IX
Wróciliśmy już. Poszedłem po staremu na swój blok, nasmarowałem chorych na krecę155 herbatą z mięty, a dziś z rana umyliśmy pospołu podłogę. Potem postałem z mądrą miną koło doktora, który robił punkcję. Potem wziąłem dwa ostatnie zastrzyki prontosilu156 i posyłam Tobie. Wreszcie nasz fryzjer blokowy (z cywila restaurator spod Poczty w Krakowie157), Heniek Liberfreund, uznał, że teraz będę na pewno najlepszym flegerem wśród literatów.
Poza tym cały dzień łażę za listem do Ciebie. List do Ciebie — to te kartki, ale żeby doszły, gdzie trzeba, muszą mieć nogi. A o te nogi się staram. Wreszcie znalazłem jedną parę — w długich, czerwonych, sznurowanych butach. Nogi mają poza tym czarne okulary, są barczyste i chodzą co dzień na FKL po trupy dzieci płci męskiej. Te bowiem muszą przejść przez naszą szrajbsztubę, naszą trupiarnię i nasz SDG158 musi je własnoręcznie obejrzeć. Na porządku świat stoi czy mniej poetycznie — Ordnung muss sein159.
Więc nogi chodzą na FKL i są wcale dla mnie życzliwe. Same, powiadają, mają żonę na babskim i wiedzą, jak jest ciężko. Dlatego list zabiorą ot tak, dla przyjemności. A mnie też, jak się nadarzy okazja. List tedy wysyłam natychmiast, a sam staram się przyjść do Ciebie. Czuję się nawet w nastroju podróżnym. Moi przyjaciele radzą wziąć pled i podłożyć go, gdzie należy. Przy moim szczęściu i obozowej zaradności, słusznie rozumują, przy pierwszej wycieczce muszę wpaść. Chyba że pójdę pod opieką. Radziłem im wysmarować się balsamem peruwiańskim160 na świerzb.
I jeszcze rozglądam się po krajobrazie. Nie zmieniło się nic, tylko błota dziwnie przybyło. Wiosna pachnie. Będą się ludzie topić w błocie. Z lasu ciągnie raz zapach sosen, a raz dymu. Raz jadą samochody z łachami, a raz muzułmani z Buny. Raz obiad na efekty161, a raz esesmani na zmianę warty.
Nie zmieniło się nic. Że wczoraj niedziela, byliśmy na lagrze na kontroli wszy. Okropne są bloki obozowe zimą! Brudne buksy, wymiecione klepiska i zastarzały zapach ludzi. Bloki nabite ludźmi, ale wszy ani jednej. Nie darmo odwszenia trwają przez całe noce.
Wychodziliśmy już z bloków po skończonej kontroli, gdy na lager wróciło z kremo sonderkomando. Szli odymieni, nalani tłuszczem, uginając się pod ciężkimi tobołami. Im wolno wszystko przynosić prócz złota, lecz tego szmuglują najwięcej.
Spod bloków wyrywały się grupki ludzi, wpadały w maszerujące szeregi i porywały upatrzone pakunki. Krzyki, przekleństwa i razy kotłowały się w powietrzu. Wreszcie sonder znikło w bramie swego, odgrodzonego od reszty obozu murem, podwórza. Zaraz jednak chyłkiem poczęli się wymykać Żydzi na handel, na organizację i w odwiedziny.
Zahaczyłem jednego z nich, przyjaciela z naszego byłego komanda. Ja zachorowałem i poszedłem na KB162. On miał więcej „szczęścia” i poszedł do sonder. Zawsze lepiej niż łopatą robić o misce zupy. Wyciągnął serdecznie rękę.
— A, to ty? Potrzebujesz czego? Jak masz jabłka...
— Nie, jabłek nie mam dla ciebie — odrzekłem przyjaźnie. — Nie umarłeś jeszcze, Abramek? Co słychać?
— Nic ciekawego. Czeski my zagazowali.
— To wiem i bez ciebie. A osobiście?
— Osobiście? Jakie u mnie może być osobiście? Komin, bloki i znowu komin? Albo ja mam tu kogo? A, chcesz wiedzieć osobiście: wykombinowali my nowy sposób palenia w kominie. A wiesz jaki?
Byłem bardzo uprzejmie ciekaw.
— A taki, że bierzemy cztery dzieciaki z włosami, przytykamy głowy do kupy i podpalamy włosy. Potem pali się samo i jest gemacht163.
— Winszuję — rzekłem sucho i bez entuzjazmu.
Roześmiał się dziwnie i popatrzył mi w oczy:
— Te, fleger, u nas w Auschwitzu my musimy bawić się, jak umiemy. Jak by szło inaczej wytrzymać?
I, wsadziwszy ręce w kieszeń, odszedł bez pożegnania.
Ale to jest nieprawda i groteska — jak cały obóz, jak cały świat.
Przypisy:
1. Birkenau — (niem.) Konzentrationslager Birkenau (Auschwitz II), część (zlokalizowana w Brzezince) zespołu niemieckich nazistowskich obozów koncentracyjnych, działającego w latach 1940–1945 w Oświęcimiu i okolicach. [przypis edytorski]
2. lagerarzt (z niem.) — lekarz obozowy. [przypis edytorski]
3. Oświęcim a. Auschwitz — miasto powiatowe w województwie małopolskim. Tytułowy Auschwitz to zarówno niemiecka nazwa miasta, jak i zlokalizowanego tutaj nazistowskiego obozu koncentracyjnego. W czasie II wojny światowej znajdował się tu kompleks państwowych niemieckich nazistowskich obozów koncentracyjnych oraz ośrodek zagłady Żydów. Został on utworzony w czasie drugiej wojny światowej na obrzeżach Oświęcimia. Początkowo obejmował obóz Auschwitz I, później także obóz Auschwitz II-Birkenau, a następnie Auschwitz III-Monowitz i blisko 50 podobozów (na Górnym Śląsku, w Małopolsce Zachodniej i w Czechach). Spośród ponad miliona ofiar Auschwitz Żydzi stanowili około 900 tysięcy. Auschwitz I, pierwszy z wielu obozów koncentracyjnych kompleksu, został założony przez Niemców w czerwcu 1940 r. na przedmieściu Oświęcimia, w pobliżu dużej węzłowej stacji kolejowej. W sierpniu 1940 r. uruchomiono pierwsze krematorium. Budynek ten stał się pierwszą z komór gazowych obozu. Auschwitz II-Birkenau, zaplanowany jako obóz dla sowieckich jeńców, stał się obozem koncentracyjnym dla więźniów różnych narodowości i ośrodkiem zagłady. Budowę obozu rozpoczęto w październiku 1941 r. w pobliżu wsi Brzezinka. Auschwitz III-Monowitz był jednym z podobozów Auschwitz; powstał w październiku 1942 r. na terenie wsi Monowice. W styczniu 1945 r. większość więźniów przeniesiono do Gliwic, a następnie do obozów Buchenwald i Mauthausen. Podobóz Auschwitz III-Monowitz był pierwszym wyzwolonym przez Armię Czerwoną — 27 stycznia 1945 r. przed południem. Po kilku godzinach wyzwolono Auschwitz I i Auschwitz II-Birkenau. [przypis edytorski]
4. fleger — w gwarze obozowej sanitariusz w szpitalu obozowym. [przypis edytorski]
5. milionowiec — w gwarze obozowej więzień niedawno przybyły do obozu, z bardzo wysokim numerem. [przypis edytorski]
6. piodermia — choroba skóry, objawiająca się wrzodami. [przypis edytorski]
7. ulcus duodeni (łac.)— choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy. [przypis edytorski]
8. maść Wilkinsona — preparat stosowany głównie w leczeniu świerzbu i łuszczycy. [przypis edytorski]
9. prominent — tu: więzień funkcyjny lub zatrudniony w uprzywilejowanym komandzie. [przypis edytorski]
10. lager (z niem.) — obóz. [przypis edytorski]
11. kremo — w gwarze obozowej krematorium. [przypis edytorski]
12. Pawiak — w latach 1939–1944 największe niemieckie więzienie polityczne w okupowanej Polsce, zlokalizowane przy ul. Dzielnej w Warszawie. [przypis edytorski]
13. Serbia — tu: oddział kobiecy Pawiaka. [przypis edytorski]
14. flegernia — w gwarze obozowej izba pielęgniarska. [przypis edytorski]
15. Staff, Leopold (1878–1957) — polski poeta, tłumacz i eseista. [przypis edytorski]
16. kanadyjski koc — Kanadą nazywano jeden z dziewięciu obozów w Birkenau, który służył jako magazyn zagrabionego mienia żydowskiego, zatem zapewne chodzi o koce pochodzące właśnie stamtąd. [przypis edytorski]
17. miesić (daw.) — mieszać. [przypis edytorski]
18. muzułman — w gwarze obozowej zagłodzony więzień wyczerpany pracą, w stanie całkowitego wyniszczenia fizycznego i psychicznego. [przypis edytorski]
19. zwyżka a. bocian — w gwarze obozowej wieżyczka strażnicza przy obozie. [przypis edytorski]
20. Zauna — w gwarze obozowej łaźnia, odwszalnia. [przypis edytorski]
21. szrajbsztuba — w gwarze obozowej kancelaria. [przypis edytorski]
22. puff — w gwarze obozowej dom publiczny. [przypis edytorski]
23. Aleja Szucha — właśc. Aleja Jana Chrystiana Szucha; ulica w śródmieściu Warszawy. Pod numerem 25 znajdowała się siedziba Gestapo. [przypis edytorski]
24. Skaryszewska — ulica w dzielnicy Praga-Południe w Warszawie. [przypis edytorski]
25. Janina — właśc. Janinagrube, podobóz KL Auschwitz-Birkenau w Libiążu k. Oświęcimia. [przypis edytorski]
26. Jaworzno — podobóz KL Auschwitz-Birkenau. [przypis edytorski]
27. Buna — podobóz-fabryka, przeniesiony przez niemiecki koncern chemiczny IG Farben z Buny w środkowych Niemczech, położony na wschód od Oświęcimia; wykorzystywano tu do pracy więźniów z pobliskiego Auschwitz. [przypis edytorski]
28. Gliwice — podobóz KL Auschwitz-Birkenau w Gliwicach na Górnym Śląsku. [przypis edytorski]
29. Mysłowice właśc. Fürstengrube — Podobóz KL Auschwitz-Birkenau, założony w Wesołej k. Mysłowic Górnym Śląsku, przy kopalni węgla kamiennego należącej do spółki Fürstengrube GmbH. [przypis edytorski]
30. Dachau — (niem.) Konzentrationslager Dachau, niemiecki obóz koncentracyjny, założony w 1933 roku w dawnej fabryce amunicji na przedmieściach Dachau, miasta znajdującego się na północ od Monachium, w płd. Niemczech. [przypis edytorski]
31. kameradschaft (z niem.) — koleżeństwo. [przypis edytorski]
32. Kameraden (niem.) — koledzy. [przypis edytorski]
33. Luter, Martin (1483–1546) — niemiecki teolog, inicjator reformacji, tłumacz Biblii. [przypis edytorski]
34. Fichte, Johann Gottlieb (1762–1814) — niemiecki filozof, przedstawiciel klasycznego idealizmu. [przypis edytorski]
35. Hegel, Georg Wilhelm Friedrich (1770–1831) — niemiecki filozof, twórca nowoczesnego systemu idealistycznego. [przypis edytorski]
36. Nietzsche, Friedrich (1844–1900) — niemiecki filozof. [przypis edytorski]
37. arbeitszeit (z niem.) — czas pracy. [przypis edytorski]
38. reichsdeutsch (z niem.) — obywatel Rzeszy, rdzenny Niemiec. [przypis edytorski]
39. Madame (fr.) — pani. [przypis edytorski]
40. lageraltester (z niem.) — starszy obozu, funkcja w samorządzie więźniów. [przypis edytorski]
41. lagerkapo — w gwarze obozowej więzień-koordynator komand roboczych w obozie. [przypis edytorski]
42. kapo — w gwarze obozowej więzień-nadzorca komanda. [przypis edytorski]
43. komando (z niem.) — drużyna robocza, złożona z więźniów obozu. [przypis edytorski]
44. winkiel (z niem.) — w gwarze obozowej trójkąt naszywany na pasiaku, oznaczający kategorię więźnia; czerwony winkiel oznaczał więźnia politycznego. [przypis edytorski]
45. hier (niem.) — tutaj. [przypis edytorski]
46. wyszprycowany — wymyty, spryskany. [przypis edytorski]
47. komandoführer (z niem.) — szef komanda więźniarskiego. [przypis edytorski]
48. post — w gwarze obozowej wartownik obozowy. [przypis edytorski]
49. blamować — ośmieszać, kompromitować. [przypis edytorski]
50. FKL właśc. FKL Birkenau — (niem.) Frauenkonzentrationslager Birkenau, kobiecy obóz koncentracyjny Birkenau w Brzezince. [przypis edytorski]
51. oflag — obóz jeniecki dla oficerów. [przypis edytorski]
52. stalag — obóz jeniecki dla szeregowców i podoficerów [przypis edytorski]
53. Wiedeń — stolica i największe miasto Austrii. [przypis edytorski]
54. Velázquez, Diego (1599–1660) — hiszpański malarz barokowy. [przypis edytorski]
55. Biblia a. Pismo Święte — zbiór ksiąg, spisanych po hebrajsku, aramejsku i grecku, uznawanych przez żydów i chrześcijan za natchnione przez Boga. [przypis edytorski]
56. Horacy właśc. Quintus Horatius Flaccus (65–8 p.n.e.) — poeta rzymski, liryk i mistrz satyry. Jest auotrem trzech ksiag Pieśni lirycznych (łac. Carmina), znanych także jako Ody (łac. Odes). [przypis edytorski]
57. Przyjaciele z wolności! Pieśnią więzienną was żegnam po to, byście wiedzieli, że nie odchodzę z rozpaczą. Bo wiem, że po mnie zostanie i miłość, i moja poezja, i póki życia waszego, wspomnienie u przyjaciół. — fragment pochodzi z wiersza Borowskiego, zatytułowanego Pieśń więzienna. [przypis edytorski]
58. SK — (niem.) Strafkompanie, blok kompanii karnej. [przypis edytorski]
59. Wilk stepowy — powieść Hermanna Hessego (1877–1962), opublikowana w 1927 r. [przypis edytorski]
60. flegmona — ropień śródmięśniowy, typowa choroba oświęcimska. [przypis edytorski]
61. waschraum (z niem.) — umywalnia. [przypis edytorski]
62. Czortek, Antoni (1915–2004) — polski bokser; w Auschwitz stoczył słynną zwycięską walkę z Walterem Dunningiem. [przypis edytorski]
63. Walter z Hamburga — chodzi o Waltera Dunninga, niemieckiego boksera i kapo w Auschwitz. [przypis edytorski]
64. Hamburg — miasto w płn. Niemczech na prawach kraju związkowego. [przypis edytorski]
65. numer 77 właśc. Pietrzykowski, Tadeusz (1917–1991) — znany polski pięściarz. [przypis edytorski]
66. Tancredi — opera Gioachina Rossiniego (1792–1868), która miała premierę w 1813 r. [przypis edytorski]
67. Berlioz, Hector (1803–1869) — francuski kompozytor. [przypis edytorski]
68. kudy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]
69. Warszawa — stolica i największe miasto Polski. [przypis edytorski]
70. rollwaga (z niem.) — wóz służący do przewożenia zmarłych do krematorium. [przypis edytorski]
71. Betrugslager (niem.) — Betrug oznacza po niemiecku oszustwo. [przypis edytorski]
72. DAW — (niem.) Deutsche Abrüstungswerke, ciężkie komando, zajmujące się głównie rozbiórką strąconych samolotów. [przypis edytorski]
73. Pruszków — polskie miasto powiatowe, położone w województwie mazowieckim. [przypis edytorski]
74. Chmielna — warszawska ulica w dzielnicach Śródmieście i Wola. [przypis edytorski]
75. pipel — w gwarze obozowej chłopak do posług u blokowego lub kapy. [przypis edytorski]
76. Sachsenhausen właśc. Konzentrationslager Sachsenhausen — niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny działający w latach 1936–1945, zlokalizowany w miejscowości Sachsenhausen niedaleko Berlina. [przypis edytorski]
77. Małkinia — miejscowość w Polsce, położona w województwie mazowieckim, w powiecie ostrowskim. [przypis edytorski]
78. Suwałki — miasto powiatowe w województwie podlaskim. [przypis edytorski]
79. Radom — miasto powiatowe, położone w centralno-wschodniej Polsce, w województwie mazowieckim. [przypis edytorski]
80. Puławy — miasto powiatowe w województwie lubelskim. [przypis edytorski]
81. Lublin — miasto powiatowe, stolica województwa i powiatu lubelskiego. [przypis edytorski]
82. Minerwa (mit. rzym) — w mitologii rzymskiej bogini sztuki i rzemiosła, a także mądrości, nauki i literatury. [przypis edytorski]
83. Jowisz (mit. rzym.) — w mitologii rzymskiej ojciec bogów, bóg nieba, burzy i deszczu, najwyższy władca świata. [przypis edytorski]
84. Żoliborz — dzielnica Warszawy. [przypis edytorski]
85. Wisła — najdłuższa polska rzeka (1047 km). [przypis edytorski]
86. für Deutsche (niem.) — dla Niemców. [przypis edytorski]
87. Morgen nach Heimat (niem.) — rankiem do ojczyzny, chodzi o piosenkę żołnierską Jutro do domu, wzmiankowaną niżej. [przypis edytorski]
88. Schritt und Tritt (niem.) — (wyrażenie idiomatyczne) na każdym kroku; tu: krok i tempo. [przypis edytorski]
89. winkiel (z niem.) — w gwarze obozowej trójkąt naszywany na pasiaku, oznaczający kategorię więźnia; zielony winkiel oznaczał więźnia kryminalnego. [przypis edytorski]
90. Vaterland (niem.) — ojczyzna. [przypis edytorski]
91. dachdecker (z niem.) — dekarz. [przypis edytorski]
92. Böhm, Arno (1913–1962) — niemiecki więzień funkcyjny, jeden z pierwszych uwięzionych w obozie koncentracyjnym Auschwitz. [przypis edytorski]
93. blokowy — w gwarze obozowej więzień-przełożony bloku. [przypis edytorski]
94. sztubowy — w gwarze obozowej komendant sztuby, czyli sali albo części bloku. [przypis edytorski]
95. Frankfurt właśc. Frankfurt am Main — miasto powiatowe w Niemczech, w kraju związkowym Hesja. [przypis edytorski]
96. hals (z niem.) — szyja, kark. [przypis edytorski]
97. Berlin — stolica Niemiec i największe miasto w tym kraju. [przypis edytorski]
98. Stahihelm —- niemiecka nacjonalistyczna organizacja kombatancka (1918–1935), z własnymi bojówkami. [przypis edytorski]
99. lora — odkryty wagon towarowy. [przypis edytorski]
100. Zachodni właśc. Warszawa Zachodnia — stacja kolejowa w Warszawie, położona na zachód od stacji Warszawa Centralna [przypis edytorski]
101. bonżurka — męski strój domowy, rodzaj marynarki. [przypis edytorski]
102. fraka (gw.) — ucieczka w gwarze środowiskowej uczniów. [przypis edytorski]
103. los, aus (niem.) — dalej, no już, wychodzić. [przypis edytorski]
104. kaput (z niem.) — złamany, skończony. [przypis edytorski]
105. Budy — podobóz Auschwitz, utworzony w okolicy miejscowości Brzeszcze. [przypis edytorski]
106. geszeft (z niem.) — interes. [przypis edytorski]
107. arbeitskomando (z niem.) — oddział roboczy. [przypis edytorski]
108. sonder — właśc. Sonderkommando; oddział specjalny, złożony wyłącznie z Żydów, pracujący w krematorium. [przypis edytorski]
109. Mława — miasto powiatowe w województwie mazowieckim. [przypis edytorski]
110. spasibo (ros.) — dziękuje. [przypis edytorski]
111. wybiórka — w gwarze obozowej selekcja do gazu. [przypis edytorski]
112. Wied’ eto poslednij boj (ros.) — Bój to będzie ostatni. Fragment Międzynarodówki, rewolucyjnej pieśni powstałej w czasie Komuny Paryskiej, w 1871 (do 1944 r. pieśń była również hymnem ZSRR). [przypis edytorski]
113. Poslednij, ponimajesz? (ros.) — Ostatni, rozumiesz? [przypis edytorski]
114. Dalniewostoczny Kraj właśc. Dalekowschodni Okręg Federalny — federalny okręg Rosji, najbardziej wysunięty na wschód. [przypis edytorski]
115. gorod (ros.) — miasto. [przypis edytorski]
116. Chabarowsk — miasto w Rosji, położone w płd.-wsch. regionie jej azjatyckiej części. [przypis edytorski]
117. Tołstoj, Lew (1828–1910) — pisarz rosyjski. [przypis edytorski]
118. dwadcat’ piat’ (ros.) — dwadzieścia pięć. [przypis edytorski]
119. Mauthausen — właśc. Konzentrationslager Mauthausen-Gusen; zespół niemieckich nazistowskich obozów koncentracyjnych, położony w pobliżu miejscowości Mauthausen niedaleko austriackiego Linzu Austrii, istniejący w latach 1938–1945. [przypis edytorski]
120. lagerführer (z niem.) — kierownik obozu. [przypis edytorski]
121. Häftlinge, Mützen ab! (niem.) — Więźniowie, czapki z głów! [przypis edytorski]
122. Häftlinge, Mützen auf! (niem.) — Więźniowie, czapki na głowę! [przypis edytorski]
123. buksa — w gwarze obozowej dwupiętrowa prycza więzienna. [przypis edytorski]
124. Platon (427–347 p.n.e.) — filozof grecki, kluczowa postać w rozwoju filozofii; uczeń Sokratesa, nauczyciel Arystotelesa. [przypis edytorski]
125. socha — dawne narzędzie do orki. [przypis edytorski]
126. Terencjusz a. Publius Terentius Afer (195–159 p.n.e.) — komediopisarz rzymski. [przypis edytorski]
127. Plaut a. Titus Maccius Plautus (ok. 250–184 p.n.e.) — rzymski komediopisarz. [przypis edytorski]
128. trybun ludowy — urząd w republice rzymskiej, którego głównym zadaniem była ochrona interesów obywateli, a zwłaszcza plebejuszy. [przypis edytorski]
129. Grakchowie — bracia Gaius Sempronius Gracchus (ok. 152–121 p.n.e.) i Tiberius Sempronius Gracchus (162–133 roku p.n.e.), którzy byli trybunami ludowymi. [przypis edytorski]
130. Spartakus (zm. 71 p.n.e.) — niewolnik i gladiator rzymski,przywódca największego powstania niewolników w Rzymie. [przypis edytorski]
131. Scypion a. Publiusz Korneliusz Scypion Afrykański Starszy (236–183 p.n.e.) — wódz rzymski z okresu II wojny punickiej, pogromca Hannibala, dwukrotny konsul rzymski. [przypis edytorski]
132. Cycero a. Marek Tulliusz Cyceron (106–43 p.n.e.) — rzymski pisarz, mówca, polityk, dowódca wojskowy, filozof i prawnik. [przypis edytorski]
133. Demostenes (384–322 p.n.e.) — grecki mówca i polityk. [przypis edytorski]
134. Etruskowie — lud, zamieszkujący płn. Italię od VII w. p.n.e. do I w. n.e., podbity przez Rzymian. [przypis edytorski]
135. Kartagina — starożytne miasto, założone przez Fenicjan w Afryce Północnej; stolica imperium kartagińskiego, zniszczonego przez Rzymian. [przypis edytorski]
136. Lenz właśc. Schlesische Industriebau Lenz u. Co. — jedna z firm zaangażowanych w budowę krematoriów i komór gazowych. [przypis edytorski]
137. Siemens — koncern z branży energetycznej, elektrotechnicznej i telekomunikacyjnej, który podczas II wojny zajmował się produkcją na potrzeby armii niemieckiej, wykorzystując pracę robotników przymusowych, jeńców wojennych oraz więźniów obozów koncentracyjnych. [przypis edytorski]
138. Union a. Auto Union — spółka powstała w 1932 r. przez połączenie czterech niemieckich producentów samochodów: Audi, DKW, Horch i Wanderer. W czasie II wojny światowej w Auto Union produkowano sprzęt wojskowy. [przypis edytorski]
139. Madryt — stolica i największe miasto Hiszpanii. [przypis edytorski]
140. in corpore (łac.) — w komplecie. [przypis edytorski]
141. Słowacki, Juliusz (1809–1849) — polski poeta romantyczny, dramaturg i epistolograf. [przypis edytorski]
142. Londyn — stolica i największe miasto Anglii oraz Wielkiej Brytanii. [przypis edytorski]
143. Uralsk — miasto w zachodnim Kazachstanie, położone na granicy Europy i Azji. [przypis edytorski]
144. Chicago — miasto w Stanach Zjednoczonych, położone w stanie Illinois. [przypis edytorski]
145. Kalkuta — miasto w Indiach, stolica stanu Bengal Zachodni. [przypis edytorski]
146. Anioł Ślązak a. Angelus Silesius (1624–1677) — właśc. Johannes Scheffler, barokowy niemiecki poeta religijny. [przypis edytorski]
147. Brzozowski, Stanisław (1878–1911) — polski filozof, pisarz, publicysta, krytyk teatralny i literacki. [przypis edytorski]
148. Awangarda właśc. Awangarda Krakowska — grupa literacka, aktywna w latach 1922–1927, działająca przy krakowskim czasopiśmie „Zwrotnica”. [przypis edytorski]
149. Borowski, Juliusz — starszy brat pisarza. [przypis edytorski]
150. karbidówka (pot.) — lampa karbidowa, w której źródłem światła jest palący się acetylen. [przypis edytorski]
151. Maurois, André właśc. Herzog, Émile (ur. 1885–1967) — francuski pisarz. [przypis edytorski]
152. Łazienki właśc. Łazienki Królewskie — zespół pałacowo-ogrodowy w Warszawie, założony w XVIII wieku przez Stanisława Augusta Poniatowskiego. [przypis edytorski]
153. Puławska — ulica w Warszawie, zaczynająca się w dzielnicy Mokotów. [przypis edytorski]
154. ekslibris — nazwisko albo godło właściciela, umieszczone w książce. [przypis edytorski]
155. kreca — świerzb, typowa choroba oświęcimska. [przypis edytorski]
156. prontosil — lek przeciwbakteryjny. [przypis edytorski]
157. Kraków — miasto na prawach powiatu położone w Małopolsce, dawna stolica Polski. [przypis edytorski]
158. SDG — (z niem.) Sanitatsdienstgrade, sanitariusz SS. [przypis edytorski]
159. Ordnung muss sein (niem.) — Porządek musi być. [przypis edytorski]
160. balsam peruwiański — lek o działaniu antyseptycznym, przeciwzapalnym. [przypis edytorski]
161. efekt a. Effektenkammer — w gwarze obozowej magazyn mienia więźniarskiego. [przypis edytorski]
162. KB — (z niem.) Krankenbau; szpital, rewir. [przypis edytorski]
163. gemacht (niem.) — zrobione. [przypis edytorski]