VII
Podnosimy wagonik. Naładowany do pełna piaskiem, wykoleił się na samej „scheibie”63. Cztery pary wychudłych ramion pchają wóz raz do przodu, raz do tyłu, huśtają. Rozkołysali, podnieśli przednią parę kół, wstawili na szyny. Podkładamy kołek, lora64 już, już włazi na szyny, nagle puszczamy ją i wyprostowujemy się.
— Zbiórka! — drę się i gwiżdżę z daleka.
Lora bezwładnie opada i kołami zarywa się w ziemię. Ktoś odrzuca niepotrzebny drąg, wysypujemy piasek z lory wprost na „scheibę”. I tak się jutro sprzątnie.
Idziemy na „antreten”65. Dopiero po chwili orientujemy się, że przecież za wcześnie. Słońce stoi jeszcze wysoko. Do czuba drzewa, o które opiera się nosem w porze zbiórki, jest jeszcze kawał drogi. Najwyżej trzecia. Twarze ludzkie są niespokojne i pytające. Stajemy w piątkach, równamy, dociągamy torby i pasy.
Pisarz liczy nas nieustannie.
Od strony dworu idą esesmani i te nasze posty. Obstawiają nas wokoło. Stoimy. Na końcu komanda nosze z dwoma trupami.
Na drodze uczynił się większy ruch niż zwykle. Ludzie z Harmenz chodzą tu i tam, zaniepokojeni naszym wczesnym odejściem. Ale dla starych „lagrowców”66 rzecz jest jasna: w lagrze będzie naprawdę wybiórka.
Parę razy mignęła jasna chusteczka pani Haneczki.
Kobieta zwraca ku nam pytające oczy. Stawia koszyk na ziemi i opiera się o stodołę, patrzy. Idę za jej wzrokiem. Patrzy niespokojnie na Iwana.
Zaraz za esesmanami nadszedł kapo i cherlak Kommandoführer.
— Rozstąpić się i podnieść ręce do góry — rzekł kapo.
Wtedy wszyscy zrozumieli: rewizja. Rozpinamy kurtki, otwieramy torby. Esesman jest wprawny i szybki. Przejeżdża rękoma po ciele, sięga do torby. Obok reszty chleba, paru cebul i jakiejś zestarzałej słoniny — jabłka, niewątpliwie z sadu.
— Skąd to masz?
Podnoszę głowę: „mój” post.
— Z paczki, panie post.
Przez chwilę patrzy mi ironicznie w oczy.
— Te same jabłka jadłem dzisiaj po obiedzie.
Wypaproszają z kieszeni kawały słoneczników, kaczany kukurydzy, ziele, szczaw, jabłka, raz po raz podrywa się krótki ludzki wrzask: biją.
Nagle Unterscharführer wszedł w sam środek szeregu i wyciągnął na bok starego Greka z dużą, wypchaną torbą.
— Otwórz — rzekł krótko.
Trzęsącymi się rękoma Grek otworzył torbę. Unterscharführer zajrzał do środka i zawołał kapa:
— Patrz, kapo, nasza gęś.
I wyciągnął z torby gęś o olbrzymich, rozłożystych skrzydłach.
Pipel, który też podbiegł do worka, krzyknął tryumfująco do kapy:
— Jest, jest, a nie mówiłem!
Kapo zamachnął się kijem.
— Nie bij — rzekł, wstrzymując mu rękę, esesman.
Wyciągnął z pochwy rewolwer i zwrócił się wprost do Greka, wymownie gestykulując bronią.
— Skąd to masz? Jak nie odpowiesz, to cię zastrzelę. — Grek milczał. Esesman podniósł pistolet. Spojrzałem na Iwana. Był zupełnie blady. Spojrzenia nasze spotkały się. Zacisnął usta i wystąpił z szeregu. Podszedł do esesmana, zdjął czapkę i rzekł:
— To ja mu dałem.
Wszystkie spojrzenia zawisły na Iwanie. Unterscharführer wolno podniósł pejcz i ciął go po twarzy raz, drugi, trzeci. Potem zaczął bić po głowie. Pejcz świszczał, twarz więźnia pokryła się krwawymi pręgami, ale Iwan nie padał. Stał z czapką w ręce, wyprostowany, z rękoma wzdłuż bioder. Nie uchylał głowy, chwiał się tylko całym ciałem.
Unterscharführer opuścił rękę.
— Zapisać mu numer i złożyć meldunek. Komando — odmarsz.
Odchodzimy równym, wojskowym krokiem. Zostaje za nami kupa słoneczników, kępy ziela, szmaty i torby, pogniecione jabłka, a za tym wszystkim leży wielka gęś o czerwonym łbie i rozłożystych białych skrzydłach. Na końcu komanda idzie Iwan, niepodtrzymywany przez nikogo. Za nim na noszach niosą dwa trupy, przykryte gałęziami.
Gdy przechodziliśmy koło pani Haneczki, zwróciłem głowę w jej stronę. Stała blada i wyprostowana, z rękoma przyciśniętymi do piersi. Wargi jej drżały nerwowo. Podniosła wzrok i spojrzała na mnie. Wtedy zobaczyłem, że jej duże czarne oczy pełne były łez.
Po apelu wpędzili nas na blok. Leżymy na pryczy, wyglądamy przez szpary i czekamy na koniec wybiórki.
— Czuję się, jak bym zawinił w tej całej wybiórce. Ten dziwny fatalizm słów. W tym przeklętym Oświęcimiu67 nawet złe słowo ma moc stawania się.
— Nie przejmuj się — odrzekł Kazik — daj lepiej coś do tego pasztetu.
— Pomidorów nie masz?
— Nie co dzień świętego Jana.
Odsunąłem przygotowane kanapki.
— Nie mogę jeść.
Na dworze kończą wybiórkę. Lekarz-esesman, zabrawszy liczbę i numery zapisanych, odchodzi do następnego bloku. Kazik zabiera się do odejścia.
— Idę kupić papierosów. Ale wiesz, Tadek, jesteś frajer, bo jakby mi kto kaszę wyjadł, to bym go zbił na marmoladę.
W tej chwili na krawędzi buksy68 wylazła z dołu jakaś siwa, ogromna czaszka i spojrzały na nas zażenowane, mrugające oczy. Potem ukazała się twarz Bekera, zmięta i jeszcze bardziej postarzała.
— Tadek, ja mam do ciebie prośbę.
— Gadaj — rzekłem, przechylając się ku niemu.
— Tadek, idę do komina.
Pochyliłem się jeszcze niżej i zajrzałem mu z bliska w oczy: były spokojne i puste.
— Tadek, ale ja byłem tyle czasu taki głodny. Daj mi coś zjeść. Na ten ostatni wieczór.
Kazik uderzył mnie dłonią po kolanie.
— Znasz tego Żyda?
— To Beker — odrzekłem cicho.
— Te, Żyd, właź tu na buksę i zażeraj. Jak się nażresz, to resztę zabierz ze sobą do komina. Właź na buksę. Ja tu nie śpię, to możesz mieć wszy.
— Tadek — chwycił mnie za ramię — chodź. Mam na bloku świetną szarlotkę, wprost od mamy.
Złażąc z buksy, trącił mnie ramieniem.
— Patrz — rzekł szeptem.
Spojrzałem na Bekera. Miał przymknięte powieki i jak ślepiec próżno szukał dłonią deski, żeby wleźć na górę.
Przypisy:
1. Harmenze a. Harmense — podobóz, w którym do stawu rybnego więźniowie zsypywali popiół ze zwłok palonych w krematoriach. Podobóz Harmense powstał na terenie dawnej wsi Harmęże. [przypis edytorski]
2. Saloniki — miasto w północnej Grecji, nad Morzem Egejskim. [przypis edytorski]
3. Macedonia — tu: prawdopodobnie region administracyjny Grecji. [przypis edytorski]
4. kapo — w gwarze obozowej: więzień, pełniący funkcję dozorcy pozostałych więźniów. [przypis edytorski]
5. Bewegung, Arbeit (niem.) — ruch, praca. [przypis edytorski]
6. La donna è mobile — (wł. Kobieta jest zmienna), aria z opery Rigoletto Giuseppe Verdiego (1813–1901). [przypis edytorski]
7. Warszawa — stolica i największe miasto Polski. [przypis edytorski]
8. organizować — w gwarze obozowej: zdobyć nielegalnie, ukraść. [przypis edytorski]
9. Schicht — warszawskie przedsiębiorstwo, produkujące m.in. mydło. [przypis edytorski]
10. gut, extra prima — dobra, super pierwszorzędna (niektórzy więźniowie z południa Europy posługują się specyficzną mieszanką języków romańskich, niekiedy z drobnymi naleciałościami niemieckimi; uwaga ta odnosi się do niemal wszystkich dialogów „greckich”). [przypis edytorski]
11. madonna — tu: kobieta. [przypis edytorski]
12. camerade, filos, compris, Greco bandito — koleżanka, przyjaciele, rozumiesz, grecki bandyto. [przypis edytorski]
13. Greco niks bandito. Greco gut — Grek nie bandyta. Grek dobry. [przypis edytorski]
14. patatas — ziemniaki. [przypis edytorski]
15. laborando, laborando — pracować, pracować. [przypis edytorski]
16. Poznań — miasto na prawach powiatu w zach. Polsce, stolica województwa wielkopolskiego. [przypis edytorski]
17. Lagerältester (niem.) — starszy obozu, najstarszy funkcyjny więzień. [przypis edytorski]
18. lager — w gwarze obozowej: niemiecki obóz koncentracyjny. [przypis edytorski]
19. kwarantanna — w gwarze obozowej: okres pobytu w obozie bezpośrednio po przybyciu, w czasie którego eliminowano więźniów chorych na choroby zakaźne i niezdolnych do pracy; kwarantannę organizowano w izolowanych blokach. [przypis edytorski]
20. presto — szybko. [przypis edytorski]
21. wybiórka a. selekcja — w gwarze obozowej: wybieranie spośród chorych lub inwalidów kandydatów do zagazowania. [przypis edytorski]
22. hoch (niem.) — do góry. [przypis edytorski]
23. zu schwer (niem.) — za ciężki. [przypis edytorski]
24. auf (niem.) — tu: do góry, wstawaj. [przypis edytorski]
25. pipel — w gwarze obozowej: chłopiec na posługi u blokowego a. kapo. [przypis edytorski]
26. kaput — skończeni. [przypis edytorski]
27. fini — skończona. [przypis edytorski]
28. kein Angst — żadnego strachu. [przypis edytorski]
29. Kommandoführer (niem.) — szef komanda więźniarskiego. [przypis edytorski]
30. Gleisbauer (niem.) — pracownik torowy. [przypis edytorski]
31. Orzeł — miasto w zach. części Rosji, nad rzeką Oką; w czasie II wojny miejsce ciężkich walk między Rosjanami i Niemcami. [przypis edytorski]
32. Warszawianka a. Warszawianka 1905 — polska pieśń socjalistyczna, powstała w 1879 roku. [przypis edytorski]
33. Rota — wiersz Marii Konopnickiej (1842–1910), a także pieśń hymniczna. [przypis edytorski]
34. Międzynarodówka — pieśń rewolucyjna, hymn socjalistów. [przypis edytorski]
35. Eto budiet poslednij i rieszitielnyj boj (ros.) — To będzie ostatni i decydujący bój. [przypis edytorski]
36. Rote Fahne — (wł. Bandiera Rossa), powstała we Włoszech jedna z najsłynniejszych pieśni ruchu robotniczego, której tekst zmodyfikowano po dojściu Mussoliniego do władzy. [przypis edytorski]
37. Kaukaz — łańcuch górski na pograniczu płd.-wsch. Europy i płd.-zach. Azji; także region geograficzny wokół gór Kaukaz. [przypis edytorski]
38. Wisła — najdłuższa rzeka Polski. [przypis edytorski]
39. Unterscharführer — najmłodszy stopień podoficerski w SS. [przypis edytorski]
40. komando — w gwarze obozowej: w obozie koncentracyjnym grupa więźniów, wykonujących pracę przymusową. [przypis edytorski]
41. putare (wulg.) — kurwa. [przypis edytorski]
42. porka (wulg.) — kurwa, cholera. [przypis edytorski]
43. horoszo (ros.) — dobrze. [przypis edytorski]
44. Kanada — w gwarze obozowej: grupa więźniów przebywających w obozie dłuższy czas, zajmujących się rozładunkami transportów, uważana za uprzywilejowaną. [przypis edytorski]
45. blad’ (ros., wulg.) — kurwa. [przypis edytorski]
46. post — w gwarze obozowej: esesman, pilnujący więźniów przy pracy lub pełniący wartę na wieży strażniczej. [przypis edytorski]
47. rampa — w gwarze obozowej: miejsce przywożenia i wywożenia transportów więźniów, a także ich selekcji. [przypis edytorski]
48. falsch gesungen (niem.) — fałszywie zaśpiewane, sfałszowane. [przypis edytorski]
49. was (niem.) — co. [przypis edytorski]
50. Chopin, Fryderyk (1810–1849) — polski kompozytor i pianista. [przypis edytorski]
51. Rottenführer (niem.) — stopień przyznawany członkom SS i SA, zasłużonym dla organizacji, ale nieposiadającym odpowiedniego przeszkolenia politycznego lub wojskowego, aby zostać podoficerem; stopień Rottenführera był odpowiednikiem kaprala w armii. [przypis edytorski]
52. Vorarbeiter — w gwarze obozowej: starszy więzień w komandzie. [przypis edytorski]
53. traga — w gwarze obozowej: nosze. [przypis edytorski]
54. hadiuka — w polszczyźnie kresowej: wąż, padalec. [przypis edytorski]
55. czortowe wy dieti, taj dywyś, ce lewa, a ce prawa, links, links — diabelski pomiocie, no i patrzcie, lewa, prawa, lewa, lewa. [przypis edytorski]
56. Halt, halt, du Warschauer! (niem.) — Stój, stój, ty warszawiaku! [przypis edytorski]
57. sicher ist sicher (niem.) — pewne to pewne. [przypis edytorski]
58. Meldung (niem.) — zgłoszenie, meldunek. [przypis edytorski]
59. Los! (niem.) — Szybciej! [przypis edytorski]
60. Andrej, konczaj (ros.) — Andrej, wykończ. [przypis edytorski]
61. camerade — towarzysz, kolega. [przypis edytorski]
62. Nous sommes les hommes misérables. O Dieu, Dieu! (fr.) — Jesteśmy nieszczęśnikami. O Boże, Boże! [przypis edytorski]
63. scheiba (z niem.) — tu: płytka metalowa z otworem, podkładana pod główkę śruby lub pod nakrętkę. [przypis edytorski]
64. lora — odkryty wagon towarowy. [przypis edytorski]
65. antreten (niem.) — tu: stanąć w szeregu, zbiórka. [przypis edytorski]
66. lagrowiec — w gwarze obozowej: więzień obozu koncentracyjnego. [przypis edytorski]
67. Oświęcim — miasto w województwie małopolskim, siedziba władz powiatu oświęcimskiego; w latach 1940–1945 działał tutaj zespół niemieckich nazistowskich obozów koncentracyjnych. [przypis edytorski]
68. buksa — w gwarze obozowej: prycza. [przypis edytorski]