłem na bal w Almack — ekskluzywne londyńskie przyjęcie, na którym Stendhal znalazł się w 1826 r. [przypis edytorski]
204. Ludwik XVIII (1755–1824) — król Francji z dynastii Burbonów od 1814. [przypis edytorski]
205. Ludwik Filip (1773–1850) — ostatni król Francji z dynastii Burbonów, panował w latach 1830–1848. [przypis edytorski]
206. reform bill (ang.) — ustawa o zmianie systemu wyborczego do Izby Gmin. [przypis edytorski]
207. Pinto — komedia autorstwa L. N. Lemerciera. [przypis edytorski]
208. stopa — dawna miara długości, ok. 30 cm. [przypis edytorski]
209. junak — śmiałek, zuch. [przypis edytorski]
210. markiz de LaFayette (1757–1834) — francuski polityk, liberał i dowódca wojskowy, uczestnik wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. [przypis edytorski]
211. tupecik — włosy spiętrzone nad czołem (element mody okresu romantyzmu bądź sposób na zasłonięcie łysiny). [przypis edytorski]
212. Mérimée, Prosper (1803–1870) — francuski dramaturg, pisarz i archeolog. [przypis edytorski]
213. gurbić — marszczyć, tworzyć załamania na jakiejś powierzchni. [przypis edytorski]
214. furfancik — tu: zarozumialec. [przypis edytorski]
215. Villemain, Abel-François (1790–1870) — pisarz i polityk francuski. [przypis edytorski]
216. fiakier — dorożkarz. [przypis edytorski]
217. stropić (daw.) — wprawić w zakłopotanie. [przypis edytorski]
218. full of snugness (ang.) — z lekka wykwintny. [przypis edytorski]
219. foyer — pomieszczenie obok sali teatralnej, w którym w czasie przerw gromadzi się publiczność. [przypis edytorski]
220. real champaign (ang.) — popr.: real champagne. [przypis edytorski]
221. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]
222. Villemain, Abel-François (1790–1870) — pisarz i polityk francuski. [przypis edytorski]
223. o aresztowaniu pana de Chateaubriand — Chateaubriand został oskarżony o udział w spisku przeciwko królowi Ludwikowi Filipowi i z tego powodowu aresztowany w 1832 r. [przypis edytorski]
224. pod placki — chodzi o podkładanie papieru pod wypieki, by nie przywierały do blachy. [przypis edytorski]
225. Monteskiusz — Montesquieu, Charles Louis (1689–1755), francuski filozof i pisarz, teoretyk prawa. [przypis edytorski]
226. Postęp jest czasami tak zdumiewający, że Monteskiusz wydaje się aż gruby. — Szczęśliwy jestem, pisząc to. Trzy dni i noce przesiedziałem prawie bez przerwy nad moją urzędową robotą (czerwiec 1832). Nie mógłbym teraz, o czwartej, kiedy listy do ministrów są już opieczętowane, wziąć się do powieści, gdy tymczasem ta pisanina idzie mi łatwo, nie wymaga bowiem innego wysiłku i planu jak wspominanie. [przypis autorski]
227. rad (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]
228. Święta Helena — wyspa, na której w roku 1815 został internowany Napoleon Bonaparte. [przypis edytorski]
229. Ségur, Philippe Paul de (1780–1873) — francuski wojskowy i historyk, adiutant Napoleona. [przypis edytorski]
230. stajnia Augiasza — nawiązanie do jednej z prac Heraklesa, który miał oczyścić stajnie króla Augiasza; przen.: coś brudnego i trudnego do uporządkowania. [przypis edytorski]
231. rojalista — monarchista, zwolennik Burbonów we Francji. [przypis edytorski]
232. kings — królowie; tu: D.lm: królów. [przypis edytorski]
233. regent — osoba sprawująca władzę w imieniu króla, gdy ten nie może sam wykonywać swoich obowiązków. [przypis edytorski]
234. fanfaronada — zuchwałość, pyszałkowatość. [przypis edytorski]
235. Rossini, Gioachino Antonio (1792–1868) — włoski kompozytor operowy. [przypis edytorski]
236. carbonaro — karbonariusz, członek tajnego stowarzyszenia rewolucyjnego skierowanego przeciw absolutyzmowi w Europie (I poł. XIX w.). [przypis edytorski]
237. 30 czerwca 1932, written [napisałem; Red. WL] 12 stron w niecały wieczór, po skończeniu urzędowych zajęć. Nie byłbym w stanie tak szybko pracować nad dziełem, które tworzy się wyobraźnią. [przypis autorski]
238. wzięcie (daw.) — sposób zachowania. [przypis edytorski]
239. Boileau, Nicholas (1636–1711) — francuski poeta i krytyk literacki, autor poematu Sztuka poetycka. [przypis edytorski]
240. Złe czy dobre, coś zawsze mówią moje wiersze — cytat z Listu IX Nicolasa Boileau. [przypis edytorski]
241. Szlachetna nędza, oto co mi pozostało — fragment z Zairy Woltera (akt I, sc. 4). [przypis edytorski]
242. with lady Angelica — z panią Angeliką [Red. WL.]. [przypis edytorski]
243. consensus (z łac.) — zgodne stanowisko w jakiejś sprawie. [przypis edytorski]
244. 18 Brumaire’a — dzień, w którym, wg ówczesnego kalendarza Rewolucji Francuskiej, gen. Napoleon Bonaparte dokonał zamachu stanu (9 listopada 1799) i objął władzę jako pierwszy konsul. [przypis edytorski]
245. Mayr, Johann Simon Mayr (1763–1845) — mieszkający we Włoszech kompozytor pochodzenia niemieckiego. [przypis edytorski]
246. Pacini, Giovanni (1796–1867) — kompozytor włoski, najbardziej znany jako twórca oper. [przypis edytorski]
247. małe dziełko mego pióra — Rzym, Neapol i Florencja w 1817. [przypis edytorski]
248. zmniejszona septyma — akord muzyczny. [przypis edytorski]
249. Talma, François-Joseph (1763–1826) — aktor francuski. [przypis edytorski]
250. Béranger, Pierre-Jean de (1780–1857) — francuski poeta, zasłynął jako autor piosenek i wydatnie przyczynił się do ukształtowania tradycji francuskiej chanson. [przypis edytorski]
251. Madame de Staël — właśc. Anne-Louise Germaine Necker (1766–1817), francuska publicystka i powieściopisarka, propagatorka pojęcia Romantyzmu, przeciwniczka polityczna Napoleona wydalona przez niego z kraju. [przypis edytorski]
252. Chénier, André Marie de (1762–1794) — poeta, ofiara Rewolucji Francuskiej. [przypis edytorski]
253. afektacja — przesada, nienaturalność, zwłaszcza w wyrażaniu uczuć. [przypis edytorski]
254. Hamlet Ducisa — sztuka w adaptacji Jean-François Ducisa. [przypis edytorski]
255. Comédie-Française — francuski teatr narodowy, istniejący od r. 1680. [przypis edytorski]
256. emfaza — patos. [przypis edytorski]
257. aleksandryn — dwunastozgłoskowy wiersz ze średniówką po szóstej sylabie, dominujący w poezji francuskiej. [przypis edytorski]
258. Czy to samo zdarzy mi się z ty...? — w orygianale: Avec la ti...?; niedokończone słowo można odczytać jako: tyrania, tiara lub tyrada (wg H. Martineau, brytyjskiej pisarki). [przypis edytorski]
259. Kean, Edmund (1787–1833) — angielski aktor teatralny, popularny także w Stanach Zjednoczonych. [przypis edytorski]
260. gran donna (wł.) — właściwie: grande donna, wielka pani. [przypis edytorski]
261. Grétry, André (1741–1813) — kompozytor francuski pochodzenia belgijskiego, znany jako autor oper komicznych. [przypis edytorski]
262. Monsigny, Pierre-Alexandre (1729–1817) — francuski kompozytor operowy. [przypis edytorski]
263. osielstwo — głupota, upór. [przypis edytorski]
264. Jupiter Mansuetus (łac.) — Jowisz Łagodny (a. obłaskawiony). [przypis edytorski]
265. Canova, Antonio (1757–1822) — włoski rzeźbiarz, architekt i malarz. [przypis edytorski]
266. i innymi pisarzami Skarbu — mowa tu o pisarzach znajdujących się pod królewskim mecenatem. [przypis edytorski]
267. Dominik — jeden z kryptonimów Stendhala. [przypis edytorski]
268. Gazul — czyli Prosper Mérimée, nazwany tak od tytułu swojego dramatu Teatr Klary Gazul. [przypis edytorski]
269. laury Milcjadesa — nawiązanie do zwycięstwa Ateńczyków w bitwie pod Maratonem w 490 r. p.n.e.; ich wódz (Milicjades) na znak zwycięstwa z Persami wysłał do Aten posłańca z gałązką laurową. Niestety droga była tak męcząca, że posłaniec ten tuż po przekroczeniu bram miasta umarł z wycieńczenia. [przypis edytorski]
270. koryfeusz — przewodnik chóru w teatrze starogreckim; tu: osoba wybitna, wyróżniająca się. [przypis edytorski]
271. westalka — kapłanka mająca za zadanie pilnować domowego ogniska ku chwale rzymskiej bogini Westy, ślubująca dziewictwo. [przypis edytorski]
272. Brama — popr. Brahma, jeden z bogów religii hinduistycznej, który ma cztery głowy i ręce. [przypis edytorski]
273. totumfacki (przest.) — człowiek, który podejmuje się wszelkich usług; załatwia sprawy za innych ludzi, często dla własnej korzyści. [przypis edytorski]
274. biust — tu: popiersie, pomnik. [przypis edytorski]
275. okrzyczeli go jako współczesnego Cotina — ksiądz Cotin, poeta o wątpliwym talencie; często drwił z niego wcześniej wspomniany Boileau. [przypis edytorski]
276. amaregiata (wł.) — zgorzkniały. [przypis edytorski]
277. Où vas-tu, feuille de chêne? Je vais où le vent me mène (fr.) — Dokąd zdążasz, listku bukowy? Tam, gdzie mnie niesie wiatr. [przypis edytorski]
278. wilia — wigilia, dzień bezpośrednio poprzedzający jakieś święto a. wydarzenie. [przypis edytorski]
279. awania (daw.) — afront, zniewaga, wyrządzona przykrość. [przypis edytorski]
280. w dniu urodzin króla rzymskiego — księcia Reichstadtu, któremu Napoleon nadał tytuł króla Rzymu. [przypis edytorski]
281. panegiryk — uroczysty tekst pochwalny sławiący jakąś osobę lub wydarzenie. [przypis edytorski]
282. pamflet — utwór zmierzający do zdemaskowania, ośmieszenia, a nawet poniżenia danej osoby czy instytucji. [przypis edytorski]
283. Made [ang. stworzyłem; Red. WL.] 14 stron 2 lipca od piątej do siódmej. Nie mógłbym równie szybko pisać powieści, np. Czerwone i czarne. [przypis autorski]
284. Leclerc, Georges-Louis, Comte de Buffon (1707–1788) — przyrodnik i matematyk, członek Akademii Francuskiej, zajmował się m. in. geologią. [przypis edytorski]
285. Boucher, François (1703–1770) — francuski malarz rokokowy. [przypis edytorski]
286. Carracci, Annibale (1560–1609) — włoski malarz i grafik wczesnego baroku, brat Agostina Carracciego. [przypis edytorski]
287. Louvel, Louis Pierre (1783–1820) — zamachowiec, zabójca księcia de Berry, skazany na śmierć. [przypis edytorski]
288. ladaco — człowiek nieodpowiedzialny i lekkomyślny. [przypis edytorski]
289. quakeress (ang.) — kwakierka, członkini protestanckiej grupy wyznaniowej. [przypis edytorski]
290. King of French (ang.) — król Francuzów. [przypis edytorski]
291. Thiers, Marie Joseph Louis Adolphe (1797–1877) — historyk i polityk francuski. [przypis edytorski]
292. Sir Walter Scott (1771–1832) — ogromnie popularny w XIX w. powieściopisarz, twórca stylu powieści historycznej, w której fakty wymieszane były z legendami, ludowymi wierzeniami i wątkami fabularnymi. [przypis edytorski]
293. baronet — najwyższy stopień wśród niższej szlachty angielskiej. [przypis edytorski]
294. reakcjonista — przeciwnik wszelkich zmian społeczno-politycznych. [przypis edytorski]
295. idem (łac.) — ten sam. [przypis edytorski]
296. asumpt (przest.) — impuls, pobudka. [przypis edytorski]
297. jedwabnik — gatunek motyla nocnego, który odżywia się liśćmi morwy (dużego krzewu). [przypis edytorski]
298. Hugo, Victor (1802–1885) — francuski pisarz, poeta, dramaturg i polityk, czołowy prozaik francuskiego romantyzmu, autor m. in. Nędzników. [przypis edytorski]
299. Chateaubriand, François-René (1768–1848) — francuski pisarz, dyplomata i polityk. [przypis edytorski]
300. Béranger, Pierre-Jean de (1780–1857) — francuski poeta, zasłynął jako autor piosenek i wydatnie przyczynił się do ukształtowania tradycji francuskiej chanson. [przypis edytorski]
301. Re sciochi, re... (wł.) — Królowie, głupi królowie... [przypis edytorski]
302. królowa hiszpańska zmarła w Rzymie — Maria Ludwika Parmeńska, żona Karola IV, który schronił się w Rzymie po tym, jak Napoleon pozbawił go tronu w 1808 r. [przypis edytorski]
303. presidio — ciężkie więzienie. [przypis edytorski]
304. Ferdynand VII (1784–1833) — król Hiszpanii z dynastii Burbonów. [przypis edytorski]
305. Franklin, Benjamin (1706–1790) — filozof i polityk amerykański. [przypis edytorski]
306. wydanej in 12° na lichym papierze — książka wydana tak, że strony powstawały przez podział arkusza wydawniczego na 12 części. [przypis edytorski]
307. dworować — żartować, naśmiewać się z kogoś. [przypis edytorski]
308. Ancelot, Jacques-François (1794–1854) — dramaturg francuski. [przypis edytorski]
309. Vitet, Louis (1736–1809) — lekarz i polityk francuski. [przypis edytorski]
310. Lanfranco, Giovanni (1582–1647) — nazywany też Giovanni di Stefano, włoski malarz i rysownik barokowy. [przypis edytorski]
311. Cymbelin — dramat Williama Shakespeare’a, pierwotnie wydany jako tragedia, obecnie zaliczany jednak do komedii. [przypis edytorski]
312. fizjonomia (daw.) — twarz. [przypis edytorski]
313. lekki — tu: niepoważny. [przypis edytorski]
314. Laclos, Pierre Choderlos de — francuski polityk i wojskowy, autor powieści w listach Niebezpieczne związki. [przypis edytorski]
315. ludwik — dawna moneta francuska. [przypis edytorski]
316. fryc (przest.) — osoba niedoświadczona, początkująca. [przypis edytorski]
317. purytański — surowy, rygorystyczny. [przypis edytorski]
318. Richelieu, Armand-Jean du Plessis de (1585–1642) — francuski książę, kardynał, od 1624 roku pierwszy minister Francji. [przypis edytorski]
319. Racine, Jean Baptiste (1639–1699) — fr. poeta i dramaturg, autor m.in. Andromachy i Fedry. [przypis edytorski]
320. Wolter, właśc. François-Marie Arouet (1694–1778) — fr. filozof, publicysta i wolnomyśliciel. [przypis edytorski]
321. Molier, właśc. Jean Baptiste Poquelin (1622–1673) — francuski komediopisarz, aktor i dyrektor teatru. [przypis edytorski]
322. Courier — prawdop. Paul Louis Courier (1773–1825), francuski badacz greckiej starożytności i pisarz polityczny. [przypis edytorski]
323. antagonista — przeciwnik. [przypis edytorski]
324. Stapfer, Philipp Albert (1766–1840) — szwajcarski polityk i filozof, konsul szwajcarski we Francji. [przypis edytorski]
325. Ampère, Jean-Jacques (1800–1864) — historyk i literat francuski. [przypis edytorski]
326. 4 lipca 1832. Pierwsze upały. [przypis autorski]
327. O wpół do drugiej upał odbiera mi zdolność myślenia. [przypis autorski]
328. Życiorys pana Beyle przez niego samego — są to dwa autobiograficzne szkice samego Stendhala, zwykle traktowane jako uzupełnienie do Pamiętnika egotysty. Datuje się je na r. 1822 oraz 1837; wiadomo, że zawierają pewne nieścisłości. [przypis edytorski]
329. pognał do Paryża za kobietą, którą kochał — była to Wiktoryna Mounier. [przypis edytorski]
330. za aktorką — Melanią Guilbert. [przypis edytorski]
331. Kant, Immanuel (1724–1804) — niemiecki filozof, profesor logiki i metafizyki na Uniwersytecie Królewieckim. [przypis edytorski]
332. Fichte, Johann Gottlieb (1762–1814) — filozof niemiecki, obok Hegla i Schellinga jeden z najważniejszych przedstawicieli idealizmu niemieckiego. [przypis edytorski]
333. wielkiego człowieka o podobnym nazwisku — być może chodzi o Roberta Devereux (kochanka królowej Anglii, Elżbiety I). [przypis edytorski]
334. de Blacas, Pierre Louis Jean Casimir de (1771–1839) — francuski dyplomata z okresu restauracji monarchii. [przypis edytorski]
335. Beugnot, Jacques Claude (1761–1835) — polityk francuski. [przypis edytorski]
336. karbonariusz — członek tajnego stowarzyszenia rewolucyjnego skierowanego przeciw absolutyzmowi w Europie (I poł. XIX w.). [przypis edytorski]
337. trzystustronicowy opis podróży po Włoszech — Rzym, Neapol i Florencja w 1817. [przypis edytorski]
338. oddaje swój głos (...) panu Henrykowi Grégoire — bp Henri Grégoire, podczas rewolucji złożył przysięgę na konstytucję cywilną kleru, w 1820 r. wszedł do Izby Deputowanych z okręgu Izery; Stendhal oddał wówczas na niego swój głos. [przypis edytorski]
339. Akt dodatkowy odjął mu wszelki żal — Akt dodatkowy do konstytucyj Cesarstwa, wydany przez Napoleona w 1815 r. [przypis edytorski]
340. Wolter, właśc. François-Marie Arouet (1694–1778) — fr. filozof, publicysta i wolnomyśliciel. [przypis edytorski]
341. Madame de Staël — właśc. Anne-Louise Germaine Necker (1766–1817), francuska publicystka i powieściopisarka, propagatorka pojęcia Romantyzmu, przeciwniczka polityczna Napoleona wydalona przez niego z kraju. [przypis edytorski]
342. Do rąk pana Ludwika Crozet, inżyniera dróg i mostów w Grenobli (dep. Izery), albo, if dead [ang. gdyby już nie żył; Red. WL.], pana de Mareste w Paryżu, Hotel Brukselski, ul. Richelieu nr 45 (life of Dominik) [ang. życie Dominika; Red. WL.]. [przypis autorski]
343. Delfinat — region w południowo-wschodniej Francji. [przypis edytorski]
344. rzucał z dachów dachówki na żołnierzy — por. z innym dziełem Stendhala pt. Życie Henryka Brulard, s. 492. [przypis edytorski]
345. klika — mała grupa osób związana ze sobą emocjonalnie. [przypis edytorski]
346. O Rus, quando ego te aspiciam — cytat z Satyr Horacego: „Kiedyż cię, wsi, zobaczę!”. Ciekawa jest użyta tu gra słów: rus (wieś) wymawia się po francusku jak Russe – Rosjanin. [przypis edytorski]
347. 18 Brumaire’a — dzień, w którym, wg ówczesnego kalendarza Rewolucji Francuskiej, gen. Napoleon Bonaparte dokonał zamachu stanu (9 listopada 1799) i objął władzę jako pierwszy konsul. [przypis edytorski]
348. Odwiedzał (...) panią A... — być może autor ma na myśli już wcześniej wspominaną w Pamiętniku Aleksandrę Daru. [przypis edytorski]
349. w rodzaj konspiracji na rzecz generała Moreau — rywala Napoleona. [przypis edytorski]
350. Bossuet, Jacques-Bénigne (1627–1704) — francuski kaznodzieja, teolog i biskup. [przypis edytorski]
351. La Fontaine, Jean de (1621–1695) — przedstawiciel francuskiego klasycyzmu, do dziś znany jako autor bajek zwierzęcych. [przypis edytorski]
352. Corneille, Pierre (1606–1684) — fr. dramatopisarz, zwany ojcem tragedii francuskiej, doprowadził do odrodzenia teatru i przywrócenia antycznej zasady trzech jedności; jego największe dzieła to Cyd (1636) i Andromeda (1650). [przypis edytorski]
353. Monteskiusz — Montesquieu, Charles Louis (1689–1755), francuski filozof i pisarz, teoretyk prawa. [przypis edytorski]
354. bitwa pod Jeną — stoczona 14 października 1806, Napoleon Bonaparte rozbił w niej siły pruskie. [przypis edytorski]
355. zaczął pisać historię wojny sukcesyjnej hiszpańskiej — esej historyczny, który nie został dokończony. [przypis edytorski]
356. W 1821 stracił ojca — tak naprawdę był to rok 1819. [przypis edytorski]
357. von Metternich — właśc. Klemens Wentzel Lothar Nepomuk, książę von Metternich-Winneburg (1773–1859) — austriacki dyplomata i konserwatywny polityk. [przypis edytorski]
358. exequatur — zgoda państwa na to, aby konsul przysłany z innego kraju mógł wykonywać swoje obowiązki. [przypis edytorski]
359. Zielony strzelec — roboczy tytuł dzieła Stendhala, ostatecznie opublikowanego jako Lucjan Leuwen. [przypis edytorski]
360. zebrał (...) osiem czy dziesięć tomów in folio — Kroniki włoskie Stendhala, w skład których wchodziły nowele takie jak: Rodzina Cenci czy Vittoria Accoramboni. [przypis edytorski]
361. Trzeba zrobić trzy strony z tych sześciu. [przypis autorski]
362. Qui giace Arrigo Beyle Milanese, Visse, scrisse, amo Se n’andiede di anni... Nell 18.. — Tu leży Henryk Beyle, mediolańczyk. Żył, pisał, kochał. Umarł, mając lat ... w roku 18.. [Red. WL.]. [przypis edytorski]
363. Kochał namiętnie: V..., M..., A..., Ange..., M..., C... — Wiktorynę Mounier, Melanię Guilbert, Aleksandrę Daru, Angelinę Pietragrua, Matyldę Dembowską oraz Klementynę Curial. [przypis edytorski]
364. Koniec tej notatki nieodczytanej (aby nie kłamać). — Notatka o Henryku Beyle, kwiecień 1837. Odczytać po jego śmierci, nie wcześniej. [przypis autorski]