Uwagi pośmiertne
Rozdział Wybory przerywa w połowie cudowną autobiografię Szolema Alejchema. Na napisanie tej książki poświęcił ostatnie lata życia. Uważał ją za swoją Pieśń nad Pieśniami. Prawdopodobnie rozdział Wybory napisany został w ostatnich dniach jego życia.
Przeglądając nie opublikowane utwory i materiały, które pozostały po Szolemie Alejchemie, jego rodzina nie znalazła niczego, co by miało jakiś związek z książką Z jarmarku. Prawda, natknęła się na krótki życiorys napisany przed laty przez pisarza w formie listu do przyjaciela. Poza tym wśród tych materiałów była też krótka przedmowa do niniejszej książki, w której autor opowiada, jak dojrzewał w nim zamiar napisania własnej biografii.
W czasie porządkowania spuścizny po Szolemie Alejchemie odnaleziono opracowane materiały biograficzne oraz notatki, które miały być tworzywem w rękach mistrza, cegłami budowniczego wspaniałego gmachu w postaci wielkiej i ogromnej książki, obliczonej na dziesięć może tomów, obejmujących nie tylko żywot pisarza, ale też całą żydowską epokę w Europie i w Ameryce.
Literaturze żydowskiej widać nie sądzone było to szczęście. Zaplanowany z rozmachem gmach doprowadzony został tylko do trzeciego, jak byśmy powiedzieli, piętra i w stanie nie ukończonym, bez dachu, będzie tak stał przy naszej biednej ulicy. Jego budowniczy został odwołany, nim ukończył dzieło.
Niektórzy spadkobiercy Szolema Alejchema żyją jednak nadzieją, że uda się, choć może nie w tak doskonałej cechującej mistrza formie, doprowadzić do końca zgodnie z prawdą i realnymi faktami jego biografię. Do tego celu zostały wykorzystane wszystkie materiały i notatki, które Szolem Alejchem zebrał za życia i pozostawił po sobie.
J. D. Berkowicz
Przypisy:
1. kawon (reg.) — arbuz. [przypis edytorski]
2. cheder — dawna elementarna żydowska szkoła religijna, w której chłopcy od piątego roku życia uczyli się modlitw i Biblii. [przypis tłumacza]
3. szofar — róg barani służący do trąbienia w Nowy Rok i Jom Kipur. [przypis tłumacza]
4. tałes — biała chusta zakładana na ramiona podczas modlitwy. [przypis tłumacza]
5. tefilin — filakterie, dwa skórzane pudełka z cytatami z Pięcioksięgu. Jedno z nich przytwierdza się podczas modlitwy rzemykiem do czoła, drugie do lewego przedramienia. [przypis tłumacza]
6. rabin — (odpowiedzialny wobec władz) przywódca gminy żydowskiej. Przysługuje mu orzecznictwo w sprawach rytualnych, interpretacja prawa żydowskiego oraz nadzór nad nauczaniem. [przypis tłumacza]
7. szejgec — łobuz. [przypis tłumacza]
8. goj — nie-Żyd. [przypis tłumacza]
9. kantor — śpiewak prowadzący modły w bóżnicy. [przypis tłumacza]
10. chasyd — zwolennik ruchu religijno-mistycznego, którego twórcą był Izrael Baal Szem Tow z Podola (XVIII w.). Chasydyzm przeciwstawiał się judaizmowi rabinicznemu, kładł główny nacisk na osobistą modlitwę. Zjednoczeniu z Bogiem służyły również ekstatyczne śpiewy i tańce. [przypis tłumacza]
11. cadyk — sprawiedliwy, charyzmatyczny przywódca duchowy chasydów. Zwolennicy chasydów wierzyli m. in. w ich moc czynienia cudów. [przypis tłumacza]
12. reb — tytuł grzecznościowy, odpowiednik polskiego „pan”. [przypis tłumacza]
13. berlinka — rodzaj krytej barki rzecznej. [przypis edytorski]
14. certować się — obchodzić się z przesadną delikatnością. [przypis edytorski]
15. cheder — dosłownie: pokój; nazwa szkoły dla początkujących, w której żydowscy chłopcy po ukończeniu piątego roku życia uczyli się czytania po hebrajsku modlitw oraz poznawali Pismo Święte. [przypis edytorski]
16. mełamed — nauczyciel w chederze. [przypis tłumacza]
17. Gemara (Gemore) — część Talmudu spisana po aramejsku i hebrajsku, zawierająca komentarze do Miszny. [przypis tłumacza]
18. Kriat Szma a.Krias Szma — modlitwa odmawiana rano i przed snem. [przypis tłumacza]
19. gołes — diaspora. [przypis tłumacza]
20. klezmer (pot.) — muzykant, zwł. żydowski. [przypis tłumacza]
21. szejgec — łobuz. [przypis edytorski]
22. rebe — tytuł cadyka, także mełameda. [przypis tłumacza]
23. szabes — sobota. [przypis tłumacza]
24. Kabała — mistyczne księgi żydowskie, Zohar — Blask i Tefer jeciva — Księga Stworzenia, oraz Echachaim — Drzewo Życia. [przypis edytorski]
25. Haman — pierwszy minister Persji za panowania króla Achaszwerosza. Nienawidził on Żydów do tego stopnia, że skłonił króla, by ten wydał rozkaz ich zgładzenia. Tymczasem Achaszwerosz pokochał i poślubił żydowską dziewczynę Esterę, która postępując wedle wskazówek swego wuja i opiekuna Mordechaja, wpłynęła na cofnięcie okrutnego zarządzenia, ocalając w ten sposób swój lud. Haman i jego synowie zostali powieszeni, a jego miejsce zajął wuj królowej, Mordechaj. Na pamiątkę tego wydarzenia Żydzi obchodzą radosne święto Purim (hebr.) — dosłownie: losy. [przypis edytorski]
26. wezgłowie — część łóżka, gdzie kładzie się głowę. [przypis edytorski]
27. cherubiny i serafiny — anioły znajdujące się wysoko w hierarchii chórów anielskich. [przypis edytorski]
28. Jonatan (bibl.) — syn króla Saula, przyjaciel skonfliktowanego z nim Dawida. [przypis edytorski]
29. Szor Habor — rajski byk. Po nadejściu Mesjasza jego mięso będzie spożywane na uczcie sprawiedliwych. [przypis tłumacza]
30. Mincha (Minche) — modlitwa popołudniowa. [przypis tłumacza]
31. Maariw — modlitwa wieczorna. [przypis tłumacza]
32. baal dower — niegodziwiec. [przypis tłumacza]
33. krasawiec (daw.) — piękny. [przypis edytorski]
34. Kadisz — powszechna modlitwa codzienna, także modlitwa za zmarłych (kadisz sierocy); również potoczne określenie syna odprawiającego Kadisz w intencji zmarłych rodziców. [przypis tłumacza]
35. magid — kaznodzieja. [przypis tłumacza]
36. Tanach — nazwa Biblii, skrót utworzony od słów: Tora, Newiim (Prorocy) i Ketuwim (Pisma). [przypis tłumacza]
37. szkoc (l. mn. od szejgec) — hultaj. [przypis tłumacza]
38. sołowiej (ros.) — słowik. [przypis edytorski]
39. Selichot (Sliches) — prośby o odpuszczenie grzechów odmawiane od Rosz Haszana do Jom Kipur. [przypis tłumacza]
40. Ejl melech jojszejw (hebr.) — „Bóg, król zasiadający”. Fragment modlitwy. [przypis tłumacza]
41. Wajikro beszejm (hebr.) — „I zawołał w imieniu”. [przypis tłumacza]
42. diengi (ros.) — pieniądze. [przypis edytorski]
43. Aw — miesiąc lipiec-sierpień. [przypis tłumacza]
44. na miasto! (zniekszt. ros.) — na miejsce! [przypis edytorski]
45. kacap (pogardl.) — Rosjanin. [przypis edytorski]
46. szames — posługacz w bóżnicy. [przypis tłumacza]
47. rynsztok — otwarty kanał ciągnący się wzdłuż ulicy. [przypis edytorski]
48. Kriat Szma a. Krias Szma — modlitwa odmawiana rano i przed snem. [przypis edytorski]
49. Mincha — modlitwa popołudniowa. [przypis edytorski]
50. Tora (Tojre) — Pięcioksiąg, w szerszym znaczeniu wiedza i nauka w ogóle. Także zwój przechowywany w Arce Przymierza. [przypis tłumacza]
51. Chanuka — święto upamiętniające wznowienie kultu religijnego w odnowionej Świątyni Pańskiej po zwycięstwie nad wojskami grecko-syryjskimi w 165 r. p.n.e. [przypis edytorski]
52. goj — nie-Żyd. [przypis edytorski]
53. drejdl — bąk w kształcie czworoboku, którego boki oznaczono literami N, G, H, Sz; dzieci bawią się nim w święto Chanuka. [przypis edytorski]
54. Hizoer wehiszomer (hebr.) — „Pilnuj się i wystrzegaj”. [przypis tłumacza]
55. renegat — odstępca. [przypis edytorski]
56. Elul (Ełuł) — miesiąc sierpień-wrzesień, ostatni w kalendarzu żydowskim. [przypis tłumacza]
57. Rosz Haszana (Rosz Haszone) — Nowy Rok obchodzony zazwyczaj we wrześniu. [przypis tłumacza]
58. Jom Kipur — Sądny Dzień, dzień postu i pokuty. [przypis tłumacza]
59. Jamim Noraim (Jomim Nojroim) — Groźne Dni, dziesięć dni pokuty od Rosz Haszana do Jom Kipur. Według wierzeń żydowskich decyduje się wówczas los człowieka na następny rok. [przypis tłumacza]
60. szofar — róg barani. [przypis edytorski]
61. Sukot (Sukes) — Święto Szałasów, Kuczki. Obchodzone na pamiątkę pobytu Żydów na pustyni. Również uroczystość zakończenia zbiorów. [przypis tłumacza]
62. Hoszana Raba (Hojszane Rabe) — siódmy dzień Sukot, podczas którego odbywa się procesja wokół bóżnicy. [przypis tłumacza]
63. tefilin — dosłownie: modlitwy; nazwa dwóch skórzanych pudełeczek zawierających wypisane na pergaminie modlitwy — przepisy, które mężczyźni od trzynastego roku życia wkładają na głowę i lewą rękę podczas modlitwy porannej w dni powszednie. [przypis edytorski]
64. dybuk — dusza nieboszczyka nawiedzającego ciało człowieka żywego. [przypis tłumacza]
65. prystaw — komisarz policji w carskiej Rosji. [przypis edytorski]
66. maskil (hebr.) — dosł.: wykształcony, oświecony; zwolennik ruchu o nazwie Haskala (Oświecenie), zapoczątkowanego wśród Żydów w końcu XVIII w. i stawiającego sobie za cel świeckie wykształcenie, naukę języków obcych, walkę z fanatyzmem religijnym i zacofaniem oraz reformę życia żydowskiego. [przypis tłumacza]
67. tałes kotn — mały tałes, kaftanik z cyces noszony na co dzień. [przypis tłumacza]
68. mycwa — dobry uczynek. [przypis tłumacza]
69. Chewra Kadisza (Chewre Kadisze) — Bractwo Pogrzebowe zajmujące się urządzaniem pochówków rytualnych. [przypis tłumacza]
70. Miszna (Miszne) — starsza część Talmudu, zawiera uporządkowane treściowo przepisy prawa religijnego i świeckiego. [przypis tłumacza]
71. arenda (daw.) — dzierżawa. [przypis edytorski]
72. czynownik — urzędnik w carskiej Rosji. [przypis edytorski]
73. frant (daw.) — spryciarz. [przypis edytorski]
74. Fonia — Rosjanin. [przypis tłumacza]
75. Symchat Tora (Symchas Tojre) — święto związane z zakończeniem rocznego cyklu czytania Tory, obchodzone ostatniego dnia Sukot. [przypis tłumacza]
76. prystaw — komisarz policji w carskiej Rosji. [przypis edytorski]
77. isprawnik — urzędnik wchodzący w skład sądu ziemskiego. [przypis edytorski]
78. Haman — pierwszy minister Persji za panowania króla Achaszwerosza. Nienawidził on Żydów do tego stopnia, że skłonił króla, by ten wydał rozkaz ich zgładzenia. Tymczasem Achaszwerosz pokochał i poślubił żydowską dziewczynę Esterę, która postępując wedle wskazówek swego wuja i opiekuna Mordechaja, wpłynęła na cofnięcie okrutnego zarządzenia, ocalając w ten sposób swój lud. Haman i jego synowie zostali powieszeni, a jego miejsce zajął wuj królowej, Mordechaj. Na pamiątkę tego wydarzenia Żydzi obchodzą radosne święto Purim (hebr.) — dosłownie: losy. [przypis edytorski]
79. Budiet dieło w szlapie (ros.) — sprawa zostanie załatwiona. [przypis edytorski]
80. Kak wy smiejetie (ros.) — jak wy śmiecie. [przypis edytorski]
81. po zakonu (ros.) — według prawa. [przypis edytorski]
82. letters (ang.) — listy. [przypis edytorski]
83. pictures (ang.) — fotografie. [przypis edytorski]
84. all right (ang.) — w porządku (tu: mają się dobrze). [przypis edytorski]
85. melawe malke — uroczyste zakończenie soboty. [przypis tłumacza]
86. Fonia — Rosjanin. [przypis edytorski]
87. birbant — próżniak i hulaka. [przypis edytorski]
88. Pesach — Pascha, Wielkanoc, Święto Wolności upamiętniające wyjście Żydów z Egiptu. [przypis tłumacza]
89. czort was pabieri (ros.) — niech was diabeł weźmie. [przypis edytorski]
90. kawon — arbuz. [przypis edytorski]
91. Praszczajtie, sukine dieti! (ros.) — żegnajcie, dzieci suki. [przypis edytorski]
92. Praszczajtie! Nie pominajtie lichom! (ros.) — Żegnajcie! Nie wspominajcie źle! [przypis edytorski]
93. Szmini Aceret (Szmini Aceres) — ósmy dzień Sukot. W tym dniu zazwyczaj odmawia się modlitwę o deszcz. [przypis tłumacza]
94. mitygować — powstrzymywać kogoś od zbyt gwałtownego zachowania. [przypis edytorski]
95. paszoł! (ros.) — poszedł! [przypis edytorski]
96. Pałki dałoj (ros.) — pałki w dół. [przypis edytorski]
97. szames — posługacz w bóżnicy. [przypis edytorski]
98. bliny — rodzaj grubych naleśników z ciasta drożdżowego, danie kuchni rosyjskiej. [przypis edytorski]
99. bałaguła — furman. [przypis tłumacza]
100. szczutek — prztyczek. [przypis edytorski]
101. rogoża — mata upleciona z sitowia. [przypis edytorski]
102. seder — uroczysta wieczerza w wigilię i w pierwszy dzień Pesach. [przypis tłumacza]
103. papacha — futrzana czapka męska zaopatrzona w nauszniki. [przypis edytorski]
104. kohen — kapłan, Żyd pochodzący z rodu kapłańskiego. [przypis tłumacza]
105. trotuar (z fr.) — chodnik. [przypis edytorski]
106. Tanach — nazwa Biblii, skrót utworzony od słów: Tora, Newiim (Prorocy) i Ketuwim (Pisma). [przypis edytorski]
107. sukka — budowla wznoszona na podwórku podczas Sukot. Upamiętnia namioty Żydów rozbijane w czasach biblijnych na pustyni. [przypis tłumacza]
108. Talmud — obszerne dzieło stanowiące podsumowanie doktrynalno-religijnego pobiblijnego dorobku judaizmu. Składa się z Miszny i Gemary. [przypis tłumacza]
109. Hawdala (Hawdołe) — błogosławieństwo odmawiane na zakończenie szabasu. [przypis tłumacza]
110. cyces — frędzle przymocowane do czterech rogów tałesu. [przypis tłumacza]
111. Elul (Ełuł) — miesiąc sierpień-wrzesień, ostatni w kalendarzu żydowskim. [przypis tłumacza]
112. Tiszri (Tiszre) — miesiąc wrzesień-październik. [przypis tłumacza]
113. Majmonides — rabi Mosze Ben Majmon (w Polsce znany jako Majmonides), średniowieczny filozof racjonalista oraz wybitny lekarz. [przypis edytorski]
114. Kuzari — traktat religijno-filozoficzny Jehudy Halewiego (XIII w.). [przypis tłumacza]
115. pince-nez — rodzaj okularów mocowanych bezpośrednio na nosie za pomocą sprężynki. [przypis edytorski]
116. jewrejskoj ucziliszczy (ros.) — żydowskiej szkoły. [przypis edytorski]
117. dykduk — gramatyka (hebrajska). [przypis tłumacza]
118. bar micwa — uroczystość odprawiana, gdy chłopiec żydowski osiąga w trzynastym roku życia pełnoletność religijną. [przypis tłumacza]
119. bar micwa — uroczystość odprawiana, gdy chłopiec żydowski osiąga w trzynastym roku życia pełnoletność religijną. [przypis edytorski]
120. litwak — Żyd z Litwy lub Białorusi mówiący odmiennym dialektem niż Żydzi w Kongresówce i na Ukrainie. [przypis tłumacza]
121. ujezdnyj (ros.) — powiatowy. [przypis edytorski]
122. haskala — ruch oświeceniowy wśród Żydów propagujący emancypację poprzez wykształcenie. Prowadził do nie zamierzonej asymilacji. [przypis tłumacza]
123. heca — tu w daw. znaczeniu: szczucie. [przypis edytorski]
124. mezuza — zwitek pergaminu zawierający tekst z Biblii umieszczony w blaszanym lub drewnianym futerale. [przypis tłumacza]
125. hreczka (reg.) — gryka. [przypis edytorski]
126. szojchet — rzeźnik rytualny. [przypis tłumacza]
127. Mincha — modlitwa popołudniowa. [przypis edytorski]
128. Kriat Szma a.Krias Szma — modlitwa odmawiana rano i przed snem. [przypis edytorski]
129. Al chet (hebr.) — „Za grzech”. Początkowy fragment modlitwy porannej. [przypis tłumacza]
130. drosza — kazanie. [przypis tłumacza]
131. Kadisz — powszechna modlitwa codzienna, także modlitwa za zmarłych (kadisz sierocy); również potoczne określenie syna odprawiającego Kadisz w intencji zmarłych rodziców. [przypis edytorski]
132. tefilin — dosłownie: modlitwy; nazwa dwóch skórzanych pudełeczek zawierających wypisane na pergaminie modlitwy — przepisy, które mężczyźni od trzynastego roku życia wkładają na głowę i lewą rękę podczas modlitwy porannej w dni powszednie. [przypis edytorski]
133. jucht — wyprawiona skóra bydlęca. [przypis edytorski]
134. minjan — dziesięciu Żydów, zgromadzenie niezbędne do odprawienia zbiorowych modłów w bóżnicy. [przypis tłumacza]
135. Diwrej Hajamim (Diwrej Hajomim) — Księgi Kronik, także nazwa kroniki. [przypis tłumacza]
136. in spe (łac.) — w przyszłości (co do której ma się nadzieję, iż ona się spełni). [przypis edytorski]
137. Mazł tow! (hebr.) — „Szczęścia! Powodzenia!”. [przypis tłumacza]
138. sztyblety — krótkie buty męskie z wszytymi po bokach cholewy kawałkami gumy. [przypis edytorski]
139. Szawuot (Szwues) — święto objawienia Tory na górze Synaj, jednocześnie święto pierwszych zbiorów. [przypis tłumacza]
140. Lechaim! — toast przy wznoszeniu kielicha. [przypis tłumacza]
141. rypsowy — wykonany z rypsu, rodzaju prążkowanej tkaniny. [przypis edytorski]
142. imperiał — złota moneta używana w carskiej Rosji. [przypis edytorski]
143. parnose — zarobek, płatne zajęcie. [przypis edytorski]
144. certować się — obchodzić się z przesadną delikatnością. [przypis edytorski]
145. berlinka — rodzaj krytej barki rzecznej. [przypis edytorski]
146. siermięga (daw.) — wierzchnie ubranie chłopskie. [przypis edytorski]
147. T. N. C. B. H. (skrót od hebr.: Tehi niszmato cerura bicror hachajim) — „Niechaj jego dusza będzie zawiązana w woreczku żywych”. Formuła nagrobkowa. [przypis tłumacza]
148. towary bławatne — tkaniny. [przypis edytorski]
149. tałes kotn — mały tałes, kaftanik z cyces noszony na co dzień. [przypis edytorski]
150. Szas — sześć części Miszny, Talmud. [przypis tłumacza]
151. kidusz — błogosławienie wina w sobotę i święta. [przypis tłumacza]
152. Tanach — nazwa Biblii, skrót utworzony od słów: Tora, Newiim (Prorocy) i Ketuwim (Pisma). [przypis edytorski]
153. dykduk — gramatyka (hebrajska). [przypis edytorski]
154. fanfaron — osoba zarozumiała. [przypis edytorski]
155. Edom — tu: poganin. [przypis tłumacza]
156. Bejt Hamikdasz (Bes Hamikdesz) — Świątynia Pańska w Jerozolimie. [przypis tłumacza]
157. arendarz (daw.) — dzierżawca. [przypis edytorski]
158. nyster — łamedwownik, jeden z 36 sprawiedliwych, którzy wg legendy przebywają na świecie w ukryciu. [przypis tłumacza]
159. pacht (daw.) — dzierżawa. [przypis edytorski]
160. linijka — jednokonny pojazd o wąskim podłużnym siedzeniu. [przypis edytorski]
161. miarkować (daw.) — rozumieć. [przypis edytorski]
162. Szma Israel (Szma Isroel) — modlitwa, wyznanie wiary w jedynego Boga. [przypis tłumacza]
163. puryc — dziedzic, magnat. [przypis tłumacza]
164. kijanka (daw.) — drewniana łopatka do prania bielizny. [przypis edytorski]
165. Bet Hamikdasz — Świątynia Pańska w Jerozolimie. [przypis edytorski]
166. kidusz — błogosławienie wina w sobotę i święta. [przypis edytorski]
167. Bnej Adam (Bnej Odom) — „synowie Adama”, ludzie. Nazwa modlitwy odmawianej podczas składania ofiary z koguta przed nadejściem Jom Kipur. [przypis tłumacza]
168. gebe a. gabaj — urzędnik gminny, starosta bóżnicy, administrator. [przypis tłumacza]
169. sztrajml — chasydzki kapelusz obramowany lisim futrem. [przypis tłumacza]
170. tałes kotn — mały tałes, kaftanik z cyces noszony na co dzień. [przypis edytorski]
171. szechina — Duch Boży. [przypis tłumacza]
172. pas (z fr.) — krok w tańcu. [przypis edytorski]
173. mecyja — rzecz znaleziona, osobliwość, przysmak. [przypis tłumacza]
174. Asmodeusz — imię diabła. [przypis edytorski]
175. gojłem — golem, uformowane z gliny i ożywione niezdarne monstrum podobne do człowieka. [przypis tłumacza]
176. ganew — złodziej. [przypis tłumacza]
177. harpagon — skąpiec. [przypis edytorski]
178. mantyka — zrzęda. [przypis edytorski]
179. smerda (daw.) — pachołek. [przypis edytorski]
180. eunuch — kastrat. [przypis edytorski]
181. szabesgoj — nie-Żyd wykonujący za opłatą czynności zabronione wyznawcom religii mojżeszowej podczas szabesu. [przypis tłumacza]
182. sziksa — dziewczyna nie-Żydówka. [przypis tłumacza]
183. pud — ros. jednostka wagi. [przypis edytorski]
184. Szirej Tiferet (Szirej Tiferes) — pieśni o wspaniałościach. [przypis tłumacza]
185. porojchesł — kotara zasłaniająca Arkę Przymierza (zdrobnienie od parochet). [przypis tłumacza]
186. Litwak — tak nazywano Żydów z Litwy i Białorusi, którzy słynęli jako zaciekli przeciwnicy chasydyzmu i rabinów-cudotwórców. Litwak to synonim uporu, przekory, trzeźwości umysłu, człowiek wierzący tylko w to, co można zbadać, udowodnić. [przypis edytorski]
187. jucht — wyprawiona skóra bydlęca. [przypis edytorski]
188. More Newuchim (Mojre Newuchim) — tytuł religijno-filozoficznego dzieła Majmonidesa, napisanego w języku arabskim. [przypis tłumacza]
189. jeszywa — wyższa szkoła talmudyczna, kształci rabinów i nauczycieli religii. [przypis tłumacza]
190. Koszer łefesach (hebr.) — „Dozwolone do spożycia w Pesach”. [przypis tłumacza]
191. epolety — naramienniki stanowiące element munduru wojskowego. [przypis edytorski]
192. tużurek — rodzaj dwurzędowego długiego i ciemnego surduta, noszonego na przełomie XIX i XX w. [przypis edytorski]
193. urok (ros.) — lekcja. [przypis edytorski]
194. haskala — ruch oświeceniowy wśród Żydów propagujący emancypację poprzez wykształcenie. Prowadził do nie zamierzonej asymilacji. [przypis edytorski]
195. pożarnaja komanda (ros.) — drużyna strażacka. [przypis edytorski]
196. jeszywa — wyższa szkoła talmudyczna, kształci rabinów i nauczycieli religii. [przypis edytorski]
197. monastyr — prawosławny klasztor. [przypis edytorski]
198. Toczka, toczka, zapiataja, Minus rozica kriwaja — Ruczka, ruczka i krużok Nożka, nożka i pupok. — ros. wierszyk opisujący rysowanie schematycznej postaci ludzkiej. [przypis edytorski]
199. Kto pisał — nie znaju, A ja durak — czitaju. (ros.) — Kto pisał — nie wiem, a ja, dureń, czytam. [przypis edytorski]
200. iwry-tajcz — jidysz, język żydowski. [przypis tłumacza]
201. melawe malke — uroczyste zakończenie soboty. [przypis edytorski]
202. baal tefila — prowadzący modlitwę w bóżnicy. [przypis tłumacza]
203. haszowes awejda — zbożny uczynek, zasługa. [przypis tłumacza]
204. sziksa — dziewczyna nie-Żydówka. [przypis tłumacza]
205. szames — posługacz w bóżnicy. [przypis edytorski]
206. zdrastie (zniekszt. ros.) — dzień dobry. [przypis edytorski]
207. Kak pożiwajetie? (ros.) — Jak się macie? [przypis edytorski]
208. hakafot — procesja wokół synagogi lub wewnątrz niej. [przypis tłumacza]
209. subiekt (daw.) — sprzedawca w sklepie. [przypis edytorski]
210. hakafot — procesja wokół synagogi lub wewnątrz niej. [przypis edytorski]
211. Ato horejso ładaas (hebr.) — „Tyś dał nam znak”. Fragment modlitwy. [przypis tłumacza]
212. Hatojroni reb Szymszon Zejw bereb Chaim Cwi hakojn tejn kowod latojro! Hatojroni reb Mojsze Jankow bereb Nachman Dob halejwi tejn kowod latojro! (hebr.) — „Uczony reb Szymszonie Zejwe, synu reb Chaima Cwi kapłana, oddaj cześć Torze! Uczony reb Mojsze Jankowie, synu reb Nachmana Dowa lewity, oddaj cześć Torze!”. [przypis tłumacza]
213. Ono adojnoj hojszio no (hebr.) — „Prosimy cię Panie, zbaw nas”. [przypis tłumacza]
214. gabaj — urzędnik gminny, starosta bóżnicy, administrator. [przypis tłumacza]
215. Ojzer dalim hojszio no (hebr.) — „Wspierający ubogich, zbaw nas”. [przypis tłumacza]
216. Szolem alejchem (hebr.) — „Pokój wam”. Pozdrowienie. [przypis tłumacza]
217. Ojzer dalim hojszio no — (hebr.) „Wspierający ubogich, zbaw nas”. [przypis edytorski]
218. archimandryta — przełożony prawosławnego klasztoru. [przypis edytorski]
219. bima — podwyższenie z pulpitem w głównej sali synagogi. [przypis edytorski]
220. al chet (hebr.) — „Za grzech”. Początkowy fragment modlitwy porannej. [przypis edytorski]
221. Ejszes chaił mi jimco (hebr.) — „Niewiastę dzielną kto znajdzie?”. Fragment z Przypowieści Salomona śpiewanej przy wieczerzy sobotniej na cześć pani domu. [przypis tłumacza]
222. meszorer — pomocnik kantora, także hebrajski poeta. [przypis tłumacza]
223. mitnaged — Żyd ortodoksyjny, przeciwnik chasydyzmu. [przypis tłumacza]
224. haskala — ruch oświeceniowy wśród Żydów propagujący emancypację poprzez wykształcenie. Prowadził do nie zamierzonej asymilacji. [przypis edytorski]
225. bawić (daw.) — przebywać. [przypis edytorski]
226. raznych win jużnawo bieriega (ros.) — różnych win z południowego brzegu. [przypis edytorski]
227. tużurek — rodzaj dwurzędowego długiego i ciemnego surduta, noszonego na przełomie XIX i XX w. [przypis edytorski]
228. ekstern — osoba ucząca się samodzielnie, która w szkole zdaje tylko egzaminy. [przypis edytorski]
229. mieżdu proczem (ros.) — a poza tym. [przypis edytorski]
230. sledowatielno (ros.) — poza tym, w końcu. [przypis edytorski]
231. Czto wam nada (ros.) — czego wam trzeba. [przypis edytorski]
232. parnose — zarobek, płatne zajęcie. [przypis tłumacza]
233. totumfacki — zaufany podwładny „od wszystkiego”. [przypis edytorski]
234. kugel — słodka potrawa żydowska. [przypis edytorski]
235. Czasowych dieł mastier (ros.) — zegarmistrz. [przypis edytorski]
236. minjan — dziesięciu dorosłych Żydów niezbędnych przy odprawianiu uroczystości lub publicznej modlitwy. [przypis edytorski]
237. faeton — lekki czterokołowy powóz. [przypis edytorski]
238. westybul — reprezentacyjny pałacowy przedpokój. [przypis edytorski]
239. Szulchan Aruch (Szulchon Oruch) — komplet przepisów religijnych oraz poradnik dobrych obyczajów ułożony w XVI w. przez Josefa Karo. [przypis tłumacza]
240. sprzęt — tu: koszenie i zwózka. [przypis edytorski]
241. mużyk (ros.) — chłop. [przypis edytorski]
242. wremiennyje prawiła (ros.) — tymczasowe zasady. [przypis edytorski]
243. arenda — dzierżawa. [przypis edytorski]
244. gumno — budynek, gdzie składowano zboże przed wymłóceniem. [przypis edytorski]
245. baszłyk — kaptur zaopatrzony w sznurki do wiązania go, popularny w carskiej Rosji. [przypis edytorski]
246. charaszo (ros.) — dobrze. [przypis edytorski]
247. Chaczu widiet dieńgi (ros.) — chcę widzieć pieniądze. [przypis edytorski]
248. carte blanche (fr.) — nieograniczone pełnomocnictwo. [przypis edytorski]
249. dessous (fr.) — bielizna damska. [przypis edytorski]
250. Rosz Chodesz (Rosz Chojdesz) — początek miesiąca, nów. [przypis tłumacza]
251. Halel (Hałeł) — grupa psalmów odmawiana w święta ważniejsze. [przypis tłumacza]
252. Tak ja nie tancował s miedwiediem (ros. przysł.) — przecież ja nie tańczyłem z niedźwiedziem. [przypis edytorski]
253. w sukurs ( z łac.) — na ratunek. [przypis edytorski]
254. dictum (łac.) — powiedzenie. [przypis edytorski]
255. vacat (łac.) — wakat, wolne stanowisko. [przypis edytorski]
256. megiła — zwój pergaminu lub skóry służący do spisywania tekstu księgi świętej. [przypis tłumacza]
257. kohen — kapłan z rodu Aarona, któremu nie wolno wchodzić na teren cmentarza. [przypis edytorski]
258. haftora — fragment z ksiąg prorockich czytany w bóżnicy w sobotę oraz dni postne po odczytaniu urywka z Pięcioksięgu. [przypis tłumacza]
259. izbran jedinogłasno (ros.) — wybrany jednogłośnie. [przypis edytorski]
260. czynownik — rosyjski urzędnik. [przypis edytorski]
261. parnose — zarobek, płatne zajęcie. [przypis edytorski]