Jerozolima wyzwolona

by Torquato Tasso; Piotr Kochanowski

Pieśń dwudziesta

Argument

Woyska obiedwie wchodzą w bóy straszliwy,

Gdzie wielka liczba z obudwu stron ginie;

Soliman z zamku wypada, teskliwy

Że się nie biie z inszemi w równinie.

Rynald sułtana zabił, a szedziwy

Grabia z Tolozy — pana w Palestynie.

Śmierć wielki rycerz rozwodzi⁵¹⁰¹ Armidzie;

Zwyciężca wesół, do kościoła idzie.

1.

Iuż słońce ludzie do zwykłych budziło

Robót, iuż dziesięć godzin dnia miiało,

Kiedy pogaństwo, które w zamku było,

Coś czarnawego z daleka uyrzało,

Co pola — nakształt⁵¹⁰² mgły iakiey — okryło

Ale po chwili nakoniec⁵¹⁰³ poznało:

Woysko egipskie, które zasłaniało

Nieba kurzawą, pola okrywało.

2.

Z takiemi w on czas⁵¹⁰⁴ ludzie obleżeni⁵¹⁰⁵

Krzykami z góry słyszeć się dawaią,

Z iakiemi stadem żórawie⁵¹⁰⁶ w iesieni⁵¹⁰⁷

Od tracyiskich gniazd za morze lataią.

Y pod obłoki — zimnem przerażeni —

Krzycząc, do ciepłych brzegów uciekaią.

Bliskie nadzieie — ręce do strzelania

Y ięzyk czynią prętki do łaiania.

3.

Domyślili się zaraz Chrześciianie,

Skąd one nowe groźby dochodziły,

Y z mieysc wysokich widzą, że poganie

Idą y woyska iuż się przybliżyły.

Boli serc mężnych namnieysze czekanie,

Ognie wnątrz piersi ochotne paliły;

Młódź niecierpliwa w kupę się zebrała,

Y — «Każ się potkać⁵¹⁰⁸, Hetmanie!» — wołała.

4.

Ale wódz mądry, choć go nagrzewali⁵¹⁰⁹,

Nie chce zwieść⁵¹¹⁰ bitwy, woli ich hamować;

Y gdy się to ten, to ów napierali⁵¹¹¹,

Nie chciał nikomu dopuścić harcować⁵¹¹²:

«Trzeba, żebyście dzień ieden wytrwali,

Cóż? ustawicznie mam wami horować⁵¹¹³?!»

Nieprzyiaciela chciał pono⁵¹¹⁴ w śmiałości

Y w głupiey trzymać o sobie dufności.

5.

Za temi słowy⁵¹¹⁵ woysko ochotnieysze,

Teskliwe świtu czekało ranego.

Nigdy powietrze nie beło pięknieysze,

Y pogodnieysze, iako dnia onego:

Piękna iutrzenka śmiała się, iaśnieysze

Biorąc promienie od słońca złotego;

Niebo bez rąbku y nad zwyczay⁵¹¹⁶ świetne,

Chciało na dzieło patrzyć tak pamiętne.

6.

Skoro białemu świt ustąpił dniowi,

Y słońce weszło — Goffred woysko sprawił

Y wyszedł w pole, a przeciw królowi

Palestyńskiemu Raymunda postawił.

A przy niem zostać rozkazał ludowi,

Co się beł z bliskiey Syryey wyprawił

Do swych wybawców, przydał y Gaskony⁵¹¹⁷,

Aby beł zamek zewsząd obleżony⁵¹¹⁸.

7.

Idąc, na twarzy zda się bydź⁵¹¹⁹ takowy,

Że się każdy z niey zwycięstwa spodziewa;

Niebo życzliwe zdobi go y nowy

Sposób powagi na niego wylewa.

Nad zwyczay się zda udatnieyszy z mowy,

Twarz mu wesołą młodością odziewa;

Wzrok ma tak żywy, tak ochoty pełny,

Że się zda więcey niż człowiek śmiertelny.

8.

Przeciw pogaństwu prosto następował,

Tam kędy⁵¹²⁰ obóz ich beł zatoczony;

A następuiąc wzgórek opanował

Sobie w tył, z lewey położony strony.

Czoło rozciągnął, boki uszykował

Wąsko ku równi. Dla lepszey obrony,

Piechotę śrzodkiem⁵¹²¹ puścił w oney dobie,

A iezdą⁵¹²² skrzydła ubezpieczył obie⁵¹²³.

9.

Na lewem skrzydle, które zastąpioną

Górą, w bok tamten beło bezpiecznieysze,

Ruberty, bracią⁵¹²⁴ postawił rodzoną;

Bratu piechoty poruczył śrzednieysze⁵¹²⁵.

Sam poszedł w prawo, w równinę przestroną,

Gdzie mieysce beło naniebespiecznieysze;

Gdzie nieprzyjaciel, który go przechodził⁵¹²⁶

Ludźmi, na koło okrążyć go godził⁵¹²⁷.

10.

Tam lud ćwiczeńszy⁵¹²⁸ y lepiey ubrany,

Z swoiemi chciał mieć Lotaryńczykami⁵¹²⁹;

Y między iezdę⁵¹³⁰, lud pieszy wmieszany

Y tu y ówdzie rozłożył mieyscami.

Potem uczynił huf wielki zebrany

Z co naydzielnieyszych, który za skrzydłami

Na stronie w prawo z daleka położył,

Nad którem starszem Rynalda przełożył⁵¹³¹.

11.

«Ty — pry⁵¹³² — zwycięstwo masz, o znamienity

Rycerzu, ziednać⁵¹³³, tobą wszyscy stoiem⁵¹³⁴;

Za rozwlokłemi skrzydłami zakryty

Z hufcem twoiem stóy, cierpliwy z pokoiem.

A gdy nastąpi nieprzyiaciel, y ty

Potkasz się z boku z towarzystwem swoiem;

Który mem zdaniem myśli (chciey mi wierzyć)

Okrążywszy nas, w bok y w tył uderzyć».

12.

Potem od roty do roty biegaiąc,

Zagrzewał iezdy, zagrzewał piechoty,

Y twarz wesołą z szyszaku wydaiąc,

Do Marsowey ie pobudzał roboty⁵¹³⁵.

Mężnem — ich dzieła pierwsze wspominaiąc,

Śmiałem — ich chluby przydawał ochoty;

Wątpliwe twierdził⁵¹³⁶, iednem obiecował⁵¹³⁷

Urzędy, drugiem żołdu poprawował⁵¹³⁸.

13.

Tam gdzie się roty przednieysze zebrały

Stanął y prętkie zahamował biegi;

Y na pagórek wiechał okazały,

Gdzie się rycerstwa kupiły zabiegi.

Iako z gór potok spadaiąc zuchwały,

Na dół więc niesie rozpuszczone śniegi,

Tak mu obrotne z ust płynęły słowa,

Tak prętka beła iego głośna mowa:

14.

«O cni wschodowych państw okróciciele⁵¹³⁹,

Którzyście mieczem Azyą skrócili;

Teraz dzień przyszedł, o który tak wiele-

Kroć, tak gorąco Bogaście prosili⁵¹⁴⁰.

Nie bez niebieskiey tu nieprzyiaciele

Opatrzności się wszyscy zgromadzili:

Żebyście trudom kres dali przystoyny,

Skończywszy iedną bitwą wszystkie woyny.

15.

W iednem zwycięstwie wszystkie mieć będziemy,

Bez wielkiey pracey⁵¹⁴¹, bez wielkiey trudności;

A nie bóymy się, że woysko widziemy⁵¹⁴²

Ich takiey liczby y takiey wielkości.

Samo się w sobie, iako wnet uyrzemy,

Wikle⁵¹⁴³ w niezgodzie y w swoiey różności.

Tych namniey⁵¹⁴⁴, którzy bić się będą chcieli,

Ci — mieysca, a ci serc nie będą mieli.

16.

Z nagiem⁵¹⁴⁵ wam ludem przyidzie do potkania⁵¹⁴⁶,

Słaba w nich sprawa, słabsza ieszcze siła,

Których od robót, albo próżnowania

Gwałt y niewola z domu wypędziła.

Tarcze, chorągwie — według mego zdania —

Drżą im od strachu; słyszę głosów siła⁵¹⁴⁷

Niezgodnych, widzę sprawę pomieszaną;

Czuią śmierć bliską, widzą swą przegraną.

17.

Hetman ich co to wrzkomo⁵¹⁴⁸ męstwem słynie,

Co się we złocie świeci nastroynieyszy⁵¹⁴⁹:

Czy że raz wygrał bitwę na Murzynie,

Albo Arabie, ma nam bydź silnieyszy⁵¹⁵⁰?

Przebóg, co pocznie w takiey mieszaninie,

By też beł dobrze naumieiętnieyszy⁵¹⁵¹?

Sam swoich nie zna, swoi go nie znaią,

Tacyż to, proszę, porazić⁵¹⁵² nas maią?

18.

Iam iest Hetmanem woyska wybranego,

Oznaliśmy się zwycięstwy, bitwami⁵¹⁵³;

Którego nie wiem oyczyzny? którego

Rodzaiu — pytam — nie znam między wami?

Miecz znam każdego, strzałę znam każdego,

Niechay ią widzę na powietrzu, sami —

Że zgadnę — przyznać będziecie musieli,

Czy ią Irlandczyk, czy Francuz wystrzeli.

19.

Zwykłey rzeczy chcę: (y tu skończę mowę!)

Iakoście zwykli, tak się dziś stawicie!

Na moię sławę, na cześć Chrystusowę⁵¹⁵⁴,

Na swą powinność ku Bogu — pomnicie.

Idźcie, poraźcie⁵¹⁵⁵ pogaństwo na głowę,

Utwierdźcie zacne y święte nabycie;

Nie chcę was bawić, dobryście znak dali

Z oczu y z twarzy: iużeście wygrali».

20.

Kiedy domawiał, nie bez podziwienia

Światłość mu padła z góry na ramiona:

Iako więc lecie⁵¹⁵⁶ noc z swego odzienia

Gwiazdy z długiego otrząsa ogona.

Mogło być y to, że ią z przyrodzenia

Słońce cisnęło z co głębszego łona.

Niektórzy, którzy on promień widzieli,

Za znak przyszłego królestwa to mieli.

21.

Lecz ieśli człowiek śmiertelny w skrytości

Boskie wniść może swemi domysłami —

Podobno Anyoł z wieczney opatrzności

Stróż iego — zszedszy, okrył go skrzydłami.

Kiedy tak Goffred serca y śmiałości

Dodawał swoiem takiemi mowami,

Hetman egipski także nie próżnował

Y swe potwierdzał y woysko szykował.

22.

Widząc zdaleka, że iuż następował

Lud chrześciiański, szedł w pole z swoiemi;

Y także iezdę z boków uszykował,

A śrzodek wszystek zasadził pieszemi.

Sam prawe skrzydła sobie zostawował,

A Altamora chciał mieć nad lewemi.

Muleassowi piechotę zlecono,

Armidę prawie w śrzodku postawiono.

28.

Przy sobie kazał być Tyzaphernowi

Z indyiskiem królem y nieśmiertelnemu

Hufcowi; ale gdzie się ku połowi

Lewe ciągnęło skrzydło przestronemu —

Afryckie króle dał Altamorowi,

Tamże rozkazał stanąć y perskiemu,

Y dwiema królom z południowych kraiów.

Gdzie strzelców beło tak wiele rodzaiów.

24.

Tak swe Emiren sprawił, y biegaiąc

Z pułku do pułku, śrzodkiem y stronami,

To przez tłumacza, to przez się gadaiąc,

Mieszał srom z chwałą, nagrody z kaźniami.

Iednemu mówił: «Czemu tak spuszczaiąc

Twarz, w ziemię patrzysz? samemi cieniami

Straszni będziemy nieprzyiacielowi:

Co może dziesięć przeciw tysiącowi?»

25.

Drugiemu zasię: «Z taką twarzą śmiałą

Idź, o rycerzu mężny, do potkania».

Niektórem na myśl przywodzi zbolałą

Oyczyznę y iey łzy y narzekania;

Inszem czeladkę doma pozostałą,

Y iey ustawne wspomina lękania:

«Wierz mi żołnierzu, żeć u nóg upada,

Y tak oyczyzna przez mię z tobą gada:

26.

Tobie y twoiey poruczam dzielności

Moie ustawy y święte kościoły;

Niewinne panny broń od zelżywości

Y groby dziadów y martwe popioły.

Od ciebie proszą w nieszczęsney starości

Ratunku starzy, umarli na poły.

Tobie dzieciny, żona, (żal się Boże!)

Tobie małżeńskie ukazuie łoże».

27.

Wszystkiem zaś mówił: «Was teraz swoiemi

Rycerzmi y swey obrońcę swobody

Czyni Azya, czekaiąc nad temi

Zbóyeami przez was pomsty za swe szkody».

Tak sposobami na on czas różnemi,

Różne do boiu przychęcał narody.

Ale iuż milczą hetmani, y obie

Iuż następuią woyska przeciw sobie.

28.

Beło co widzieć, kiedy się sprawione

Obiedwie woyska ku sobie ruszały,

Y kiedy w gęste pułki rozdzielone

Iuż w się uderzyć, iuż się potkać miały.

Piękne chorągwie wolno rozpuszczone,

Pełnemi łony z wiatrami igrały;

Złoto, żelazo, herby, świetne stroie,

Polerowane błyszczały się zbroie.

29.

Tak wiele kopiy miały obie stronie.

Że się z nich zdał być las iaki wysoki.

Iuż zewsząd ostre błyskaią się bronie,

Iuż łuki ciągną, drzewa kładą w toki.

Gniewów swych panów poprawuią konie,

Rzeźwieysze czynią — niż kiedy — poskoki,

W mieyscu nie stoią, nogami kopaią,

Ognie y dymy nozdrzami pryskaią.

30.

Ono widzenie straszne y surowe,

W strachu pociechę iakąś wydawało;

Y trąb, y muzyk woiennych Marsowe

Śpiewanie, uszom swą rozkosz dawało.

Ale choć mnieysze woysko Chrystusowe,

Pięknieysze się być y weselsze zdało:

Muzyki iego krzykliwiey śpiewaią,

Y piękne zbroie iaśniey się błyskaią.

31.

Wprzód nasze trąby zagrały; poganie

Zarazem się też z swoiemi ozwali.

Wtem na kolana padli Chrześciianie

Y z nabożeństwem ziemię całowali.

Iuż się straszliwe poczyna potkanie,

Iuż pola nie znać, iuż się pomieszały;

Iuż się na skrzydłach bitwa poczynała.

Iuż się za iezdą piechota ruszała.

32.

Któż wżdy⁵¹⁵⁷ się z woyska wprzód Chrześciiańskiego

Potkał na on czas? Co też mówią o tem?

Tyś o Gildyppo, w króla ormuskiego,

Irkana naprzód uderzyła grotem.

Niewieściey ręce sławy y takiego

Szczęścia Bóg życzył! y zasięś⁵¹⁵⁸ mu potem

Rościęła⁵¹⁵⁹ piersi, słyszy umieraiąc,

Nieprzyiacioły on raz⁵¹⁶⁰ wychwalaiąc⁵¹⁶¹.

33.

Drzewo⁵¹⁶² królowi w piersiach ormuskiemu

Złamawszy, miecza od boku dostała⁵¹⁶³

Y rozpuściwszy koniowi rączemu,

Ściśnione perskie hufce rozrywała:

Brzuch Zophirowi rościęła śmiałemu

Y ielita mu wytoczyła z ciała;

Alarkowi zaś krtań przecięła srodze,

Razem pokarmu y głosu dwie drodze⁵¹⁶⁴.

34.

Artarsa ciętem razem ogłuszyła,

Śmiertelny dała sztych Argeusowi.

Potem — gdzie ręka lewa się schodziła

Z ramieniem — cięła w staw Izmaelowi;

Odcięta ręka wodzę opuściła,

Około uszu świszczy miecz koniowi;

On czuiąc wolność, bieży w przek⁵¹⁶⁵ — y kędy

Wpadnie, sprawione wszędzie mięsza⁵¹⁶⁶ rzędy.

35.

Y inszych wiele legło od tey broni,

Których wiek dawny pogrąził w milczenie⁵¹⁶⁷.

Persowie rączych popuszczaią koni,

Iuż około niey zewsząd zgromadzenie.

Ale iey mężnie iey małżonek broni,

Zastawuiąc się przy swey miłey żenie⁵¹⁶⁸;

Tak mężna para sobie pomagaiąc,

Szła przez gęste się hufce przebiiaiąc.

36.

Nowy czynienia⁵¹⁶⁹ wierni małżonkowie

Zachowywali sposób w oney chwili:

Oboie swoie lekce ważąc zdrowie,

Ona go, on iey, wzaiem się bronili.

Ona obrony swey nie daiąc głowie,

Odbiia razy, któremi nań bili;

On także tarczą składał ią, gotowy

Y nagiey dla niey nie żałował głowy.

37.

Spólna iest pomsta, spólna iest obrona,

Spólny ratunek y iemu y oney;

On zuchwałego zabił Artobona,

Pana na wyspie Boekan rzeczoney⁵¹⁷⁰.

Pod lewą pachą przebił Alvantrona,

Który kęs⁵¹⁷¹ dosiągł iego ulubioney.

Ona Armunta zabiła śmiałego

W ten czas, kiedy siekł na męża miłego.

38.

Ale daleko więcey naszych ginie

Od Sarmakanty króla w inszey⁵¹⁷² stronie:

Gdzie koń obróci y gdzie mieczem kinie,

Leżą na pował⁵¹⁷³ y pieszy⁵¹⁷⁴ y konie;

Szczęśliwy, kogo zaraz dusza minie⁵¹⁷⁵,

Od iego ostrey, nieuchronney bronie⁵¹⁷⁶;

Y niewie⁵¹⁷⁷, iako koń kąsa gniewliwy,

Gdy kto od miecza zostawa⁵¹⁷⁸ w pół żywy.

39.

Ze dwiema społem zaraz bóy rozczyna:

Z wielkiem Andronem, dużem Brunellonem.

Iednemu tak łeb y szyszak rozcina,

Że na ramionach został rozdzielonem;

Drugiego trafia, gdzie się śmiech poczyna,

Serce mu mieczem rozwalił stalonem⁵¹⁷⁹;

Tak, że się — nędzny, po niewoley⁵¹⁸⁰ śmieie,

Y tak, śmieiąc się, ostatni raz zieie⁵¹⁸¹.

40.

Ale y inszych zamordował siła

Altamor — okrom wyżey mianowanych:

Zabił Gwidona, Gwaska, Radomiła⁵¹⁸²,

Y wiele inszych rycerzów wybranych.

Kto zgadnie? iako wielka liczba była

Zabitych, abo koniem podeptanych?

Kto ich imiona własne może wiedzieć?

Kto śmierci y ran różność wypowiedzieć?

41.

Nie śmie nań natrzeć żaden człowiek żywy,

Wszyscy iednemże uciekaią torem.

Tyś, o Grildyppo, sama w bóy wątpliwy

Z wielką śmiałością weszła z Altamorem.

W łuk Amazonka opasana krzywy,

Żadna tak dobrze nie władnie toporem,

Iako na on czas przeciwko strasznemu

Ona królowi szła Sarmakańskiemu.

42.

Tam mu z obu rącz zadała raz tęgi,

Tak uderzyła mocno w hełm złocony,

Że się Altamor uchwycił za kręgi

Y ku ziemi się podał pochylony.

Raz wielkiey mocy y wielkiey potęgi

Poznał poganin, którem uderzony,

We mgnieniu oka oddał iey zarazem,

Ciąwszy ią w czoło stalonem żelazem.

43.

Tak ią ciął mocno, że się mu miecz zwinął,

Y że nieboga zaraz ogłuszała,

Wszystka w niey pamięć, wszystek zmysł w niey zginął;

Mąż ią uchwycił, gdy z siodła leciała.

Potem ią (tak iey szczęście chciało) minął,

Lub to wspaniałość iego sprawowała:

Iako lew mężny nad tem, który leży

Srożyć się nie chce y od niego bieży.

44.

Ormund tem czasem, który beł obrany

Na zdradziecki czyn pospołu z inszemi⁵¹⁸³ —

W zmyślonem stroiu między Chrześciiany

Chodził nieznacznie z towarzyszmi swemi.

Tak nocni wilcy⁵¹⁸⁴ częstokroć w dzień rany⁵¹⁸⁵,

Podemgłę⁵¹⁸⁶ się psy⁵¹⁸⁷ zdadzą domowemi,

Y na obory dybią, a ogony

Wątpliwe, pod brzuch tulą przemorzony⁵¹⁸⁸.

45.

Iuż milczkiem przypaść na Hetmana chcieli,

Iuż ieden, insze uprzedzaiąc swoie,

Podpadał podeń, lecz że beli w bieli,

Poznał swe Goffred podeyrzane stroie.

Krzyknie: «Ci to są, co mię zabić chcieli,

Widzicie herby y fałszywe zbroie,

Które krzyżami poznaczyli sobie»,

Wtem się do niego porwie w oney dobie⁵¹⁸⁹.

46.

Ranił go srodze. On tak wielkiey siły,

Y tak odważny y tak przedtem śmiały

Nic się nie bronił; mróz mu w zimne żyły

Szedł, zapomniał się, został skamieniały.

A wtem nań zewsząd wszystkie miecze biły,

Wszystkie nań strzały, oszczepy leciały.

W tak wiele sztuk szło Ormundowe ciało,

Y inszych iego, że trupa nie miało.

47.

Skoro się Goffred uyrzał ukrwawionem,

Wchodzi w bóy srogi y tam się udaie,

Kędy przed mieczem tył nieuchronionem

Altamorowem — lud iego podaie,

(Który od niego tak beł rosproszonem,

Iako afrycki piasek, kiedy wstaie

Gniewliwy Auster⁵¹⁹⁰) y zawściąga koni

Uciekaiących y tego, co goni.

48.

Zaczem się sroga bitwa zaczynała

Między Goffredem y tem poganinem.

Tem czasem indziey⁵¹⁹¹ piesza także wrzała,

Między Mulassem y między Baldwinem.

Ale y iezda⁵¹⁹² iuż się rospierała

Pod górą, krwawem Gradywowem⁵¹⁹³ czynem,

Gdzie sam Emiren y gdzie na niezmiernem

Słoniu się biie Adrast z Tyzaphernem.

49.

Na Roberta wpadł Emiren starszego,

Y równi sobie beli — moiem zdaniem;

Ale Indyan⁵¹⁹⁴ przemagał młodszego,

Iuż zbroię posiekł, iuż y szyszak na niem.

Tyzaphern nie miał nikogo pewnego,

Coby mu godnie równy beł potkaniem;

Lecz się tam y sam przez hufce przebiia,

Y niepodobnie⁵¹⁹⁵ siła⁵¹⁹⁶ ich zabiia.

50.

Tak bitwa trwała, a strachy włożone,

Na równey wadze z nadzieią wisiały;

Wszędzie po polu drzewa pokurczone,

Y połamane oręża leżały.

Przebite piersi, boki przebodzione,

Rozcięte brzuchy we krwi się walały:

Trupy wznak, albo ku ziemi nosami

Leżą, iakby ią kąsały zębami.

51.

Żywy na zmarłem, pod umarłem żywy,

Koń zdechły leży podle pana swego,

Zwyciężca podle siebie (tak straszliwy

Bóy wszystko zmieszał!) ma zwyciężonego.

Nie iest milczenie, nie krzyk wyraźliwy⁵¹⁹⁷,

Coś tylko słyszeć niezrozumiałego.

Szmer iakiś cichy z sobą się biiących,

Stękanie rannych y umieraiących.

52.

One tak piękne y tak świetne zbroie.

Teraz się w straszną twarz⁵¹⁹⁸ poobłóczyły:

Złoto — promienie utraciło swoie,

Farby — swey pierwszey piękności pozbyły.

Pierza y kity y wesołe stroie

Z swey się ozdoby wszystkiey obnażyły;

Wszystko zdeptano, ieśli iakiey trochy

Krew nie oszpeci, oszpecaią prochy.

53.

Wtem Murzynowie słońcem przepaleni,

Z Araby⁵¹⁹⁹, którzy lewy róg trzymali,

Krąg uczyniwszy wielki, po przestrzeni

Nieprzyiacielom w tyły zaieżdżali;

Y strzelcy w mieyscu tamtem postawieni,

Na Chrześciiany z daleka strzelali,

Kiedy z swem hufcem Rynald przypadł z boku,

Tak iako piorun puszczony z obłoku.

54.

Asmir z Meroey⁵²⁰⁰ beł okrom⁵²⁰¹ wątpienia

Między arabskiem pułkiem namężnieyszy⁵²⁰²;

Tego ściął zaraz, kiedy do czynienia

Z niem, imo⁵²⁰³ insze wypadał przednieyszy.

A kiedy go smak pierwszego zdarzenia

Zaiuszył we krwi, bieżał ochotnieyszy

W naygęstsze hufce, y niewymówione⁵²⁰⁴

Dzieła poczynił y ledwie wierzone⁵²⁰⁵.

55.

Miecz mu się w ręku tylko trochę błyszczy,

Kilka ich ginie od cięcia iednego.

Iako więc żądłem wąż tak prętko świszczy,

Że się trzy zdadzą z iednego samego;

Toż rozumieli, którzy beli bliscy,

Że miał trzy miecze: z machania prętkiego

To pochodziło, że się tak mylili,

A z strachu temu tem więcey wierzyli.

56.

Iednem — libiyscy y czarni królowie

Od iego miecza szli pod ziemię — śladem.

Inszych zaś iego cni bohaterowie

Bili swoiego starszego przykładem.

Tak z swem rycerstwem pogańscy wodzowie

Polegli, iako kłosy zbite gradem;

Bitwą trudno zwać: iedna strona biie.

A druga tylko nadstawuie szyie.

57.

Ale nie długo twarzy obracali,

Biorąc przystoyne y uczciwe rany;

Podali tyły y tak uciekali,

Że wszystek ich szyk został rozerwany.

Iednak tak długo naszy nacierali,

Że szedł w rozsypkę hufiec rozegnany.

Potem się zebrał zwycięzca, niechcący⁵²⁰⁶

Bić więcey mieczem w grzbiet uciekaiący.

58.

Iako wiatr o las wstrącony w iesieni,

Albo o górę gniewliwiey dmie, ale

W szerokich polach na wielkiey przestrzeni

Łaskawiey wieie y nie tak zuchwale;

Iako przy skałach morze bardziey pieni,

A na głębiey ma spokoynieysze fale:

Tak im mniey wstrętów⁵²⁰⁷ przeciwnych nayduie,

Tem bardziey Rynald gniewy swe hamuie.

59.

Kiedy tak nie chciał bohatyr wspaniały

Na zbiegłych grzbietach zabawiać swey siły,

Biegł na piechoty, które iuż nie miały

Iezdy w tę stronę, coby iey broniły.

Arabskie hufce wszystkie zuciekały⁵²⁰⁸,

Y afrykańskie iuż podały tyły,

Nie maią żadney od konnych obrony;

Wtem Rynald przypadł z iezdą zapędzony.

60.

Wpadł iako wściekły na dardy⁵²⁰⁹ wytknione,

Hufce y gęste poprzerywał rzędy,

Posiekł y szyki pomięszał ściśnione,

Taka iego moc, takie beły pędy!

Pole iuż wszystko⁵²¹⁰ krwią beło skropione,

Zbróy posieczonych y ciał pełno wszędy⁵²¹¹:

Wszędy pobitych leżą wielkie kupy,

A iezda końmi gęste depce trupy.

61.

Przebił się Rynald aż do śrzednich⁵²¹² szyków,

Tam gdzie Armida na złotem iechała

Wozie, a w koło swoich miłośników,

Y z przednieyszych straż bohatyrów miała.

Kiedy iuż bliski beł onych strażników,

Z wielu go znaków zarazem poznała:

On się mało co zmienił — barziey ona,

Wprzód mrozem, potem gorącem dotkniona.

62.

Iakby iey nie znal, miia złote koła

Y daley idzie rycerz ukwapliwy,

Ale swoiego nie chce puścić zgoła

Spółmiłośnika⁵²¹³ hufiec zazdrościwy.

Wszyscy nań niosą rozgniewane czoła,

Do mieczów idą; sama do cięciwy

Strzałę przykłada, gniew się w niey zaymuie,

Ale go miłość wściąga y hamuie.

63.

Miłość przeciwko gniewowi bieżała,

Y dotąd kryty ogień w niey wytknęła;

Trzykroć na niego łuku pociągała,

Trzykroć wątpliwey ręki zawściągnęła.

Gniew plac otrzymał, a miłość przegrała:

Nakoniec strzałę z cięciwy wypchnęła,

Wypchnęła strzałę y zasię życzyła,

Wypuściwszy ią, żeby go chybiła.

64.

Radaby zasię, żeby się wypchniona

Strzała od niego w iey serce wróciła;

Tak wiele miłość mogła w niey stracona,

A cóż? kiedyby beła zwyciężyła!

Tak sama w swoich myślach rozdwoiona

Niestałe żądze ustawnie⁵²¹⁴ mieniła⁵²¹⁵:

To chce, to nie chce, y gdy strzałę puści,

Zarazem iey żal, że ią nań wypuści.

65.

Ono strzelenie zostało w swey chwale,

Bo go trafiła w wymierzone mieysce;

Ale niewieściey blach⁵²¹⁶ wytrzymał strzale,

Y nie ięło się zbroie mdłe żeleśce.

On iey tył podał⁵²¹⁷, ona swoie żale

Z gniewami miesza, mniemaiąc, że ieszcze

Szydzi z niey. Potem trzykroć weń strzeliła,

Lecz go ona nic — miłość ią raniła.

66.

Mówi do siebie, żałosna swey wzgardy⁵²¹⁸:

«Y także to iest ten pan niepożyty⁵²¹⁹?!

Podobno ciało ubrał w kamień twardy,

Iako y serce, że iest niedobyty.

Niedba nic, widzę, nieprzyiaciel hardy

Y z oka strzałą y z cięciwy bity.

Nieprzyiaciołkam zbroyna — zwyciężona,

Y miłośnicam bezzbroyna — wzgardzona!

67.

Niewiem iuż, iakiey mam używać siły;

Dufa twardemu sercu, twardey zbroi.

Nadzieie mię iuż wszystkie opuściły,

Żadnych strzał, żadnych mieczów się nie boi.

Ostatnie mię iuż pomocy⁵²²⁰ chybiły,

Legli rycerze y obrońce⁵²²¹ moi».

Iakoż widziała, że iedni zabici,

Drudzy leżeli ranni, z koni zbici.

68.

Widzi nieboga, że sama została,

Y wie, że mu się pewnie nie obroni;

Y choć ma oszczep y łuk — nie dufała

Y Latonówny⁵²²², y Pallady⁵²²³ broni.

Od wielkiego się strachu zapomniała,

Równie iak łabęć⁵²²⁴, gdy go orzeł goni;

Tak się y ona, to tam, to sam kręci,

Sama nie wie, gdzie bieży bez pamięci.

69.

Ale Altamor (który nachylony⁵²²⁵

Huf perski w on czas wracał ku boiowi:

Y by beł nie on⁵²²⁶, wszystek rozproszony

Szedłby beł⁵²²⁷ na miecz nieprzyiacielowi)

Widząc ią w tak złem razie, niewściągniony⁵²²⁸

W tę stronę wodze wypuszczał koniowi,

Y swą cześć y swóy hufiec zostawował⁵²²⁹:

«Niech — pry⁵²³⁰ — świat zginie, byłem iey ratował!»

70.

Źle strzeżonemu wodzowi — przybywszy,

Uprząta drogę, ona iedzie za niem;

A wtem on⁵²³¹ iego hufiec rozgromiwszy

Rynald y Goffred, wciąż iechali na niem.

On wszystko znosi nad zwyczay cierpliwszy,

Gach⁵²³² niźli hetman lepszy — moiem zdaniem —

Potem w bespieczną⁵²³³ uwiódszy⁵²³⁴ ią stronę,

Niewcześną⁵²³⁵ niósł swem pomoc y obronę.

71.

Bo na tem skrzydle iuż beli poganie

Zbici y iuż się beli rozsypali⁵²³⁶,

Ale na lewem zaś tył Chrześciianie

Nieprzyiaciołom sromotnie podali.

Roberta — który w piersi wziął dwie ranie⁵²³⁷,

W łeb iednę — swoi ledwie ratowali;

Drugiego Adrast poimał: tak obie⁵²³⁸

Woyska do tych dób⁵²³⁹ równe beły sobie.

72.

Wtem Goffred wziął czas, y znowu sprawione

Hufce wiódł przeciw nieprzyiacielowi:

Tak skoczył — niosąc kopiie złożone —

Ieden róg przeciw drugiemu rogowi,

Nieprzyiacielską krwią oba skropione,

Tak ci z tryumphem idą, iako owi:

Z obu stron idzie Zwycięstwo y Chwała,

A w poyśrzodku Mars y Fortuna stała.

73.

Kiedy tak bitwa między woyski⁵²⁴⁰ wrzała

Y on czyn krwawy Marsa surowego;

Gdzie wieża widok daleki dawała,

Poyźrzał⁵²⁴¹ Soliman z zamku wysokiego

Y widział iako odmienna⁵²⁴² mieszała

Fortuna — rzeczy rodzaiu ludzkiego.

Y zewsząd ściekłe krwią poboiowiska,

Y wielkie Śmierci y Losu igrzyska.

74.

Chwilę niemałą na bitwę patrzywszy,

Tak w sobie zagrzał wnętrzne żądze swoie,

Że zaraz w pole, zamek opuściwszy,

Wypaść y wstąpić chce w surowe boie.

Y szyszak tylko na głowę włożywszy,

(Bo z siebie nigdy nie zdeymował zbroie⁵²⁴³).

Krzyknie: «Cokolwiek naznaczyły nieba:

Dziś albo umrzeć, albo wygrać trzeba».

75.

Lubo⁵²⁴⁴ niebieskie wyroki tak chciały,

Które go wewnątrz bodły bez przestania,

Aby ostatki żadne nie zostały

Palestyńskiego więcey panowania;

Lub śmierć swą czuiąc, umysł go wspaniały

Grzał potkać się z nią. Tak bez rozmyślania,

Nagle na on czas z otworzoney brony⁵²⁴⁵

Wypadał, wielkiem pędem niewścigniony.

76.

Tak beł gorący y tak niecierpliwy,

Że nie chciał swoiey poczekać drużyny.

Sam na tak wielu idzie w bóy straszliwy

Na gęste miecze, strzały, rohatyny.

Ale y inszy potem y szedziwy

Puścił się za niem sam król Palestyny.

On co tak wielkiey wprzód beł ostrożności,

Teraz do takiey przychodzi śmiałości.

77.

Na których naprzód wpadł niespodziewany,

Tak prętko beli y tak nagle zbici,

Że nikt nie widział, kiedy dawał rany,

Tylko coś poyrzał, aż oni zabici.

Od pierwszych idzie między Chrześciiany,

Z głosu do głosu, strach — iako po nici —

Tak że syryiski lud iuż beł nachyły⁵²⁴⁶,

Począł pierzchliwe ukazować tyły⁵²⁴⁷.

78.

Mnieyszy iuż beł strach między Gaskończyki⁵²⁴⁸,

Bo iako ie⁵²⁴⁹ beł ich pułkownik sprawił —

Mieysca y swoie zatrzymali szyki;

Na tych się naprzód Soliman zabawił.

Żaden ptak, żaden zwierz paznogcia⁵²⁵⁰ — dziki —

Y zębu nigdy tak bardzo nie skrwawił

Krwią zwierzów mnieyszych, iako w on czas⁵²⁵¹ siła⁵²⁵²

Solimanowa szabla krwie⁵²⁵³ wypiła.

79.

Trudno wymówić zgoła, iako wiele

Gaskonów mężny sułtan zamordował,

Ale y tyran palestyński śmiele

Z swoiem rycerstwem za niem następował.

Wtem Raymund stary — na nieprzyiaciele,

Tam gdzie Soliman ludzie iego psował —

Świadomy przedtem iego ręki, bieżał,

Choć się z iego ran nie dawno wyleżał⁵²⁵⁴.

80.

Znowu się z niem starł, znowu zaś beł w ciemię

Niewytrzymanem razem uderzony.

Zeszłych lat cięszkie⁵²⁵⁵ winno⁵²⁵⁶ beło brzemię,

Y wiek, którem beł grabia obciążony.

Sto mieczów razem, kiedy padł na ziemię,

Biło nań, stem beł tarczy⁵²⁵⁷ zasłoniony;

Ale się nad niem Soliman nie bawił,

Mniemaiąc, że go zabitem zostawił.

81.

Na insze ztamtąd okrutnieyszy iedzie,

Tak iako potok, kiedy z wiosny wzbierze;

Potem zaś indziey, gdzie go wściekłość wiedzie

Bieżąc, łakomey obrok szabli bierze.

Iako więc głodny po chudem obiedzie

Do bogatey się rad kwapi wieczerze⁵²⁵⁸,

Tak y on co raz większey szuka woyny,

Chcąc złożyć do krwie⁵²⁵⁹ swóy głód niespokoyny.

82.

W pole do boiu ztamtąd⁵²⁶⁰ się udawa⁵²⁶¹,

Przez mury rączo bieżąc rozwalone;

Ale strach iego rycerstwa zostawa⁵²⁶²,

W nieprzyiacioły wszedszy⁵²⁶³ potrwożone.

Tak iedna strona zwycięstwa dostawa⁵²⁶⁴,

Które zostawił w poły dorobione;

Druga odpiera, lecz odpór beł taki,

Że uciekania wielkie daie znaki.

83.

Gaskończyk przedsię sprawą ustępował,

Ale Syrowie zgoła uciekali

Y iuż Tankredów dom — kędy chorował —

Od nieprzyiaciół pędzeni, miiali.

Słysząc huk srogi, bardzo się dziwował,

Y wstawszy z łóżka, poyrzy okiem, ali⁵²⁶⁵

Iuż lud syryiski uciekaiąc bieży,

Gaskon uchodzi, a Tolozan leży.

84.

Ale cna dzielność y serce wspaniałe,

Które chorego nie opuszcza ciała,

W niem słabe siły i członki schorzałe,

Miasto⁵²⁶⁶ krwie⁵²⁶⁷ żywey, w on czas odżywiała.

Tarcz bierze w rękę, która na zbolałe,

Y ranne ramię, lekka się widziała;

A w prawey zasię ręce miecz ma goły,

Y bieży pędem na nieprzyiacioły.

85.

Co głosu staie wola: «Gdzie bieżycie?

Takeście wierni waszemu wodzowi?!

Tak mu pogaństwu złupić dopuścicie

Zbroię, brzydkiemu dar Machometowi?!

Potem, kiedy się do domu wrócicie,

Pomnicie iego powiedzieć synowi,

Że tam legł ociec, skądeście uciekli».

Wtem nań poganie ze wszystkich stron siekli.

86.

Tarcz miał zbyt⁵²⁶⁸ miąższą⁵²⁶⁹ z rogatego wołu

Siedmi⁵²⁷⁰ skór twardych, które w iedno zbito,

Potem zaś wszystkie złożone pospołu,

Przednie wybranem żelazem okryto.

Tą grabię nakrył, gdy na niego z dołu

Y z góry zewsząd strzelano y bito;

A mieczem ostrem siekł na obie stronie⁵²⁷¹,

Że odpoczywał w bespieczney obronie.

87.

Wstał prętko potem, tarczą obroniony

Od przyiaciela y mieczem znaiomem;

Dwoiakiem ogniem będąc zapalony

Na sercu gniewem, a na twarzy sromem.

Chciałby się znowu, starzec odważony,

Z nieprzyiacielem próbować świadomem:

Szuka go, ale iż go nie nayduie,

Nad iego ludźmi zemścić się gotuie.

88.

Aquitanowie⁵²⁷² co ustępowali,

Teraz przy wodzu śmiele nacieraią.

A oni przedtem tak mężni, tak śmiali,

Nagłem uięci strachem, uciekaią.

Ci teraz gonią, co tył podawali:

Tak się więc nagle rzeczy odmieniaią.

Dobrze Tolozan swe razy odbiia,

Sto ich sam ieden swą ręką zabiia.

89.

Gdy się tak Raymund, hańby swey gniewliwy,

Nad głowami mścił co nazacnieyszemi,

Uyrzy — a ono król się sam szedziwy

Mężnie potyka między przednieyszemi.

Skoczy do niego y w czoło — straszliwy —

Co raz⁵²⁷³ go biie razami⁵²⁷⁴ cięszkiemi⁵²⁷⁵:

Że legł nakoniec; y którey beł panem

Ziemie⁵²⁷⁶ — ukąsił zębem rozgniewanem.

90.

Gdy obu wodzów poganie stracili,

Widziałbyś ich beł z różnemi myślami:

Iedni, kiedy iuż o sobie zwątpili,

Oślep na miecze wpadali piersiami;

Ku zamkowi się drudzy obrócili.

Wspieraiąc zdrowia mdłemi nadzieiami,

Gdzie spół zmieszani wpadli Gaskończycy,

Y koniec kładli chwalebney zdobyczy.

91.

Iuż zamek wzięto y ieśli beł który,

Co się śmiał oprzeć, zaraz beł zabity.

Iuż Raymund wielki proporzec na mury

Niósł, dawaiąc znać, że zamek dobyty;

Y przeciw woyskom — tryumphalny z gury

Krzyż, znak zwycięstwa — ukazał rozwity;

Lecz tego Sułtan nie widzi ochocy⁵²⁷⁷,

Bieżąc do bitwy, co iedno⁵²⁷⁸ ma mocy.

92.

Tam gdzie się biły woyska przebiegaiąc,

Zastał, że wszędzie krew ciekła strumieniem

A Śmierć tryumphy swoie rozciągaiąc,

Nad śmiertelnem się pastwiła stworzeniem.

Y uyrzy konia samopas biegaiąc⁵²⁷⁹,

Z wiszącem na dół ku ziemi rzemieniem,

Y dopadszy go, osiadł go zarazem

Y z dobytem biegł na woysko żelazem.

93.

Wielki, lecz krótki dał swemu ludowi

Posiłek Sułtan, wpadszy tak zuchwale,

Y beł prętkiemu⁵²⁸⁰ równy piorunowi,

Który we mgnieniu oka spada, ale

Y potomnemu pamiętny wiekowi

Znak zostawuie w rozerwaney skale;

Przez⁵²⁸¹ sto ich zabił, dway iednak wyięci

Będą w tey liczbie, z wieczney niepamięci.

94.

Twą Odoardzie y Gildyppo srogą

Y żałosną śmierć z dziełami godnemi;

(Ieśli słowieńskie⁵²⁸² rymy tyle mogą)

Poświęcę między dowcipy⁵²⁸³ wielkiemi,

Tak, że każdy wiek pamięć waszę⁵²⁸⁴ drogą

Wysławiać będzie y który swoiemi

Sługa miłości pobożnemi łzami

Uczci waszę śmierć z moiemi rymami.

95.

Cna bohatyrka tam koń obróciła⁵²⁸⁵,

Gdzie przed niem z wielkiem lud uciekał strachem;

Y natarwszy⁵²⁸⁶ nań krwie mu utoczyła,

Dosiągszy⁵²⁸⁷ boku lewego pod blachem⁵²⁸⁸.

Poznał ią zaraz po stroiu, kto była,

Y krzyknie: «Anoż pani duszka⁵²⁸⁹ z gachem!

Twoia rzecz igła, kądziel y wrzeciono,

Nie woyna, nie bóy, nie miecz, dobra żono».

96.

Znowu go w gębę pchnąć Gildippa chciała,

Lecz uprzedziwszy, iego szabla spadła,

Y przeciąwszy blach, w zanadrze ciąć śmiała,

Gdzie tylko miłość swoie rany kładła.

Wodzę nieboga nagle upuszczała,

Y pochylona coraz bardziey bladła.

Patrzy Odoard na to, nieleniwy

Ale obrońca raczey nieszczęśliwy.

97.

Niewie⁵²⁹⁰, co czynić nędzny⁵²⁹¹, w różne strony

W iednem go czasie żal y gniew prowadzi:

Żal każe wesprzeć pochyloney⁵²⁹² żony,

Gniew mu do pomsty, co nayprętszey⁵²⁹³, radzi.

Lecz od miłości życzliwey uczony,

Pospołu z gniewem żalowi poradzi:

Lewą iey ręką wspiera y ratuie,

Prawą na pomstę razem wyprawuie,

98.

Ale iako miał pożyć⁵²⁹⁴ tak mocnego

Nieprzyiaciela z rozdwoioną siłą?

Y winowayce nie zabił swoiego,

Y trudno też miał utrzymać swą miłą.

Owszem mu rękę u łokcia samego

Odciął, gdy trzymał małżonkę pochyłą;

Dopiero go tak nieprzyjaciel pożył.

Upuściwszy ią, na niey się położył.

99.

Iako wiąz cięgły⁵²⁹⁵, w koło opasany

Y okręcony od płodney macice,

Gdy go podetną, do ziemie kochany

Krzak na dół ciągnie za sobą potycze⁵²⁹⁶

Y samże list trze, którem beł odziany,

Y grona dławi, ozdobę winnice.

Y zda się, że mu nie swey żal przygody,

Ale swey miłey towarzyszki szkody:

100.

Tak on upadał, y umrzeć gotowy,

Nie siebie — swego żałował kochania.

Chcieli coś mówić, ale zbywszy⁵²⁹⁷ mowy,

Miasto⁵²⁹⁸ słów, spólne mieszali wzdychania.

Y póki mogli, oczyma — nie słowy⁵²⁹⁹,

Odprawowali⁵³⁰⁰ ostatnie żegnania.

Wtem iem dzień zginął właśnie w iedney dobie

Tak szły złączone święte dusze obie.

101.

Po wszystkiem⁵³⁰¹ woysku zatem świegotliwa

Wieść o ich śmierci gęste głosy niosła;

Y Rynald iuż wie, że to rzecz prawdziwa

Nie tylko z wieści, ale y od posła.

Żal, gniew, powinność serce mu rozrywa,

Chce, żeby pomsta co naypręcey⁵³⁰² doszła;

Ale kiedy iuż sułtana dobiegał,

Adrast wołaiąc drogę mu zabiegał:

102.

«Tyś to, ieśli się nie mylę, którego

Szukam y wołam przezwiskiem dzień cały;

Patrzę na tarczey znaku u każdego:

Dopiero mi cię twe herby wydały.

A iżem ze łba obiecał twoiego

Ofiarę Bogu, wystąp na czas mały,

Zdrayco Armidy: ato cię wyzywa

Ten, który się iey rycerzem ozywa⁵³⁰³».

103.

To rzekszy, ciął go okrutnie dwa razy:

Raz w szyię, drugi podle⁵³⁰⁴ lewey skronie.

Hełmuć⁵³⁰⁵ nie przeciął, co się nie bał skazy,

Ale go mało nie zbił między konie.

Rynald go zasię w bok między żelazy

Tak trafił, że sztych szedł na obie stronie⁵³⁰⁶:

Legł olbrzym wielki, król niezwyciężony,

Iedną (co więtsza⁵³⁰⁷) raną obalony.

104.

Wszystkiem mróz zimny serca opanował,

Co to widzieli. Sam sułtan lękliwy

Pobladł na twarzy y znak pokazował

Trwogi na sercu, widząc raz straszliwy,

Y iuż sobie sam swą śmierć praktykował;

Nie wie, co czynić daley ma wątpliwy⁵³⁰⁸:

Rzecz w niem nie zwykła⁵³⁰⁹, lecz się człowiekowi

Trudno wiecznemu zbronić wyrokowi.

105.

Iako szalony, lub co się ma choro⁵³¹⁰,

Kiedy sny straszne w nocy niedospałe⁵³¹¹

Widzi, zda mu się, że bieży y skoro

Rościąga na bieg członki ociężałe;

A kiedy trzeba, wszystko mu niesporo.

Służyć mu nie chcą nogi osłabiałe;

Czasem chce mówić, ale go y mowa

Y głos y zwykłe opuszczaią słowa:

100.

Tak w ten czas sułtan sam siebie porywa

Przez gwałt ku oney ostateczney próbie;

Ale mu gniewu zwykłego ubywa

Y pierwszey⁵³¹² siły teraz nie zna w sobie;

Ieśli się na skrę śmiałości zdobywa,

Zaraz ią w niem strach gasi w oney dobie.

Różnie go błędne obracaią myśli,

Ustąpić iednak y uciec nie myśli.

107.

Wtem Rynald przypadł; ale przypadaiąc,

Zdał się być więtszey⁵³¹³ daleko prętkości⁵³¹⁴,

Y blisko się iuż podeń⁵³¹⁵ podsadzaiąc,

Znak dawał więtszey siły y śmiałości.

On się kęs⁵³¹⁶ bronił, iednak umieraiąc,

Nie zapomina zwykłey wspaniałości:

Nie stęka, śmierci y ran się nie boi

Y nie czyni nic, iedno⁵³¹⁷ co przystoi.

108.

Gdy iuż godzina przyszła ostateczna

Solimanowi, że go śmierć zwalczyła,

Po wszystkiem woysku dopiro bespieczna⁵³¹⁸

Wieść głos o śmierci iego rozpuściła.

Y fortuna się, dotąd niestateczna,

Do iedney strony wszystka przenosiła;

Y złączywszy się z samemi hetmany⁵³¹⁹,

Przeciw pogaństwu poszła z Chrześciany.

109.

Nie tylko inszem, uciekać samemu

Nieśmiertelnemu przychodzi pułkowi;

Nieśmiertelny beł, a teraz hardemu

Na wzgardę ginie swemu tytułowi.

Chorążemu sam uciekaiącemu

Emiren mówi, y bieg mu stanowi⁵³²⁰:

«Tyś iest, ieśli się nie mylę, którego

Obrałem nosić znak pana moiego⁵³²¹.

110.

Ey, Rymedonie, nie na toć⁵³²² to dana

Y powierzona chorągiew odemnie⁵³²³;

Widzisz biiąc⁵³²⁴ się samego hetmana,

A ty od niego uciekasz nikczemnie.

Skąd strach? skąd w tobie tak nagła odmiana,

Gdzie bieżysz? Wróć się, weźmi⁵³²⁵ przykład ze mnie:

Kto chce uść⁵³²⁶ zdrowo, bić mu się tu trzeba,

Przez drogę ćci dość żywota potrzeba⁵³²⁷».

111.

Wrócił się wstydem Rymedon ruszony,

Poważnieyszą zaś inszych mową grzeie;

Niektórych siecze, nieieden wrócony

Od miecza, duszę na miecze wyleie.

Tak róg po wielkiey części przełomiony

Wspiera y ieszcze nie traci nadzieie⁵³²⁸

Y więcey ufa, niż inszem⁵³²⁹, śmiałemu

Tyzaphernowi, mężowi wielkiemu.

112.

Dziwy robił dnia Tyzaphern onego:

Zbił Niderlandy⁵³³⁰ wszystkie z Normandami⁵³³¹;

Frąca, Rugiera, Gierarda mężnego

Zabił z inszemi przedniemi wodzami.

A kiedy iuż kres żywota krótkiego

Nieśmiertelnemi przedłużył dziełami,

Jakby żyć nie chciał, szukał, gdzie znacznieyszy

Y kędy beł bóy naniebespiecznieyszy⁵³³².

113.

Uyrzał Rynalda, a chocia plugawe⁵³³³

Krwią beły iego farby lazurowe.

Choć iego orzeł paznokcie miał krwawe,

Poznał na tarczy herby rycerzowe.

«Niech mi (pry⁵³³⁴) nieba pomogą łaskawe,

Niebespieczeństwo widzę iest gotowe:

Wygramli, głowę Armidzie daruię,

Tobie Makonie⁵³³⁵ zbroię dać ślubuję».

114.

Tak śluby czynił przed głuchem Makonem,

Bo nic nie słyszał okrom wątpliwości⁵³³⁶.

Iako biiąc się po bokach ogonem

Lew pobudza swe wrodzone srogości,

Tak on swe gniewy ogniem w się wpuszczonem

Grzał y ostrzył ie na ośle⁵³³⁷ miłości;

W kupę zebrawszy siły swe, koniowi

Wodzę wyspuścił przeciw Rynaldowi.

115.

Ale y Rynald bieżał w oney chwili,

Przeciwko niemu konia obracaiąc;

Wszyscy iem zaraz plac wielki czynili,

Do strasznego się potkania zbiegaiąc.

Tak się rycerze oba mężnie bili,

Srogiemi na się razami ciskaiąc,

Że każdy, widząc straszny bóy, własnego

Niebespieczeństwa zapomniał swoiego.

116.

Ale cóż? ieden darmo zbroię siecze

Nieskazitelną, drugi dawa rany;

Iuż z Tyzapherna krew w kilku mieysc ciecze,

Iuż tarcz, iuż hełm ma wszystek porąbany.

Widzi Armida zbyt nierówne miecze,

Widzi, że iey iuż Rycerz zmordowany,

Y że go iuż krew uchodzi y drudzy

Uciekać od niey zamyślaią słudzy.

117.

Od tak rycerzów wielu otoczona,

Iuż sama tylko na wozie została.

Wątpi o pomście, zewsząd opuszczona,

A snadźby umrzeć niżli żyć wolała;

Wtem z woza⁵³³⁸ zsiadła y iako szalona,

Dopadszy⁵³³⁹ konia, w pole uciekała;

A gniew y miłość wszędy, kędy iedzie,

Miasto⁵³⁴⁰ dwu chartów podle⁵³⁴¹ siebie wiedzie.

118.

Tak Kleopatra za wieku dawnego

Sama z straszliwey bitwy uchodziła

Y Augustowi swoiego miłego

W niebespieczeństwie morskiem zostawiła;

Który sromotnie od woyska swoiego

Biegł, gdzie lękliwe żagle obróciła.

Tożby beł pewnie y Tyzaphern sprawił,

Lecz nie mógł, bo go nieprzyiaciel bawił.

119.

Zbywszy⁵³⁴² iey z oczu, że mu ustępuie

Słońce pod ziemię y iasny dzień, wierzy

Y temu, co go wściąga y hamuie,

Niewytrzymany raz w czoło wymierzy:

Kiedy pioruny Iowiszowi kuie,

Sam Brontes⁵³⁴³ młotem mocniey nie uderzy.

Tak dobrze w ten czas Tyzaphern przyłożył,

Że Rynald głowę na piersiach położył.

120.

Ale się prętko⁵³⁴⁴ y nad spodziewanie

Po onym razie tak cięszkiem⁵³⁴⁵ poprawił;

Y przeciąwszy blach, gdzie swoie mieszkanie

Żywot ma, miecz mu do serca wyprawił.

Przepadł przez serce sztych y przez dwie ranie⁵³⁴⁶

Poganinowi pierś y tył ukrwawił,

Uciekaiącey duszy daiąc więcey,

Niż iednę drogę, żeby szła tym pręcey.

121.

Potem iął patrzyć, gdzie nieprzełomione⁵³⁴⁷

Miał ieszcze daley obrócić swe siły;

Widzi chorągwie wszędzie obalone,

Y że się wszystkie hufce rozproszyły.

Tu śmierciom koniec uczynił y one

Marsowe gniewy w niem się uśmierzyły;

Y wspomniał sobie na uciekającą

Armidę, samę na koniu bieżącą.

122.

Barzo ią dobrze widział, kiedy w długą,

Co w koniu mocy, biegła uciekaiąc⁵³⁴⁸;

Żal mu iey barzo y pomni, że sługą

Iey być obiecał, od niey odieżdżaiąc.

Zatem się za nią puścił stroną drugą.

Wszędzie się śladu iey konia trzymaiąc.

Ona wtem w iednę dolinę osobną

Wiechała, do swych zamysłów sposobną.

123.

Rada, że mieysce dalekie na stronie,

Gdzie sobie mogła śmierć zadać, trafiła;

Tam z konia zsiadła y w oney zasłonie

Zbroię, łuk, szyszak y strzały złożyła.

«Nieszczęsne — prawi — y sromotne bronie,

Którem daremnie w potrzebie nosiła,

Tu pogrzebione na wieki będziecie,

Kiedy się zemścić krzywdy mey nie chcecie.

124.

Mam was tak wiele, a żadney z was ieszcze

Krwawey nie widzę, wszystkieście zmarniały;

Więc śmiałe⁵³⁴⁹ bądźcie na piersi niewieście,

Kiedyście w insze uderzyć nie chciały,

Te me odkryte za cel sobie weźcie:

Tubyście⁵³⁵⁰ łatwie⁵³⁵¹ zwycięstwa dostały;

Nie umknę ich wam⁵³⁵²: ilekroć strzeliła,

Wie miłość, że ich nigdy nie chybiła.

125.

Bądźciesz mężnemi na panią niebogę,

A poprawcie się za taką przyganą.

Do czegom przyszła nędzna, że nie mogę,

Tylko od was być samych ratowana!

Żadnem lekarstwem sobie nie pomogę,

Okrom⁵³⁵³, że ranę leczyć muszę raną;

Rana od strzały od miłości ranę

Zgoi y zdrowia od śmierci dostanę.

126.

Niech tego mego iadu śmiertelnego

Na on świat z sobą nie biorę, móy panie:

Zrzucę tu miłość, a cienia bladego

Gniew towarzyszem wiecznem niech zostanie;

Albo się niech z niem wróci do moiego

Nieprzyiaciela z piekielney odchłanie⁵³⁵⁴;

Niech go pilnuie, żeby wiódł niespane

Straszliwe nocy⁵³⁵⁵ y sny rozerwane».

127.

Tu zmilkła y iuż umrzeć umyśliwszy,

Naostrzeyszego żeleśca patrzyła:

Kiedy tam rycerz, nagle się trafiwszy,

Zastał ią, że się tylko nie zabiła;

Wszystka się w straszną postawę złożywszy,

Iuż się do piersi z strzałą zanosiła:

Wtem ią za rękę uchwycił pocichu

Y wściągnął⁵³⁵⁶ z tyłu śmiertelnego sztychu.

128.

Przyszło się z prętka⁵³⁵⁷ obeyźrzeć⁵³⁵⁸ niebodze,

Bo nie postrzegła, ani go widziała,

Kiedy tam przyszedł: y wrzasnęła srodze,

Y odwróciła oczy y omdlała.

Iako kwiat w poły podcięty przy drodze,

Tak pochylona do ziemie⁵³⁵⁹ leciała;

Ale ią na dół lecącą podpierał,

Y na odkryte piersi szatę zbierał.

129.

Y żalem zdięty, twarz iey pochyloną

Y piersi skropił mokremi perłami.

Iako deszcz rany zwiędłą y zemdloną

Ożywia różą srebrnemi kroplami,

Tak podnosiła do ziemie puszczoną

Twarz, nieswoiemi upłakaną łzami.

Trzykroć poyrzała, trzykroć odwróciła

Oczy, aby nań tylko nie patrzyła.

130.

Y pokazuiąc znacznie swe niewdzięki⁵³⁶⁰,

Rękę od siebie iego odpychała;

Ale ią trzymał bohatyr⁵³⁶¹ przezdzięki⁵³⁶²,

Choć się siliła, choć się wydzierała.

Tak od kochaney obłapiona ręki,

Choć ponno⁵³⁶³ w on czas inaczey zmyślała,

Żałośnie płakać ięła narzekaiąc,

Co raz od niego oczy odwracaiąc.

131.

«O zawsze, lub się wracasz, lub odchodzisz⁵³⁶⁴.

Iednako srogi, czegoć nie dostaie⁵³⁶⁵?

Wielki dziw u mnie, że mi śmierć rozwodzisz⁵³⁶⁶.

Wielki, że żywot mężobóyca⁵³⁶⁷ daie.

Na iaką nową hańbę mię przywodzisz⁵³⁶⁸,

Na iaką lekkość⁵³⁶⁹? Znam twe obyczaie.

Znam chytrość, którać⁵³⁷⁰ więcey nie pomoże:

Nic ten nie może, kto umrzeć nie może.

132.

Chcesz ponno, abym w łańcuchu wiedziona

Na twym tryumphie, licha dziewka, była,

Dziś zwyciężona, a przedtem zdradzona?

To twe tytuły, to naywiętsze dziła⁵³⁷¹!

Beło to, żem cię o żywot strapiona

Prosiła: teraz niechbym go pozbyła!

Śmierci chcę, lecz nie z twych rąk, bo twe dary

Są w nienawiści u mnie z każdey miary.

133.

Sama się z twoiey srogości y grozy

Przez się wybawię, okrutny człowiecze;

A choć związaney odeymiesz powrozy,

Odeymiesz strzały, trucizny y miecze:

Y ty y żaden niech mię tem nie trwoży,

Śmierć mi, kiedy chcę, nigdy nie uciecze.

Patrzaycie, iako zmyślać umie cudnie,

Wszystko nieszczyrze y wszystko obłudnie!»

134.

To narzekanie, te iey beły mowy,

A gniew y miłość łzy iey wyciskała,

Że rycerzowi udał się płacz nowy.

Który wstydliwa litość sprawowała.

Odpowieda iey łagodnemi słowy:

«Proszę, abyś skarg próżnych zaniechała;

Nie bóy się żadney lekkości⁵³⁷² odemnie⁵³⁷³:

Sługę, Armido, masz wiecznego we mnie.

135.

Ieśli dać wiary nie chcesz moiey mowie.

Patrz na moie łzy, wierz, że cię nie zdradzę:

Na tey stolicy, gdzie twoi dziadowie

Siedzieli, da Bóg, wrychle cię posadzę.

A kiedyby to zdarzyli bogowie,

Żebyś krzest przyiąć chciała, iako radzę,

Uczyniłbym to, że wielkie królowe

Y panie wszystkie przeszłabyś wschodowe».

136.

Tak prosi y te swe wzdychaniem grzeie

Prośby y lać łez gęstych nie przestaie.

Iako gdy słońce pali, albo wieie

Wiatr południowy, śnieg z nienagła taie,

Tak w niey gniew w on czas nieznacznie niszczeie,

A miłość tylko przy sercu zostaie:

«Niech się — powiada — twoia wola stanie,

Wszystko uczynię na twe rozkazanie».

137.

A wtem Emiren widząc, że na ziemi

Iego chorągiew legła obalona

Y że przed iego oczyma własnemi

Goffred mocnego zabił Rymedona,

Y zbiwszy mu lud z wodzami pierwszemi,

Wszędzie przeciwna przemagała strona:

Iako mąż wielki szukać chce przezdzięki⁵³⁷⁴

Śmierci od iakiey zawołaney ręki.

138.

Zwarł swego konia przeciw Goffredowi,

Bo godnieyszego nadeń nie nayduie;

A gdzie przechodzi y gdzie się stanowi,

Wściekłego męstwa znaki zostawuie

Y zdaleka go ku poiedynkowi

Wabi y ręką na niego skazuie.

«Ia dziś chcę zginąć, ale się pokuszę⁵³⁷⁵,

Że nie bez pomsty zginę, iako tuszę⁵³⁷⁶».

139.

Ieno to wyrzekł, oba z wielkiem gniewem

Skoczyli ieden przeciwko drugiemu.

Emiren w ramię, przebiwszy tarcz drzewem,

Ranę wodzowi dał Chrześciańskiemu;

On go zaś trafił tak nad uchem lewem,

Że łbem szedł na kark koniowi swoiemu,

Y kiedy się chciał poprawić, przebity

Duszę wytoczył pospołu z ielity.

140.

Skoro legł hetman, Goffred rozproszony

Ostatek woyska pobitego goni

Y trafia tam, gdzie w koło otoczony

We krwi po kostki Altamor się broni.

Szyszak zrąbany, miecz ma utrącony,

Zewsząd nań biią y strzelaią z koni.

«Niech będzie — krzyknie na swoich — z pokoiem:

Iam Goffred, day się, a więźniem bądź moiem».

141.

Altamor, który serca wspaniałego,

Do żadney nigdy pokory nie skłonił,

Usłyszawszy głos imienia wielkiego,

Do niey się chętnie na on czas nakłonił

Y złożył⁵³⁷⁷ zaraz z umysłu hardego,

Y dawszy mu miecz, więcey się nie bronił.

«Godnyś (pry⁵³⁷⁸) tego, poddajęć się, a ty

Będziesz stąd w sławę y w skarby bogaty:

142.

Żałosna żona kleynoty swoiemi

Y mego państwa wykupi mię złotem».

«Nie chciwym na to — ów rzekł — i takiemi

Rzeczami gardzę, ani myślę o tem.

Miey sobie skarby indyiskie z perskiemi,

Cudzymem⁵³⁷⁹ nigdy nie kupczył żywotem:

Ia, Altamorze, w Azyey woiuię,

Handlów nie wiodę y nie przekupuię⁵³⁸⁰».

143.

Wtem za pogaństwem poszedł z pogoniami,

Zostawiwszy go przystawom⁵³⁸¹ w opiecze,

Które do swoich wałów szło kupami;

Ale gniewliwe y tam wpadły miecze.

Wzięto zarazem obóz, strumieniami

Krew od namiotu do namiotu ciecze;

Mażą się złotem nabiiane zbroie,

Psuią się pompy⁵³⁸² y pogańskie stroie.

144.

Tak Goftred wygrał, a tyle iasnego

Dnia mu na on czas zostawało ieszcze.

Że woysko swoie do wyzwolonego

Miasta prowadzi y stawia ie w mieście

Y nie złożywszy odzienia krwawego,

Ćci⁵³⁸³ Zbawicielów⁵³⁸⁴ grób y święte mieysce.

Tam zbroie wiesza y inne korzyści,

Y obiecane śluby Bogu iści⁵³⁸⁵.

Koniec dwudziestey i ostatniey pieśni.

Przypisy:

1. abo (daw.) — albo. [przypis edytorski]

2. myłka (daw.) — pomyłka, błąd. [przypis edytorski]

3. Objaśnienia (...) podajemy na końcu każdego tomu. — objaśnienia na końcu pierwszego tomu wydania źródłowego (pieśni I-X) zostały opatrzone uwagą: „Wydawca składa gorące podziękowanie prof. K. Zawilińskiemu za łaskawie udzieloną pomoc w objaśnieniu niektórych trudniejszych form i konstrukcyj gramatycznych”. Na końcu drugiego tomu (pieśni XI-XX) umieszczono Słowniczek ułożony przez Jana Czubka. W niniejszym wydaniu treść obu zamieszono w formie przypisów z odsyłaczami w tekście. [przypis redakcyjny]

4. Ruscelli, Girolamo — (ok. 1518–1566) — pisarz, poligraf (wydawca) i kartograf włoski, ur. w Viterbo w ubogiej rodzinie, wielokrotnie zmieniał miejsce zamieszkania (Padwa, Rzym, Neapol), w 1548 r. osiadł w Wenecji, gdzie pozostał do końca życia. Przyjaźnił się z Bernardo Tasso, ojcem Torquata. Pod pseudonimem Alessio Piemontese (łac. Alexius Pedemontanus) opublikował dzieło Secreti (1555) o tematyce alchemiczno-medyczno-technologicznej, które zyskało sobie szybko wielką popularność i było tłumaczone na wiele języków (w tym fr., ang., łac., hiszp., niem., pol., holenderski i duński); w oficynie Vincenzo Valgrisi przygotował cenione publikacje Dekamerona, Orlanda szalonego oraz Geografii Claudio Tolomeo zawierającej liczne ryciny map. [przypis edytorski]

5. Danta (daw.) — dziś popr. forma B.: Dantego; Dante Alighieri (1265–1321): filozof i polityk, jeden z najwybitniejszych poetów włoskich, autor poematu Boska Komedia, uważanego za szczytowe osiągnięcie średniowiecznej literatury wł., przedstawiającego wizję wędrówki poety przez trzy światy pozagrobowe, Piekło, Czyściec i Raj. [przypis edytorski]

6. Sperone Speroni degli Alvarotti (1500–1588) — humanista doby włoskiego renesansu, uczony i dramaturg; jeden z głównych członków Akademii Literatury w Padwie (Accademia degli Infiammati), twórca dzieł o tematyce moralnej i literackiej. Ukończywszy wydział sztuk na Uniwersytecie w Padwie, wstąpił do gildii (Sacro Collegio) artystów i medyków oraz zaczął prowadzić wykłady z zakresu filozofii (początkowo prowadził katedrę logiki); studiował także na Uniwersytecie w Bolonii u Pietro Pomponazziego. Jest autorem dialogów filozoficznych m.in. o naturze miłości (napisany w 1537 r., opublikowany w 1542), o statusie kobiet (1542), o retoryce (1542), o historii, o języku (pracy będącej obroną języków narodowych w przeciwstawieniu do uniwersalnej i unifikującej łaciny), a także tragedii wierszem Canace (1546, podejmującej temat z Heroid Owidiusza: niedozwolonej miłości między siostrą i bratem; w 1550 r. Speroni napisał w obronie swej sztuki Apologię), zaś w zakresie prac filologicznych rozpraw o Dantem, o Eneidzie Wergiliusza oraz o poemacie Orlando Furioso (Orland szalony) Ariosta. [przypis edytorski]

7. Pendasio, Federico (ok. 1525–1603) — profesor filozofii naturalnej w Padwie i Bolonii; jeden z najbardziej wpływowych popularyzatorów arystotelizmu i komentator prac Arystotelesa z zakresu fizyki oraz jego dzieła De Anima; te właśnie komentarze podejmowały trud pogodzenia z jednej strony wymagań bulli papieskiej Apostolici regiminis z 1513 r. (potępiającej postrzeganie duszy jako bytu śmiertelnego oraz ideę, że jeden duch ożywia wszystkie istoty ludzkie, a także nakazującej wszystkim profesorom filozofii uwzględnienie ustaleń teologii oraz prawa kanonicznego w tej kwestii), zaś z drugiej strony dążeń do innowacyjnych badań empirycznych nad ludzkim ciałem. Interpretacja Pendasiego dotycząca materialności intelektu zapoczątkowała badania nad ludzkim mózgiem, które doprowadziły wkrótce np. do odkryć związanych z budową nerwu optycznego dokonanych przez młodego anatoma Costanzo Varolio. [przypis edytorski]

8. pierwszy rzut — pierwsza wersja, szkic. [przypis edytorski]

9. minęło było (daw.) — konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: minęło wcześniej, już uprzednio itp. [przypis edytorski]

10. Gotfred z Bouillon (ok. 1058–1100) — oryg. fr. Godefroy de Bouillon; książę Lotaryngii z rodu Ardennes-Verdun; jako jeden z pierwszych baronów odpowiedział na apel wzywający do krucjaty przeciwko muzułmanom i odbicia Jerozolimy z rąk Turków Seldżuckich, wystosowany przez synod duchowieństwa chrześcijańskiego zwołany przez papieża Urbana II w 1095 r. w Clermont. Dla sfinansowania wyprawy do Ziemi Świętej Gotfred z Bouillon poniósł znaczne wydatki, sprzedając lub zastawiając swoje dobra u biskupów Verdun i Liège i stał się jednym z przywódców pierwszej krucjaty krzyżowej. 15 sierpnia 1096 r. wyruszył do Ziemi Świętej wyruszył wraz ze swoimi braćmi, na czele armii złożonej z oddziałów Lotaryńczyków, Flamandów, Saksończyków i Nadreńczyków; pod koniec grudnia 1096 r. dotarł do Konstantynopola, złożył hołd lenny cesarzowi Aleksemu I, przyrzekając zdobyć i przywrócić Bizancjum wszystkie dawne posiadłości Cesarstwa. Podczas oblężenia Jerozolimy dowodził siłami atakującymi z płn. wschodu; jako jeden z pierwszych wdarł się do miasta 15 lipca 1099 r. Po zdobyciu Jerozolimy pełnił władzę królewską, przyjąwszy tytuł Obrońcy Grobu Świętego. Zginął 18 lipca 1100 r. pod Hajfą, podczas wyprawy przeciwko sułtanowi Damaszku. [przypis edytorski]

11. wyznawcy proroka — mahometanie, wyznawcy Mahometa. [przypis edytorski]

12. Pulci, Luigi (1432–1484) — dyplomata i poeta wł. ur. we Florencji, działający pod patronatem domu Medicich (szczególnie Lorenzo Mediciego), znany przede wszystkim jako autor parodystycznego poematu Morgante, opowiadającego o olbrzymie nawróconym na chrześcijaństwo przez paladyna Orlanda i odtąd towarzyszącego temu rycerzowi w jego licznych przygodach. [przypis edytorski]

13. Morgan Maggiore a. Morgante — poemat w 28. pieśniach oktawą Luigiego Pulci, wydany w 1483 r., oparty na popularnych fr. opowieściach o Orlandzie (Rolandzie) i Renaudzie (Rinaldzie) de Montauban, dwóch sławnych paladynów Karola Wielkiego. Utwór, miejscami przyjmujący styl burleskowy, opowiada o olbrzymie Morganie, który staje się wiernym towarzyszem rycerza Orlando, odkąd ten powstrzymał go od ataku na klasztor Chiaromonte i nawrócił na chrześcijaństwo. Po wielu najosobliwszych przygodach u boku Orlanda Morgan umiera z powodu ukąszenia kraba, zaś poemat kończy się opisem porażki i śmierci Orlanda pod Roncesvalles (bitwa w Wąwozie Ronsewalskim); do drugoplanowych, choć ważnych dla kolorytu utworu postaci należą m.in. przyjaciel Morgana, żarłok Margutte, który umiera od ataku śmiechu oraz demon Astarot (wł. Astarotte) o filozoficznych skłonnościach. [przypis edytorski]

14. Boiardo, Matteo Maria (1441–1494) — poeta wł., związany z dworem książąt d’Este w Ferrarze, hrabia di Scandiano, gubernator Modeny i Reggio Emilia; autor przekładów z łaciny na włoski, pieśni miłosnych Canzoniere (1476), w których opiewa swą muzę, Antonię Caprarę (poznał ją w 1469 r., jednak węzłem małżeńskim związał się z Taddeą Gonzaga di Novellara) oraz najbardziej znanego dzieła, poematu rycerskiego Roland zakochany (Orlando inamorato, 1483); zmarł po wkroczeniu do Włoch armii francuskiej Karola VIII. [przypis edytorski]

15. Orland Zakochany — także: Roland zakochany, wł. Orlando innamorato); poemat rycerski Mattea Marii Boiarda z 1483 r. (pełne wyd. pośmiertne: 1495 r., w Scandiano). [przypis edytorski]

16. Trissino, Gian Giorgio(1478–1550) — poeta wł. okresu renesansu, jeden z pierwszych kodyfikatorów ortografii wł.; ur. w Vincenzy, w Rzeczypospolitej Weneckiej, studiował grekę w Mediolanie i filozofię w Ferrarze, należał do kręgu Niccolò Machiavellego we Florencji; osiadłszy w Rzymie, wstąpił na służbę papieską (u Leona X i Klemensa VII); zasłynął jako autor tragedii Sofonisba (pierwsza renesansowa sztuka, skonstruowana zgodnie z klasycznymi zasadami dramatu antycznego, powst. w l. 1514–1515, wyd. 1524, wyst. 1562, opowiadająca jeden z epizodów wojen punickich wg relacji Liwiusza); ponadto opublikował epos L’Italia liberata dai Goti („Italia od Gotów oswobodzona”, 1548), składający się z 27. ksiąg pisanych wierszem białym, jedenastozgłoskowcem, a opowiadający o wojnie Justyniana z Ostrogotami. [przypis edytorski]

17. jubileusz — Rok Jubileuszowy, Rok Święty, w tradycji judeochrześcijańskiej rok szczególnej łaski, przypominający pochodzenie człowieka od Boga; jednym z takich lat był rok 1575, ogłoszony przez Grzegorza XIII dwukrotnie: 20 maja i 19 grudnia 1574 r. [przypis edytorski]

18. dom Esteński — ród książąt d’Este, panujący w Ferrarze i Modenie, spokrewniony z Welfami. [przypis edytorski]

19. pokup (daw.) — popyt; zapotrzebowanie. [przypis edytorski]

20. wstrząśniony (daw.) — dziś popr. forma: wstrząśnięty. [przypis edytorski]

21. uwiniony (daw.) — dziś popr. forma: owinięty. [przypis edytorski]

22. słuszniey, moie itp. — zachowano oryginalny zapis joty; por. Wstęp. [przypis edytorski]

23. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

24. jeno (starop.) — jedynie, tylko. [przypis edytorski]

25. synie (starop. forma) — dziś popr. W.lp: synu. [przypis edytorski]

26. grabia na Tęczynie — hrabia Jan Magnus Tęczyński herbu Topór (1579–1637), podczaszy (1618) królowej Konstancji Habsburżanki, drugiej żony Zygmunta III Wazy i matki Jana II Kazimierza Wazy; cześnik koronny (1618), wojewoda krakowski (1620), starosta płocki, starosta radoszycki (1622–1633), starosta żarnowiecki (1631); propagator nauk, mecenas sztuki, protektor Piotra Kochanowskiego, fundator klasztoru karmelitów w Czernej k. Krzeszowic oraz klasztoru kamedułów w Rytwianach, dokonał (wraz ze swą siostrą, Agnieszką z Tęczyńskich Firlejową) przebudowy i modernizacji zamku w Tenczynie. [przypis edytorski]

27. niemi (daw. forma) — dziś popr. forma N. lm: nimi. [przypis edytorski]

28. roskazać (starop. forma ort.) — dziś popr.: rozkazać. [przypis edytorski]

29. ony (starop.) — dziś: one. [przypis edytorski]

30. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

31. zto (starop.) — za to, do tego. [przypis edytorski]

32. do braku (starop.) — tu: do śmieci, do odpadów; por. starop. brakować: wybierać, przebierać. [przypis edytorski]

33. zdarzyli się iem (starop.) — zdarzyli się im; konstrukcja z partykułą -li, w znaczeniu: jeśli im się zdarzy. [przypis edytorski]

34. powinny zostaną (starop.) — tj. [rymy] zostaną zobowiązane (por. powinność: zobowiązanie). [przypis edytorski]

35. partum ocii non omnino ociosi (łac.) — narodzone pośpieszniej a [przez to] nie całkiem zręczne. [przypis edytorski]

36. przeplatanem, ośmiorakiem (starop.) — dziś: przeplatanym, ośmiorakim; daw. końcówki fleksyjne w jęz. starop. zależne od deklinacji, później, w nowożytnej polszczyźnie uzależnione od rodzaju (stosowane w r. ż. i n. lp). [przypis edytorski]

37. heroika — poematy heroiczne (o czynach bohaterów). [przypis edytorski]

38. najdzieszli (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli znajdziesz. [przypis edytorski]

39. z łaską (starop.) — tu: łaskawie. [przypis edytorski]

40. przymi (starop. forma) — dziś popr. forma 2 os. lp trybu rozkazującego: przyjmij. [przypis edytorski]

41. jednostajny (starop.) — jednolity; tu: jednomyślny. [przypis edytorski]

42. Libia — [tu:] Afryka. [przypis redakcyjny]

43. Helikon — góra w Beocji; [mit. gr.] siedziba Muz. [przypis redakcyjny]

44. z gwiazd nieśmiertelnych w uwitej koronie — przestawienie zamiast: w koronie uwitej z gwiazd nieśmiertelnych. [przypis redakcyjny]

45. władni (starop. forma) — dziś 2 os. lp. trybu rozkazującego: władaj. [przypis edytorski]

46. bieżyć (starop.) — iść, podążać; bieżemy: forma 2.os. lm, idziemy. [przypis edytorski]

47. pręcej (starop. forma) — dziś: prędzej; szybciej. [przypis edytorski]

48. Alfons — książę ferrarski, ur. 1553, um. 1597. [przypis redakcyjny]

49. tylko co iuż (starop.) — o mało co już; niemal już. [przypis edytorski]

50. niepogrążonego (starop. forma) — dziś: nie pogrążonego; tylko co już nie pogrążonego: omal nie pogrążonego. [przypis edytorski]

51. sameś wydźwignął (...) sameś ratował — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: sam wydźwignąłeś, sam ratowałeś. [przypis edytorski]

52. którem (...) zgotował (starop.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: które zgotowałem. [przypis edytorski]

53. ponno a. pono (starop.) — podobno. [przypis redakcyjny]

54. chrześciaństwo (starop. forma) — taką pisownię stosuje Piotr Kochanowski w całym utworze; [dziś popr.: chrześcijaństwo]. [przypis edytorski]

55. wnętrzny (starop.) — wewnętrzny. [przypis edytorski]

56. jako (starop.) — tu: odkąd. [przypis edytorski]

57. zdzierżeć (starop.) — dziś popr. forma: zdzierżyć; tj. wytrzymać. [przypis edytorski]

58. potym (starop. forma) — dziś: potem. [przypis edytorski]

59. Tortoza — miasto nadbrzeżne w Syrii na płn. od Trypolisu. [przypis redakcyjny]

60. co od gwiazd (...) na dół dała — od gwiazd [nieba] podobno zbywa, jako się nisko ziemia na dół dała; tj. tyle od nieba do gwiazd nie dostaje, ile od ziemi do gwiazd; [inaczej: tak jest daleko od nieba do gwiazd, jak od gwiazd do ziemi; red. WL]. [przypis redakcyjny]

61. obejźrzał (starop.) — obejrzał. [przypis edytorski]

62. wszytko (starop.) — wszystko. [przypis edytorski]

63. bada i umysł (starop.) — bada nawet umysł. [przypis edytorski]

64. niezmacany (starop.) — który trudno zbadać, zmacać. [przypis redakcyjny]

65. Baldwin — brat Goffreda. [przypis redakcyjny]

66. Tankred — książę sycylijski, siostrzeniec Roberta Guiskarda ur. 1078, jeden z najwaleczniejszych bohaterów chrześcijańskich, um. w r. 1112. [przypis redakcyjny]

67. wzgardzić coś (starop.) — dziś: wzgardzić czymś. [przypis edytorski]

68. Boemund — syn księcia Apulii, Guiskarda, władca Antiochii w 1111 r. [przypis redakcyjny]

69. zwłoki niecierpliwy (starop.) — niecierpiący zwłoki, nieznoszący zwłoki; lubiący działać niezwłocznie. [przypis edytorski]

70. Antiochia — miasto w Syrii nad rzeką Orontesem. [przypis redakcyjny]

71. ustawuje (starop. forma) — ustanawia. [przypis edytorski]

72. Rynald — syn Bertolda i Zofii, wnuk Gwelfa, jeden z najwaleczniejszych bohaterów chrześcijańskich. [przypis redakcyjny]

73. Gwelff — jeden z najznakomitszych bohaterów chrześcijańskich. [przypis redakcyjny]

74. więtszy (starop. forma) — większy. [przypis edytorski]

75. jaśniejszy słońca (starop.) — genetivus comparationis, zamiast: jaśniejszy od słońca. [przypis redakcyjny]

76. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

77. niewątpliwy (starop.) — [tu:] stanowczy. [przypis redakcyjny]

78. nie bawić się (starop.) — nie zwlekać. [przypis edytorski]

79. ztykać się (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): stykać się; tu: graniczyć. [przypis edytorski]

80. niepoścignione (...) skrzydła (starop.) — [skrzydła], których właściciel nie może być poścignięty (doścignięty). [przypis redakcyjny]

81. rościągniony (starop. forma) — dziś popr.: rozciągnięty. [przypis edytorski]

82. libańska góra — góra Liban. [przypis edytorski]

83. skrzydła obie (starop. forma) — dziś: skrzydła oba. [przypis edytorski]

84. potym (starop. forma) — dziś: potem. [przypis edytorski]

85. Feb a. Febus (mit. gr.) — zlatynizowana forma słowa Fojbos (gr.: promienny), przydomka Apolla, boga światła i słońca, opiekuna sztuk, patrona poetów i pieśniarzy. [przypis edytorski]

86. troskliwy (starop.) — [tu:] stroskany. [przypis redakcyjny]

87. ujźrzeć (starop.) — ujrzał. [przypis edytorski]

88. czegoć niedostaje (starop.) — czego ci brak. [przypis edytorski]

89. opowiadać wolą (starop. forma) — przekazywać wolę. [przypis edytorski]

90. czuć się (starop.) — być przytomnym. [przypis redakcyjny]

91. wie wolą Bożą (starop. forma) — zna wolę Bożą. [przypis edytorski]

92. zwoływa (starop. forma) — dziś: zwołuje. [przypis edytorski]

93. znienagła (starop.) — z wolna, powoli, stopniowo, niepostrzeżenie. [przypis edytorski]

94. przedniejszy (starop. forma) — przedniejsi [wodzowie]. [przypis edytorski]

95. poważny w mowę (starop.) — poważany, szanowany za swą wymowę. [przypis edytorski]

96. morzuśmy zdrowia swego wierzyć śmieli (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika oraz szykiem przestawnym; inaczej: Morzu śmieliśmy [po]wierzyć swoje zdrowie (tj. tu: życie). [przypis edytorski]

97. na tak daleką wojnęśmy jechali (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: jechaliśmy na tak daleką wojnę. [przypis edytorski]

98. Syońskich (starop. forma) — dziś popr. [murów] murów syjońskich a. murów Syjonu. [przypis edytorski]

99. niewolą (starop. forma) — starsza forma B. lp, zamiast: niewolę; podobnych form wiele np. zwrotka 27: tą pracą = tę pracę; zwrotka 33: władzą = władzę itd. [przypis redakcyjny]

100. wskurać, właśc. wskórać (starop.) — rozwinąć się, rozrosnąć się; poprawić się, odzyskać dobrobyt. [przypis edytorski]

101. Azyą — czytaj: Azyją [jak wyraz trzysylabowy; red. WL]; wiele miejsc podobnych: Antyochia, Etyopia, Emaus itd. [przypis redakcyjny]

102. Co jednej wiary węzłem nie związuje nieżyczliwemi swych między pogany — przestawienie, zamiast: „Co jednej wiary węzłem nie związuje swoich między nieżyczliwymi poganami”. [przypis redakcyjny]

103. posiłkow (starop. forma) — dziś: posiłków. [przypis edytorski]

104. Perskie (starop. forma ort.) — dziś popr.: perskie. [przypis edytorski]

105. barzo (starop. forma) — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski]

106. tą pracą (starop. forma) — B. lp; dziś: tę pracę. [przypis edytorski]

107. roscząć (starop.) — także: rozcząć, rozczynać; [dziś:] rozpocząć. [przypis redakcyjny]

108. przywara (starop.) — wina, przygana. [przypis redakcyjny]

109. wczas (starop.) — tu: w porę, w odpowiednim czasie. [przypis edytorski]

110. prętko (starop. forma ort.) — dziś: prędko. [przypis edytorski]

111. pogoda (starop.) — sposobność. [przypis redakcyjny]

112. w tym (starop.) — tu: wtem, nagle, naraz. [przypis edytorski]

113. Piotr pustelnik — zwany także Piotrem z Amiens, pierwszy podjął myśl wyprawy krzyżowej do Ziemi Świętej i głosił ją żarliwie; umarł w r. 1115. [przypis redakcyjny]

114. w tenczas (starop.) — dziś: wtenczas; wówczas, w tym czasie. [przypis edytorski]

115. sadzić się na czem (starop.) — polegać na czymś, dufać w coś. [przypis redakcyjny]

116. rostą (starop. forma) — dziś forma 3.os.lm: rosną. [przypis edytorski]

117. własny (starop.) — [tu:] właściwy, istotny, prawdziwy. [przypis redakcyjny]

118. kaźń (starop.) — tu: kara. [przypis edytorski]

119. stanąć (starop.) — tu: ustać (zakończyć się). [przypis edytorski]

120. sceptrum a. sceptr (starop., z łac.) — berło. [przypis edytorski]

121. nieużyty (starop.) — zatwardziały. [przypis edytorski]

122. nie syte (starop. forma ort.) — dziś popr.: niesyte. [przypis edytorski]

123. inszy (starop. forma) — [forma] M. lm; podobnie: przednieyszy, Włoszy itp., zamiast: insi, przedniejsi, Włosi. [przypis redakcyjny]

124. dali mu władzą (starop. forma) — dziś popr. forma B.lp r.ż.: (...) władzę. [przypis edytorski]

125. rozkazować (starop.) — dziś: rozkazywać. [przypis edytorski]

126. miasty (starop. forma) — dziś popr. forma N.lm: miastami. [przypis edytorski]

127. głos (starop.) — [tu:] wieść. [przypis redakcyjny]

128. którzy go sądzą miejsca tego godnem (starop.) — konstrukcja na wzór łac; znaczenie: którzy sądzą, że jest godny tego miejsca. [przypis edytorski]

129. wejźrzenie (starop.) — wejrzenie; spojrzenie. [przypis edytorski]

130. winszować (daw.) — składać gratulacje, życzenia. [przypis edytorski]

131. pisać się (starop.) — stawać do popisu. [przypis redakcyjny]

132. ukazować się (starop.) — [tu:] stawić się na przegląd. [przypis redakcyjny]

133. on (starop.) — ten. [przypis edytorski]

134. jezne [roty] (starop.) — jezdne roty; oddziały jazdy konnej. [przypis edytorski]

135. półk (starop. forma ort.) — dziś popr.: pułk. [przypis edytorski]

136. zejść (starop.) — [tu:] umrzeć. [przypis redakcyjny]

137. Klotareusz — hrabia z Ambozy. [przypis redakcyjny]

138. godzić się [na królestwo] (starop.) — starać się [o królestwo], usiłować [pozyskać królestwo]. [przypis redakcyjny]

139. kiryśnicy — rycerze osłonięci kirysem (tj. lekką zbroją osłaniającą tułów). [przypis edytorski]

140. Normandczycy — mieszkańcy Normandii. [przypis redakcyjny]

141. Ademar — biskup z Puy, legat papieski. [przypis redakcyjny]

142. Uranges — miasto Orange w płd.-zach. Francji, w departamencie Vaucluse. [przypis redakcyjny]

143. Podździe — Poggio; [dziś] miasto Puy nad górną Loarą w departamencie Haute-Loire we Francji; z Podździu: z Poggio. [przypis redakcyjny]

144. Bonończycy — Bolognesi; pomyłka zamiast Bulończycy, mieszkańcy księstwa Bouillon. [przypis redakcyjny]

145. graf z Karnutu — il conte di Carnuti (Stefan, książę Blois); [pomyłka:] tłumacz nazwę narodu Carnuti (Carnutes) wziął za miejscowość: Karnut. Karnutowie siedzieli w okolicy miasta Blois i Orleanu. [przypis redakcyjny]

146. jezni (starop.) — jezdni; członkowie oddziałów jazdy konnej. [przypis edytorski]

147. bogacie (starop. forma) — dziś: bogato. [przypis edytorski]

148. Latyn — imię własne; w przeważnej części wydań włoskich Latino, w niektórych Tatino. [przypis redakcyjny]

149. Esteńskie (...) pany — członkowie rodu książąt d’Este, panującego w Ferrarze i Modenie, spokrewnionego z Welfami. [przypis edytorski]

150. Horwaty — w oryg.: Regge Carinthia. [przypis redakcyjny]

151. Rhetowie — dawni mieszkańcy dzisiejszego Tyrolu i części Szwajcarii. [przypis redakcyjny]

152. z macierze (starop. forma) — z macierzy; po matce. [przypis edytorski]

153. zimie (starop. forma) — locativus, zamiast: w zimie. [przypis redakcyjny]

154. Gwilm — Wilhelm, młodszy syn króla angielskiego. [przypis redakcyjny]

155. Tryon a. Septemtryon — gromada gwiazd, tzw. Wóz (Wielka Niedźwiedzica); [przen.] północ. [przypis redakcyjny]

156. cięgły łuk (starop. forma) — w znaczeniu biernym: ciągniony, tj. taki, który da się ciągnąć („ciągnął łuk Rykard” 9, 69, 1), naciągać. [przypis redakcyjny]

157. przodkować (starop.) — przodować. [przypis edytorski]

158. celować kogoś (starop.) — dorównywać komuś. [przypis edytorski]

159. siła (starop.) — wiele, mnóstwo. [przypis edytorski]

160. troskliwy (starop.) — [tu:] nabawiający trosk. [przypis redakcyjny]

161. tak słychać (starop.) — tu w znaczeniu: takie chodzą słuchy. [przypis edytorski]

162. zbytnie (starop.) — zbytnio; nadmiernie. [przypis edytorski]

163. po pracej (starop. forma) — starsza forma Msc. lp, zamiast: po pracy (w dalszym ciągu wiele form podobnych, np. pieśń V zwr. 4 i zwr. 5; pieśń VI zwr. 71). [przypis redakcyjny]

164. okrom (starop.) — oprócz. [przypis edytorski]

165. on (starop.) — ten. [przypis edytorski]

166. w łykach (starop.) — tu: w więzach. [przypis edytorski]

167. kosztować się z kim (starop.) — próbować się z kim; [pojedynkować się z kim]. [przypis redakcyjny]

168. tył podać (starop.) — cofnąć się; uciec. [przypis edytorski]

169. wykować (starop.) — wykuć; tu: wyrzeźbić, wyryć. [przypis edytorski]

170. morza tyrrheńskiego (starop. forma ort.) — dziś popr. Morza Tyrreńskiego. [przypis edytorski]

171. pisać się (starop.) — stawać do popisu; prezentować się. [przypis edytorski]

172. zbroje [nie kładą] (starop. forma) — dziś forma D.lp r.ż.: zbroi. [przypis edytorski]

173. rohatyna (starop.) — inaczej: rogacina; rodzaj włóczni służącej głównie do pchnięć, mierzącej ok. 3 m długości i zaopatrzonej w hak przy grocie, zapobiegający ugrzęźnięciu broni po zadaniu ciosu. [przypis edytorski]

174. Latyn — dowódca Greków. [przypis redakcyjny]

175. aza, azaś (starop.) — czy, czyż; alboż, może (często używane w pytaniach retorycznych) [przypis edytorski]

176. dobrze tak na cię (starop.) — dobrze ci tak. [przypis redakcyjny]

177. Dudon z Konse — bohater chrześcijański. [przypis redakcyjny]

178. Konse — są dwie miejscowości tejże nazwy we Francji: Cons-la-Grandyille, jedna w departamencie des Ardennes, druga w departamencie Meurthe-et-Moselle. [przypis redakcyjny]

179. rozsądek (starop.) — [tu:] rozstrzygnięcie; [por. rozsądzić]. [przypis redakcyjny]

180. schować się (starop.) — [tu:] wychować się. [przypis redakcyjny]

181. przydzie (starop.) — przyjdzie, wypadnie. [przypis edytorski]

182. Eustacjus — Eustachy, brat Goffreda. [przypis redakcyjny]

183. lato (starop.) — [tu:] wiek. [przypis redakcyjny]

184. nie zejdzie mi się (starop.) — nie wypada mi. [przypis redakcyjny]

185. Rambald — rycerz gaskoński, później renegat. [przypis redakcyjny]

186. Linkaster — Lancaster, hrabstwo w Anglii. [przypis redakcyjny]

187. Obidzy — rycerz toskański. [przypis redakcyjny]

188. boju doświadczony (starop. konstrukcja) — doświadczony w boju. [przypis edytorski]

189. Gwaszek — spolszczona forma imienia własnego Guasco, na wzór: Leszek, Mieszek. [przypis redakcyjny]

190. Odoard — mąż Gildylippy, bohater chrześcijański. [przypis redakcyjny]

191. przeraźliwy (starop.) — [ten,] co przeraża, przejmuje [do głębi]. [przypis redakcyjny]

192. mianować (starop.) — nazywać (po imieniu, tj. wedle miana). [przypis edytorski]

193. własny (starop.) — właściwy, prawdziwy. [przypis edytorski]

194. przerazić (starop.) — [tu:] przejąć, opanować. [przypis redakcyjny]

195. Morz’ Egeyskiego — Morza Egejskiego (podobnie w przekładzie Orlanda Szalonego Ariosta). Apostrofowanie i ściągnięcie dwóch samogłosek w jedną, na wzór języków romańskich, próbował do polszczyzny wprowadzić Piotr Kochanowski. Próba śmiała i piękna, pozostała bez skutku. [przypis redakcyjny]

196. naostatek (starop.) — na ostatek, w końcu. [przypis edytorski]

197. nie miał nic na gębie prawie (starop.) — tj. nie miał zarostu. [przypis edytorski]

198. jezda (starop.) — jazda. [przypis edytorski]

199. popisać się (starop.) — zaprezentować się (tu: w przeglądzie wojsk). [przypis edytorski]

200. Toloza, właśc. Tuluza — miasto i hrabstwo Rajmunda w płd. Francji. [przypis redakcyjny]

201. Garona — rzeka w płn. Francji; wpada do Oceanu Atlantyckiego. [przypis redakcyjny]

202. Gdzie się Garona w ocean wmieszała — Trzeci wiersz tej strofy poprawiony według Erraty umieszczonej na końcu pierwszego wydania. W innych wydaniach, które Erraty nie uwzględniły, brzmi on: „Tam gdzie Garona w ocean wpadała”. [przypis redakcyjny]

203. nazchwał (starop.) — na schwał: nad miarę, nad wyraz. [przypis redakcyjny]

204. są duży (starop. forma) — [są] silni, mocni. [przypis redakcyjny]

205. zbyt (starop.) — tu: ogromnie, bardzo. [przypis edytorski]

206. Blessa — miasto Blois we Francji nad rzeką Loarą poniżej Orleanu. [przypis redakcyjny]

207. Turza — miasto Tours we Francji nad Loarą. [przypis redakcyjny]

208. niewczas (starop.) — niewygoda, trud. [przypis edytorski]

209. na pracą (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: na pracę. [przypis edytorski]

210. doświadczona to (starop.) — tzn. jest to doświadczone; jest to potwierdzone doświadczeniem. [przypis edytorski]

211. rozkoszny (starop.) — tu: skłonny do rozkoszy, rozpusty, wygody. [przypis edytorski]

212. z nienagła (starop.) — powoli, stopniowo; por. z nagła: nagle. [przypis edytorski]

213. pod [sześć tysięcy] (starop.) — około. [przypis redakcyjny]

214. lemięz (starop.) — lemiesz. [przypis redakcyjny]

215. przed tem (starop.) — dziś: przedtem. [przypis edytorski]

216. beli (starop.) — zamiast „byli”, podobnie „beł”, „beła”, „beło” itd., formy te występują w pierwszym wydaniu od czasu do czasu, na przemian z formami zwykłymi. [przypis redakcyjny]

217. królmi (starop.) — zamiast: „królami”, form podobnie skróconych bardzo wiele; porównaj: pieśń VI zwr. 73, pieśń VIII zwr. 85, pieśń IX zwr. 48. [przypis redakcyjny]

218. jąć się czego (starop.) — zabrać się za coś; zacząć coś robić. [przypis edytorski]

219. siedm (starop. forma) — dziś: siedem. [przypis edytorski]

220. wszytek (starop.) — wszystek; cały. [przypis edytorski]

221. Kamillus — jeden z dowódców chrześcijańskich. [przypis redakcyjny]

222. Syońskie miasto (starop. forma ort.) — dziś popr.: syjońskie miasto a. miasto Syjon. [przypis edytorski]

223. namniej (starop.) — najmniej. [przypis edytorski]

224. troskliwy (starop.) — przysparzający trosk, zmartwień. [przypis edytorski]

225. Gaza — miasto w Palestynie na płd. od Askalonu. [przypis redakcyjny]

226. myślił (starop. forma) — dziś 3.os. lp r.m.: myślał. [przypis edytorski]

227. bieżeć a. bieżyć (starop.) — iść, jechać, zdążać. [przypis edytorski]

228. nie bawić się (starop.) — nie zwlekać. [przypis edytorski]

229. conapręcej (starop.) — dziś: co najprędzej; jak najprędzej. [przypis edytorski]

230. rozradzać (starop.) — odradzać coś, odwodzić od czegoś. [przypis edytorski]

231. na złe nasze godzi (starop.) — dąży do tego, aby nas spotkało coś złego. [przypis edytorski]

232. pręcej (starop. forma) — dziś: prędzej; szybciej. [przypis edytorski]

233. gdzieby (starop.) — [tu:] gdyby. [przypis redakcyjny]

234. z pierwszey spuścił co ochoty (starop.) — ochłonął nieco z początkowego zapału. [przypis edytorski]

235. pewnieby (starop. forma ort.) — dziś: pewnie by. [przypis edytorski]

236. sromota (starop.) — hańba, wstyd. [przypis edytorski]

237. aza (starop.) — czy, czyż, alboż; może. [przypis edytorski]

238. zwłóczyć (starop.) — tu: zwlekać, opóźniać. [przypis edytorski]

239. wierzący [list] (starop.) — [tu:] wierzytelny; [uwierzytelniający]. [przypis redakcyjny]

240. spał pod namioty (starop. forma) — dziś N.lm: (...) pod namiotami. [przypis edytorski]

241. Feb a. Febus (mit. gr.) — zlatynizowana forma słowa Fojbos (gr.: promienny), przydomka Apolla, boga światła i słońca, opiekuna sztuk, patrona poetów i pieśniarzy. [przypis edytorski]

242. dżdża (starop. forma) — deszczu. [przypis edytorski]

243. więtszy (starop. forma) — większy. [przypis edytorski]

244. jako napręcej (starop.) — jak najprędzej. [przypis edytorski]

245. rozwiiali (daw. zapis) — rozwijali. [przypis edytorski]

246. rozwić (starop.) — rozwinąć; rozwito: rozwinięto. [przypis edytorski]

247. wtym (starop.) — dziś: wtem; naraz, nagle. [przypis edytorski]

248. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

249. tyle troie (starop.) — trzy razy tyle; trzy razy bardziej; trzykrotnie. [przypis edytorski]

250. zasadka (starop. forma) — zasadzka. [przypis redakcyjny]

251. ludzie jezne [wyprawował] (starop. forma) — dziś B.lm: ludzi jezdnych; wyprawił żołnierzy lekkiej jazdy. [przypis edytorski]

252. przestrone (starop.) — przestronne, rozległe (pola). [przypis edytorski]

253. ponaprawował (starop. forma) — ponaprawiał. [przypis edytorski]

254. rady (starop.) — M. lm od przymiotnika rad w rodzaju żeńskim, zamiast: rade. [przypis redakcyjny]

255. król trypolski — król miasta Trypolis w Syrii. [przypis redakcyjny]

256. w mieściech (starop. forma) — dziś Msc.lm r.n.: w miastach. [przypis edytorski]

257. zawierać (starop.) — zamykać. [przypis edytorski]

258. wstrącić (starop.) — dać wstręt, odpór. [przypis redakcyjny]

259. dary pierwsze ujął pany (starop. konstrukcja) — ujął darami pierwszych [tj. najznamienitszych] panów. [przypis edytorski]

260. spisek (starop.) — [tu:] warunek pokoju, układ, [spisane] przymierze. [przypis redakcyjny]

261. niewidanem [strojom] (starop. forma) — dziś N.lm: niewidzianym; nieznanym. [przypis edytorski]

262. zawżdy (starop.) — zawsze. [przypis edytorski]

263. upatrować (starop. forma) — dziś: upatrywać; dopatrywać się; tu: pilnować się. [przypis edytorski]

264. armata (starop.) — [tu:] flota. [przypis redakcyjny]

265. snadnie (starop.) — łatwo, z łatwością. [przypis edytorski]

266. Chio — wyspa na Morzu Egejskim. [przypis redakcyjny]

267. Kandia — wyspa Kreta; [z Kandyjej: starop. forma D.lp r.ż; dziś: z Kandii; red. WL]. [przypis redakcyjny]

268. Międzyziemne Morze — Morze Śródziemne. [przypis redakcyjny]

269. bespieczny (starop. forma ort.) — dziś popr.: bezpieczny. [przypis edytorski]

270. pław (starop.) — [tu:] żegluga. [przypis redakcyjny]

271. okrom (starop.) — oprócz. [przypis edytorski]

272. Ligurowie — nazwa ludu mieszkającego w starożytności na płn. wybrzeżu Morza Tyrreńskiego. [przypis redakcyjny]

273. Olandrowie (starop.) — Holendrzy. [przypis redakcyjny]

274. Solima (starop.) — Jerozolima. [przypis redakcyjny]

275. płonny a. płony (starop.) — jałowy, bezowocny, bezpłodny, daremny, zbyteczny; próżny, pusty; tu: nieprawdziwy, niepotwierdzający się w rzeczywistości. [przypis edytorski]

276. ukwapliwy (starop.) — skwapliwy, skory (do czegoś), bardzo się śpieszący, pośpieszny. [przypis edytorski]

277. mianować (starop.) — nazywać po imieniu, nazywać wedle miana. [przypis edytorski]

278. rozbieranie (starop.) — tu: rozważanie, analizowanie. [przypis edytorski]

279. przychadzają (starop. forma) — dziś 3 os.lm: przychodzą. [przypis edytorski]

280. błędny (starop.) — tu: zmieniający się, zmienny. [przypis edytorski]

281. podejźrzenie (starop.) — podejrzenie. [przypis edytorski]

282. obrzędy — tu: wierzenia; religia. [przypis edytorski]

283. więtszy (starop. forma) — większy. [przypis edytorski]

284. zmierzły (starop.) — obmierzły, obrzydły. [przypis edytorski]

285. sny — tu: [uznawane za] nieprawdziwe wierzenia. [przypis edytorski]

286. Machometowy — dziś: Mahometowy, tj. pochodzący od Mahometa. [przypis edytorski]

287. po wszem [państwie] (starop. forma) — w całym. [przypis edytorski]

288. ustawować (starop.) — ustanowić. [przypis redakcyjny]

289. za laty (starop. forma) — z latami, z czasem. [przypis edytorski]

290. krwie (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: krwi; krwie chciwość: żądza krwi. [przypis edytorski]

291. pochodzony (starop.) — [tu:] przechodzony, stary. [przypis redakcyjny]

292. barziej (starop. forma) — dziś popr.: bardziej. [przypis edytorski]

293. pry (starop.) — prawi, mówi. [przypis redakcyjny]

294. podobno (starop.) — tu: prawdopodobnie, zapewne. [przypis edytorski]

295. co ich jest (starop.) — ilu ich jest. [przypis edytorski]

296. puścić na miecz goły (starop.) — wymordować. [przypis redakcyjny]

297. krzyw, krzywy (starop.) — winien. [przypis redakcyjny]

298. pobitej księżej (starop. forma) — zamiast: pobitych księży; księża rzeczownik żeński lp, utworzony podobnie jak: szlachta, wójcia, bracia, studencia, por.: Prace filologiczne, Kryński: „Rzeczowniki zbiorowe typu bracia”. [przypis redakcyjny]

299. miasto (starop.) — zamiast, w miejsce. [przypis edytorski]

300. upuścić (starop.) — [tu:] zagrodzić. [przypis redakcyjny]

301. dla (starop.) — z powodu. [przypis edytorski]

302. przejźrzysty (starop.) — przejrzysty. [przypis edytorski]

303. chrześciany (starop. forma) — dziś popr. forma B.lm: chrześcijan. [przypis edytorski]

304. foremnie (starop.) — zgrabnie, ładnie, misternie, akuratnie. [przypis edytorski]

305. niedba (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie dba. [przypis edytorski]

306. Izmen — mag, czyli czarnoksiężnik saraceński. [przypis redakcyjny]

307. rym (starop.) — [tu:] zażegnywanie, zaklęcie czarodziejskie. [przypis redakcyjny]

308. Pluton a. Pluto (mit. rzym.) — bóg świata podziemnego, krainy umarłych, odpowiednik Hadesa w mit. gr; tu: Szatan, Lucyfer, pierwszy z buntowniczych upadłych aniołów, przewodzący diabłom w piekle. [przypis edytorski]

309. roskazywać (starop. forma ort.) — dziś: rozkazywać. [przypis edytorski]

310. przedtym (starop.) — dziś: przedtem. [przypis edytorski]

311. potym (starop.) — dziś: potem. [przypis edytorski]

312. poturczony (starop.) — ten, kto zmienił wiarę na religię „turecką”, tj. mahometanizm. [przypis edytorski]

313. sprosny (starop.) — okropny, plugawy, nieobyczajny. [przypis edytorski]

314. zakon (daw.) — tu: zasady wiary; wyznanie; religia. [przypis edytorski]

315. tyranna (starop. forma) — dziś popr. forma D.lp: tyrana (zdwojona spółgłoska „n” występowała zwykle w wyrazach zapożyczonych, jak w tym przypadku). [przypis edytorski]

316. czułość (starop.) — [tu:] czujność. [przypis redakcyjny]

317. stanieli (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli stanie. [przypis edytorski]

318. mało (starop.) — trochę. [przypis edytorski]

319. miece (starop. forma) — dziś 3 os.lp: miota; rzuca. [przypis edytorski]

320. w około (starop.) — dziś: wokoło. [przypis edytorski]

321. ślub (starop.) — [tu:] wotum [z łac. votum]; [tj. przedmiot służący do ofiarowania w świątyni, ofiara dziękczynna; w chrześcijaństwie najczęściej w formie krzyżyka, różańca, obrazka a. figurki Matki Boskiej, ryngrafu itp.; red. WL]. [przypis redakcyjny]

322. meszkita (starop.) — meczet, świątynia mahometańska. [przypis edytorski]

323. zawicie (starop.) — zawiniątko, tu: obraz zawinięty. [przypis redakcyjny]

324. pożyć kogoś (starop.) — zmóc, pokonać, zwyciężyć kogoś a. coś. [przypis edytorski]

325. swoję (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: swoją. [przypis edytorski]

326. ukwapliwy (starop.) — skwapliwy, skory; działający (zbyt) pospiesznie. [przypis edytorski]

327. szkarady (starop.) — szkaradny. [przypis redakcyjny]

328. świętobliwy (starop.) — dziś: świątobliwy. [przypis edytorski]

329. bożnice (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: [do] bożnicy; bożnica: świątynia. [przypis edytorski]

330. zwłoki niecierpliwy — 2. przypadek przyczynowy [tj. Dopełniacz: niecierpiący zwłoki, niemogący znieść zwłoki; red. WL]. [przypis redakcyjny]

331. rany (starop.) — wczesny. [przypis edytorski]

332. niewiedzieć jako (starop. forma) — nie wiadomo jak. [przypis edytorski]

333. zjęty (starop.) — tu: przejęty. [przypis edytorski]

334. tuszyć (starop.) — mieć nadzieję, spodziewać się; tu: przeczuwać, podejrzewać. [przypis edytorski]

335. od (starop.) — tu: przez; był od chrześcian wzięty: został wzięty przez chrześcijan. [przypis edytorski]

336. meszkita (starop.) — meczet. [przypis redakcyjny]

337. niechciała (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie chciała; Piotr Kochanowski stosuje zamiennie pisownię łączną lub rozdzielną tego typu form. [przypis edytorski]

338. boskali sprawa, ludzkali to była (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy była to boska czy ludzka sprawa. [przypis edytorski]

339. roskazać (starop. forma ort.) — dziś: rozkazać. [przypis edytorski]

340. trząść (starop.) — [tu:] przetrząsać, zbadać. [przypis redakcyjny]

341. ktoby (...) ukazał (starop. forma ort.) — dziś popr.: kto by ukazał; kto ukazałby. [przypis edytorski]

342. naleść (starop. forma) — znaleźć. [przypis edytorski]

343. naleść nie możono (starop. forma) — zamiast: znaleźć nie można było; zwrot nieosobowy, formacja imiesłowu biernego od „móc”, podług analogii zbliżonej znaczeniem „potrafiono”, „zdołano” itp. [przypis redakcyjny]

344. dobrze się nie wściekł (starop. konstrukcja)— o mało się nie wściekł. [przypis edytorski]

345. krzyw, krzywy (starop.) — winien. [przypis redakcyjny]

346. źle (starop.) — [tu:] niesłusznie. [przypis redakcyjny]

347. nie życzliwi (starop. forma ort.) — dziś popr.: nieżyczliwi. [przypis edytorski]

348. ztąd (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): stąd. [przypis edytorski]

349. niedbała (starop. forma ort.) — dziś popr.: [gładkości, o którą] nie dbała. [przypis edytorski]

350. nieść (starop.) — znosić, pozwalać; [ile cnota niosła: na ile pozwalała cnota]. [przypis redakcyjny]

351. chwała (starop.) — tu: pochwała, komplement. [przypis edytorski]

352. gładkość (starop.) — piękno, uroda. [przypis edytorski]

353. barzo (starop. forma) — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski]

354. teraześ (...) zbyła (starop.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: teraz zbyłaś; znaczenie: teraz się pozbawiłaś. [przypis edytorski]

355. wzrokuś (...) dostała (starop.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: dostałaś wzroku [odzyskałaś wzrok]. [przypis edytorski]

356. wzrokeś (...) niosła (starop.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: niosłaś wzrok. [przypis edytorski]

357. imie (starop.) — imię. [przypis edytorski]

358. Olind — kochanek Sofronii. [przypis redakcyjny]

359. Zoffronia — chrześcijanka w Jerozolimie. [przypis redakcyjny]

360. onej (starop.) — jej. [przypis edytorski]

361. im (starop. forma) — dziś N.lp r.m. od „on”: nim. [przypis edytorski]

362. żądze (starop. forma) — dziś D.lp. r.ż.: żądzy. [przypis edytorski]

363. troskliwy (starop.) — [tu:] pełen trosk, utrapiony. [przypis redakcyjny]

364. nie upatrzony (starop. forma ort.) — dziś popr.: nieupatrzony. [przypis edytorski]

365. myślić (starop. forma) — dziś: myśleć. [przypis edytorski]

366. gotowy (starop.) — tu: zgotowany, przygotowany. [przypis edytorski]

367. wszystka (starop.) — cała. [przypis edytorski]

368. jeśli (starop.) — czy. [przypis edytorski]

369. chcąc (starop.) — tu: umyślnie. [przypis edytorski]

370. chocia (starop.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]

371. prawić (starop.) — mówić. [przypis edytorski]

372. prosiem (starop. forma) — dziś 1.os.lm: prosimy. [przypis edytorski]

373. zadzierżeć się (starop.) — wstrzymać się. [przypis redakcyjny]

374. wziąć — tu: przyjąć. [przypis edytorski]

375. złożyć z czego (starop.) — tu: zrezygnować, ustąpić; złagodzić. [przypis edytorski]

376. nieokrócony (starop.) — niepohamowany, niepowstrzymany. [przypis edytorski]

377. roskazanie (starop.) — dziś popr.: rozkazanie; rozkaz. [przypis edytorski]

378. pospolita śmierć (starop.) — [tu:] śmierć wszystkich; [powszechna śmierć]. [przypis redakcyjny]

379. niewie (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie wie. [przypis edytorski]

380. zasię (starop.) — więc, zatem. [przypis edytorski]

381. własny (starop.) — [tu:] właściwy, istotny, prawdziwy. [przypis redakcyjny]

382. zkąd (starop. forma ort.) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): skąd. [przypis edytorski]

383. niechciała (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie chciała. [przypis edytorski]

384. rękęm i umysł niosła (starop.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: rękę i umysł niosłam. [przypis edytorski]

385. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

386. zgwałcić (starop.) — dokonać czegoś przemocą, nagle, z naruszeniem przyjętych praw i zasad; być zgwałconym: być potraktowanym bezwzględnie, z naruszeniem przyjętych norm. [przypis edytorski]

387. gwałtownie (starop.) — gwałtem, przemocą. [przypis edytorski]

388. zdrowie (starop.) — życie. [przypis redakcyjny]

389. wiedźcie warownie (starop. konstrukcja zdaniowa) — wiedźcie [prowadźcie] do warowni. [przypis edytorski]

390. prętko (starop. forma ort.) — dziś: prędko; zaraz. [przypis edytorski]

391. podwika (starop.) — [tu:] zasłona, zawinięcie głowy. [przypis redakcyjny]

392. ono (starop.) — owo, to. [przypis edytorski]

393. niewiedział (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie wiedział. [przypis edytorski]

394. zjęty (starop.) — zdjęty; przejęty. [przypis edytorski]

395. co jedno (starop.) — co tylko, ile tylko. [przypis edytorski]

396. nigdyby (starop.) — dziś popr.: nigdy by. [przypis edytorski]

397. meszkita (starop.) — meczet, świątynia mahometańska. [przypis edytorski]

398. potemem (...) wlazł (starop.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: potem wlazłem. [przypis edytorski]

399. frambuga (starop.) — obłąk, sklepienie półkoliste, arkada. [przypis redakcyjny]

400. obrazem spuścił (starop.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: spuściłem obraz. [przypis edytorski]

401. Zoffronia — chrześcijanka w Jerozolimie. [przypis redakcyjny]

402. taklim się (...) bojaźliwą zdała (starop.) — konstrukcja z partykułą -li oraz ruchomą końcówką czasownika; inaczej: takli się bojaźliwą zdałam; znaczenie: czy zdałam się tak bojaźliwa. [przypis edytorski]

403. mieć serce (starop.) — mieć odwagę. [przypis edytorski]

404. nie stać o co (starop.) — nie zabiegać o coś; nie dbać o coś. [przypis edytorski]

405. rozwodzić (starop.) — wkładać, wyłuszczać, rozważać; tu: perswadować. [przypis edytorski]

406. zostawa (starop. forma) — dziś popr.: zostaje. [przypis edytorski]

407. stateczność (starop.) — tu: postanowienie. [przypis edytorski]

408. zapasy chodzi (starop. konstrukcja zdaniowa) — chodzi w zapasy; staje do zapasów. [przypis edytorski]

409. tyle troie (starop.) — trzy razy bardziej; trzykrotnie. [przypis edytorski]

410. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

411. się bydź winnem powiada oboje (starop. konstrukcja zdaniowa) — uznaje oboje za winnych (daw. oboje: lp). [przypis edytorski]

412. lekce od nich poważony (starop.) — zlekceważony przez nich. [przypis edytorski]

413. dwujętny miech (starop.) — z dwiema rękojeściami, drążkami do ujęcia, tj. uchwycenia dwiema rękami]. [przypis redakcyjny]

414. żałosnemi słowy (starop. forma) — dziś popr. N.lm: żałosnymi słowami. [przypis edytorski]

415. tenli to łańcuch, teli to okowy, (...) tenli to ogień (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy ten łańcuch, te okowy [łańcuchy, kajdany], (...) czy to ten ogień, który miał (...) itd. [przypis edytorski]

416. zjąć (starop.) — złączyć. [przypis redakcyjny]

417. przejźrzeć (starop.) — tu: przewidzieć. [przypis edytorski]

418. podle (starop.) — obok. [przypis edytorski]

419. śmierć będę znał szczęśliwą (starop.) — będę uważał [śmierć] za szczęśliwą; na wzór łacińskiej konstrukcji podwójnego accusativu. [przypis redakcyjny]

420. zemną (starop. forma ort.) — dziś popr.: ze mną. [przypis edytorski]

421. czas się mieć do brzega (starop.) — czas zdążać (kierować się) do brzegu. [przypis edytorski]

422. potkać (starop.) — spotkać. [przypis edytorski]

423. Samo nas niebo (...) siebie rozumie bydź godne — łacińska konstrukcja accusativi cum infinitivo; [znaczenie: samo niebo uważa nas za godnych siebie; red. WL]. [przypis redakcyjny]

424. niechciał (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie chciał. [przypis edytorski]

425. w płaczu wszystkich ledwie się nie śmieiesz (starop.) — pośród płaczu wszystkich [zgromadzonych] niemalże się śmiejesz; kiedy wszyscy płaczą, [ty] niemal się śmiejesz. [przypis edytorski]

426. tylko co (starop.) — niemalże, prawie. [przypis edytorski]

427. w tem (starop. forma) — dziś popr.: wtem; nagle, naraz. [przypis edytorski]

428. od wszytkich był miany (starop.) — przez wszystkich był uważany. [przypis edytorski]

429. Klorynda — córka króla etiopskiego Synapa, bohaterka saraceńska. [przypis redakcyjny]

430. widali (starop. forma) — dziś: widywali. [przypis edytorski]

431. swey płci dziełom odwykała (starop.) — odzwyczajała się od czynności [przypisanych osobom] swojej płci. [przypis edytorski]

432. więtszej (starop. forma) — większej. [przypis edytorski]

433. przez dzięki a. przezdzięki (starop.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

434. niechciała (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie chciała. [przypis edytorski]

435. pieszczony [strój] (starop.) — delikatny, wykwintny. [przypis edytorski]

436. była nie wyrosła (starop.) — konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: wyrosła wcześniej, uprzednio (kiedyś) itp. [przypis edytorski]

437. w lesiech (starop. forma) — dziś Msc.lm: w lasach. [przypis edytorski]

438. mieszkiwała (starop. forma) — mieszkała, zamieszkiwała, pomieszkiwała (forma czynności wielokrotnej). [przypis edytorski]

439. więźnie (starop. forma) — dziś popr. B.lm: więźniów. [przypis edytorski]

440. wszystko (starop.) — ciągle, bez ustanku. [przypis redakcyjny]

441. więtsze (starop. forma) — większe. [przypis edytorski]

442. mdła (...) płeć (starop.) — słaba płeć; kobieta. [przypis edytorski]

443. dzielić się (starop.) — [tu:] rozstawać się; [por.] z światem się dzieliła. [przypis redakcyjny]

444. wejźrzenie (starop.) — wejrzenie, spojrzenie; tu: widok. [przypis edytorski]

445. ówten, ówta (starop.) — tamten, tamta. [przypis redakcyjny]

446. zatym (starop.) — za tym; w związku z tym, więc. [przypis edytorski]

447. prawić (starop.) — mówić. [przypis edytorski]

448. dawać sprawę (starop.) — zdawać sprawę; relacjonować. [przypis edytorski]

449. słowy (starop. forma) — dziś N.lm: słowami. [przypis edytorski]

450. gdzieby (starop.) — tu: gdyby. [przypis edytorski]

451. na katy (starop. forma) — dziś: na katów; tu: do katów. [przypis edytorski]

452. zjęty (starop.) — przejęty. [przypis edytorski]

453. potkać (starop.) — spotkać. [przypis edytorski]

454. pry (starop.) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski]

455. moie imię (...) słyszałeś mianować (starop.) — łacińska konstrukcja accusativi cum infinitivo; [znaczenie: jeśli moje imię słyszałeś wymówione (mianowane); red. WL]. [przypis redakcyjny]

456. surowy (starop.) — srogi (bój, rycerz). [przypis redakcyjny]

457. chceszli (...) spróbować (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli chcesz spróbować. [przypis edytorski]

458. w murzech (starop. forma) — w murach; locativus [tj. Msc. lm] (podobnie: w lesiech, w mieściech, w czasiech, w raziech). [przypis redakcyjny]

459. będzieli z moją szablą twa złączona — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli twa szabla będzie z moją złączona. [przypis edytorski]

460. nie mieszkać (starop.) — nie zwlekać. [przypis edytorski]

461. stawić pole (starop.) — stanąć do bitwy. [przypis redakcyjny]

462. sprawa (starop.) — [tu:] porządek, dowództwo. [przypis redakcyjny]

463. roskazuię (starop. zapis) — rozkazuję. [przypis edytorski]

464. mam wolą (starop. forma) — dziś N.lp r.ż.: (...) wolę; mam wolę: chcę (służyć ci itd.). [przypis edytorski]

465. gotowy (starop.) — chętny, ochotniczy. [przypis edytorski]

466. bezpiecznie (starop.) — [tu:] śmiało. [przypis redakcyjny]

467. odnieść za upominek (starop.) — dostać jako upominek; dostać w prezencie. [przypis edytorski]

468. rozumieć (starop.) — tu: uważać, sądzić. [przypis edytorski]

469. niewiem (starop. forma) — dziś popr.: nie wiem. [przypis edytorski]

470. jako Zakon gwałcić śmiecie (starop.) — tzn. jak śmiecie naruszać prawo religijne. [przypis edytorski]

471. po coście go (...) kładli (starop.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: po co go kładliście. [przypis edytorski]

472. meszkita (starop.) — meczet. [przypis edytorski]

473. Nie godzi się nam mieć swoich bałwanów — w mahometanizmie niedozwolone jest sporządzanie i umieszczanie w świątyni wizerunków boga, proroka i in. postaci; zdobnictwo w meczetach wykorzystuje głównie motywy roślinne i geometryczne. [przypis edytorski]

474. tem więcey (starop.) — tu w znaczeniu: tym bardziej. [przypis edytorski]

475. Machomet — dziś popr.: Mahomet. [przypis edytorski]

476. niechcąc (starop.) — dziś popr.: nie chcąc. [przypis edytorski]

477. w świątniej (starop. forma) — dziś Msc.lp r.ż.: w świątyni. [przypis edytorski]

478. jemi (starop. forma) — nimi; starsza forma N. lm od: ji, ja, je [czyli: on, ona, ono; tu: nimi; red. WL]. [przypis redakcyjny]

479. lubo (starop.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]

480. nieludzkie (starop. forma) — [przysłówek:] nieludzko. [przypis redakcyjny]

481. z gością (starop.) — dziś popr. forma N.lp: z gościem. [przypis edytorski]

482. obyść się [z kim] (starop.) — obejść się [z kim]; potraktować [kogo]. [przypis edytorski]

483. pry (starop.) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski]

484. zdrowie (starop.) — tu: życie. [przypis edytorski]

485. na twą przyczynę (starop.) — zamiast: za twoją przyczyną; konstrukcja podobna jak w wyrażeniach: na twój rozkaz, na twój wniosek, na twoją prośbę. [przypis redakcyjny]

486. słychany (starop.) — słyszany; mało słychany: niesłychany, rzadko spotykany. [przypis edytorski]

487. statecznie (starop.) — tu: stanowczo, nieugięcie. [przypis edytorski]

488. ukraina (starop.) — pogranicze, kresy państwa. [przypis redakcyjny]

489. siła (starop.) — dużo, mnóstwo. [przypis edytorski]

490. różnie (starop.) — [tu:] w różne strony. [przypis redakcyjny]

491. Siła ich (...) błądzili (...) siła, (...) iechali (starop. forma) — zamiast: siła ich błądziło, siła jechało; czyli: wielu błądziło, jechało: łacińska constructio ad sensum, np. multitudo fuerunt. [przypis redakcyjny]

492. potkać się (starop.) — spotkać się. [przypis edytorski]

493. nie spieśnie (starop.) — niespiesznie. [przypis edytorski]

494. naszy (starop. forma) — dziś M.lm: nasi. [przypis edytorski]

495. kwapić (starop.) — pośpieszać; przyśpieszać; iść szybko. [przypis edytorski]

496. przyjachać (starop. forma) — dziś: przyjechać. [przypis edytorski]

497. pokazować (starop. forma) — pokazywać. [przypis edytorski]

498. pozad (starop.) — z tyłu. [przypis edytorski]

499. Alet — poseł egipski. [przypis redakcyjny]

500. barzo (starop. forma) — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski]

501. podły (starop.) — niskiego stanu. [przypis redakcyjny]

502. dowcip (starop.) — inteligencja, spryt. [przypis edytorski]

503. rozumieć (starop.) — tu: pojmować; przyjmować. [przypis edytorski]

504. Argant — poseł egipski, bohater saraceński. [przypis redakcyjny]

505. Cyrkasy — kraina Czerkiesów na Kaukazie. [przypis redakcyjny]

506. złożyć (starop.) — [tu:] ustąpić, spuścić. [przypis redakcyjny]

507. wszystkę (starop. forma) — wszystką; całą. [przypis edytorski]

508. w ubierze (starop. forma) — zamiast [Msc.lp]: w ubiorze; stara forma, podobnie: żenie zamiast: żonie, pieśń VII zwr. 11; ścienie zamiast: ścianie, pieśń III zwr. 51. [przypis redakcyjny]

509. w onej dobie (starop.) — w tym czasie. [przypis edytorski]

510. wszedszy (starop. forma) — dziś popr.: wszedłszy. [przypis edytorski]

511. tylko co (starop.) — mało, o mało że. [przypis redakcyjny]

512. niźli a. niżli (starop.) — tu: zanim. [przypis edytorski]

513. potym (starop.) — dziś: potem. [przypis edytorski]

514. naszy (starop. forma) — dziś M.lm: nasi. [przypis edytorski]

515. po syriysku — po syryjsku; tzn. zapewne po arabsku, ponieważ wschodnioaramejski, którego używano w starożytnej Syrii, zanikł około VIII w. n.e. po najeździe Arabów na Syrię. [przypis edytorski]

516. naleziony (starop.) — znaleziony. [przypis edytorski]

517. niezastanowiony (starop.) — niepowstrzymany. [przypis edytorski]

518. słupy Herkulesa a. słupy Alcydy — heros Herakles (w mit. rzym. Herkules), wnuk Alceusza (Alkajosa, stąd przydomek herosa Alcyd a. Alkides), podczas wyprawy po woły Gerionesa wbił dwa słupy, jeden po stronie europejskiej, Kalpe, drugi w Afryce, Abila, nad cieśniną (zw. Gibraltarską), która miała być jego dziełem. [przypis edytorski]

519. między tak wielą (starop. forma) — zamiast: między tak wieloma; forma rzeczownikowa nieużywanego przymiotnika: wiel, wiela, wielo. [przypis redakcyjny]

520. Statecznąć przyjaźń (...) niesiemy (starop.) — inaczej: niesiemy ci stateczną przyjaźń; stateczny (starop.): stały, niewzruszony. [przypis edytorski]

521. widziemy (starop. forma) — dziś popr.: widzimy. [przypis edytorski]

522. ztąd (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): stąd. [przypis edytorski]

523. chceć ubespieczyć (starop.) — chce ci ubezpieczyć. [przypis edytorski]

524. postanowić (starop.) — ustalić; państwo do końca niepostanowione: [państwo nie do końca ustalone, ustanowione; red. WL]. [przypis redakcyjny]

525. siedli (starop.) — [tu:] przepadli, zginęli. [przypis redakcyjny]

526. za tak małe czasy (starop.) — w tak krótkim czasie. [przypis edytorski]

527. znieść (starop.) — zniszczyć. [przypis redakcyjny]

528. biegłe [lata] (starop.) — bieżące. [przypis redakcyjny]

529. naszy (starop. forma) — dziś M.lm: nasi. [przypis edytorski]

530. łatwie (starop. forma) — łatwo. [przypis edytorski]

531. więtszy (starop. forma) — większy. [przypis edytorski]

532. pomknąć (starop.) — poprowadzić dalej, rozszerzyć. [przypis edytorski]

533. barziej (starop. forma) — dziś popr.: bardziej. [przypis edytorski]

534. a niżli (starop.) — aniżeli; niż. [przypis edytorski]

535. odpasować (starop.) — odpasać; odłączyć od pasa. [przypis edytorski]

536. zkąd (starop. forma ort.) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): skąd. [przypis edytorski]

537. roście (starop. forma) — dziś popr. 3. os. lp: rośnie. [przypis edytorski]

538. wzrokuć nie odbierze (starop.) — skrót od: nie odbierze ci wzroku. [przypis edytorski]

539. zaraz (starop.) — naraz, [nagle]. [przypis redakcyjny]

540. powadzić się (starop.) — pokłócić się. [przypis edytorski]

541. wierzże (starop.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski]

542. sadzić się na czym (starop.) — polegać na czym, dufać w co. [przypis redakcyjny]

543. Kassan — król Antiochii, ojciec Erminii; [syn Kassanów: syn Kassanowy, syn Kassana; red. WL]. [przypis redakcyjny]

544. zprzymierzony (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): sprzymierzony. [przypis edytorski]

545. azaś (starop.) — czyś; czy jesteś. [przypis edytorski]

546. dobrześ wiadomy (starop. konstrukcja) — inaczej: dobrze jesteś wiadomy; dobrze wiesz. [przypis edytorski]

547. niechciał (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie chciał; iakoć niechciał: jak nie chciał ci [dać przejścia itd.]. [przypis edytorski]

548. przeście (starop.) — przejście. [przypis edytorski]

549. bespieczny (starop. forma) — dziś popr.: bezpieczny. [przypis edytorski]

550. ponno a. pono (starop.) — ponoć; podobno. [przypis edytorski]

551. skukłać (starop.) — pobić, pogromić, [rozgromić]. [przypis redakcyjny]

552. siła (starop.) — dużo, mnóstwo. [przypis edytorski]

553. niewczas (starop.) — niewygoda; rot wiele niewczasem zmniejszonych: rot [oddziałów wojsk] wiele pomniejszonych z powodu niewygód. [przypis edytorski]

554. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

555. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

556. jedno (starop.) — tylko. [przypis edytorski]

557. przypiąć (starop.) — dokuczyć; [por.] głód przypnie. [przypis redakcyjny]

558. wszytkie (starop. forma) — wszystkie. [przypis edytorski]

559. takli to (...) żywot (...) macie (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy taki żywot macie. [przypis edytorski]

560. żywot (starop.) — [tu:] żywność, utrzymanie. [przypis redakcyjny]

561. ony (starop. forma) — te, one [okręty]. [przypis edytorski]

562. aza (starop.) — czy, czyż, alboż; może. [przypis edytorski]

563. przyjaźliwe (starop.) — przyjazne; tu: sprzymierzone. [przypis edytorski]

564. wstręt (starop.) — odpór, przeszkoda. [przypis redakcyjny]

565. dwa razyćby nas potrzeba porazić (starop.) — konstrukcja z partykułą -ci (skróconą do -ć) i ruchomą końcówką trybu przypuszczającego; znaczenie: trzeba by [ci] nas dwa razy porazić [dwa razy pokonać]. [przypis edytorski]

566. gdzieby (starop.) — tu: gdyby. [przypis edytorski]

567. przegrać polem (starop.) — [przegrać] w polu. [przypis redakcyjny]

568. ujmi (starop. forma) — dziś popr. forma 2.os.lp trybu rozkazującego: ujmij. [przypis edytorski]

569. bespieczny (starop. forma) — dziś popr.: bezpieczny. [przypis edytorski]

570. pojźrzawszy (starop.) — spojrzawszy. [przypis edytorski]

571. spisek (starop.) — warunek pokoju, układ, przymierze. [przypis redakcyjny]

572. wyjąćbychmy chcieli (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: bychmy chcieli wyjąć; dziś: chcielibyśmy wyjąć [tj. wyswobodzić]. [przypis edytorski]

573. natośmy (...) opuścili [domy] (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: na to [dlatego, po to] opuściliśmy. [przypis edytorski]

574. umysł (starop.) — tu: zamysł. [przypis edytorski]

575. łatwie (starop. forma) — łatwo. [przypis edytorski]

576. niebespieczeństwo (starop. forma ort.) — niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]

577. wywodzić (starop.) — tu: wyprowadzać (por. wieść: prowadzić). [przypis edytorski]

578. błagać kogo (starop.) — tu: przebłagiwać kogo a. co. [przypis edytorski]

579. naprawuje (starop. forma) — dziś popr. forma 3.os.lp: naprawia. [przypis edytorski]

580. tąśmy (...) dobyli [miast i zamków] (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: tą dobyliśmy (tą, tzn. boską ręką, patrz wyżej, strofa 83 pieśni II). [przypis edytorski]

581. nadzieje (starop. forma) — dziś popr. forma D.lp r.ż.: nadziei. [przypis edytorski]

582. armata (starop.) — tu: flota. [przypis edytorski]

583. by (starop.) — tu: choćby. [przypis edytorski]

584. najwiętsze (starop. forma) — największe. [przypis edytorski]

585. naszę (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: naszą. [przypis edytorski]

586. namniej (starop.) — najmniej. [przypis edytorski]

587. szczęśliwszy (starop. forma) — tu: szczęśliwsi (M.lm). [przypis edytorski]

588. pry (starop.) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski]

589. niechce (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie chce. [przypis edytorski]

590. niech się ma do boju (starop.) — niech się przygotuje do boju (walki). [przypis edytorski]

591. przodek (starop.) — tu: przednia część (szaty). [przypis edytorski]

592. obiedwie stronie (starop. forma) — liczba podwójna, dziś nieużywana, podobnie: dwie koronie, pieśń VIII zwr. 15. [przypis redakcyjny]

593. podniózszy (starop. forma) — dziś popr.: podniósłszy. [przypis edytorski]

594. wzgórę (starop. forma) — w górę; wzwyż. [przypis edytorski]

595. w oney dobie (starop.) — w tym czasie. [przypis edytorski]

596. obierzże (starop. forma) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: wybierz. [przypis edytorski]

597. Janus (mit. rzym.) — bóg początków, opiekun drzwi, bram i mostów, patron umów, układów sojuszniczych; tradycyjnie przedstawiany z dwiema twarzami, z kluczami i laską, co symbolizować miało władzę nad ziemią i niebem, czy też przeszłością i przyszłością; bramy jego świątyni zamykano w czasie pokoju, a otwierano w czasie wojny. [przypis edytorski]

598. zamkniony (starop. forma) — zamknięty. [przypis edytorski]

599. krwie (starop. forma) — dziś: krwi; krwie chciwa: żądna krwi. [przypis edytorski]

600. Tyzyfona (mit. gr.) — siostra Alekto i Megery, jedna z Erynii. [przypis redakcyjny]

601. Megera (mit. gr.) — jedna z Erynii, siostra Alekto i Tyzyfony. [przypis redakcyjny]

602. Nemrot, Nemrod a. Nimrod — prawnuk Noego, sławny myśliwy i władca Mezopotamii; wg tradycji żydowskiej inicjator budowy miasta i wieży Babel. [przypis edytorski]

603. wieża ona (starop. forma) — ta wieża, owa wieża; tu: wieża Babel. [przypis edytorski]

604. szła przezeń wzgórę — tu: była przez niego wznoszona (budowana). [przypis edytorski]

605. wzgórę (starop. forma) — w górę; wzwyż. [przypis edytorski]

606. pokazować (starop. forma) — dziś popr.: pokazywać. [przypis edytorski]

607. niechciał (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie chciał. [przypis edytorski]

608. skosztować (starop.) — tu: spróbować; wypróbować (zmierzyć) swoje siły. [przypis edytorski]

609. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

610. Nicea — stolica Bitynii. [przypis redakcyjny]

611. hełm (...) którego, wziąwszy Niceą, dostano (starop.) — hełm zdobyty [jako trofeum] po wzięciu (tj.zdobyciu) Nicei. [przypis edytorski]

612. wszytka (starop. forma) — wszystka, cała. [przypis edytorski]

613. sadzony (starop.) — tu: wysadzany (szlachetnymi kamieniami). [przypis edytorski]

614. stucznie a. sztucznie (starop.) — kunsztownie. [przypis edytorski]

615. ztąd (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): stąd. [przypis edytorski]

616. nie długo (starop. forma ort.) — dziś popr.: niedługo; wkrótce. [przypis edytorski]

617. pry (starop.) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski]

618. potrzebniejszym tu (starop.) — skrót od: potrzebniejszy jestem tu. [przypis edytorski]

619. pręcej (starop. forma) — dziś: prędzej; szybciej. [przypis edytorski]

620. lub (starop.) — tu: czy. [przypis edytorski]

621. spiesznie (starop. forma) — śpiesznie; z pośpiechem; szybko. [przypis edytorski]

622. pojezdża (starop. forma) — tu: jedzie. [przypis edytorski]

623. łajać (starop.) — narzekać, skarżyć się, ubliżać, znieważać. [przypis edytorski]

624. Jerozolimskich kwapiąc się do grodów — przestawienie, zamiast: kwapiąc się do jerozolimskich grodów (porównaj pieśń I zwr. 2, zwr. 25 itp.). [przypis redakcyjny]

625. mieszkanie (starop.) — tu: zwłoka, opóźnienie. [przypis edytorski]

626. wszytkie (starop. forma) — wszystkie. [przypis edytorski]

627. w lesiech (starop. forma) — dziś Msc.lm: w lasach. [przypis edytorski]

628. odprawować (starop.) — odprawiać. [przypis edytorski]

629. wytychać (starop.) — odpoczywać. [przypis edytorski]

630. mniejszy (starop.) — dziś M.lm: mniejsi, pomniejsi. [przypis edytorski]

631. rany (starop.) — wczesny. [przypis edytorski]

632. ujźrzeć (starop. forma) — ujrzeć. [przypis edytorski]

633. wiatrek (starop. forma) — wiaterek. [przypis edytorski]

634. rany (starop.) — wczesny. [przypis edytorski]

635. tym czasem (starop. forma ort.) — dziś popr.: tymczasem. [przypis edytorski]

636. roskazać (starop. forma ort.) — dziś popr.: rozkazać. [przypis edytorski]

637. Łatwiej szaloną Wisłę nakierować (starop.) — w oryginale: volubil’ onda presso Caridi. [przypis redakcyjny]

638. wszytkie (starop. forma) — wszystkie. [przypis edytorski]

639. wstrącić co (starop. forma) — dać wstręt; dać odpór; przeciwstawić się czemu. [przypis edytorski]

640. Krępak — góra w Tatrach; w oryginale: Appenino. [przypis redakcyjny]

641. mało co (starop.) — niewiele. [przypis edytorski]

642. pożądny (starop.) — pożądany, upragniony. [przypis redakcyjny]

643. tam i sam (starop.) — tu i tam; tu i ówdzie. [przypis edytorski]

644. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec. [przypis edytorski]

645. niewczas (starop.) — niewygoda, trud. [przypis edytorski]

646. patrzyć (starop. forma) — patrzeć. [przypis edytorski]

647. upłakany [wzrok] (starop.) — tu: załzawione od płaczu oczy. [przypis edytorski]

648. kędy (starop.) — gdzie. [przypis edytorski]

649. łykanie (starop.) — łkanie. [przypis redakcyjny]

650. słyszeć było (starop.) — było słychać. [przypis edytorski]

651. zfrasowane (starop. forma) — dziś popr.: zafrasowane. [przypis edytorski]

652. rozdymane od wolnych wiatrów (starop.) — rozdymane [rozdmuchiwane] przez wolne [tj. swobodnie wiejące] wiatry. [przypis edytorski]

653. z nienagła (starop.) — powoli, stopniowo; por. z nagła: nagle. [przypis edytorski]

654. wały (starop.) — tu: fale. [przypis edytorski]

655. takim kształtem (starop.) — w taki sposób. [przypis edytorski]

656. z wieże (starop.) — dziś popr. forma D.lp r.ż.: z wieży. [przypis edytorski]

657. wyskakował (starop. forma) — wyskakiwał. [przypis edytorski]

658. ludzie (...) ukazował (starop. forma) — ukazywał ludzi. [przypis edytorski]

659. ukazować (starop. forma) — ukazywać. [przypis edytorski]

660. naypręcey a. najpręcej (starop. forma) — najprędzej; iako naypręcey: jak najprędzej, jak najszybciej. [przypis edytorski]

661. miejcie się do sprawy (starop.) — szykujcie się [gotujcie się] do sprawy [tj. tu: do walki]. [przypis edytorski]

662. mieć się trzeba do czego (starop.) — trzeba się skierować ku czemuś, sięgnąć po coś itp. [przypis edytorski]

663. zjęty (starop.) — zdjęty; przejęty. [przypis edytorski]

664. biała płeć (starop.) — białogłowy; kobiety. [przypis edytorski]

665. podeszli [ludzie] (starop.) — ludzie w podeszłym wieku. [przypis edytorski]

666. meszkita (starop.) — meczet, świątynia mahometańska. [przypis edytorski]

667. co duży (starop. forma) — co [są] duzi (lm). [przypis edytorski]

668. nie bawić się (starop.) — nie zwlekać. [przypis edytorski]

669. wszytkie (starop. forma) — wszystkie. [przypis edytorski]

670. po Erminią (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: po Erminię. [przypis edytorski]

671. ztąd (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): stąd. [przypis edytorski]

672. dobyć (starop.) — zdobyć. [przypis edytorski]

673. w tem (starop. forma) — dziś popr.: wtem. [przypis edytorski]

674. nie mały (starop. forma ort.) — dziś popr.: niemały (tj. spory, duży). [przypis edytorski]

675. nazad (starop.) — z powrotem, w tył. [przypis edytorski]

676. łacny (starop. forma) — łatwy. [przypis edytorski]

677. między wały (starop. forma) — dziś popr. forma N.lm: między wałami. [przypis edytorski]

678. prawić (starop.) — mówić. [przypis edytorski]

679. stroną [się ukazała] (starop. forma) — z boku. [przypis edytorski]

680. potkać się (starop.) — spotkać się. [przypis edytorski]

681. naszy (starop. forma) — dziś M.lm: nasi. [przypis edytorski]

682. w onem (starop.) — w tym. [przypis edytorski]

683. co raz to bardziej (starop. forma ort.) — dziś popr.: coraz. [przypis edytorski]

684. może (starop.) — [tu:] można; I może tak rzec, że na nich jechała: i tak rzec można, że na nich jechała ([na nich, tj. na Tankreda,] którego Klorynda jeszcze nie zna). [przypis redakcyjny]

685. toli (...) ustąpili (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; tu znaczenie: tak więc ustąpili. [przypis edytorski]

686. sprawa (starop.) — porządek, dowództwo; [sprawą ustąpili: ustąpili w porządku; red. WL]. [przypis redakcyjny]

687. jakokolwiek (starop. forma) — jakkolwiek. [przypis edytorski]

688. w tym (starop. forma) — dziś popr.: wtem; nagle, naraz. [przypis edytorski]

689. kinąć (starop.) — dać znak skinieniem, skinąć, machnąć; także: rzucić, rzucić się. [przypis edytorski]

690. drzewo (starop.) — [tu:] kopia; [drzewce]. [przypis redakcyjny]

691. pomieniony (starop.) — wspomniany (wyżej, wcześniej). [przypis edytorski]

692. rozumieć (starop.) — tu: sądzić, mieć przekonanie. [przypis edytorski]

693. z wieże (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: z wieży. [przypis edytorski]

694. zoczyć (starop.) — zobaczyć. [przypis edytorski]

695. ony (starop. forma) — te. [przypis edytorski]

696. chrześciany (starop. forma) — dziś popr. forma B.lm: chrześcijan. [przypis edytorski]

697. na ten czas (starop.) — natenczas; w tej chwili, w tym momencie. [przypis edytorski]

698. miasto (starop.) — zamiast. [przypis edytorski]

699. wyglądać (starop.) — tu: wyczekiwać, oczekiwać. [przypis edytorski]

700. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

701. dojźrzeć (starop. forma) — dojrzeć; spostrzec. [przypis edytorski]

702. bawełnica (starop.) — suknia lub materia bawełniana. [przypis redakcyjny]

703. omoczyć (starop.) — zmoczyć. [przypis edytorski]

704. przykop a. przykopa (starop.) — rów. [przypis edytorski]

705. dziać (starop.) — nazywać. [przypis redakcyjny]

706. żywegobym go raczej rada miała (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: rada [tj. chętnie] miałabym go [dostałabym go] raczej żywego. [przypis edytorski]

707. siła (starop.) — dużo, wiele, mnóstwo. [przypis edytorski]

708. białagłowa (starop.) — dziś: białogłowa; kobieta; daw. obie części składowe słowa odmieniały się (por. np. dzisiejsze: Białystok, do Białegostoku itd.). [przypis edytorski]

709. w tem (starop. forma) — dziś popr.: wtem. [przypis edytorski]

710. jonak (starop.) — junak; młodzieniec. [przypis edytorski]

711. drzewo (starop.) — tu: kopia; drzewce. [przypis edytorski]

712. w onej dobie (starop.) — w tym czasie; wtedy. [przypis edytorski]

713. obie drzewa (starop. forma) — daw. liczba podwójna, dziś popr.: oba drzewce; obie kopie. [przypis edytorski]

714. potem (starop.) — tu: w wyniku tego. [przypis edytorski]

715. kiedyby się (...) skłoniły (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: kiedy skłoniłyby się. [przypis edytorski]

716. onci (starop., gw.) — ten ci, ten właśnie. [przypis edytorski]

717. ona (starop. forma) — tu: ta, owa. [przypis edytorski]

718. coć się podobała (starop., gw.) — skrót od: co ci się podobała; która ci się podobała. [przypis edytorski]

719. z trafunku (starop.) — przypadkiem. [przypis edytorski]

720. przedtym (starop. forma) — dziś: przedtem. [przypis edytorski]

721. śmiały na inszych (starop.) — śmielszy od innych. [przypis edytorski]

722. żadnym kształtem (starop.) — w żaden sposób. [przypis edytorski]

723. niechce (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie chce. [przypis edytorski]

724. szable (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: szabli. [przypis edytorski]

725. nie raniony (starop. forma ort.) — dziś popr.: nieraniony. [przypis edytorski]

726. ugadzać (starop.) — godzić, uderzać, nacierać. [przypis edytorski]

727. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec. [przypis edytorski]

728. prawić (starop.) — mówić. [przypis edytorski]

729. nielutościwy (starop.) — nielitościwy; bezlitosny. [przypis edytorski]

730. kęs (starop.) — tu: odrobinę, trochę. [przypis edytorski]

731. nic niedbała (starop. forma) — dziś popr.: (...) nie dbała. [przypis edytorski]

732. potkać się (starop.) — spotkać się; tu: zewrzeć się w pojedynku, por. dzisiejsze: potykać się z kimś. [przypis edytorski]

733. wydrzy (...) utni (starop. forma) — zamiast: wydrzyj, utnij; obie formy dawniejsze trybu rozkazującego, por. pieśń IX zwr. 44. [przypis redakcyjny]

734. nademną (starop. forma ort.) — dziś popr.: nade mną. [przypis edytorski]

735. krzywo (starop.) — krzywe, złe, nieodpowiednie. [przypis edytorski]

736. krzywe [piersi] (starop.) — krzywe, złe, nieodpowiednie. [przypis edytorski]

737. chceszli (...) strzelić (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy chcesz strzelić. [przypis edytorski]

738. prętki (starop. forma) — dziś: prędki. [przypis edytorski]

739. zdjimę (starop. forma) — zdejmę. [przypis edytorski]

740. paiż (starop.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

741. lubo (starop.) — tu: lub też. [przypis edytorski]

742. do prawdy (starop.) — dziś: doprawdy; naprawdę. [przypis edytorski]

743. y tam y sam (starop.) — tu i tam. [przypis edytorski]

744. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

745. raz (starop.) — cios. [przypis edytorski]

746. kwapiony (starop.) — zbyt prędki, nazbyt pospiesznie wymierzony. [przypis edytorski]

747. kilką kropli (starop. forma) — dziś N.lm r.ż.: kilkoma kroplami. [przypis edytorski]

748. krwie (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: krwi. [przypis edytorski]

749. rozjeść się (starop.) — rozgniewać się. [przypis redakcyjny]

750. szedł w pogonią (starop. forma) — ruszył w pogoń. [przypis edytorski]

751. ledwie więc (starop.) — tu: niemal jak. [przypis edytorski]

752. tył podawać (starop.) — cofać się, uciekać. [przypis edytorski]

753. barziej (starop. forma) — dziś popr.: bardziej. [przypis edytorski]

754. naszem (starop. forma) — tu C.lm: naszym. [przypis edytorski]

755. zubr (starop. forma) — zamiast: żubr (tak stale u P. Kochanowskiego). [przypis edytorski]

756. psi (starop. forma) — dziś popr. M.lm: psy. [przypis edytorski]

757. tarczą (...) trzymając (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: tarczę. [przypis edytorski]

758. w pogonią (starop. forma) — dziś dziś B.lp r.ż.: w pogoń. [przypis edytorski]

759. wyciśniony (starop.) — wyrzucony; por. cisnąć. [przypis edytorski]

760. trzcina (starop.) — tu: dzida. [przypis edytorski]

761. zprętka (starop. forma) — prędko. [przypis edytorski]

762. śmiele (starop. forma) — dziś popr.: śmiało. [przypis edytorski]

763. naszem (starop. forma) — tu C.lm: naszym. [przypis edytorski]

764. kopiją (starop. forma) — dziś N.lp r.ż: kopią. [przypis edytorski]

765. radzić komu (starop.) — sprostać; [poradzić sobie z kim]. [przypis redakcyjny]

766. na obie stronie (starop. forma) — na obie strony. [przypis edytorski]

767. barzo (starop. forma) — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski]

768. szable (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: (od) szabli. [przypis edytorski]

769. białejgłowy (starop.) — dziś przestarz.: białogłowy, tj. kobiety; daw. obie części składowe słowa odmieniały się (por. np. dzisiejsze: Białystok, do Białegostoku itd.). [przypis edytorski]

770. miał koń leniwszy (starop. forma) — zamiast: miał konia leniwszego; pierwotna forma B. lp. (por. pieśń VIII zwr. 19 i pieśń IX zwr. 82). [przypis redakcyjny]

771. ujźrzeć (starop. forma) — ujrzeć. [przypis edytorski]

772. wzad (starop.) — w tył. [przypis edytorski]

773. w najgorszych raziech (starop. forma) — porównaj pieśń II zwr. 46, forma dawniejsza, zamiast: [Msc.lm] w razach, w murach. [przypis redakcyjny]

774. w przód (starop. forma ort.) — wprzód, najpierw, na przodzie. [przypis edytorski]

775. kirys — pancerz; zbroja osłaniająca korpus rycerza do pasa. [przypis edytorski]

776. kiedyby (starop.) — tu: gdyby. [przypis edytorski]

777. sześci (starop. forma) — sześciu. [przypis edytorski]

778. łatwie (starop. forma) — łatwo; łatwieby (...) dostał: łatwo dostałby (zdobyłby). [przypis edytorski]

779. wschodowy (starop.) — tu: wschodni. [przypis edytorski]

780. dalego (starop. forma ort.) — tu: daleko. [przypis edytorski]

781. szyie (starop. forma) — dziś popr. D.lp r.ż.: (u) szyi. [przypis edytorski]

782. smalcowana [zbroja] (starop.) — szmelcowana. [przypis redakcyjny]

783. zeszłe lata (starop.) — podeszłe lata; podeszły wiek. [przypis edytorski]

784. siła (starop.) — dużo, wiele, mnóstwo. [przypis edytorski]

785. złotogłowie (starop. forma) — dziś Msc.lp: (w) złotogłowiu. [przypis edytorski]

786. nadeń (starop.) — nad niego (tj. tu: bardziej niż on). [przypis edytorski]

787. sławniejszy (starop. forma) — tu: sławniejsi (lm). [przypis edytorski]

788. zobopólny (starop. forma) — obopólny, wzajemny. [przypis edytorski]

789. Erminiej (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: Erminii. [przypis edytorski]

790. surowy (starop.) — srogi (bój, rycerz [itp.]). [przypis redakcyjny]

791. z obustron (starop. forma) — dziś popr.: z obu stron. [przypis edytorski]

792. ziemie (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: (z) ziemi. [przypis edytorski]

793. wstałby był (starop.) — konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: wstałby wcześniej, uprzednio itp. [przypis edytorski]

794. by (starop.) — tu: choćby. [przypis edytorski]

795. szwankować (starop.) — chwiać się, słaniać się, zataczać się; potykać się, utykać, kuleć; błąkać się, błądzić; chybić. [przypis edytorski]

796. zaczem (starop. forma) — po czym, w wyniku czego. [przypis edytorski]

797. zmieszkać (starop.) — zwlekać; opóźnić się. [przypis edytorski]

798. niżli a. niźli (starop.) — tu: zanim. [przypis edytorski]

799. jej ratował (starop.) — dziś: ją ratował (B. zamiast D.). [przypis edytorski]

800. w złey dobie (starop.) — w niepomyślnym czasie (momencie). [przypis edytorski]

801. wspierać (starop.) — [tu:] odpierać. [przypis redakcyjny]

802. uść (starop. forma) — ujść, uciec. [przypis edytorski]

803. bespiecznie (starop. forma ort.) — dziś popr.: bezpiecznie. [przypis edytorski]

804. zarazem (starop.) — tu: zaraz, od razu. [przypis edytorski]

805. szyie (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: (od) szyi. [przypis edytorski]

806. z jelity (starop. forma) — dziś N.lm: z jelitami. [przypis edytorski]

807. Machomet — dziś popr.: Mahomet. [przypis edytorski]

808. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec. [przypis edytorski]

809. pojźrzeć (starop. forma) — spojrzeć. [przypis edytorski]

810. broić (starop.) — tu: dokazywać; także: szaleć, wściekać się (broić się). [przypis edytorski]

811. zastanawiać się (starop.) — zatrzymywać się, stawać. [przypis redakcyjny]

812. w tem (starop. forma) — dziś popr.: wtem. [przypis edytorski]

813. koncerz — długi (mierzący 1,5–1,8 m), ciężki miecz, przeznaczony raczej do kłucia niż do cięcia. [przypis edytorski]

814. ujął cię sen twardy, nieprzespany — porównaj Jana Kochanowskiego Treny: «Ujął ją sen żelazny, twardy, nieprzespany» (Tren VII). [przypis redakcyjny]

815. zachwycić (starop.) — tu: pochwycić. [przypis edytorski]

816. wszystek (starop.) — cały. [przypis edytorski]

817. mienić się (starop.) — zmieniać się, odmieniać się, przemieniać się. [przypis edytorski]

818. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec. [przypis edytorski]

819. zawrzeć (starop.) — zamknąć. [przypis edytorski]

820. bawić się (starop.) — zwlekać. [przypis edytorski]

821. chocia (starop.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]

822. zlekka (starop. forma ort.) — dziś popr.: z lekka; tu: trochę. [przypis edytorski]

823. dać sprawę (starop.) — zdać relację. [przypis edytorski]

824. odnieść (starop.) — tu: donieść (wieść), dostarczyć. [przypis edytorski]

825. jem (starop. forma) — dziś N.lp: nim (tu: mieczem). [przypis edytorski]

826. prętko (starop. forma ort.) — dziś popr.: prędko. [przypis edytorski]

827. szkalować (starop.) — źle mówić o kimś. [przypis edytorski]

828. śmiele (starop. forma) — dziś popr.: śmiało. [przypis edytorski]

829. był ustąpił (starop.) — konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: ustąpił wcześniej, uprzednio, kiedyś itp. [przypis edytorski]

830. podeśli (starop. forma) — dziś popr.: podeszli. [przypis edytorski]

831. nazad (starop.) — z powrotem. [przypis edytorski]

832. weśli (starop. forma) — dziś popr.: weszli. [przypis edytorski]

833. z pod (starop. forma ort.) — dziś popr.: spod. [przypis edytorski]

834. takli stać (...) darmo macie (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy tak stać darmo [nadaremnie, bezczynnie] macie. [przypis edytorski]

835. mściemy, (...) bieżemy (starop. forma) — mścimy, bieżymy [tj. zdążamy]. [przypis edytorski]

836. nawarownieyszy (starop. forma) — najwarowniejszy; najbardziej warowny (najbardziej obronny). [przypis edytorski]

837. by (starop.) — tu: choćby. [przypis edytorski]

838. co ich (starop.) — tu: co ich jest; ilu ich jest (zdanie eliptyczne). [przypis edytorski]

839. bespieczny (starop. forma ort.) — dziś popr.: bezpieczny. [przypis edytorski]

840. ścienie (starop. forma) — zamiast: ścianie, por. pieśń II zwr. 60. [przypis redakcyjny]

841. niedba (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie dba. [przypis edytorski]

842. tam i sam (starop.) — tu i tam. [przypis edytorski]

843. przez którego więc (starop.) — przez którego to [właśnie]. [przypis edytorski]

844. odprawować (starop.) — odprawiać. [przypis edytorski]

845. roskazować (starop. forma) — rozkazywać. [przypis edytorski]

846. barzoście to śmieli (starop.) — bardzo jesteście śmiali (grzecznościowa forma lm.; bardzo jesteś śmiały). [przypis edytorski]

847. najdowować (starop. forma) — znajdować; tu: widzieć, postrzegać. [przypis edytorski]

848. barzo (starop. forma) — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski]

849. tak się wszystkiem zdało (starop.) — tak wszyscy uważali [za słuszne]. [przypis edytorski]

850. temczasem (starop. forma) — dziś popr.: tymczasem. [przypis edytorski]

851. barzo (starop. forma) — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski]

852. roście (starop. forma) — dziś popr. 3. os. lp: rośnie. [przypis edytorski]

853. wygore (starop.) — wypalone. [przypis edytorski]

854. niemasz (starop. forma ort) — dziś popr.: nie masz (a. raczej bezosobowa forma: nie ma). [przypis edytorski]

855. na półtory mile (starop. forma) — na półtorej mili. [przypis edytorski]

856. zkąd (starop. forma ort.) — skąd. [przypis edytorski]

857. wychadzają (starop. forma) — wychodzą. [przypis edytorski]

858. przeźrzoczyste (starop. forma) — przeźroczyste. [przypis edytorski]

859. Międzyziemne Morze (starop.) — Morze Śródziemne. [przypis redakcyjny]

860. zdaleka (starop. forma ort.) — z daleka. [przypis edytorski]

861. Bethel — w Palestynie, na płn. od Jerozolimy. [przypis redakcyjny]

862. zalegać (starop.) — tu: rozciągać się. [przypis edytorski]

863. zlec (starop.) — w domyśle: w połogu (rodząc dziecko). [przypis edytorski]

864. oględować (starop. forma) — oglądać. [przypis edytorski]

865. upatrować (starop. forma) — upatrywać, wypatrywać. [przypis edytorski]

866. zkądby (starop. forma ort.) — skąd by. [przypis edytorski]

867. wejźrzenie (starop.) — wejrzenie, spojrzenie. [przypis edytorski]

868. roskazować (starop. forma) — rozkazywać. [przypis edytorski]

869. ugodzić w co (starop.) — utrafić. [przypis edytorski]

870. przechodzić (starop.) — tu: przewyższać. [przypis edytorski]

871. wejźrzeć (starop.) — dziś: wejrzeć, spojrzeć. [przypis edytorski]

872. pomnię (starop. forma) — dziś: pomnę; pamiętam. [przypis edytorski]

873. francuzki (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): francuski. [przypis edytorski]

874. goniwać (starop. forma) — [forma] częstotliwa od gonić [na turniejach]. [przypis redakcyjny]

875. w ten czas (starop.) — w tym czasie; wówczas. [przypis edytorski]

876. głos (starop.) — tu: pogłoska, wieść, opinia. [przypis edytorski]

877. prawdęć mówili (starop.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć; inaczej: prawdę ci mówili. [przypis edytorski]

878. barzo (starop. forma) — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski]

879. nikt go nie celuje (starop.) — nikt mu nie dorównuje. [przypis edytorski]

880. krwie (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: krwi. [przypis edytorski]

881. wszytkie (starop. forma) — wszystkie. [przypis edytorski]

882. naleść (starop. forma) — znaleźć. [przypis edytorski]

883. skaźca (starop.) — pogromca, niszczyciel. [przypis redakcyjny]

884. prześladownik (starop.) — prześladowca. [przypis edytorski]

885. pożyć (starop.) — pokonać. [przypis redakcyjny]

886. stanie (starop.) — stanowisko. [przypis redakcyjny]

887. ukazować (starop. forma) — ukazywać, pokazywać. [przypis edytorski]

888. obegnać (starop.) — otoczyć. [przypis redakcyjny]

889. nie spełna (starop. forma ort.) — dziś popr.: niespełna. [przypis edytorski]

890. było miało (starop.) — konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: miało wcześniej, uprzednio, kiedyś itp. [przypis edytorski]

891. gotowy (starop.) — tu: przygotowany, chętny; słał ludzie gotowe: słał ludzi gotowych (tj. chętnych, ochotników). [przypis edytorski]

892. gdzieby (starop.) — tu: gdyby. [przypis edytorski]

893. w tem (starop. forma) — dziś popr.: wtem. [przypis edytorski]

894. beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski]

895. w koło (starop. forma ort.) — wkoło, wokół. [przypis edytorski]

896. barzo (starop. forma) — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski]

897. zamyśliwał (starop. forma) — zamyślał. [przypis edytorski]

898. myśliwszy (starop. forma) — pomyślawszy. [przypis edytorski]

899. nieprzetrwany (starop.) — trwający wiecznie. [przypis edytorski]

900. chytry (starop.) — tu: podstępny. [przypis edytorski]

901. wszedszy (starop. forma) — wszedłszy. [przypis edytorski]

902. bespieczny (starop. forma) — dziś popr.: bezpieczny. [przypis edytorski]

903. bez przygany (starop.) — nienagannie. [przypis edytorski]

904. żywiesz (starop. forma) — dziś 2.os. lp: żyjesz. [przypis edytorski]

905. zeście (starop. forma) — zejście; śmierć. [przypis edytorski]

906. żałosny (starop.) — przejęty żalem; rozżalony. [przypis edytorski]

907. zowiemy (starop. forma) — zwiemy; nazywamy. [przypis edytorski]

908. gwoli (starop.) — dla; nam gwoli: dla nas. [przypis edytorski]

909. ślubyć odda (starop.) — skrót od: odda ci śluby; złoży śluby. [przypis edytorski]

910. zatem (starop.) — tu: potem. [przypis edytorski]

911. wszytek (starop. forma) — wszystek; cały. [przypis edytorski]

912. tram (starop.) — belka. [przypis edytorski]

913. tem czasem (starop. forma ort.) — dziś popr.: tymczasem; w tym czasie. [przypis edytorski]

914. zołtarz a. żołtarz (starop.) — psałterz. [przypis redakcyjny]

915. tkwiała (starop. forma) — [tkwiła]; tkwiała zbroja na kopiej. [przypis redakcyjny]

916. do lasa (starop. forma) — dziś popr. forma D.lp: do lasu. [przypis edytorski]

917. wyprawować (starop.) — [tu:] ciosać, przygotować. [przypis redakcyjny]

918. wskok (starop.) — szybko. [przypis edytorski]

919. sośnia (starop. forma) — sosna. [przypis redakcyjny]

920. drudzy (starop.) — tu: inni. [przypis edytorski]

921. nie raz (starop. forma ort.) — dziś: nieraz; wielokrotnie. [przypis edytorski]

922. nie dbały (starop. forma ort.) — dziś popr.: niedbały. [przypis edytorski]

923. driady (mit. gr) — nimfy leśne mieszkające w drzewach. [przypis redakcyjny]

924. samy (starop. forma) — zamiast: same; niewłaściwy, dla rymu użyty, lp. liczby mnogiej rodz. żeńskiego, zastosowany do rzeczownika rodz. nijakiego. [przypis redakcyjny]

925. zwoływa (starop. forma) — zwołuje. [przypis edytorski]

926. Pluton a. Pluto (mit. rzym.) — bóg świata podziemnego, krainy umarłych, odpowiednik Hadesa w mit. gr; tu: Szatan, Lucyfer, pierwszy z buntowniczych upadłych aniołów, przewodzący diabłom w piekle. [przypis edytorski]

927. dla tego (starop.) — po to, w tym celu; dziś: dlatego. [przypis edytorski]

928. szkodzili (...) chrześciany (starop. forma) — dziś popr. z C.lm: szkodzili chrześcijanom. [przypis redakcyjny]

929. naprzedniejszy (starop. forma) — najprzedniejszy (tzn. najznakomitszy). [przypis edytorski]

930. do lasa (starop. forma) — dziś D.lp: (do) lasu. [przypis edytorski]

931. pojźrzał (starop. forma) — spojrzał. [przypis edytorski]

932. wszystka (starop.) — cała. [przypis edytorski]

933. trapić chrześciany (starop. forma) — dziś popr. B.lm: trapić chrześcijan. [przypis edytorski]

934. sprosny (starop.) — okropny, plugawy, nieobyczajny. [przypis edytorski]

935. przeciwić się komu (starop.) — dziś: sprzeciwiać się komu. [przypis edytorski]

936. przezdzięki (starop.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

937. jaki z gniewliwej piorun Jego ręki (starop.) — szyk przestawny, zdanie eliptyczne; inaczej: jaki [jest] piorun z Jego gniewliwej ręki. [przypis edytorski]

938. trąba (starop.) — [tu:] trąbienie (por. strzelba, [prośba, chwalba itp.; red. WL]). [przypis redakcyjny]

939. kupić [do siebie] (starop.) — skupiać wokół siebie; gromadzić wokół siebie. [przypis edytorski]

940. kupi mieszkańce (starop. forma) — dziś B.lm: (...) mieszkańców. [przypis edytorski]

941. miecą (starop. forma) — dziś 3.os. lm: miotają; [tj. rzucają]. [przypis edytorski]

942. w nię (starop. forma) — dziś popr. B.lp r.ż.: w nią. [przypis edytorski]

943. widziałbyś tam był (starop. forma gram.) — konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: widziałbyś tam wcześniej, uprzednio, kiedyś itp. [przypis edytorski]

944. Arpije — Harpie, skrzydlate potwory, ptaki z głową niewieścią. [przypis redakcyjny]

945. Sfinga — potwór mający głowę i piersi niewieście, tułów lwi i ogon węża; [Sfinks]. [przypis redakcyjny]

946. Gorgony — skrzydlate potwory niewieście z wężami na głowie i wężami opasane, wzrok ich był zabójczy. [przypis redakcyjny]

947. Scylla — szczekający potwór o 12 nogach, 6 szyjach (Odyseja XII, 63). [przypis redakcyjny]

948. zawiesisty (starop.) — zawieszony, stromy. [przypis redakcyjny]

949. Piton — pyton. [przypis edytorski]

950. Chimera — potwór ziejący ogniem: głowa lwia, tułów kozi, ogon smoczy. [przypis redakcyjny]

951. Gerion — mityczny potwór, z trzech ciał ludzkich złożony. [przypis redakcyjny]

952. sceptrum (starop.) — berło. [przypis edytorski]

953. Atlas (mit. gr.) — tytan, który za karę za udział w walce przeciw bogom olimpijskim z wyroku Zeusa dźwigał na swych barkach sklepienie niebieskie. [przypis redakcyjny]

954. by (starop.) — tu: niby, jakby. [przypis edytorski]

955. miąższy (starop.) — gruby. [przypis redakcyjny]

956. w czele (starop. forma) — dziś w tym (tj. dosł.) znaczeniu: w czole; na czole. [przypis edytorski]

957. siła (starop.) — dużo, wiele, mnóstwo. [przypis edytorski]

958. Mongibel — góra Etna na Sycylii. [przypis redakcyjny]

959. ścisnąła (starop. forma) — dziś 3.os. lp r.ż cz.przesz.: ścisnęła. [przypis edytorski]

960. Kocyt — błotnista rzeka w podziemiu. [przypis redakcyjny]

961. abis a. abyss (starop.) — otchłań, przepaść. [przypis redakcyjny]

962. godniejszy (starop. forma) — godniejsi (lm). [przypis edytorski]

963. w potrzebie (starop.) — tu: w walce. [przypis edytorski]

964. miał nas z kaszel (starop. konstrukcja) — daliśmy mu się we znaki; miał od nas co cierpieć, miał z nami co czynić. Oprócz P. Kochanowskiego używają tego wyrażenia: Paprocki Rycerstwo, Knapius Thesaurus, Rey Postylla, Stryjkowski (por. Linde: Słownik). [przypis redakcyjny]

965. pomnieć (starop.) — pamiętać. [przypis edytorski]

966. nieby [rządzi] (starop. forma) — dziś N.lm: niebami. [przypis edytorski]

967. sądzić kogoś za coś (starop.) — uważać kogoś za coś. [przypis edytorski]

968. miasto (starop.) — zamiast. [przypis edytorski]

969. kluza (starop.) — zamknięcie, więzienie. [przypis redakcyjny]

970. zajrzeć (starop.) — zazdrościć. [przypis edytorski]

971. mało miał na tem (starop. konstrukcja) — tego było mu mało. [przypis edytorski]

972. nam na złe (starop.) — na naszą niekorzyść, na naszą szkodę. [przypis edytorski]

973. wystawić (starop.) — wyłamać. [przypis redakcyjny]

974. na żal nasz (starop.) — ku naszemu żalowi, ku naszemu rozżaleniu, wywołując u nas żal. [przypis edytorski]

975. rozwity (starop.) — rozwinięty. [przypis edytorski]

976. dobyty (starop.) — zdobyty. [przypis edytorski]

977. z wieku (starop.) — z dawna, od wieków. [przypis edytorski]

978. godzić na co (starop.) — starać się, usiłować; tu: dążyć do czego. [przypis edytorski]

979. przez spary poglądać (starop.) — patrzeć przez szpary; patrzeć przez palce, tzn. pobłażać. [przypis edytorski]

980. rospościerać (starop. forma ort.) — dziś popr.: rozpościerać. [przypis edytorski]

981. wszystkę (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: wszystką; tj. całą. [przypis edytorski]

982. ujźrzeć (starop. forma) — dziś popr.: ujrzeć. [przypis edytorski]

983. nasze będą bóżnice próżnować (starop.) — szyk przestawny; inaczej: nasze bożnice będą próżnować; tzn.: nasze świątynie będą puste (próżne, pozbawione wiernych). [przypis edytorski]

984. ślub (starop.) — [tu:] wotum [z łac. votum]; [tj. przedmiot służący do ofiarowania w świątyni, ofiara dziękczynna; w chrześcijaństwie najczęściej w formie krzyżyka, różańca, obrazka a. figurki Matki Boskiej, ryngrafu itp.; red. WL]. [przypis redakcyjny]

985. Pluton — tu: Szatan, Lucyfer jako władca piekieł. [przypis edytorski]

986. nie będzieć to (starop. forma) — nie będzie tak; nie stanie się tak. [przypis edytorski]

987. będziem o się dbali (starop. forma) — skrót od: będziemy dbali o siebie. [przypis edytorski]

988. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

989. przeć czego (starop.) — przeczyć czemu. [przypis edytorski]

990. znosić [siły] (starop.) — jednoczyć. [przypis edytorski]

991. więźni (starop. forma) — dziś D.lm: [naprowadźcie mi co najwięcej] więźniów. [przypis edytorski]

992. lubo (starop.) — tu: lub też. [przypis edytorski]

993. roskosz (starop. forma ort.) — rozkosz. [przypis edytorski]

994. sprosny (starop.) — okropny, plugawy, nieobyczajny. [przypis edytorski]

995. że go pamiątka żadna nie zostanie (starop.) — że nie zostanie po nim wcale pamięć; będzie zapomniany. [przypis edytorski]

996. pokusa piekielna — [tu:] zły duch. [przypis redakcyjny]

997. po wszytkiem świecie (starop.) — po całym świecie. [przypis edytorski]

998. rozprószyć (starop.) — dziś: rozproszyć; rozprzestrzenić. [przypis edytorski]

999. na ludzie (starop. forma) — dziś B.lm: na ludzi. [przypis edytorski]

1000. Hidraot — król Damaszku stryj Armidy, czarownik. [przypis redakcyjny]

1001. wypraktykować (starop.) — odgadnąć, przewidzieć. [przypis redakcyjny]

1002. charaktery (starop.) — znaki piśmienne, pismo. [przypis redakcyjny]

1003. nie raz (starop. forma ort.) — dziś popr.: nieraz (tj. wielokrotnie). [przypis edytorski]

1004. przyść (starop. forma) — dziś popr.: przyjść. [przypis edytorski]

1005. porazić na głowę (starop.) — pobić na głowę; pokonać całkowicie. [przypis edytorski]

1006. radby (...) był (starop. forma ort.) — dziś popr.: rad by był, byłby rad; byłby zadowolony, byłby chętnie (coś zrobił). [przypis edytorski]

1007. trzymał siła (starop.) — wiele wiedział a. wysoko cenił. [przypis edytorski]

1008. bał się w swych ludziach iakiey wielkiey szkody (starop.) — bał się, że jego ludzie doznają jakiejś wielkiej szkody (krzywdy, uszczerbku). [przypis edytorski]

1009. potym (starop.) — potem. [przypis edytorski]

1010. snadniej (starop.) — łatwiej. [przypis edytorski]

1011. tey myśli (...) postrzegł (starop.) — spostrzegł tę myśl. [przypis edytorski]

1012. barziej (starop. forma) — dziś popr.: bardziej. [przypis edytorski]

1013. nienagorzej (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie najgorzej. [przypis edytorski]

1014. zbyt (starop.) — zbytnio, bardzo, ogromnie. [przypis edytorski]

1015. barzo (starop. forma) — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski]

1016. gładki (starop.) — ładny. [przypis edytorski]

1017. się (...) była urodziła (starop.) — konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: urodziła się wcześniej, uprzednio, kiedyś itp. [przypis edytorski]

1018. udatny (starop.) — tu: kształtny, zgrabny, zręczny. [przypis edytorski]

1019. białogłowski (starop.) — kobiecy. [przypis edytorski]

1020. jedno (starop.) — tu: jedynie; tylko. [przypis edytorski]

1021. ugodzić w co (starop.) — osiągnąć co. [przypis edytorski]

1022. przywiedź do skutku (...) radę (starop.) — uskutecznij radę; zrealizuj radę. [przypis edytorski]

1023. dowcip (starop.) — inteligencja, rozum, spryt. [przypis edytorski]

1024. dobywać (starop.) — zdobywać. [przypis edytorski]

1025. bydź (starop. forma ort.) — być. [przypis edytorski]

1026. jeśli bydź może (starop. konstrukcja) — jeśli [to] być może; jeśli to możliwe. [przypis edytorski]

1027. wniki (starop.) — wnyki, sidła; wprawić we wniki: usidlić. [przypis edytorski]

1028. wzmierzić (starop.) — zmierzić; obrzydzić. [przypis edytorski]

1029. imać się czego (starop.) — wziąć się za co; zająć się czym. [przypis edytorski]

1030. podwika (starop.) — niewiasta; [kobieta]. [przypis redakcyjny]

1031. nie możeli być (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli nie może [tak] być. [przypis edytorski]

1032. inszy (starop.) — inny. [przypis edytorski]

1033. Dla wiary wszytko uczynić się godzi,/ Y dla oyczyzny, bo to społem chodzi — porównaj J. Kochanowskiego. [przypis redakcyjny]

1034. Armida — bohaterka saraceńska, córka króla Damaszku, Arbillana i Karyklii. [przypis redakcyjny]

1035. wieczór się (...) wyprawuje (starop. konstrukcja) — wieczorem się wyprawia (wybiera). [przypis edytorski]

1036. zostawuje (starop. forma) — zostawia. [przypis edytorski]

1037. tuszyć (starop.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]

1038. powojować (starop.) — zawojować, zwalczyć, pokonać. [przypis edytorski]

1039. bez zbroje (starop. forma) — dziś D.lp. r.ż.: bez zbroi. [przypis edytorski]

1040. potym (starop. forma) — potem. [przypis edytorski]

1041. udawać (starop.) — tłumaczyć, pozorować. [przypis redakcyjny]

1042. o nię (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: (o) nią. [przypis edytorski]

1043. mały czas wyszedł (starop.) — niewiele czasu minęło. [przypis edytorski]

1044. bieży, co żywo (starop.) — idzie, kto żyw; w znaczeniu: wszyscy idą, zdążają. [przypis edytorski]

1045. zkąd (starop. forma ort.) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): skąd. [przypis edytorski]

1046. bogini z morskich zrodzona powodzi (mit. gr.) — Afrodyta. [przypis edytorski]

1047. potrosze (starop. forma ort.) — dziś: po trochu. [przypis edytorski]

1048. wszystko wyszedszy (starop. forma) — całkiem wyszedłszy; całkiem się wysunąwszy. [przypis edytorski]

1049. wszytek (starop. forma) — dziś: wszystek; cały. [przypis edytorski]

1050. pochwalem (starop.) — pochwalę (forma gwarowa); [iako godne nigdy nie pochwalem: nigdy nie pochwalę tak, jak są tego godne; red. WL]. [przypis redakcyjny]

1051. przeraźliwy (starop.) — porażający, przejmujący. [przypis redakcyjny]

1052. zazdrościwy (starop.) — zazdrosny. [przypis edytorski]

1053. widzieć co do chwały (starop.) — dostrzegać coś wartego pochwały, godnego pochwalenia, komplementowania. [przypis edytorski]

1054. niedostały (starop.) — niedojrzały. [przypis edytorski]

1055. powolej (starop.) — według swej woli; dowolnie. [przypis edytorski]

1056. żądzej (starop. forma) — żądzy. [przypis edytorski]

1057. potem z nią żądzey y chciwego sięga serca (starop.) — szyk przestawny, inaczej: potem z nią [tj. z rozkoszą] sięga żądzy i chciwego serca. [przypis edytorski]

1058. wrzekomo (starop.) — rzekomo. [przypis edytorski]

1059. w tem (starop. forma ort.) — wtem; naraz, nagle. [przypis edytorski]

1060. zapędzony (starop.) — tu: popędliwy, gwałtowny w popędach, ulegający popędom. [przypis edytorski]

1061. zajźrzeć (starop.) — zazdrościć; zayźrzawszy iey kęs: zazdroszcząc jej trochę, tu w znaczeniu: będąc o nią zazdrosny [wobec swego brata, Goffreda]. [przypis edytorski]

1062. o wodzu się pyta (starop. konstrukcja) — zamiast: o wodza się pyta (podobnie pieśń VII zwr. 84). Zwrot podobny jak u Jana Kochanowskiego w 2 pieśni ks. II, w. 18: „staraj się o takiej pomocy”. [przypis redakcyjny]

1063. gładkość (starop.) — uroda. [przypis edytorski]

1064. zachwycić (starop.) — pochwycić. [przypis edytorski]

1065. zwaćbyśmy cię mieli (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: mielibyśmy cię zwać. [przypis edytorski]

1066. zasługowała (starop. forma) — dziś: zasługiwała. [przypis edytorski]

1067. coprędzej (starop. forma ort.) — dziś popr.: co prędzej. [przypis edytorski]

1068. ludzkość (starop.) — tu: ludzkie uczucia, wrażliwość, współczucie itp. [przypis edytorski]

1069. będzieć pomocna (starop.) — skrót od: będzie ci pomocna. [przypis edytorski]

1070. do samej ziemie (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: (...) ziemi. [przypis edytorski]

1071. cieszony (starop.) — tu: pocieszany. [przypis edytorski]

1072. ubespieczony (starop. forma) — ubezpieczony. [przypis edytorski]

1073. z bojaźni spuścić (starop.) — zrezygnować nieco z [ulegania] bojaźni [tj. strachowi], ośmielić się nieco; por. dzisiejsze: spuścić z tonu. [przypis edytorski]

1074. zaczem (starop.) — po czym; następnie. [przypis edytorski]

1075. ztąd (starop. forma ort.) — dziś popr.: stąd. [przypis edytorski]

1076. śmiele (starop. forma) — dziś: śmiało. [przypis edytorski]

1077. okrócić a. okrocić (starop.) — poskromić. [przypis edytorski]

1078. można siła (starop.) — siła, która [wiele] może. [przypis edytorski]

1079. a coby drugi (...) miał się o pomoc do swoich obrócić (starop.) — a jak kto inny mógłby się do swoich zwrócić o pomoc. [przypis edytorski]

1080. siła (starop.) — dużo, wiele. [przypis edytorski]

1081. przeciwko krwi mej (starop.) — przeciwko moim krewnym. [przypis edytorski]

1082. ruszyć kogo (starop.) — tu: poruszyć kogo, wzruszyć kogo. [przypis edytorski]

1083. mię (starop. forma) — forma zaimka w pozycji nieakcentowanej w zdaniu (analogicznie do form: się, cię); dziś używana tylko forma dłuższa: mnie. [przypis edytorski]

1084. wojować hardych (starop. konstrukcja) — pokonywać hardych. [przypis edytorski]

1085. masz być łaskaw na (starop.) — tu w znaczeniu: podobno jesteś łaskawy dla. [przypis edytorski]

1086. ztąd (starop. forma ort.) — dziś popr.: stąd. [przypis edytorski]

1087. porażony (starop.) — pobity, zwyciężony. [przypis edytorski]

1088. domyśliwam się (starop. forma) — dziś popr.: domyślam się. [przypis edytorski]

1089. ponno (starop. forma) — pono, ponoć, podobno, prawdopodobnie. [przypis edytorski]

1090. dufność (starop.) — tu: zaufanie. [przypis edytorski]

1091. z którąć się odkrywam (starop.) — skrót od: z którą ci się odkrywam; którą ci odkrywam (wyjawiam itp.). [przypis edytorski]

1092. słuszna (starop. forma) — słuszna to rzecz; jest słuszne. [przypis edytorski]

1093. oglądać się na co (starop.) — zwracać uwagę na co; brać co pod uwagę. [przypis edytorski]

1094. co mi się dostało (starop. konstrukcja) — co mi się stało, co mi się przydarzyło, co mi się przytrafiło. [przypis edytorski]

1095. słuchaj (...) mało (starop.) — posłuchaj trochę. [przypis edytorski]

1096. niźlim ja (...) wyszła (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: zanim wyszłam. [przypis edytorski]

1097. łatwie (starop. forma) — łatwo. [przypis edytorski]

1098. powierzyć się komu czego (starop.) — powierzyć komuś coś; dać coś komuś w zaufaniu. [przypis edytorski]

1099. w mym stanie (starop.) — tu: zgodnie z moim stanem; zgodnie z moją pozycją społeczną. [przypis edytorski]

1100. rządził królestwo (starop. forma) — dziś: rządził królestwem. [przypis edytorski]

1101. pokazować (starop.) — pokazywać; tu: okazywać. [przypis edytorski]

1102. każdy go dobrem opiekunem sądził (starop.) — konstrukcja accusativi cum infinitivo z opuszczeniem infinitivum: być; [każdy sądził go być dobrym opiekunem; każdy sądził, że był dobrym opiekunem; red. WL]. [przypis redakcyjny]

1103. łatwie (starop. forma) — łatwo. [przypis edytorski]

1104. onę (starop. forma) — tę. [przypis edytorski]

1105. oboieśwa iuż beła a. obojeśwa już beła (starop. forma) — liczba podwójna; [dziś: oboje już byliśmy; red. WL]. [przypis redakcyjny]

1106. w słusznem lecie (starop.) — w odpowiednim wieku. [przypis edytorski]

1107. sprosny (starop.) — okropny, plugawy, nieobyczajny. [przypis edytorski]

1108. doma (starop. forma) — w domu. [przypis edytorski]

1109. sposobniejszy (starop. forma) — sposobniejsi (lm). [przypis edytorski]

1110. więtsza (starop.) — większa; co jeszcze więtsza: co więcej. [przypis edytorski]

1111. obiecować (starop. forma) — obiecywać. [przypis edytorski]

1112. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec. [przypis edytorski]

1113. śmiele (starop. forma) — śmiało. [przypis edytorski]

1114. historią [mogła czytać] (starop. forma) — dziś B.lp r.ż: historię. [przypis edytorski]

1115. na czele (starop. forma) — dziś (w tym znaczeniu, tj. dosłownym): na czole. [przypis edytorski]

1116. odtądem była zafrasowaną (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: odtąd byłam zafrasowana. [przypis edytorski]

1117. zawżdy (starop.) — zawsze. [przypis edytorski]

1118. snym miała dziwne (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: miałam dziwne sny. [przypis edytorski]

1119. ustawny (starop. forma) — nieustanny, ustawiczny. [przypis edytorski]

1120. mię (starop. forma) — forma zaimka w pozycji nieakcentowanej w zdaniu (analogicznie do form: się, cię); dziś używana tylko forma dłuższa: mnie. [przypis edytorski]

1121. tuszyć (starop.) — przeczuwać, mieć nadzieję; tu: wróżyć, dawać przeczucie. [przypis edytorski]

1122. obiecować (starop. forma) — obiecywać. [przypis edytorski]

1123. nieboszka (starop.) — nieboszczka. [przypis edytorski]

1124. barzo (starop. forma) — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski]

1125. rychło (starop.) — szybko, prędko; wkrótce. [przypis edytorski]

1126. on (starop.) — ten, ów; w on frasunek srogi: w tym ciężkim zmartwieniu. [przypis edytorski]

1127. odbiec czego (starop.) — opuścić co, odejść od czego. [przypis edytorski]

1128. ciężko się widziało (starop.) — wydawało się [to] ciężkie (trudne). [przypis edytorski]

1129. a niżbym (...) doczekała (starop.) — niżbym doczekała; zanim bym doczekała. [przypis edytorski]

1130. śmiercim się bała (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: śmierci się bałam. [przypis edytorski]

1131. zasię (starop.) — zaś, znów, z powrotem; na odwrót, odwrotnie; tu: z drugiej strony. [przypis edytorski]

1132. przed niąm uciekać (...) nie śmiała (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: przed nią uciekać nie śmiałam. [przypis edytorski]

1133. kryćem się musiała (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: kryć się musiałam. [przypis edytorski]

1134. żywotem (...) miała (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: żywot miałam; życie miałam. [przypis edytorski]

1135. przykrszy (starop. forma) — stopień wyższy od przykry, zamiast: przykrzejszy. [przypis redakcyjny]

1136. a niźli (starop.) — aniżeli; niż. [przypis edytorski]

1137. pogodny (starop.) — tu: dogodny, sposobny. [przypis edytorski]

1138. nie była podobna (starop. konstrukcja zdaniowa) — niepodobne było; było niemożliwe. [przypis edytorski]

1139. prętko (starop. forma ort.) — dziś: prędko. [przypis edytorski]

1140. w drogęm się zaraz poczęła gotować (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: w drogę poczęłam się zaraz gotować. [przypis edytorski]

1141. wychadzała (starop. forma) — dziś: wychodziła. [przypis edytorski]

1142. corazem się (...) oglądała (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: coraz się oglądałam; co chwilę się oglądałam. [przypis edytorski]

1143. przezdzięki (starop.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis edytorski]

1144. prawie (starop.) — prawdziwie, naprawdę. [przypis edytorski]

1145. zostawowały (starop. forma) — dziś 3.os. lm: zostawiały. [przypis edytorski]

1146. zostawuje (starop. forma) — dziś 3.os. lp: zostawia. [przypis edytorski]

1147. wyniść (starop. forma) — wyjść. [przypis edytorski]

1148. uwodzić (starop.) — tu: wieść, prowadzić. [przypis edytorski]

1149. potwarz i fałsz kładł na oboje (starop.) — rzucił potwarz i fałszywe [oskarżenie] obojgu. [przypis edytorski]

1150. godzić na co (starop.) — starać się, usiłować; tu: dążyć do czego. [przypis edytorski]

1151. przenająć (starop.) — przekupić. [przypis redakcyjny]

1152. sprosny (starop.) — okropny, plugawy, nieobyczajny. [przypis edytorski]

1153. sromota (starop.) — tu: wstyd, wstydliwość. [przypis edytorski]

1154. ziemia żywo niechby mię pożarła (starop.) — niechby mnie ziemia żywcem pochłonęła. [przypis edytorski]

1155. znośna to była (...); to była ciężka (starop. konstrukcja) — to była ciężka (znośna) [domyślnie:] rzecz; [dziś: to było znośne, to było ciężkie]; porównaj używane dotąd zwroty: oczywista, mniejsza, jasna (por. także pieśń VIII zwr. 68). [przypis redakcyjny]

1156. krwie (starop. forma) — krwi. [przypis edytorski]

1157. za nierządnicę mię do nich udawał (starop.) — udawał przed nimi, że jestem nierządnicą; przedstawiał mnie w ich oczach jako nierządnicę. [przypis edytorski]

1158. mało miał na tem (starop. konstrukcja) — mało mu było tego. [przypis edytorski]

1159. koronę, co mnie należała (starop.) — koronę, która się mnie należała; (...) która do mnie należała. [przypis edytorski]

1160. zarabiać (starop.) — tu: zasługiwać. [przypis edytorski]

1161. gdziebym (starop.) — tu: gdybym. [przypis edytorski]

1162. strach to w nim sprawuje (starop.) — strach to w nim sprawia; sprawia to jego strach. [przypis edytorski]

1163. żeby nie pozbył [państwa] (starop. konstrukcja) — tu: żeby nie stracił [państwa]. [przypis edytorski]

1164. przyść do czego (starop. konstrukcja) — przyjść do czego; tu: dostać, uzyskać co; por. dzisiejsze: dojść do władzy, majątku itp. [przypis edytorski]

1165. zginienie (starop.) — tu: śmierć, zgładzenie. [przypis edytorski]

1166. niewątpliwa to (starop. konstrukcja) — niewątpliwa to [rzecz]; dziś to niewątpliwe. [przypis edytorski]

1167. łatwie (starop. forma) — łatwo. [przypis edytorski]

1168. nademną (starop. forma ort.) — dziś popr.: nade mną. [przypis edytorski]

1169. na płacz (...) dbać (starop.) — dbać o płacz; zwracać uwagę na płacz. [przypis edytorski]

1170. nie długo (starop. forma ort.) — niedługo. [przypis edytorski]

1171. którąś zwojował (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: którą zwojowałeś. [przypis edytorski]

1172. nieprzyjacioły (starop. forma) — nieprzyjaciół. [przypis edytorski]

1173. one (starop.) — te, owe. [przypis edytorski]

1174. z niewolej (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: z niewoli. [przypis edytorski]

1175. zkrzywdzona (starop. forma) — dziś popr.: skrzywdzona. [przypis edytorski]

1176. napoły (starop. forma ort.) — dziś popr.: na poły; w połowie, na pół. [przypis edytorski]

1177. dziesiąci (starop. forma) — dziesięciu. [przypis edytorski]

1178. harcerz (starop.) — harcownik; ścierający się pojedynczo w walce z nieprzyjacielem. [przypis edytorski]

1179. tuszyć (starop.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]

1180. dziesięć temu wydołają (starop.) — dziś: dziesięciu temu podoła. [przypis edytorski]

1181. siła (starop.) — dużo, wiele, mnóstwo. [przypis edytorski]

1182. tyranna (starop. forma) — dziś popr. forma B.lp: tyrana (zdwojona spółgłoska „n” występowała zwykle w wyrazach zapożyczonych, jak w tym przypadku). [przypis edytorski]

1183. wygładzić (starop.) — tu: zgładzić, zabić. [przypis redakcyjny]

1184. zostawa (starop. forma) — zostaje; tu: pozostaje. [przypis edytorski]

1185. wątpliwy (starop.) — wątpiący, pełen wątpliwości. [przypis edytorski]

1186. wiadom (starop. forma) — świadom; wiedząc. [przypis edytorski]

1187. że krzywdę cierpiała (starop.) — tu: ponieważ cierpiała krzywdę; ponieważ doznała krzywdy. [przypis edytorski]

1188. słuszna (starop. forma) — słuszna [rzecz]; dziś: jest słuszne a. słusznie. [przypis edytorski]

1189. myślił (starop.) — dziś 3.os. lp cz.przesz.: myślał. [przypis edytorski]

1190. żeby (...) wstawił (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką trybu przypuszczającego czasownika; inaczej: że wstawiłby. [przypis edytorski]

1191. kiedyby (...) została (starop.) — gdyby została. [przypis edytorski]

1192. łatwie (starop. forma) — łatwo. [przypis edytorski]

1193. namyśliwać się (starop. forma) — dziś popr.: namyślać się. [przypis edytorski]

1194. lubo (starop.) — tu: czy. [przypis edytorski]

1195. frasować się (starop.) — martwić się. [przypis edytorski]

1196. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec. [przypis edytorski]

1197. przypaść na co (starop.) — zgodzić się [na co], podjąć się [czego]. [przypis redakcyjny]

1198. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

1199. byśmy się byli nie jęli (starop.) — konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: gdybyśmy [wcześniej] nie zabrali się za co; gdybyśmy [wcześniej] nie wzięli się za co. [przypis edytorski]

1200. indziej (starop.) — gdzie indziej. [przypis edytorski]

1201. bespiecznie (starop. forma ort.) — dziś popr.: bezpiecznie. [przypis edytorski]

1202. iżeśmy (...) wyrwać umyślili (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: iż umyśliliśmy wyrwać; iż postanowiliśmy wyrwać. [przypis edytorski]

1203. omieszkiwać (starop.) — odkładać, zaniedbywać. [przypis edytorski]

1204. zdarzyli Bóg (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli Bóg zdarzy (tj. jeśli da, jeśli pozwoli). [przypis edytorski]

1205. wyswobodziemy (starop. forma) — wyswobodzimy. [przypis edytorski]

1206. z niewolej (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: z niewoli. [przypis edytorski]

1207. wrychle (starop.) — rychło, szybko, wkrótce. [przypis edytorski]

1208. rozcząć, rozczynać (starop. forma) — rozpocząć; rozczęty: rozpoczęty, zaczęty. [przypis redakcyjny]

1209. przyrzekamyć to (starop.) — skrót od: przyrzekamy ci to. [przypis edytorski]

1210. przywróciem (starop. forma) — przywrócimy. [przypis edytorski]

1211. odjęty (starop.) — tu: zabrany, odebrany. [przypis edytorski]

1212. twoję (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: twoją. [przypis edytorski]

1213. mieć na pieczy (starop.) — troszczyć się o co; por. piecza: troska, pieczołowitość, pilność. [przypis edytorski]

1214. nie grzeczy a. nie k’rzeczy (starop.) — nie do rzeczy, niestosownie, niewłaściwie. [przypis edytorski]

1215. Goffredowę (starop. forma) — dziś D.lp: Goffredową [tj. Goffreda (odpowiedź)]. [przypis edytorski]

1216. nieprzyjaźliwszy (starop. forma) — bardziej nieprzyjazny. [przypis edytorski]

1217. tuszyć sobie co dobrego (starop.) — mieć nadzieję na co dobrego. [przypis edytorski]

1218. mój (starop.) — Piotr Kochanowski stosuje zamiennie formę z o ścieśnionym, jak tu (mój) oraz dawniejszą z nieścieśnionym: moy (moj). [przypis edytorski]

1219. tyranna (starop. forma) — dziś popr. forma B.lp: tyrana. [przypis edytorski]

1220. kiedyś ty (...) został (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: kiedy ty zostałeś; skoro ty zostałeś. [przypis edytorski]

1221. winny (starop. forma) — dziś lm r. niemęskoos.: winne; nieba mi winny: nieba [są] winne [temu, co] mi [się przydarza]. [przypis edytorski]

1222. źle (starop.) — niesłusznie. [przypis redakcyjny]

1223. mało na tym macie (starop. konstrukcja) — mało wam tego. [przypis edytorski]

1224. nademną (starop. forma ort.) — nade mną. [przypis edytorski]

1225. zastawić się [za kogo, za co] (starop.) — stanąć w czyjej obronie, upomnieć się, wstawić się za kim. [przypis edytorski]

1226. jagody (starop.) — policzki; twarz. [przypis edytorski]

1227. zdały się kwiecie białe i czerwone — zdawały się [wyglądać jak] kwiaty (...). [przypis edytorski]

1228. opłókać (starop. forma ort.) — opłukać. [przypis edytorski]

1229. rany (starop.) — wczesny. [przypis edytorski]

1230. przyrodzenie (starop.) — natura. [przypis edytorski]

1231. prawić (starop.) — mówić. [przypis edytorski]

1232. psować (starop. forma) — psuć; tu: marnować. [przypis edytorski]

1233. daj co przyczynie (starop.) — zrób co, zważaj na przyczynę. [przypis redakcyjny]

1234. chudzina (starop.) — biedak, biedaczka; biedota. [przypis edytorski]

1235. przednieyszy (starop. forma) — przedniejsi (lm). [przypis edytorski]

1236. obrani w baczenie (starop. konstrukcja) — z baczenia obrani [pozbawieni baczenia, tj. rozsądku, rozumu; red. WL]; „obrany w rozum, obrany w pieniądze” Ut Cochanovius loquitur pro: „obrany z pieniędzy”, Cnapius, Thesaurus, pod: obrany. [przypis redakcyjny]

1237. abyśmyć (...) śmieli (starop. konstrukcja) — skrót od: abyśmy ci śmieli [na to radzić]. [przypis edytorski]

1238. radzić na co (starop.) — sprostać [czemu]. [przypis redakcyjny]

1239. na swą szkodę (starop.) — na swoje ryzyko; na swój koszt. [przypis edytorski]

1240. onej (starop. forma) — jej, tej. [przypis edytorski]

1241. tyranny (starop. forma) — dziś B.lm: tyranów. [przypis edytorski]

1242. zelżywy (starop.) — hańbiący, haniebny, sromotny, obelżywy. [przypis edytorski]

1243. sromotliwy (starop.) — wstydliwy, haniebny. [przypis edytorski]

1244. niebespieczeństwo (starop. forma ort.) — niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]

1245. pracej (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: pracy. [przypis edytorski]

1246. znikać (starop.) — unikać. [przypis redakcyjny]

1247. nosiemy (starop. forma) — dziś 2.os. lm: nosimy. [przypis edytorski]

1248. insi (starop.) — inni. [przypis edytorski]

1249. przypaść na co (starop.) — zgodzić się [na co], podjąć się [czego]. [przypis redakcyjny]

1250. wszytkich (starop. forma) — dziś popr. D.lm: wszystkich. [przypis edytorski]

1251. przyciśniony (starop. forma) — przyciśnięty; tu: poddany naciskowi. [przypis edytorski]

1252. nalegać kogo (starop.) — dziś: nalegać na kogo. [przypis edytorski]

1253. pry (starop.) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski]

1254. uporny (starop.) — uporczywy; pełen uporu. [przypis edytorski]

1255. zatym (starop. forma ort.) — dziś popr.: zatem. [przypis edytorski]

1256. słuszna (starop.) — słuszna to rzecz; jest słuszne. [przypis edytorski]

1257. wynidzie (starop. forma) — dziś 3.os. lp cz.przysz.: wyjdzie. [przypis edytorski]

1258. ucierać (starop.) — tu: ocierać, wycierać. [przypis edytorski]

1259. bydź (starop. forma ort.) — być. [przypis edytorski]

1260. wszyscy od niej zostali uięci (starop. konstrukcja) — wszyscy przez nią zostali ujęci. [przypis edytorski]

1261. Cyrce — znana z Odysei (Pieśń X) czarownica. [przypis redakcyjny]

1262. Medea — mityczna czarownica grecka. [przypis redakcyjny]

1263. słowy (starop. forma) — dziś N.lm: słowami. [przypis edytorski]

1264. okowy (starop.) — kajdany. [przypis edytorski]

1265. wprawić w sieć (starop.) — nagonić do sieci; złapać w sieć. [przypis edytorski]

1266. przyjaźliwy (starop. forma) — przyjazny. [przypis edytorski]

1267. przychęcony (starop.) — zachęcony. [przypis edytorski]

1268. wątpliwy (starop.) — wątpiący, wahający się. [przypis redakcyjny]

1269. otucha (starop.) — nadzieja. [przypis edytorski]

1270. bespiecznie (starop.) — bezpiecznie; tu: nie zachowując pieczy, nieostrożnie, zuchwale. [przypis edytorski]

1271. poważność (starop.) — powaga. [przypis redakcyjny]

1272. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

1273. chocia (starop.) — chociaż, choć. [przypis edytorski]

1274. nadzieje (starop. forma) — dziś popr. forma D.lp r.ż.: nadziei. [przypis edytorski]

1275. wzad (starop.) — z powrotem. [przypis edytorski]

1276. siła (starop.) — wiele, mnóstwo. [przypis edytorski]

1277. przyśli (starop. forma) — dziś: przyszli. [przypis edytorski]

1278. zmysłom dwoiaką roskoszą opitem (starop.) — zmysłom opitym [upitym] dwojaką rozkoszą. [przypis redakcyjny]

1279. bespieczne słowa (starop.) — śmiałe słowa; [wypowiedziane bez zachowania pieczy, tj. uwagi, ostrożności; red. WL]. [przypis redakcyjny]

1280. śrzon (starop.) — szron. [przypis edytorski]

1281. wdawa (starop. forma) — dziś 3.os. lp: wdaje. [przypis edytorski]

1282. podawa (starop. forma) — dziś 3.os. lp: podaje. [przypis edytorski]

1283. nadzieie (starop. forma) — dziś popr. forma D.lp r.ż.: nadziei; próżny nadzieje: bez nadziei, pozbawiony nadziei. [przypis edytorski]

1284. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec. [przypis edytorski]

1285. zostawa (starop. forma) — dziś 3.os. lp: zostaje. [przypis edytorski]

1286. jeżdżęcy (starop. forma) — jeżdżący; gwarowa forma, bez pochylenia samogłoski. [przypis redakcyjny]

1287. zmierzk (starop. forma ort.) — zmierzch. [przypis edytorski]

1288. samem zmierzkiem traci ślad zwierzęcy (starop.) — o zmierzchu [gdy tylko nastanie zmierzch] traci ślad (...). [przypis edytorski]

1289. pożyć (starop.) — zmóc, pokonać, przezwyciężyć. [przypis edytorski]

1290. owszem (starop.) — na pewno, całkiem, także, zapewne, bynajmniej, w ogóle. [przypis edytorski]

1291. Herkules — mityczny bohater grecki. [przypis redakcyjny]

1292. siła (starop.) — dużo, wiele, mnóstwo. [przypis edytorski]

1293. wybiegać się (starop.) — wyratować się, wymknąć się; uciec. [przypis edytorski]

1294. wywołany (starop.) — wygnany. [przypis edytorski]

1295. onejże (starop.) — tejże; tej samej; onejże godziny: w tej samej godzinie, w tym samym czasie. [przypis edytorski]

1296. pozwolony (starop. forma) — tu: ten, którego pozwolono [wódz pozwolił] wziąć ze sobą. [przypis edytorski]

1297. tuszyć (starop.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]

1298. ktoby był (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką formy przypuszczającej czasownika; inaczej: kto byłby; tu: kto miałby być. [przypis edytorski]

1299. na swą szkodę (starop.) — na swoje ryzyko; na swój koszt. [przypis edytorski]

1300. rozerwanie (starop.) — tu: rozterka, konflikt wewnętrzny. [przypis edytorski]

1301. na miejsce Dudonowe — w miejsce Dudona (poległego dowódcy jednego z oddziałów wojsk). [przypis edytorski]

1302. zasię (starop.) — zaś. [przypis edytorski]

1303. wszyscyby słuchali (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką trybu przypuszczającego czasownika; inaczej: słuchaliby wszyscy. [przypis edytorski]

1304. gdziebyście (starop.) — tu: gdybyście. [przypis edytorski]

1305. mniemacieli (starop. forma) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli mniemacie; jeśli sądzicie, jeśli uważacie. [przypis edytorski]

1306. na mnie nic nie szkodzi (starop. forma) — nie przeszkadzam wcale. [przypis redakcyjny]

1307. nad wolą waszą wściągać was nie mogę (starop.) — nie mogę powściągać was wbrew waszej woli. [przypis edytorski]

1308. ponno (starop.) — pono, ponoć; podobno. [przypis edytorski]

1309. niechodzić (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie chodzić. [przypis edytorski]

1310. wolej (starop. forma) — dziś N.lp r.ż.: (na) woli; to na waszey woley niechay będzie: niechaj to będzie uzależnione od waszej woli. [przypis edytorski]

1311. dziesiąci (starop.) — forma gwarowa, zamiast: dziesięciu, tj. drugi przypadek [tj. D.] lp od rzeczownika dziesięć, dzisiaj odmieniamy podług liczebnika dwa, dwu itd. [przypis redakcyjny]

1312. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

1313. dokazować (starop. forma) — dziś: dokazywać. [przypis edytorski]

1314. godzić (starop.) — starać się, usiłować. [przypis redakcyjny]

1315. wyśli (starop. forma ort.) — dziś 3.os. lm cz. przesz.: wyszli. [przypis edytorski]

1316. mieć przed kim (starop.) — przewyższać kogo. [przypis redakcyjny]

1317. niechciał (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie chciał. [przypis edytorski]

1318. gdzie do tego przydzie (starop.) — gdy do tego przyjdzie; gdy do tego dojdzie. [przypis edytorski]

1319. insi (starop.) — inni. [przypis edytorski]

1320. ony (starop. forma) — te, owe [mowy]. [przypis edytorski]

1321. niegodzę (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie godzę. [przypis edytorski]

1322. niedbam (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie dbam. [przypis edytorski]

1323. gdzie (starop.) — tu: gdy. [przypis redakcyjny]

1324. żeleśca (starop.) — żelazne ostrza. [przypis edytorski]

1325. władzej (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: władzy. [przypis edytorski]

1326. sceptra (starop. forma) — sceptru (tj. berła). [przypis edytorski]

1327. piąciuset (starop. forma) — dziś: pięciuset. [przypis edytorski]

1328. wszystkich kładzie przy sobie podłemi (starop.) — porównując ze sobą wszystkich uważa za podłych (tj. niskiego pochodzenia, prostaków, miernoty, byle kogo). [przypis edytorski]

1329. zcierpieć (starop. forma ort.) — dziś (po ubezdźwięcznieniu): ścierpieć. [przypis edytorski]

1330. ścierać się z kim (starop.) — współzawodniczyć. [przypis redakcyjny]

1331. Awern — jezioro w połud. Włoszech, gdzie według mniemania było zejście do podziemia; podziemie samo, piekło. [przypis redakcyjny]

1332. dolegać kogo (starop. forma) — dolega królewica; dziś popr. dolegać komu (tj.: dolega królewiczowi). [przypis redakcyjny]

1333. ścierać się z kim (starop.) — współzawodniczyć. [przypis redakcyjny]

1334. chcećli bydź rówien (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli chce być ci równy. [przypis edytorski]

1335. radby równo chodził (starop.) — rad by chodził; chodziłby rad; tu: byłby rad uchodzić za równego. [przypis edytorski]

1336. w niewolej (starop. forma) — dziś Msc.lp r.ż.: w niewoli. [przypis edytorski]

1337. grzeczy (starop.) — przystoi, wypada. [przypis redakcyjny]

1338. praktykować (starop.) — rozmawiać, gawędzić; zmawiać się, knować, intrygować; towarzystwo na się praktykuje: przekonuje do swojej racji [kandydatury itp.] członków danej społeczności [tu: rycerstwa]. [przypis edytorski]

1339. forytować kogo, co (starop.) — popierać, zalecać. [przypis edytorski]

1340. obaczyszli to (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli obaczysz to; jeśli to zobaczysz, spostrzeżesz. [przypis edytorski]

1341. dotkliwy [język] (starop.) — dokuczliwy, zjadliwy. [przypis redakcyjny]

1342. potwarzy (starop. forma) — dziś B.lm r.ż.: potwarze (tj. oszczerstwa). [przypis edytorski]

1343. szczery (starop.) — tu: prawdziwy. [przypis edytorski]

1344. zowie (starop. forma) — dziś 3.os.lp: zwie (tj. nazywa). [przypis edytorski]

1345. opak (starop.) — na opak, opacznie, odwrotnie. [przypis edytorski]

1346. udawać (starop.) — tłumaczyć, pozorować. [przypis redakcyjny]

1347. krzcić (starop. forma) — chrzcić. [przypis edytorski]

1348. nie małej (starop. forma ort.) — dziś: niemałej. [przypis edytorski]

1349. zlękł się (starop. forma) — dziś 3.os.lp: zląkł się. [przypis edytorski]

1350. potrzeba (starop.) — tu: walka, pojedynek; dojdzie koniecznie potrzeba: dojdzie koniecznie do walki. [przypis edytorski]

1351. patrzyć (starop. forma) — dziś popr.: patrzeć. [przypis edytorski]

1352. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

1353. przez (starop.) — [tu:] około. [przypis redakcyjny]

1354. niedba (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie dba. [przypis edytorski]

1355. ony (starop. forma) — te, owe. [przypis edytorski]

1356. stalony [miecz] (starop.) — stalowy. [przypis edytorski]

1357. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec. [przypis edytorski]

1358. posiekszy (starop. forma) — posiekłszy. [przypis edytorski]

1359. nie ścigniony [okiem] (starop. forma) — dziś popr.: nieścigniony, tj. niedościgły. [przypis edytorski]

1360. w obie stronie (starop. forma) — liczba podwójna (dualis); dziś: w obie strony. [przypis edytorski]

1361. dwie drodze (starop. forma) — dualis [tj. liczba podwójna], obecnie: dwie drogi. [przypis redakcyjny]

1362. niechcąc (starop. forma) — dziś: nie chcąc. [przypis edytorski]

1363. okrócić (starop.) — pokonać. [przypis edytorski]

1364. w tem (starop. forma) — dziś popr.: wtem; nagle, naraz. [przypis edytorski]

1365. ono (starop.) — to, owo. [przypis edytorski]

1366. on (starop.) — ten, ów. [przypis edytorski]

1367. ujźrzeć (starop. forma) — dziś: ujrzeć. [przypis edytorski]

1368. ktoby (starop. forma) — dziś: kto by [się zwadził, tj. pokłócił się]. [przypis edytorski]

1369. zasługował (starop. forma) — dziś: zasługiwał. [przypis edytorski]

1370. i to miejsce tak nie uszanował (starop. forma) — dziś: i tego miejsca tak nie uszanował. [przypis redakcyjny]

1371. wszyscyby (starop. forma) — dziś: wszyscy by [się mścili; wszyscy mściliby się]. [przypis edytorski]

1372. niechcąc (starop. forma) — dziś: nie chcąc. [przypis edytorski]

1373. wspomni (starop. forma) — dziś 3.os.lp trybu rozk.: wspomnij. [przypis edytorski]

1374. nie iedno karanie wszystkim należy (starop.) — nie wszyscy powinni być karani jednakowo. [przypis edytorski]

1375. bespiecznie (starop. forma ort.) — dziś popr.: bezpiecznie. [przypis edytorski]

1376. Nie na toście mi tę buławę dali (...) Malowanem być nie chcę na urzędzie — Porównaj przemówienie Stefana Batorego na sejmie w Warszawie 28 lutego 1585, w odpowiedzi na pożegnanie posłów: „Dum in regem vestrum sum electus, vobis postulantibus et instantibus huc veni, per vos est corona capiti meo imposita; sum igitur rex vester non fictus neque pictus, sed realis et legalis; volo regnare et imperare, nec sinam, ut mihi quis imperet”... Mowa Goffreda bardziej zbliża się do tej mowy Batorego niżli do tekstu włoskiego. [przypis redakcyjny]

1377. niechcę (starop. forma ort.) — dziś: nie chcę. [przypis edytorski]

1378. ujźrzę (starop. forma) — dziś: ujrzę. [przypis edytorski]

1379. umiem ja, jako, kiedy kogo sądzić (starop.) — wiem jak i kiedy kogoś [należy] sądzić [osądzać]. [przypis edytorski]

1380. możnem i chudszem (starop. forma) — możnym i ubogim. [przypis edytorski]

1381. ony (starop. forma) — te, owe. [przypis edytorski]

1382. ztamtąd (starop. forma ort.) — dziś: stamtąd. [przypis edytorski]

1383. w namiecie (starop. forma) — zamiast: w namiocie; starsza forma [Msc.lp], podobnie Pieśń VII, zwr. 57. [przypis redakcyjny]

1384. w onej dobie (starop.) — w tym czasie; wówczas; wtedy. [przypis edytorski]

1385. oszukiwa (starop. forma) — dziś: oszukuje. [przypis edytorski]

1386. ponno (starop.) — pono, ponoć; podobno. [przypis edytorski]

1387. zatrzymanie (starop.) — więzienie. [przypis redakcyjny]

1388. z onem (starop.) — z tym, z owym. [przypis edytorski]

1389. umrzećem gotowy pierwej, niźlibych miał bydź poimany (starop.) — inaczej: pierwej umrzeć [jest]em gotowy, niżbym [tj. zanim bym] miał być pojmany. [przypis edytorski]

1390. obelżenie (starop.) — obelga. [przypis edytorski]

1391. ożenie się (starop. forma) — ogoni się, opędzi się. [przypis edytorski]

1392. paisz, właśc. paiż a. paiża (starop.) — krótka tarcza metalowa używana przez rycerzy konnych. [przypis edytorski]

1393. śmiertelna [szabla] (starop.) — śmiertelny raz zadająca. [przypis redakcyjny]

1394. rówien (starop. forma) — równy; dorównujący. [przypis edytorski]

1395. w onej dobie (starop.) — w tym czasie; wówczas; wtedy. [przypis edytorski]

1396. popisować (starop. forma) — popisywać, stawać do popisu, stawać do pojedynku; abyś się miał z niemi (...) popisować nad swemi własnemi: abyś miał popisywać się nimi [tj. swoimi siłami] stając do pojedynku ze swoimi [ze swojego obozu]. [przypis edytorski]

1397. dokazować (starop. forma) — męstwa nad swoją krwią. [przypis redakcyjny]

1398. niechciałem (starop. forma ort.) — dziś: nie chciałem. [przypis edytorski]

1399. z Cylicyey (starop. forma) — z Cylicji. [przypis edytorski]

1400. niechciałem (starop. forma ort.) — dziś: nie chciałem. [przypis edytorski]

1401. uczciwe (starop.) — cześć, honor; [bronić się swem uczciwem: bronić się swym honorem; red. WL]. [przypis redakcyjny]

1402. po wolej (starop.) — tu: powoli; z wolna. [przypis edytorski]

1403. w tem (starop. forma) — dziś popr.: wtem; nagle, naraz. [przypis edytorski]

1404. w onej dobie (starop.) — w tym czasie; wtedy. [przypis edytorski]

1405. wzdłusz (starop. forma ort.) — wzdłuż. [przypis edytorski]

1406. źrzódło (starop.) — dziś: źródło. [przypis edytorski]

1407. obmówić się (starop.) — wytłumaczyć się. [przypis redakcyjny]

1408. niebliżu a. nieblizu (starop.) — daleko, dawno. [przypis edytorski]

1409. arnald (starop.) — herold. [przypis redakcyjny]

1410. odemnie (starop. forma ort.) — dziś: ode mnie. [przypis edytorski]

1411. wyuzdany (starop.) — niepanujący nad sobą [jak koń bez uzdy i wodzy; red. WL]. [przypis redakcyjny]

1412. ślub wolny (starop.) — słowo, dane przez człowieka, na wolności (nie w więzieniu) zostającego. [przypis redakcyjny]

1413. wszystko w lekkie puści poważenie (starop.) — tzn. zlekceważy wszystko. [przypis edytorski]

1414. przydzie (starop. forma) — dziś: przyjdzie. [przypis edytorski]

1415. w uczciwe swoje urażony (starop.) — tzn. doznawszy ujmy na honorze. [przypis edytorski]

1416. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

1417. inszych (starop. forma) — innych. [przypis edytorski]

1418. każdemu pomogę (starop.) — (rozumie się: towarzystwa), stanę do pojedynku. [przypis redakcyjny]

1419. ponno (starop. forma) — pono, ponoć, podobno, prawdopodobnie. [przypis edytorski]

1420. roskoszy (starop. forma ort.) — dziś: rozkoszy. [przypis edytorski]

1421. nie godzić na co (starop.) — nie starać się o co. [przypis edytorski]

1422. włudzić (starop.) — wmówić. [przypis redakcyjny]

1423. Proteus — bożek morski, schwytany przez Menelausa (Odyseja IV, 351) przemieniał się w różne postacie, ażeby się mu z rąk wywinąć.Proteus: czyt. dwusylabowo, z niezgłoskotwórczym : [Proteʊ̯s]. [przypis redakcyjny]

1424. naospalszy (starop. forma) — dziś: najospalszy; najpowolniejszy. [przypis edytorski]

1425. nazimniejszy (starop. forma) — najzimniejszy. [przypis edytorski]

1426. został cały Boską opatrznością (starop.) — dzięki boskiej opatrzności pozostał niewzruszony. [przypis edytorski]

1427. tuszyć sobie (starop.) — mieć nadzieję na co. [przypis edytorski]

1428. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec. [przypis edytorski]

1429. w on czas (starop.) — wówczas, wtedy. [przypis edytorski]

1430. powolniejszy (starop.) — tu łatwiej się podporządkowujący czyjejś woli; posłuszny. [przypis edytorski]

1431. indziey (starop.) — gdzie indziej, w innym miejscu. [przypis edytorski]

1432. pożyć (starop.) — zwyciężyć. [przypis edytorski]

1433. bespieczny (starop. forma ort.) — dziś popr.: bezpieczny. [przypis edytorski]

1434. insze (starop.) — inne; inni. [przypis edytorski]

1435. w rychle (starop.) — rychło, prędko, wkrótce. [przypis edytorski]

1436. pożyć (starop.) — zmóc, pokonać, przezwyciężyć; przydzie pożyć: da się pokonać; . [przypis edytorski]

1437. zaś a. zasię (starop.) — więc, zatem. [przypis edytorski]

1438. przydzie (starop. forma) — dziś: przyjdzie. [przypis edytorski]

1439. usiędę (starop. forma) — dziś: usiądę. [przypis edytorski]

1440. musiał to (...) pozwolić (starop.) — musiał na to pozwolić. [przypis edytorski]

1441. gdzieby (starop.) — gdyby. [przypis edytorski]

1442. prętko (starop. forma ort.) — dziś: prędko; szybko. [przypis edytorski]

1443. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

1444. w dziesiątku (starop.) — w dziesiątce; wśród dziesięciu. [przypis edytorski]

1445. nalegali go (starop. konstrukcja) — tu: nalegali na niego. [przypis redakcyjny]

1446. miecze (starop. forma) — od miotać: czas teraźniejszy, 3 os. lp; zamiast: miece lub miota. [przypis redakcyjny]

1447. wprzód (starop.) — tu: z przodu. [przypis edytorski]

1448. wzad (starop.) — tu: z tyłu. [przypis edytorski]

1449. zajźrzeć (starop.) — zazdrościć. [przypis edytorski]

1450. wyuzdany (starop.) — niepanujący nad sobą (jak koń bez uzdy). [przypis redakcyjny]

1451. strofować (starop.) — karać (szczególnie pieniężnie); upominać, ganić. [przypis edytorski]

1452. on (starop.) — ten, ów. [przypis edytorski]

1453. pry (starop.) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski]

1454. snadno a. snadnie (starop.) — łatwo. [przypis edytorski]

1455. grabia (starop.) — hrabia. [przypis edytorski]

1456. Pembroza — hrabstwo Pembroke w płd. Walii w Anglii. [przypis redakcyjny]

1457. Roncylion — Roncillon w płd. Francji w departamencie Vaucluse. [przypis redakcyjny]

1458. zgon (starop.) — tu: wyrzucenie; wychodził na ostatnim zgonie: jako ostatni wylosowany. [przypis redakcyjny]

1459. inszy (starop. forma) — insi [tj. dziś: inni], por. Pieśń I, zwr. 33. [przypis redakcyjny]

1460. siła (starop.) — dużo, wiele, mnóstwo. [przypis edytorski]

1461. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

1462. miecąc (starop. forma) — dziś imiesłów przysł.: miotając; rzucając, ciskając. [przypis edytorski]

1463. zoczyć (starop.) — zobaczyć, dostrzec. [przypis edytorski]

1464. w tem (starop. forma) — dziś popr.: wtem; nagle, naraz. [przypis edytorski]

1465. ona dziesięć (starop. forma) — r.ż. [ta dziesięć; jak dziś: ta dziesiątka; red. WL]. [przypis redakcyjny]

1466. w namiecie (starop. forma) — dziś: w namiocie. [przypis edytorski]

1467. ani dnia czekała (starop.) — nawet nie czekała dnia (aż dzień wstanie). [przypis edytorski]

1468. by (starop.) — jakby, niby; by na tryumfie więźnie prowadziła. [przypis edytorski]

1469. wniki (starop.) — wnyki, sidła; uchybić wników: uchronić się przed sidłami, uniknąć pułapki. [przypis edytorski]

1470. jachali (starop. forma) — jechali. [przypis edytorski]

1471. onę (starop.) — ową, tą. [przypis edytorski]

1472. tam y sam (starop.) — tu i tam; tu i ówdzie. [przypis edytorski]

1473. rok zawity (starop.) — termin stanowczy, ostateczny. [przypis redakcyjny]

1474. brak (starop.) — wybór. [przypis redakcyjny]

1475. złożyć (starop.) — ustąpić, spuścić. [przypis redakcyjny]

1476. coć (...) wadzi (starop.) — skrót od: co ci wadzi, co ci przeszkadza. [przypis edytorski]

1477. pry (starop.) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski]

1478. zostać w słowie (starop.) — nie dotrzymać słowa, obietnicy. [przypis redakcyjny]

1479. być wdzięczna sługi (starop.) — być wdzięczna za sługę. [przypis redakcyjny]

1480. co raz (starop.) — coraz; wciąż. [przypis edytorski]

1481. zdaleka (starop. forma ort.) — dziś popr.: z daleka. [przypis edytorski]

1482. zbliska (starop. forma ort.) — dziś popr.: z bliska. [przypis edytorski]

1483. w rychle (starop.) — rychło, prędko, wkrótce. [przypis edytorski]

1484. rozbierać (starop.) — rozważać, analizować. [przypis edytorski]

1485. ujźrzeć (starop. forma) — dziś: ujrzeć. [przypis edytorski]

1486. pry (starop.) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski]

1487. z okręty (starop. forma) — dziś N.lm: z okrętami. [przypis edytorski]

1488. wczas (starop.) — tu: na czas, w samą porę. [przypis edytorski]

1489. Wszystkie wielbłądy y konie rozbito, które żywnością beło naiuczono (starop.) — forma czasu zaprzeszłego biernego; [dziś: (...) zostały rozbite, które (...) były najuczone; tzn. objuczone; red. WL]. [przypis redakcyjny]

1490. niewolą (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: (w) niewolę. [przypis edytorski]

1491. zasadzili się byli (...) na nie (starop.) — konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: zasadzili się wcześniej, uprzednio itp. [przypis edytorski]

1492. naostatek (starop. forma ort.) — dziś: na ostatek; ostatecznie, w końcu. [przypis edytorski]

1493. wyśli (starop. forma ort.) — dziś 3.os. lm cz. przesz.: wyszli. [przypis edytorski]

1494. ubespieczyć (starop. forma ort.) — dziś: ubezpieczyć. [przypis edytorski]

1495. niepocieszny (starop.) — niepocieszający; nieprzynoszący pociechy. [przypis edytorski]

1496. rozczętej roboty odbiec (...) myśli (starop.) — zamierza porzucić zaczętą pracę. [przypis edytorski]

1497. barzo (starop. forma) — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski]

1498. w rychle (starop.) — rychło, szybko. [przypis edytorski]

1499. niewczasy (starop.) — niewygody, trudy. [przypis edytorski]

1500. ciesząc (starop.) — tu: pocieszając. [przypis edytorski]

1501. zfrasowany (starop. forma) — dziś: zafrasowany; tj. zmartwiony. [przypis edytorski]

1502. myślił (starop.) — dziś 3.os. lp cz.przesz.: myślał. [przypis edytorski]

1503. armata (starop.) — tu: armada, flota. [przypis edytorski]

1504. okrócić (starop.) — poskromić, pokonać. [przypis edytorski]

1505. chrześcian (starop. forma ort.) — dziś popr. forma B.lm: chrześcijan. [przypis edytorski]

1506. wyzywać na rękę (starop.) — wyzywać na pojedynek, wyzywać do walki. [przypis edytorski]

1507. zbyć konia (starop.) — stracić konia. [przypis edytorski]

1508. beł za więźnia wiedziony (starop.) — był prowadzony jako więzień (w charakterze więźnia). [przypis edytorski]

1509. miąższy (starop.) — gruby. [przypis edytorski]

1510. pułnocy (starop. forma ort.) — dziś popr.: północy. [przypis edytorski]

1511. warować (starop.) — tu: umacniać, czynić warownym, obronnym. [przypis edytorski]

1512. bespieczeństwo (starop. forma ort.) — dziś popr.: bezpieczeństwo. [przypis edytorski]

1513. więtszy (starop. forma) — większy. [przypis edytorski]

1514. napoły (starop. forma ort.) — dziś popr.: na poły; w połowie, na pół. [przypis edytorski]

1515. fasować (starop.) — napełniać, nabijać. [przypis redakcyjny]

1516. płatnerz (starop.) — rzemieślnik kujący zbroję. [przypis redakcyjny]

1517. rozkazować (starop. forma) — dziś: rozkazywać. [przypis edytorski]

1518. bawić się czym (starop.) — zajmować się czym. [przypis edytorski]

1519. w onej dobie (starop.) — w tym czasie; wówczas; wtedy. [przypis edytorski]

1520. pry (starop.) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski]

1521. zawierać (starop.) — zamykać. [przypis edytorski]

1522. nakowalnia (starop.) — kowadło. [przypis redakcyjny]

1523. nam ku obelżeniu (starop.) — na naszą hańbę; tj. obrażając nas swoim postępowaniem. [przypis edytorski]

1524. wrywać się (starop.) — tu: wdzierać się. [przypis edytorski]

1525. trąba (starop.) — [tu:] trąbienie (por. strzelba, [prośba, chwalba itp.; red. WL]). [przypis redakcyjny]

1526. pijane (starop.) — [tu:] połączone z pijatyką. [przypis redakcyjny]

1527. niewczas (starop.) — niewygoda, trud. [przypis edytorski]

1528. musiem (starop. forma) — dziś 1 os.lm: musimy. [przypis edytorski]

1529. omylić (starop.) — tu: zawieść. [przypis edytorski]

1530. chce (starop.) — dziś popr. forma 1.os. lp: chcę. [przypis edytorski]

1531. wyrokówci ja (...) nie badam (starop.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci; dziś pisownia rozdzielna: wyroków ci ja nie badam. [przypis edytorski]

1532. przejźrzenie (starop.) — tu: przewidywanie. [przypis edytorski]

1533. nie leniwie (starop.) — tu: nie zwlekając, szybko. [przypis edytorski]

1534. sprobujmy (starop. forma ort.) — dziś popr.: spróbujmy. [przypis edytorski]

1535. raziech (starop. forma) — dziś Msc. lm: (w) razach; w najgorszych raziech: w najgorszych przypadkach, w najgorszych okolicznościach. [przypis edytorski]

1536. na dwu rycerzów, lepiey, że to dacie (starop.) — lepiej, jeśli to [zadanie] zlecicie dwóm rycerzom. [przypis edytorski]

1537. tuszyć [swej wygranej] (starop. forma) — mieć nadzieję na wygraną. [przypis edytorski]

1538. kopiją (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: kopię. [przypis edytorski]

1539. zaciąg (starop.) — [tu:] trud, staranie. [przypis redakcyjny]

1540. ślubuięć za to (starop.) — ślubuję [ci] na to. [przypis redakcyjny]

1541. szedziwy (starop.) — sędziwy. [przypis redakcyjny]

1542. nie takem słaby (starop. forma) — skrót od: nie tak [jest]em słaby. [przypis edytorski]

1543. abych (starop. forma) — abym. [przypis edytorski]

1544. barzo (starop. forma) — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski]

1545. zawierać (starop.) — zamykać; tu: siedzieć w zamknięciu. [przypis edytorski]

1546. Soliman — sułtan turecki, panował w Nicei; wypędzony stamtąd przez Krzyżowców, jeden z pierwszych bohaterów sarac. [przypis redakcyjny]

1547. Nicea — stolica Bitynii. [przypis redakcyjny]

1548. chrześciany (starop. forma ort.) — dziś B.lm: na chrześcijan. [przypis edytorski]

1549. w okoliczy (starop.) — dziś: w okolicy. [przypis edytorski]

1550. szkodzić [drobne miasta] (starop.) — szkodzić pomniejszym miastom; niszczyć pomniejsze miasta. [przypis edytorski]

1551. na czas (starop.) — tymczasowo. [przypis edytorski]

1552. ponno (starop.) — pono, ponoć; podobno. [przypis edytorski]

1553. inszy (starop.) — inny. [przypis edytorski]

1554. iżeś tak boiu barzo chciwy (starop.) — że bardzo chcesz boju; że bardzo chcesz bić się. [przypis edytorski]

1555. niechcę (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie chcę. [przypis edytorski]

1556. przestronem (starop. forma) — dziś: przestronnym. [przypis edytorski]

1557. popisować się z czym (starop. forma) — dziś: popisywać się czym. [przypis redakcyjny]

1558. namężnieyszy (starop. forma ort.) — dziś: najmężniejszy. [przypis edytorski]

1559. nierzkąc (starop.) — nie tylko; nie mówiąc już o tym, że; a cóż dopiero; tym mniej; tym bardziej. [przypis edytorski]

1560. zwyciężca (starop. forma) — zwycięzca. [przypis edytorski]

1561. roskazował (starop.) — rozkazywał. [przypis edytorski]

1562. dacieli miejsce (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy dacie miejsce. [przypis edytorski]

1563. niepokazował (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie pokazywał. [przypis edytorski]

1564. nie mieszkać (starop.) — nie zwlekać. [przypis edytorski]

1565. nazad (starop.) — w tył, z powrotem. [przypis edytorski]

1566. chrześcianie (starop. forma ort.) — dziś popr.: chrześcijanie. [przypis edytorski]

1567. bawić się (starop.) — zajmować się czym; tu: zwlekać. [przypis edytorski]

1568. nie mieszkając (starop.) — nie zwlekając. [przypis edytorski]

1569. binda (starop.) — temblak; [także: wstęga, opaska; red. WL]. [przypis redakcyjny]

1570. pry (starop.) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski]

1571. zdaleka (starop. forma ort.) — dziś: z daleka. [przypis edytorski]

1572. w tem (starop. forma) — dziś popr.: wtem; nagle, naraz. [przypis edytorski]

1573. świetno (starop. forma) — świetnie. [przypis edytorski]

1574. od miasta w ćwierci (...) mili (starop.) — ćwierć mili od miasta. [przypis edytorski]

1575. nie zasłoniony (starop. forma) — dziś: niezasłonięty. [przypis edytorski]

1576. równia (starop.) — równina, płaszczyzna; w równi: na równinie. [przypis edytorski]

1577. W równi, która się do tego tak zdała, iakoby się też umyślnie szukała (starop.) — forma osobowa, zamiast: jakoby się jej szukało; porównaj zwroty dzisiejsze: książka się pisze, zamiast: książkę się pisze. [przypis redakcyjny]

1578. na oczu woyska (starop.) — zamiast niewłaściwej dzisiejszej formy: na oczach wojska (dualis [tj. liczba podwójna]: na oczu). [przypis redakcyjny]

1579. wszytkiego [wojska] (starop.) — całego wojska. [przypis edytorski]

1580. plecu (starop. forma) — pleców; z szerokich plecu: po szerokich plecach [sądząc]. [przypis edytorski]

1581. Encelad — jeden z Gigantów tj. olbrzymów, u których miejsce nóg zastępowały smoki. [przypis redakcyjny]

1582. nadzielniejszemi (starop. forma) — dziś: najdzielniejszymi. [przypis edytorski]

1583. po wszystkiem (starop.) — po całym [obozie]. [przypis edytorski]

1584. okrócić (starop.) — pokonać. [przypis edytorski]

1585. w on czas (starop.) — w ten czas; wtenczas, wówczas, wtedy. [przypis edytorski]

1586. czynić mieli (starop.) — tu: mieli walczyć. [przypis edytorski]

1587. po mału (starop. forma) — dziś: pomału; z wolna, stopniowo. [przypis edytorski]

1588. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski]

1589. stawa (starop. forma) — dziś 3.os. lp: staje. [przypis edytorski]

1590. podobien (starop. forma) — podobny. [przypis edytorski]

1591. w nię (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: w nią. [przypis edytorski]

1592. niedba (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie dba. [przypis edytorski]

1593. rosprawa (starop. forma ort.) — dziś popr.: rozprawa. [przypis edytorski]

1594. ujźrzawszy (starop. forma) — dziś: ujrzawszy. [przypis edytorski]

1595. wżdy (starop.) — przynajmniej, choć, tylko, aby; zgoła, całkiem; przecież, wszakże. [przypis edytorski]

1596. dać obrok oku chciwemu (starop.) — karmić oko [wzrok] spragniony [widoku ukochanej]. [przypis edytorski]

1597. w tem (starop. forma) — dziś popr.: wtem; nagle, naraz. [przypis edytorski]

1598. wywierać (starop.) — tu: wybuchać. [przypis redakcyjny]

1599. słowy (starop. forma) — dziś N.lm: słowami; słowy nasze lżył uszczypliwemi: lżył naszych uszczypliwymi słowami. [przypis edytorski]

1600. pogoda (starop.) — tu: sposobność; porwał pogodę, która się podała: nadarzającą się okazję. [przypis edytorski]

1601. zoczyć (starop.) — zobaczyć, dostrzec. [przypis edytorski]

1602. potkać się (starop.) — spotkać się; tu: pojedynkować się, potykać się. [przypis edytorski]

1603. bieży (starop.) — forma 3.os.lp; znaczenie: podąża, zmierza, idzie. [przypis edytorski]

1604. zastanowić się (starop.) — zatrzymać się. [przypis edytorski]

1605. obie oczy (starop. forma) — liczba podwójna; dziś: oboje oczu. [przypis edytorski]

1606. hecowany (starop.) — polerowany. [przypis redakcyjny]

1607. paiż a. paiża (starop.) — krótka tarcza metalowa używana przez rycerzy konnych. [przypis edytorski]

1608. barzo (starop. forma) — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski]

1609. tyle troie (starop.) — trzy razy tyle; trzy razy bardziej. [przypis edytorski]

1610. prętko (starop. forma ort.) — dziś: prędko; szybko. [przypis edytorski]

1611. rozumieć (starop.) — tu: sądzić, mniemać. [przypis edytorski]

1612. rozjeść się (starop.) — rozsierdzić się; stać się zajadłym. [przypis edytorski]

1613. kiedyć i dobroć i ludzkość nie miła (starop.) — kiedy nie [jest] ci miła dobroć i ludzkość. [przypis edytorski]

1614. zwarwszy (starop.) — zamiast: zwarłszy, analogiczna forma do tematów samogłoskowych. [przypis redakcyjny]

1615. duższy (starop. forma) — stopień wyższy od duży: większy; tu w znaczeniu: tęgi, silny. [przypis redakcyjny]

1616. snadnie (starop.) — łatwo. [przypis edytorski]

1617. wszystka (starop.) — cała. [przypis edytorski]

1618. ziemie (starop. forma) — zamiast: (do) ziemi, starsza forma, 2. przypadek [tj. D.] lp. [przypis redakcyjny]

1619. zatem (starop.) — po czym; potem. [przypis edytorski]

1620. raz (starop.) — cios. [przypis edytorski]

1621. obalić (starop.) — przewrócić. [przypis edytorski]

1622. radby się (...) poprawił (starop.) — rad by się poprawić; chętnie poprawiłby się. [przypis edytorski]

1623. zbijać (starop.) — [tu:] trudnić się rzemiosłem zbójeckim. [przypis redakcyjny]

1624. dla (starop.) — z powodu. [przypis edytorski]

1625. trozęby (starop.) — trójzębny. [przypis redakcyjny]

1626. łajanie (starop.) — narzekanie, skargi, ubliżanie, znieważanie. [przypis edytorski]

1627. obadwa (starop. forma) — dziś: obydwaj. [przypis edytorski]

1628. krotofila (starop.) — dowcip; rozrywka, zabawa. [przypis edytorski]

1629. samy (starop. forma) — dziś M.lm: same. [przypis edytorski]

1630. dzieły (starop. forma) — dziś N.lm: dziełami. [przypis edytorski]

1631. tok rzemienny (starop.) — rurka rzemienna, w którą się wtyka koniec kopii. [przypis redakcyjny]

1632. oni (starop.) — ci, owi. [przypis edytorski]

1633. pierze (starop.) — [tu:] strzała. [przypis redakcyjny]

1634. drzewa (...) obie (starop. forma) — dualis [tj. liczba podwójna], porównaj Jabłonowski Ezop nowy polski, to jest życie Ezopa, filozofa frygijskiego: „Śpi na obie uszy”. [przypis redakcyjny]

1635. a samem (starop.) — tu: a im samym [tj. walczącym]. [przypis edytorski]

1636. na pował (starop.) — pokotem. [przypis edytorski]

1637. obadwa (starop. forma) — dziś: obydwaj. [przypis edytorski]

1638. co raz (starop.) — co chwilę, wciąż. [przypis edytorski]

1639. łep (starop. forma ort.) — dziś: łeb. [przypis edytorski]

1640. podawając (starop. forma) — podając. [przypis edytorski]

1641. indziey (starop.) — dziś: gdzie indziej. [przypis edytorski]

1642. beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski]

1643. lepy (starop.) — płaty; zsiadłe ze krwie lepy: przepyszne określenie stylistyczne na oznaczenie lepkiej, skrzepłej krwi. [przypis redakcyjny]

1644. odniózwszy (starop. forma) — odniósłszy (imiesłów od odnieść [ranę]). [przypis edytorski]

1645. niebespieczeństwo (starop. forma ort.) — dziś popr.: niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]

1646. nieokrócony (starop.) — nieposkromiony; niepowstrzymany. [przypis edytorski]

1647. co iedno (starop.) — co tylko [miał]; ile tylko. [przypis edytorski]

1648. aza (starop.) — czy; czy też. [przypis edytorski]

1649. z obu rącz (starop.) — obiema rękami; oburącz. [przypis edytorski]

1650. prawie (starop.) — prawdziwie, naprawdę. [przypis edytorski]

1651. wątpliwy (starop.) — wątpiący, wahający się. [przypis redakcyjny]

1652. rozdziewi (starop. forma) — dziś 3.os. lp: rozdziawi. [przypis edytorski]

1653. trunąć (starop.) — pisnąć, bąknąć. [przypis redakcyjny]

1654. patrzali (starop. forma) — dziś: patrzyli. [przypis edytorski]

1655. zbliska (starop. forma ort.) — z bliska. [przypis edytorski]

1656. w tem (starop. forma) — dziś popr.: wtem; nagle, naraz. [przypis edytorski]

1657. arald (starop.) — herold. [przypis redakcyjny]

1658. je (starop. forma) — ich. [przypis edytorski]

1659. dziać (starop.) — nazywać. [przypis redakcyjny]

1660. miedzy (starop.) — między. [przypis edytorski]

1661. w pociemku (starop. forma) — w ciemności, po ciemku. [przypis redakcyjny]

1662. ztąd (starop. forma ort.) — dziś popr.: stąd. [przypis edytorski]

1663. u obojej strony (starop. forma) — daw. liczba podwójna (dualis); dziś: u obu stron. [przypis edytorski]

1664. zapomniony (starop. forma) — dziś: zapomniany. [przypis edytorski]

1665. naostatek (starop. forma ort.) — dziś: na ostatek; ostatecznie, w końcu. [przypis edytorski]

1666. Erminią (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: Erminię. [przypis edytorski]

1667. Kassan — król Antiochii, ojciec Erminii. [przypis redakcyjny]

1668. zawżdy (starop.) — zawsze. [przypis edytorski]

1669. stolice (starop. forma) — dziś Msc.lp: [w] stolicy. [przypis edytorski]

1670. chowanie (starop.) — tu: wychowanie. [przypis edytorski]

1671. więtszy (starop. forma) — większy. [przypis edytorski]

1672. niewolej (starop. forma) — dziś Msc.lp r.ż.: (w) niewoli. [przypis edytorski]

1673. uczciwe (starop.) — tu: uczciwość, honor, cnota. [przypis edytorski]

1674. leciech (starop.) — [w] latach. [przypis edytorski]

1675. ustąpić (starop.) — [tu:] umrzeć. [przypis redakcyjny]

1676. nadzieje (starop. forma) — dziś popr. forma D.lp r.ż.: nadziei. [przypis edytorski]

1677. więtszy (starop. forma) — większy. [przypis edytorski]

1678. ztąd (starop. forma ort.) — dziś popr.: stąd. [przypis edytorski]

1679. barźiej a. barziej (starop. forma) — dziś popr.: bardziej. [przypis edytorski]

1680. przeyźrzeć (starop. forma) — przejrzeć; tu: zajrzeć. [przypis edytorski]

1681. rany (starop.) — wczesny. [przypis edytorski]

1682. na gurze (starop. forma ort.) — na górze. [przypis edytorski]

1683. bydź (starop. forma ort.) — dziś: być. [przypis edytorski]

1684. on (starop.) — ten. [przypis edytorski]

1685. podwój (starop.) — drzwi; na podwoju (wesprzeć się): na drzwiach, w drzwiach, na odrzwiach (skrzydłach drzwi). [przypis redakcyjny]

1686. radaby (...) wzięła (starop. forma ort.) — dziś: rada by wzięła, rada wzięłaby; tj.: chętnie wzięłaby. [przypis edytorski]

1687. on (starop.) — ten, ów. [przypis edytorski]

1688. ujźrzawszy (starop.) — dziś: ujrzawszy. [przypis edytorski]

1689. kłół (starop. forma ort.) — 3.os. lp cz. przesz.; dziś popr.: kłuł, od kłuć. [przypis edytorski]

1690. niewytrwany (starop.) — nie do wytrzymania. [przypis edytorski]

1691. powieści (starop.) — tu: opowieści; plotki. [przypis edytorski]

1692. niebespieczny (starop. forma ort.) — dziś popr.: niebezpieczny; groźny. [przypis edytorski]

1693. po wszystkiem (starop.) — po całym [mieście]. [przypis edytorski]

1694. beły (starop. forma) — dziś popr.: były. [przypis edytorski]

1695. pogany (starop. forma) — dziś N.lm: (między) poganami. [przypis edytorski]

1696. tuszyć (starop.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]

1697. wyleżeć się (starop.) — wyleczyć się. [przypis redakcyjny]

1698. rym (starop.) — [tu:] zażegnywanie, zaklęcie czarodziejskie. [przypis redakcyjny]

1699. najwiętsze (starop. forma) — dziś: największe. [przypis edytorski]

1700. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

1701. wszystkę (starop.) — dziś B.lp r.ż: wszystką, tj. całą [moc]. [przypis edytorski]

1702. miedzy (starop.) — dziś popr.: między. [przypis edytorski]

1703. nieprzystojny (starop.) — taki, który nie przystoi (komuś); niewłaściwy, nieodpowiedni. [przypis edytorski]

1704. ladajaki (starop.) — byle jaki; niewielki, nieznaczący. [przypis edytorski]

1705. że afrykańskie między krokodyle (starop.) — przestawienie: że między afrykańskie krokodyle. [przypis redakcyjny]

1706. okrom (starop.) — bez. [przypis edytorski]

1707. namniej (starop.) — dziś: najmniej. [przypis edytorski]

1708. uczciwe (starop.) — honor, uczciwość, cnota. [przypis edytorski]

1709. wcale (starop.) — w całości. [przypis edytorski]

1710. przystaw (starop.) — człowiek przystawiony do kogo dla dozoru, straży lub usługi. [przypis redakcyjny]

1711. niewolej (starop. forma) — dziś Msc.lp r.ż.: (w) niewoli. [przypis edytorski]

1712. na wolej (starop.) — na wolności, na swobodzie (być). [przypis edytorski]

1713. rzeczoną [być] (starop.) — być nazywaną. [przypis edytorski]

1714. lekkość (starop.) — lekceważenie, poniżenie, złe obchodzenie. [przypis redakcyjny]

1715. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

1716. potkać kogo czem (starop.) — zarzucić komu coś. [przypis redakcyjny]

1717. wyrazić (starop.) — [tu:] wyrzucić, wybić. [przypis redakcyjny]

1718. nie miedzyś zwierzmi urosła (starop.) — nie urosłaś między zwierzami. [przypis edytorski]

1719. źwierzmi (starop.) — zwierzami, forma skrócona, porównaj pieśń I, zwr. 63. [przypis redakcyjny]

1720. chybabyś (...) chciała (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: chyba że chciałabyś. [przypis edytorski]

1721. ukować (starop. forma) — ukuć, wykuć. [przypis edytorski]

1722. zawodzić (starop.) — tu: wieść, prowadzić. [przypis edytorski]

1723. niechcesz (starop. forma ort.) — dziś: nie chcesz. [przypis edytorski]

1724. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

1725. tylko (...) co (starop.) — mało, o mało że. [przypis redakcyjny]

1726. do któregobyś (...) bieżeć miała (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką formy trybu przypuszczającego czasownika; inaczej: do którego miałabyś bieżeć (tj. iść, pójść). [przypis edytorski]

1727. zjęci (starop.) — ujęci, złączeni. [przypis edytorski]

1728. ukazały (starop.) — ukazywany, wskazywany; chodziłabyś, palcem ukazała, zamiast: chodziłabyś, ukazywana palcem; rzadkie użycie imiesłowu czynnego w znaczeniu biernym. [przypis redakcyjny]

1729. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec. [przypis edytorski]

1730. poległa na czyjej radzie (starop.) — dziś tylko: polegała na czyjej radzie; zaufała czyjej radzie. [przypis edytorski]

1731. ztamtąd (starop. forma ort.) — dziś: stamtąd. [przypis edytorski]

1732. na koło (starop.) — dziś: wkoło, naokoło. [przypis edytorski]

1733. ustawnie (starop.) — ustawicznie, nieustannie; cały czas. [przypis edytorski]

1734. zawarty (starop.) — zamknięty. [przypis edytorski]

1735. bez wielkich przyczyn — bez istotnych (ważnych itp.) przyczyn. [przypis edytorski]

1736. beły (starop. forma) — dziś popr.: były. [przypis edytorski]

1737. wyszcia (starop. forma) — dziś D.lp: wyjścia. [przypis edytorski]

1738. wątpliwy (starop.) — wątpiący, pełen wątpliwości. [przypis edytorski]

1739. zajźrzeć (starop.) — zazdrościć. [przypis edytorski]

1740. gmach jej zawarty nie bierze wolności (starop.) — szyk przestawny, inaczej: nie odbiera jej wolności zamknięty gmach (tj. może swobodnie z niego wyjść). [przypis edytorski]

1741. sromota (starop.) — hańba, wstyd. [przypis edytorski]

1742. ztąd (starop. forma) — dziś: stąd. [przypis edytorski]

1743. jedwabnica (starop.) — suknia jedwabna. [przypis redakcyjny]

1744. w polubym (...) mieszkała (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: mieszkałabym w polu. [przypis edytorski]

1745. wytrwać (starop.) — tu: przetrwać, przetrzymać. [przypis redakcyjny]

1746. pierwey był (...) nie bił (starop.) — nie biłbyś się wcześniej. [przypis edytorski]

1747. przedemną (starop. forma) — dziś popr.: przede mną. [przypis edytorski]

1748. zemną (starop. forma) — dziś popr.: ze mną. [przypis edytorski]

1749. w łyku (starop.) — w więzach, w niewoli. [przypis edytorski]

1750. niewolą (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: (lekką byś miał) niewolę. [przypis edytorski]

1751. w któremem uwięzła (starop.) — w którym uwięzłam. [przypis edytorski]

1752. myśliła (starop.) — dziś 3.os. lp cz.przesz. r.ż.: myślała. [przypis edytorski]

1753. niepogrzebł (starop. forma) — nie pogrzebał. [przypis edytorski]

1754. niepodobny (starop.) — nieprawdopodobny; niepodobny do prawdy. [przypis edytorski]

1755. niestetysz (starop.) — niestety (ew. konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż: niestetyż). [przypis edytorski]

1756. oszukiwam (starop. forma) — dziś: oszukuję. [przypis edytorski]

1757. swoię (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: swoją. [przypis edytorski]

1758. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

1759. grzeczy (starop.) — [tu:] przystoi, wypada. [przypis redakcyjny]

1760. ladaczego (starop.) — byle czego; czegoś nieznaczącego. [przypis edytorski]

1761. zbroie (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: zbroi. [przypis edytorski]

1762. by (starop.) — jakby, niby. [przypis edytorski]

1763. pono a. ponno (starop.) — pono, ponoć; podobno, prawdopodobnie. [przypis edytorski]

1764. chcę się Kloryndą udać (starop.) — chcę udać [że jestem] Kloryndą. [przypis edytorski]

1765. wyniść (starop. forma) — wyjść. [przypis edytorski]

1766. niech mi pomagają niewinnej zdrady (starop.) — niech mi pomagają w niewinnej zdradzie. [przypis edytorski]

1767. niż (starop.) — tu: zanim. [przypis edytorski]

1768. wyńdzie a. wynidzie (starop. forma) — dziś 3.os. lp cz.przysz: wyjdzie. [przypis edytorski]

1769. naostatek (starop. forma ort.) — dziś: na ostatek; ostatecznie, w końcu. [przypis edytorski]

1770. Kloryndzinę zbroję (starop. forma) — zbroję Kloryndy. [przypis edytorski]

1771. ukwapliwy (starop.) — szybki, pochopny. [przypis edytorski]

1772. snadny (starop.) — łatwy. [przypis edytorski]

1773. ziemie (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: (do) ziemi. [przypis edytorski]

1774. kawtan (starop.) — kaftan. [przypis edytorski]

1775. począć (starop.) — zacząć. [przypis edytorski]

1776. Herkulesowe wrzeciono — Herkules, służąc przez 3 lata u królowej lidyjskiej Omfali, prządł wełnę. [przypis redakcyjny]

1777. zrazu (starop.) — na początku, początkowo. [przypis edytorski]

1778. stąpić (starop.) — postąpić; zrobić krok. [przypis edytorski]

1779. on (starop.) — ten. [przypis edytorski]

1780. z wielą (starop.) — z wieloma (domyślnie: osobami). [przypis edytorski]

1781. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

1782. Kloryndzin znak (starop. forma) — znak Kloryndy. [przypis edytorski]

1783. bojać się (starop. forma) — bać się. [przypis redakcyjny]

1784. godło (starop.) — [tu:] hasło. [przypis redakcyjny]

1785. wrotny (starop.) — sługa zawierający wrota, bramę miejską. [przypis redakcyjny]

1786. łatwie (starop. forma) — łatwo. [przypis edytorski]

1787. pry (starop.) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski]

1788. wzwód (starop.) — most zwodzony. [przypis redakcyjny]

1789. wrotny (starop.) — sługa zawierający wrota, bramę miejską. [przypis redakcyjny]

1790. ktoby beł rzekł, ktoby wierzył (starop.) — konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: kto rzekłby wcześniej (uprzednio, kiedyś itp.), kto wierzyłby. [przypis edytorski]

1791. chrósty (starop. forma ort.) — dziś popr.: chrusty; krzaki; zakryci chrósty: dziś popr. forma N.lm: zakryci chrustami; schowani za krzakami. [przypis edytorski]

1792. więtszy (starop. forma) — większy. [przypis edytorski]

1793. kwapiąc się (starop.) — pośpieszając; idąc szybko. [przypis edytorski]

1794. upatrowała (starop. forma) — upatrywała; przewidywała. [przypis edytorski]

1795. ostroźniejszy (starop. forma) — ostrożniejszy. [przypis edytorski]

1796. sporo (starop.) — tu: szybko. [przypis edytorski]

1797. leży choro (starop.) — użycie właściwe przysłówka przy czasowniku [tj. leży jak?], zamiast dziś używanego przymiotnika; [dziś: leży jaki, jaka, jakie?, chory, chora itd.; red. WL]. [przypis redakcyjny]

1798. przez nię (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: przez nią. [przypis edytorski]

1799. ni o czem (starop.) — dziś: o niczym. [przypis edytorski]

1800. teskliwość (starop.) — tęskliwość, tęsknota. [przypis edytorski]

1801. nie bawić się (starop.) — nie zwlekać. [przypis edytorski]

1802. zarazem (starop.) — zaraz, od razu. [przypis edytorski]

1803. zchorzały (starop. forma ort.) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): schorzały. [przypis edytorski]

1804. odnieść (starop.) — dziś: donieść; zanieść odpowiedź. [przypis edytorski]

1805. wzad (starop.) — do tyłu, z powrotem. [przypis edytorski]

1806. miała bydź zatajoną inszem (starop.) — miała być zatajona przed innymi. [przypis edytorski]

1807. Cynthya a. Cyntia — Artemis [Artemida] (Diana), tak nazwana od góry Cynthos na Delos, gdzie miała się urodzić; miesiąc [tj. księżyc]. [przypis redakcyjny]

1808. miesięczny (starop.) — księżycowy. [przypis edytorski]

1809. którąm (...) znała (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: którą znałam. [przypis edytorski]

1810. niewoley (starop. forma) — dziś Msc.lp r.ż.: (w) niewoli. [przypis edytorski]

1811. po swem panie (starop. forma) — zamiast: po swoim panu; forma starsza prawidłowa, dzisiejsza jest analogiczna do tematów na -u (domu, synu). [przypis redakcyjny]

1812. miesiąc (starop.) — księżyc. [przypis edytorski]

1813. po poświecie (starop.) — w poświacie [księżyca]. [przypis edytorski]

1814. tygrys [się błyszczała] (starop.) — r.ż.; [dziś r.m.: ten tygrys]. [przypis redakcyjny]

1815. obbieżeć (starop. forma) — obejść; obbieżeć gdzie stroną: obejść gdzieś bokiem. [przypis redakcyjny]

1816. ztąd (starop. forma ort.) — dziś popr.: stąd. [przypis edytorski]

1817. prętka (starop. forma ort.) — dziś popr.: prędka. [przypis edytorski]

1818. chciw pomsty (starop.) — żądny zemsty. [przypis edytorski]

1819. znienagła (starop.) — powoli, stopniowo. [przypis edytorski]

1820. upragniony (starop.) — tu: spragniony. [przypis edytorski]

1821. wszytka (starop. forma) — dziś: wszystka, tzn. cała; ze wszystkiej mocy: z całej siły. [przypis edytorski]

1822. w tem (starop. forma) — dziś popr.: wtem; nagle, naraz. [przypis edytorski]

1823. mędrszy (starop. forma) — mądrzejszy. [przypis edytorski]

1824. Polfernów [rodzony] (starop. forma) — D.lp: Polfernowy, Polferna [brat]. [przypis edytorski]

1825. własny (starop.) — właściwy, istotny, prawdziwy. [przypis redakcyjny]

1826. chróście (starop. forma ort.) — dziś Msc.: w chrustach, w krzakach. [przypis edytorski]

1827. Kloryndy samej postrzeżono (starop.) — spostrzeżono samą Kloryndę. [przypis edytorski]

1828. myślił (starop.) — dziś 3.os. lp cz.przesz.: myślał. [przypis edytorski]

1829. we wszystkiem biegu (starop.) — w pełnym biegu. [przypis edytorski]

1830. w onem czesie (starop. forma) — w tym czasie; wówczas, wtedy. [przypis edytorski]

1831. naostatek (starop. forma ort.) — dziś popr.: na ostatek; w końcu. [przypis edytorski]

1832. pogonią (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: (w) pogoń. [przypis redakcyjny]

1833. pracey (starop. forma) — dziś popr. Msc.lm: (po) pracy. [przypis edytorski]

1834. charci (starop. forma) — dziś M.lm: charty. [przypis edytorski]

1835. zbyć skąd (starop.) — odejść, ujść (por. przybyć). [przypis redakcyjny]

1836. prętki (starop. forma) — prędki; szybki. [przypis edytorski]

1837. chróście (starop. forma) — dziś Msc.: w chruście, właśc.: w chrustach, w krzakach. [przypis edytorski]

1838. oną (starop. forma) — tą, ową. [przypis edytorski]

1839. barzo (starop. forma) — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski]

1840. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

1841. co nadalej (starop.) — jak najdalej. [przypis edytorski]

1842. stronić (starop.) — tu: uciekać. [przypis edytorski]

1843. wzad (starop.) — w tył. [przypis edytorski]

1844. wejźrzy (starop. forma) — dziś 3.os.lp: wejrzy. [przypis edytorski]

1845. jeśli (starop.) — tu: czy; Ani wzad weyźrzy, ieśli ią kto goni: nawet nie spojrzy do tyłu, czy ją ktoś [nadal] goni. [przypis edytorski]

1846. okrom (starop.) — oprócz. [przypis edytorski]

1847. wyprzągał (starop. forma) — wyprzęgał. [przypis edytorski]

1848. układła się (starop. forma) — ułożyła się, położyła się. [przypis edytorski]

1849. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

1850. aż kiedy (starop.) — tu: dopóki. [przypis edytorski]

1851. podniózwszy (starop. forma) — dziś: podniósłszy. [przypis edytorski]

1852. ujźrzeć (starop. forma) — dziś: ujrzeć. [przypis edytorski]

1853. on (starop. forma) — ten, ów. [przypis edytorski]

1854. zastanowić się (starop.) — zatrzymać się, ustać. [przypis edytorski]

1855. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

1856. chróściany (starop. forma ort.) — chruściany, zrobiony z chrustu, z gałęzi. [przypis edytorski]

1857. jem (starop. forma) — im. [przypis edytorski]

1858. szedziwy (starop.) — sędziwy. [przypis edytorski]

1859. lesiech (starop. forma) — dziś Msc.lm: (w) lasach. [przypis edytorski]

1860. lubo (starop.) — czy, czy też. [przypis edytorski]

1861. niezbędny (starop.) — tu: brzydki, obrzydły. [przypis redakcyjny]

1862. w młodem lecie (starop.) — za młodu; w czasie, gdy byłem młody. [przypis edytorski]

1863. baczenie (starop.) — tu: rozum. [przypis edytorski]

1864. Memphis — stolica dawnego Egiptu, dziś ruiny. [przypis redakcyjny]

1865. dostało mi się (starop.) — udało mi się; przydarzyło mi się. [przypis edytorski]

1866. siła (starop.) — mnóstwo, wiele. [przypis edytorski]

1867. jako skoro (starop.) — jak najszybciej; szybko. [przypis edytorski]

1868. na ty (starop. forma) — zamiast: na te; zaimek wskazujący, rodzaj nijaki 4 przypadek [tj. B.] liczby mnogiej. [przypis redakcyjny]

1869. lesiech (starop. forma) — dziś Msc.lm: (w) lasach. [przypis edytorski]

1870. mieć zabawę (starop.) — zabawić (gdzieś), przebywać. [przypis edytorski]

1871. prziym (starop. forma) — dziś 2.os.lp trybu rozk.: przyjmij. [przypis edytorski]

1872. miedzy (starop.) — między. [przypis edytorski]

1873. lasy (starop. forma) — dziś B.lm: (między) lasami. [przypis edytorski]

1874. niewczasy (starop.) — niewygody. [przypis edytorski]

1875. gotowamci (...) nagrodzić (starop.) — skrót od: gotowa [jeste]m ci nagrodzić. [przypis edytorski]

1876. wolą (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: wolę. [przypis edytorski]

1877. płakał jej (starop. konstrukcja) — płakał nad nią. [przypis edytorski]

1878. cieszyć (starop.) — pocieszać. [przypis edytorski]

1879. pocichu (starop. forma ort.) — dziś: po cichu [przypis edytorski]

1880. leciech (starop. forma) — dziś Msc.lm: latach; podeszła w leciech: w podeszłym wieku, starsza, stara. [przypis edytorski]

1881. gzło (starop.) — koszula. [przypis redakcyjny]

1882. taśmiana tkanka (starop.) — prosta, gruba tkanina. [przypis redakcyjny]

1883. beła (starop. forma) — dziś popr.: była. [przypis edytorski]

1884. lub, lubo (starop.) — tu: czy, czy też. [przypis edytorski]

1885. zwoływa (starop. forma) — zwołuje. [przypis edytorski]

1886. motowidło — przyrząd służący do odmierzania i zwijania w motki nici lub przędzy. [przypis edytorski]

1887. wkarbować (starop.) — wyciąć, wyrżnąć. [przypis edytorski]

1888. drzewy (starop. forma) — dziś N.lm: (z) drzewami. [przypis edytorski]

1889. odpocznieli kto (starop. forma) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli kto odpocznie. [przypis edytorski]

1890. troskliwy (starop.) — stroskany. [przypis redakcyjny]

1891. liście (starop.) — r.n. [tj. to liście, ono]. [przypis redakcyjny]

1892. kinąć (starop.) — dać znak skinieniem, skinąć, machnąć; także: rzucić, rzucić się. [przypis edytorski]

1893. Echo (mit. gr) — nimfa górska, która za karę od Hery ani sama pierwsza przemówić, ani też, gdy inny mówi, milczeć nie może i cudze słowa powtarza. [przypis redakcyjny]

1894. Echo się tylko głosem ozywała — [tu: ona, ta] Echo jako postać alegoryczna rodzaju żeńskiego. [przypis redakcyjny]

1895. w tem (starop. forma) — wtem; tymczasem, w tym czasie, wtedy. [przypis edytorski]

1896. winować (starop.) — winić; nieba winuje: wini nieba; obarcza winą nieba. [przypis edytorski]

1897. gdzieby (starop.) — gdyby. [przypis edytorski]

1898. zemścić się ślubuie (...) pośmiewiska (starop.) — ślubuje zemścić się za pośmiewisko (jakie z siebie uczynił, szukając jej). [przypis redakcyjny]

1899. naostatek (starop. forma ort.) — dziś popr.: na ostatek; w końcu. [przypis edytorski]

1900. wybłądzić wzad do stanowiska (starop.) — trafić. [przypis redakcyjny]

1901. zastanowić kogo (starop.) — zatrzymać. [przypis edytorski]

1902. wzwód (starop.) — most zwodzony. [przypis edytorski]

1903. pry (starop.) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski]

1904. rany (starop.) — wczesny. [przypis edytorski]

1905. dufać (starop.) — ufać, mieć zaufanie. [przypis edytorski]

1906. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

1907. zdaleka (starop. forma ort.) — dziś: z daleka. [przypis edytorski]

1908. w onej dobie (starop.) — w tym czasie; wówczas; wtedy. [przypis edytorski]

1909. Nie radby się bił (...) z ni-skiem (starop.) — nie rad biłby się z nikim; nie chciałby się z nikim bić. [przypis edytorski]

1910. przytkniony (starop.) — tu: przylegający. [przypis edytorski]

1911. kęs (starop.) — trochę. [przypis edytorski]

1912. zupełny (starop.) — tu: pełny, całkowity. [przypis edytorski]

1913. ztąd (starop. forma ort.) — dziś popr.: stąd. [przypis edytorski]

1914. nie wyńdziesz (starop. forma) — dziś: nie wyjdziesz. [przypis edytorski]

1915. rynstunek (starop. forma) — rynsztunek, tzn. całość uzbrojenia i wyposażenia rycerza, żołnierza itp. [przypis edytorski]

1916. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

1917. gwoli (starop.) — dla (kogoś, czegoś), w celu. [przypis edytorski]

1918. aby się przez mię twych niecnót zemściło (starop.) — aby się [niebo] przeze mnie zemściło za twe niecnotliwe [tj. występne] czyny. [przypis edytorski]

1919. dasz gardło wnetże y pozbędziesz głowy (starop.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; inaczej: wnet [tj. wkrótce] dasz gardło [pod miecz] i zostaniesz pozbawiony głowy. [przypis edytorski]

1920. okrócony (starop.) — pokonany. [przypis edytorski]

1921. światły (starop. forma) — dziś N.lm: (z) światłami. [przypis edytorski]

1922. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

1923. tem czasem (starop. forma) — tymczasem. [przypis edytorski]

1924. paiż a. paiża (starop.) — krótka tarcza metalowa używana przez rycerzy konnych. [przypis edytorski]

1925. jako nabliżej (starop. forma) — dziś: jak najbliżej. [przypis edytorski]

1926. dosiąc (starop. forma) — dziś: dosięgnąć. [przypis edytorski]

1927. zchowało (starop. forma) — dziś: schowało. [przypis edytorski]

1928. Kręci się Rambald, nieborak, y ciało / Prędkością kradnie y tarczą zawiera (starop.) — szybkością usuwa (domyślne: spod ciosów) i tarczą zasłania. [przypis redakcyjny]

1929. prętki (starop. forma ort.) — dziś: prędki. [przypis edytorski]

1930. obraza (starop. forma) — tu: zadawanie obrażeń; zadawanie razów (ciosów). [przypis edytorski]

1931. stalony (starop. forma) — stalowy, ze stali. [przypis edytorski]

1932. sromota (starop. forma) — hańba, wstyd. [przypis edytorski]

1933. hełmuć nie przeciął (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; skrót od: hełmu ci nie przeciął. [przypis edytorski]

1934. żadenby temu (...) nie wierzył (starop.) — nikt nie uwierzyłby temu. [przypis edytorski]

1935. podobno (starop.) — prawdopodobnie, pewnie. [przypis edytorski]

1936. beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski]

1937. w ten czas (starop. forma) — wtenczas, wówczas; wtedy. [przypis edytorski]

1938. zwyciężca (starop. forma) — zwycięzca. [przypis edytorski]

1939. omacnie (starop.) — po omacku. [przypis redakcyjny]

1940. błędny (starop.) — tu: błądzący (w ciemności). [przypis edytorski]

1941. weszcie (starop. forma) — wejście; otwarte weszciu: otwarte dla wejścia. [przypis edytorski]

1942. wyszcie (starop. forma) — wyjście. [przypis edytorski]

1943. bezpiecznie (starop.) — tu: nieostrożnie, niebacznie. [przypis redakcyjny]

1944. zkąd (starop. forma ort.) — dziś popr.: skąd. [przypis edytorski]

1945. pasy (starop. forma) — dziś N.lm: pasami. [przypis edytorski]

1946. wyniść (starop. forma) — wyjść. [przypis edytorski]

1947. Armidzin (starop. forma) — [należący do] Armidy. [przypis edytorski]

1948. łajać (starop.) — narzekać, skarżyć się; ubliżać, znieważać. [przypis edytorski]

1949. winować (starop. forma) — winić. [przypis edytorski]

1950. więtsza (starop. forma) — większa, tj. co więcej, co większe ma znaczenie (por. przeciwstawienie: mniejsza/więtsza); co gorsza. [przypis edytorski]

1951. pry (starop. forma) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski]

1952. ją (starop. forma) — zamiast: nią, 6 przypadek (tj. Msc.) lp od ji, ja, jo (tj.: on, ona, ono). [przypis redakcyjny]

1953. miece (starop. forma) — miota; ciska, rzuca. [przypis edytorski]

1954. rościągniony (starop. forma) — rozciągnięty. [przypis edytorski]

1955. mienić (starop.) — zmieniać, odmieniać. [przypis edytorski]

1956. więtszem (starop. forma) — większym (głosem); głośniejszym, donośniejszym itp. [przypis edytorski]

1957. wyostrzywa (starop. forma) — wyostrza; ostrzy. [przypis edytorski]

1958. miece (starop. forma) — miota; ciska. [przypis edytorski]

1959. nadać się (starop.) — [tu: nadarzyć się, przydarzyć się]; skoroć się nada : [jeśli się] nadarzy sposobność. [przypis redakcyjny]

1960. namiecie (starop. forma) — dziś Msc.lp: (w) namiocie. [przypis edytorski]

1961. mianować (starop.) — tu: wyzwać po imieniu. [przypis edytorski]

1962. nie wyimować (starop.) — nie wymieniać; nie wskazywać po imieniu. [przypis edytorski]

1963. miecąc (starop. forma) — miotając, rzucając; miecąc okiem: rozglądając się. [przypis edytorski]

1964. nie wie o niokiem (starop.) — o nikim nie wie. [przypis edytorski]

1965. od (starop.) — przez; od bojaźni zwyciężony: zwyciężony przez bojaźń. [przypis edytorski]

1966. pry (starop.) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski]

1967. prawy (starop.) — prawdziwy. [przypis edytorski]

1968. gdziebych nie odżałował (starop.) — gdybym nie odżałował. [przypis edytorski]

1969. gdziebym (starop.) — gdybym. [przypis edytorski]

1970. w twej głowie — tu: w twej osobie (jako osobie wodza). [przypis edytorski]

1971. wszystko (starop.) — tu: całe (wszystko wojsko). [przypis edytorski]

1972. wszystkiemby się nam dostało (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką formy przypuszczającej czasownika; inaczej: wszystkim nam dostałoby się (wszyscy bylibyśmy stratni). [przypis edytorski]

1973. władni (starop. forma) — dziś 2.os.lp trybu rozk.: władaj. [przypis edytorski]

1974. sprawa (starop.) — tu: dowództwo; pod twą sprawą: pod twym dowództwem. [przypis edytorski]

1975. gdzieżbych (...) był (starop.) — gdybym był. [przypis edytorski]

1976. wszystka (starop.) — cała. [przypis edytorski]

1977. pożyć (starop.) — zwyciężyć; pokonać. [przypis edytorski]

1978. niźli (starop.) — niż. [przypis edytorski]

1979. kilko (starop.) — jak „tylko”, rodzaj nijaki do nieużywanego przymiotnika. [przypis redakcyjny]

1980. by (starop.) — tu: gdyby. [przypis edytorski]

1981. ona (starop. forma) — ta, owa. [przypis edytorski]

1982. pierwsza krew (starop.) — tu: młodość, dawna krewkość. [przypis edytorski]

1983. nie żyw (starop. forma) — dziś: nieżywy. [przypis edytorski]

1984. dokoczyła (starop. forma) — dokuczyła. [przypis edytorski]

1985. u wszystkiego świata (starop.) — przed całym światem; wobec całego świata. [przypis edytorski]

1986. stać za co (starop.) — wystarczyć; zastępować co; być równym czemu. [przypis edytorski]

1987. czynić (starop.) — tu: walczyć; mieć do czynienia. [przypis edytorski]

1988. ozowie się (starop.) — odzywa się. [przypis edytorski]

1989. nadewszystkie (starop.) — dziś w formie bezosobowej: nade wszystko; bardziej niż wszyscy. [przypis edytorski]

1990. okrom (starop.) — oprócz. [przypis edytorski]

1991. zbyt (starop.) — tu: niezwykle, bardzo. [przypis edytorski]

1992. wyknąć czego (starop.) — przywykać do czego; dzielności wyknie: przywyka do dzielności, nabiera nawyku dzielności. [przypis edytorski]

1993. kiedybym (...) miał (starop.) — gdybym miał. [przypis edytorski]

1994. którzyby beli (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: którzy byliby. [przypis edytorski]

1995. miałbych (starop. forma) — miałbym. [przypis edytorski]

1996. zto (starop.) — za to, do tego. [przypis edytorski]

1997. społem (starop.) — razem, wspólnie. [przypis edytorski]

1998. winszować czego (starop.) — gratulować czego. [przypis edytorski]

1999. w tem (starop. forma) — wtem; tymczasem, w tym czasie, wtedy. [przypis edytorski]

2000. tenem mu odjął (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: ten [miecz] mu odjąłem. [przypis edytorski]

2001. niecierpliwy zwłoki (starop.) — nieznoszący opóźnienia; zniecierpliwiony zwlekaniem. [przypis redakcyjny]

2002. wyńdzie (starop. forma) — dziś 3.os.lp cz. przysz.: wyjdzie. [przypis edytorski]

2003. dostawać czego (starop.) — wystarczać czego; mieć dosyć czego. [przypis edytorski]

2004. podomno (starop.) — podobno; [prawdopodobnie, zapewne]. [przypis redakcyjny]

2005. zemną (starop. forma ort.) — dziś: ze mną. [przypis edytorski]

2006. czynić (starop.) — tu: walczyć; mieć do czynienia. [przypis edytorski]

2007. sam a sam (starop.) — sam na sam. [przypis edytorski]

2008. sromotny (starop.) — haniebny, hańbiący. [przypis edytorski]

2009. Aquilin — rumak Rajmunda. [przypis redakcyjny]

2010. pióry (starop. forma) — dziś N.lm: piórami; tu: strzałami. [przypis edytorski]

2011. nieprzebrniona (starop.) — nie do przebrnięcia. [przypis edytorski]

2012. woda Tagowa — Tag, rzeka na Płw. Iberyjskim, przepływająca dziś przez Hiszpanię i Portugalię, mająca źródło w Górach Iberyjskich, zaś ujście do Oceanu Atlantyckiego w okolicach Lizbony. [przypis edytorski]

2013. kęs (starop.) — trochę. [przypis edytorski]

2014. chłopięcina (starop.) — chłopię; chłopiec. [przypis redakcyjny]

2015. przepych (starop.) — tu: pycha. [przypis redakcyjny]

2016. przerdzały (starop.) — przejrzały, zgrzybiały. [przypis redakcyjny]

2017. jako ogień górolotny rące (starop.) — rączo jak górnolotny [górą lecący] ogień. [przypis edytorski]

2018. wejźrzawszy (starop. forma) — wejrzawszy. [przypis edytorski]

2019. roskazał (starop. forma ort.) — dziś popr.: rozkazał. [przypis edytorski]

2020. raziech (starop. forma) — dziś Msc.lm: (w) razach. [przypis edytorski]

2021. zachwycić (starop. forma) — pochwycić. [przypis edytorski]

2022. którem ogromnego smoku przebito (starop.) — [dziś z B.:] którym przebito (...) smoka. [przypis edytorski]

2023. płaczliwe wojny (starop.) — płacz, łzy wyciskające, opłakane. [przypis redakcyjny]

2024. tróząb (starop.) — [dziś: trójząb]; [por.] przymiotnik: trozęby. [przypis redakcyjny]

2025. Kaukazu — czytaj [czterosylabowo]: Ka-u-ka-zu. [przypis redakcyjny]

2026. miasty (starop. forma) — dziś N.lm: (z) miastami. [przypis edytorski]

2027. niewidomy (starop.) — niewidoczny. [przypis edytorski]

2028. tem czasem (starop. forma) — tymczasem. [przypis edytorski]

2029. półk (starop. forma ort.) — pułk. [przypis edytorski]

2030. niezastąpiony (starop.) — tu: niezajęty (nikt na to miejsce nie wstępował). [przypis edytorski]

2031. pyta o Tankredzie (starop. forma) — dziś: pyta o Tankreda. [przypis edytorski]

2032. ktemu a. k’temu (starop.) — do tego. [przypis edytorski]

2033. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

2034. pry (starop.) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski]

2035. naostatek (starop. forma ort.) — dziś popr.: na ostatek; w końcu. [przypis edytorski]

2036. słowy (starop. forma) — dziś N.lm: słowami. [przypis edytorski]

2037. ukażęć (starop. forma) — skrót od: ukażę ci, pokażę ci. [przypis edytorski]

2038. cóż potem (starop.) — cóż po tym, cóż z tego. [przypis edytorski]

2039. ponno (starop.) — ponoć, podobno; tu: prawdopodobnie. [przypis edytorski]

2040. zepsował (starop. forma) — zepsuł. [przypis edytorski]

2041. raz (starop.) — cios. [przypis edytorski]

2042. niecić się (starop.) — wzniecać, wzbudzać się. [przypis edytorski]

2043. drzewo (starop.) — tu: kopia; drzewce. [przypis edytorski]

2044. żartki a. żardki (starop.) — żwawy, rączy; ognisty. [przypis edytorski]

2045. kinąć (starop.) — dać znak skinieniem, skinąć, machnąć; także: rzucić, rzucić się. [przypis edytorski]

2046. wieże (starop. forma) — dziś: D.lp r.ż: wieży. [przypis edytorski]

2047. kusić (starop.) — tu: próbować. [przypis edytorski]

2048. stalony (starop.) — tu: stalowy. [przypis edytorski]

2049. blach (starop.) — dziś r.ż.: blacha. [przypis edytorski]

2050. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski]

2051. raz (starop.) — cios. [przypis edytorski]

2052. żartkość (starop.) — żwawość, żarliwość. [przypis edytorski]

2053. zdaleka (starop. forma ort.) — dziś: z daleka. [przypis edytorski]

2054. ziemie (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: (z) ziemi. [przypis edytorski]

2055. zdzierżeć (starop.) — zdzierżyć; wytrzymać. [przypis edytorski]

2056. kuźnik (starop.) — kowal. [przypis redakcyjny]

2057. zostawa (starop. forma) — zostaje. [przypis edytorski]

2058. tarcz grabina (starop. forma) — tarcza hrabiego. [przypis edytorski]

2059. on (starop. forma) — ten, ów. [przypis edytorski]

2060. niechcąc (starop. forma ort.) — dziś: nie chcąc. [przypis edytorski]

2061. gdzieby (starop.) — gdyby. [przypis edytorski]

2062. niechciał (starop. forma ort.) — dziś: nie chciał. [przypis edytorski]

2063. ułomione ielca (starop.) — [tu: r.n.; dziś r.m.:] ułamany jelec. [przypis edytorski]

2064. bojce (starop.) — bodźce. [przypis redakcyjny]

2065. Tolozan — Rajmund. [przypis redakcyjny]

2066. niechcąc (starop. forma ort.) — dziś: nie chcąc. [przypis edytorski]

2067. sztuką czynić zapaśnicą (starop.) — walczyć jak zapaśnik. [przypis edytorski]

2068. ztąd (starop. forma ort.) — dziś popr.: stąd. [przypis edytorski]

2069. rączy koń obraca (starop. konstrukcja) — dziś z D.: rączego konia (...). [przypis edytorski]

2070. kusić (starop.) — próbować. [przypis edytorski]

2071. sztyr (starop.) — ster. [przypis edytorski]

2072. Kloryndzine (starop. forma) — D., forma dzierżawcza: należący do Kloryndy. [przypis edytorski]

2073. belt (starop. forma) — bełt; strzała, grot. [przypis edytorski]

2074. zjednamyć łaskę (starop.) — skrót od: zjednamy ci łaskę. [przypis edytorski]

2075. prętki (starop. forma ort.) — dziś popr.: prędki; szybki. [przypis edytorski]

2076. pióry (starop. forma) — dziś N.lm: piórami. [przypis edytorski]

2077. siła (starop.) — mnóstwo, wiele. [przypis edytorski]

2078. obiedwie stronie (starop. forma) — dualis [tj. liczba podwójna; dziś: obydwie strony; red. WL]. [przypis redakcyjny]

2079. drzewo (starop.) — tu: kopia; drzewce. [przypis edytorski]

2080. świeci srogą przez ranę jelity (starop.) — świeci przez srogą [tj. wielką, straszną] ranę jelitami. [przypis edytorski]

2081. cieśniej (starop. forma) — dziś: ciaśniej. [przypis edytorski]

2082. Balnawila — miejscowość Bernaville w płn. Francji, w departamencie Somme. [przypis redakcyjny]

2083. okrom (starop.) — oprócz. [przypis edytorski]

2084. pośli (starop. forma) — dziś popr.: poszli; w prętkie pośli nogi: pośpieszyli, poszli co prędzej. [przypis edytorski]

2085. tyłu ukazywać (starop.) — uciekać. [przypis edytorski]

2086. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

2087. żonie (starop.) — żenie, napada. [przypis redakcyjny]

2088. wżdy (starop.) — przynajmniej, choć, tylko, aby; zgoła, całkiem; przecież, wszakże. [przypis edytorski]

2089. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski]

2090. wały (starop.) — fale; za onymi wały: za tymi wałami (falami). [przypis edytorski]

2091. postaremu (starop. forma ort.) — dziś popr.: po staremu; jak dawniej. [przypis edytorski]

2092. przenamniey (starop.) — przynajmniej. [przypis edytorski]

2093. ono (starop.) — to, owo. [przypis edytorski]

2094. rządny (starop.) — porządny, zorganizowany. [przypis edytorski]

2095. jedno (starop.) — jedynie, tylko; jedno, że: tylko dlatego, że. [przypis edytorski]

2096. beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski]

2097. przejźrzany (starop.) — przejrzany, tj. przewidziany. [przypis edytorski]

2098. bałwany (starop.) — bożki pogańskie; tu: niechrześcijańska religia. [przypis edytorski]

2099. trzaskawica (starop.) — grzmot. [przypis redakcyjny]

2100. stanowić (starop.) — zatrzymywać. [przypis edytorski]

2101. pomagać za kim (starop. konstrukcja) — dziś: pomagać komu. [przypis redakcyjny]

2102. wstręt (starop.) — tu: opór. [przypis edytorski]

2103. dać garła (starop.) — zginąć; dać się zabić (przez podcięcie gardła). [przypis edytorski]

2104. szable (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: (od) szabli. [przypis edytorski]

2105. pokusy piekielne (starop.) — [tu:] diabły. [przypis edytorski]

2106. nie dbać na co (starop. konstrukcja) — dziś: nie dbać o co. [przypis edytorski]

2107. tuszyć czego (starop.) — spodziewać się czego. [przypis edytorski]

2108. na on czas (starop.) — wówczas; wtedy. [przypis edytorski]

2109. okryć się (starop.) — [tu:] wpaść w środek (nieprzyjaciół). [przypis redakcyjny]

2110. inszy (starop.) — inny. [przypis edytorski]

2111. wszystkie [wojsko] (starop.) — całe. [przypis edytorski]

2112. społem (starop.) — razem, wspólnie. [przypis edytorski]

2113. Alekto — jędza piekielna, bogini niezgody. [przypis redakcyjny]

2114. spokoić się (starop.) — uspokajać się. [przypis edytorski]

2115. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

2116. Astragor — bóg piekielny; tu: diabeł. [przypis redakcyjny]

2117. Alekto — jedna z trzech jędz, furii. [przypis redakcyjny]

2118. bez chyby (starop.) — niechybnie; na pewno. [przypis edytorski]

2119. chrześcianom (starop. forma) — dziś: chrześcijanom. [przypis edytorski]

2120. zaczem (starop.) — po czym; tu: w wyniku czego. [przypis edytorski]

2121. ponno (starop.) — ponoć, podobno; tu: prawdopodobnie. [przypis edytorski]

2122. zabiegać (starop.) — tu: zapobiegać. [przypis edytorski]

2123. z trochy (starop.) — z odrobiny. [przypis edytorski]

2124. mieć plac (starop.) — tu: mieć okazję. [przypis edytorski]

2125. Astragor — diabeł. [przypis redakcyjny]

2126. on (starop. forma) — ten, ów. [przypis edytorski]

2127. pytać się o kim (starop.) — dziś: pytać się o kogo. [przypis edytorski]

2128. beł niósł a. był niósł (starop. forma) — konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: niósł wcześniej, uprzednio, kiedyś itp. [przypis edytorski]

2129. Sweno — królewicz szwedzki (w oryg. duński). [przypis redakcyjny]

2130. zeszły (starop.) — podeszły; [w podeszłym wieku; red. WL]. [przypis redakcyjny]

2131. marsowe sprawy — sprawy wojenne, wojenne rzemiosło; sprawy, którym patronuje Mars, tj. bóg wojny w mit. rzym. [przypis edytorski]

2132. chciwość (starop.) — chęć, pragnienie. [przypis edytorski]

2133. najbarziej (starop. forma) — dziś: najbardziej. [przypis edytorski]

2134. przebrany (starop.) — wybrany, wyselekcjonowany. [przypis edytorski]

2135. Tracja — wschodnia część Półwyspu Bałkańskiego. [przypis redakcyjny]

2136. Konstantynopole (starop.) — Konstantynopol. [przypis redakcyjny]

2137. Antyochiiey (starop.) — Antiochii; Antiochijej dostali: zdobyli Antiochię. [przypis edytorski]

2138. beli oblegli (starop. forma) — byli oblegli; konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: oblegli wcześniej, uprzednio, kiedyś itp. [przypis edytorski]

2139. pogłowie (starop.) — ludność (męska). [przypis redakcyjny]

2140. myślili (starop. forma) — myśleli. [przypis edytorski]

2141. kusić się o co (starop.) — próbować czego. [przypis edytorski]

2142. pogoda (starop.) — okazja, sposobność. [przypis edytorski]

2143. beł (starop. forma) — dziś: był; beł zagrzany: był rozochocony, podekscytowany itp. [przypis edytorski]

2144. przybydź (starop. forma) — dziś: przybyć. [przypis edytorski]

2145. w cudzem zalecaniu (starop.) — w wymienianiu cudzych zalet, zasług. [przypis edytorski]

2146. niechciał (starop. forma ort.) — dziś: nie chciał. [przypis edytorski]

2147. przestawać na czyim zdaniu (starop.) — zastosować się do czyjegoś zdania, czyjejś racji. [przypis edytorski]

2148. niebespieczeństwo (starop. forma ort.) — dziś: niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]

2149. potrzeba (starop.) — bitwa, walka. [przypis edytorski]

2150. przyśli (starop. forma) — dziś: przyszli. [przypis edytorski]

2151. ukwapliwy (starop.) — skwapliwy, pochopny. [przypis edytorski]

2152. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

2153. wściągnąć kogo (starop.) — powściągnąć, powstrzymać kogo. [przypis edytorski]

2154. siłaśmy nędze (...) użyli (starop. forma) — przeżyliśmy wiele utrapień; nędze: nędzy. [przypis edytorski]

2155. niewczasyśmy (...) zwyciężyli (starop. forma) — zwyciężyliśmy niewczasy (tj. niewygody, trudy). [przypis edytorski]

2156. beło (starop. forma) — dziś popr.: było. [przypis edytorski]

2157. Kiedyśmy gęste pospinali wozy — w oryginale: Quando un di ci acampammo. Spinanie wozów w tabor, nieznane Tassowi, wprowadza P. Kochanowski stosownie do polskiego sposobu wojowania. [przypis redakcyjny]

2158. nie mało (starop. forma ort.) — niemało (tj. wiele). [przypis edytorski]

2159. ztąd (starop. forma ort.) — dziś popr.: stąd. [przypis edytorski]

2160. rozumieć (starop.) — sądzić, wnioskować. [przypis edytorski]

2161. postaremu (starop. forma ort.) — dziś popr.: po staremu; jak dawniej. [przypis edytorski]

2162. mienić (starop.) — zmieniać, odmieniać. [przypis edytorski]

2163. prawić (starop.) — mówić. [przypis edytorski]

2164. dwie (...) koronie (starop. forma) — dualis [tj. daw. liczba podwójna; dziś: dwie korony; red. WL], porównaj pieśń II, zwr. 89. [przypis redakcyjny]

2165. uczesnictwo (starop. forma) — uczestnictwo. [przypis edytorski]

2166. niezapomionie (starop. forma) — nie zapomni. [przypis edytorski]

2167. ukazował (starop. forma) — ukazywał. [przypis edytorski]

2168. straży zawiódł (starop. forma) — zaprowadził straże; ustawił straże. [przypis edytorski]

2169. obbiedz, obbieżeć (starop.) — obiec, obejść. [przypis redakcyjny]

2170. zbroie (starop. forma) — D.lp r.ż.: zbroi. [przypis edytorski]

2171. troskliwy (starop.) — stroskany; pełen trosk, zmartwień. [przypis edytorski]

2172. larma (starop.) — trwoga, wezwanie do broni. [przypis redakcyjny]

2173. w przód (starop.) — z przodu; najpierw. [przypis edytorski]

2174. inszemi (starop. forma) — innymi. [przypis edytorski]

2175. chocia (starop. forma) — choć, chociaż. [przypis edytorski]

2176. jedno (starop.) — tylko, jedynie. [przypis edytorski]

2177. bystry swój koń nakierował (starop.) — zamiast: swego bystrego konia, por. pieśń III, zwr. 36. [przypis redakcyjny]

2178. kinąć (starop.) — dać znak skinieniem, skinąć, machnąć; także: rzucić, rzucić się. [przypis edytorski]

2179. w onem czesie (starop. forma) — w tym czasie; wówczas, wtedy. [przypis edytorski]

2180. w oczu (starop. forma) — daw. liczba podwójna, dziś: w oczach. [przypis edytorski]

2181. ode (starop.) — z, Sto nas zostało ode dwu tysięcy: zostało nas stu z dwóch tysięcy. [przypis edytorski]

2182. niewiem (starop. forma ort.) — nie wiem. [przypis edytorski]

2183. widzęcy (starop. forma) — dziś imiesłów przysłówkowy: widząc. [przypis edytorski]

2184. mówięcy (starop. forma) — mówiąc. [przypis edytorski]

2185. od nich (starop. forma) — przez nich; krwią od nich naznaczonem śladem: śladem naznaczonym przez nich krwią. [przypis edytorski]

2186. beła (starop. forma) — dziś popr.: była. [przypis edytorski]

2187. niebieski (starop.) — tu: niebiański. [przypis edytorski]

2188. zbroja (...) Wulkanowej (...) roboty — zbroja ukuta przez Hefajstosa (w mit. rzym. Wulkana) dla Achillesa (wg Iliady Homera). [przypis edytorski]

2189. skłóty (starop. forma ort.) — pokłuty. [przypis edytorski]

2190. niepożyty (starop.) — tu: nieprzezwyciężony. [przypis edytorski]

2191. naostatek (starop. forma ort.) — dziś popr.: na ostatek; w końcu. [przypis edytorski]

2192. niestetysz (starop. forma ort.) — niestetyż; niestety. [przypis edytorski]

2193. I nie beł żaden, ktoby go ratował (starop.) — konstrukcja łacińska, zamiast: nie było nikogo (nemo fuit qui), [kto by go ratował]. [przypis redakcyjny]

2194. piersim nastawował (starop. forma) — piersi nadstawowałem; nadstawiałem piersi. [przypis edytorski]

2195. by (starop.) — tu: gdyby. [przypis edytorski]

2196. podjąć śmierć (starop.) — ponieść śmierć. [przypis edytorski]

2197. nię (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: (na) nią. [przypis edytorski]

2198. tylko co (starop.) — mało, o mało że. [przypis redakcyjny]

2199. niewiem (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie wiem. [przypis edytorski]

2200. mdły (starop.) — słaby, osłabiony. [przypis edytorski]

2201. kęs (starop.) — trochę, nieco. [przypis edytorski]

2202. był zaćmił (starop. forma) — konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: zaćmił wcześniej, uprzednio, kiedyś itp. [przypis edytorski]

2203. niepamiętliwy (starop.) — [tu:] odbierający pamięć, przytomność. [przypis redakcyjny]

2204. beł (...) rozeznał (starop. forma) — był rozeznał; konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: rozeznał wcześniej, uprzednio, kiedyś itp. [przypis edytorski]

2205. czułe oczy (starop.) — [tu:] czujne. [przypis redakcyjny]

2206. ospany (starop.) — ospały; [tu:] zaspany. [przypis redakcyjny]

2207. osurowiałe rany (starop.) — [rany] odświeżone, na nowo się krwawiące. [przypis redakcyjny]

2208. w tem (starop. forma) — wtem, naraz, nagle. [przypis edytorski]

2209. przymknąwszy się (starop.) — przemknąwszy się. [przypis edytorski]

2210. podle (starop.) — obok. [przypis edytorski]

2211. ujźrzę (starop. forma) — dziś: ujrzę. [przypis edytorski]

2212. dufać (starop.) — ufać, mieć zaufanie. [przypis edytorski]

2213. nademną (starop. forma ort.) — dziś: nade mną. [przypis edytorski]

2214. rym (starop.) — [tu:] zażegnywanie, zaklęcie czarodziejskie. [przypis redakcyjny]

2215. owszemem się zdał (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: owszem, zdałem się. [przypis edytorski]

2216. czerstwiejszy (starop.) — silniejszy, mocniejszy. [przypis edytorski]

2217. pry (starop.) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski]

2218. małowierny [rozum] (starop.) — mało mający wiary. [przypis redakcyjny]

2219. poddawasz (starop. forma) — dziś 2.os. lp: poddajesz. [przypis edytorski]

2220. sąśmy (starop. forma) — jesteśmy. [przypis redakcyjny]

2221. mieć staranie o kim (starop.) — opiekować się kim. [przypis edytorski]

2222. pojrzy (starop. forma) — spójrz, popatrz. [przypis edytorski]

2223. jednę (starop. forma) — jedną. [przypis edytorski]

2224. pobieży (starop. forma) — pójdzie. [przypis edytorski]

2225. w temem obaczył (starop. forma) — wtem obaczyłem; nagle zobaczyłem. [przypis edytorski]

2226. rościągnionem (starop. forma) — rozciągniętym. [przypis edytorski]

2227. szczerwieniała (starop. forma ort.) — dziś: sczerwieniała. [przypis edytorski]

2228. pierzchliwy (starop.) — szybki. [przypis edytorski]

2229. przez dzięki a. przezdzięki (starop.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

2230. z pogany (starop. forma) — dziś N.lm: z poganami. [przypis edytorski]

2231. czynić (starop.) — tu: walczyć. [przypis edytorski]

2232. zbyć (starop.) — tu: stracić. [przypis edytorski]

2233. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

2234. własny (starop.) — właściwy, istotny, prawdziwy. [przypis redakcyjny]

2235. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

2236. za onemi słowy (starop. forma) — po tych słowach. [przypis edytorski]

2237. beło (starop. forma) — dziś popr.: było. [przypis edytorski]

2238. zemną (starop. forma ort.) — dziś: ze mną. [przypis edytorski]

2239. dzisia (starop. forma) — dzisiaj. [przypis edytorski]

2240. po zwierzęcem śledzie (starop.) — zamiast: [po zwierzęcym] śladzie; por. obiad, po obiedzie. [przypis redakcyjny]

2241. srodzy wilcy i dzicy niedźwiedzie (starop. forma) — dziś: srogie wilki i dzikie niedźwiedzie. [przypis edytorski]

2242. szczenięty (starop. forma) — dziś N.lm: (ze) szczeniętami. [przypis edytorski]

2243. ubierze (starop. forma) — dziś: (w) ubiorze. [przypis edytorski]

2244. potemem ich pożegnał (starop.) — potem ich pożegnałem. [przypis edytorski]

2245. ukwapliwy (starop.) — skwapliwy, pośpieszny. [przypis edytorski]

2246. ponowa (starop.) — nowina. [przypis redakcyjny]

2247. poległ żelazem (starop. konstrukcja) — poległ od żelaza (ablativus instrumienti). [przypis redakcyjny]

2248. synie (starop. forma) — zamiast: [o] synu (por. pieśń VI, zwr. 105). [przypis redakcyjny]

2249. niewiem (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie wiem. [przypis edytorski]

2250. wątpliwy (starop.) — niepewny, niebezpieczny. [przypis redakcyjny]

2251. w on czas (starop.) — wówczas, wtedy. [przypis edytorski]

2252. picowanie (starop.) — szukanie i dostarczanie żywności. [przypis redakcyjny]

2253. cierpliwy (starop.) — tu: wytrzymały, mocny. [przypis redakcyjny]

2254. Rynaldowę, bohaterowę (starop. forma) — forma dzierżawcza, dziś zastąpiona konstrukcją z D.: Rynalda, bohatera. [przypis edytorski]

2255. miąższy (starop.) — gruby. [przypis edytorski]

2256. ptak ten, co dzieci swoje doświadcza słońcem i nie wierzy pierzu — orzeł. [przypis redakcyjny]

2257. widali (starop. forma) — widywali. [przypis edytorski]

2258. widzą go bydź krwią srodze popluskanem (starop. forma) — dziś: widzą, że jest spryskany krwią. [przypis edytorski]

2259. rozbierać (starop.) — rozważać. [przypis edytorski]

2260. roskazał (starop. forma) — rozkazał [przypis edytorski]

2261. picownik (starop.) — osoba wyszukująca i dostarczająca żywność; aprowizator. [przypis redakcyjny]

2262. zawiązany cnotą (starop.) — związany słowem rycerskim. [przypis redakcyjny]

2263. granice (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: granicy. [przypis edytorski]

2264. wszedszy (starop. forma) — wszedłszy. [przypis edytorski]

2265. srzodkiem (starop. forma) — dziś: środkiem. [przypis edytorski]

2266. nie wielka (starop. forma) — dziś: niewielka. [przypis edytorski]

2267. stok (starop.) — źródło. [przypis redakcyjny]

2268. zasadka (starop.) — zasadzka. [przypis edytorski]

2269. beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski]

2270. na obie stronie (starop. forma) — daw. liczba podwójna; dziś: na obie strony. [przypis edytorski]

2271. próżny (starop.) — pusty, opróżniony. [przypis edytorski]

2272. chłopięty (starop. forma) — (z) chłopiętami; z chłopcami. [przypis edytorski]

2273. łep (starop. forma) — dziś popr.: łeb. [przypis edytorski]

2274. nie zarosły (starop. forma ort.) — niezarosły; niezarośnięty; tu w znaczeniu: bez zarostu. [przypis edytorski]

2275. naostatku (starop. forma ort.) — dziś popr.: na ostatku. [przypis edytorski]

2276. mężobójca (starop.) — zabójca, morderca. [przypis edytorski]

2277. Argillan — bohater chrześcijański „na brzegu Trentu zrodzony”. [przypis redakcyjny]

2278. spisz (starop. forma) — śpisz. [przypis edytorski]

2279. siła (starop.) — mnóstwo, wiele. [przypis edytorski]

2280. oczyć (...) snu nie przypuszczają (starop. forma) — oczy ci snu nie przypuszczają. [przypis edytorski]

2281. przezdzięki (starop.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

2282. Trent — rzeka w płd. Włoszech, wpada do Morza Adriatyckiego. [przypis redakcyjny]

2283. zchowany (starop.) — tu: wychowany. [przypis edytorski]

2284. kęs (starop.) — tu: trochę. [przypis edytorski]

2285. dopiero ku dniowi (starop.) — dopiero nad ranem. [przypis edytorski]

2286. larwa (starop.) — maska. [przypis edytorski]

2287. łep (starop. forma ort.) — dziś popr. łeb. [przypis edytorski]

2288. ochrapiała mowa (starop.) — zachrypnięta mowa, ochrypły głos. [przypis redakcyjny]

2289. niedbać na co (starop.) — nie dbać o co. [przypis edytorski]

2290. przyśli (starop. forma) — przyszli; abyście do tegoż nie przyśli: aby wam się to samo nie przydarzyło. [przypis edytorski]

2291. wysoka myśl (starop.) — tu: wzniosła myśl. [przypis edytorski]

2292. błagać kogo (starop.) — [tu:] miękczyć, uśmierzać. [przypis redakcyjny]

2293. siłyć (...) będę dodawała (starop. forma) — siły ci będę dodawała. [przypis edytorski]

2294. wynikać (starop.) — wyglądać, wypływać, wychodzić. [przypis edytorski]

2295. kędy (starop.) — gdzie. [przypis edytorski]

2296. Rynaldów (starop. forma) — Rynaldowy, (należący do) Rynalda. [przypis edytorski]

2297. nie przełomny (starop. forma ort.) — nieprzełomny, tj. niezłomny. [przypis edytorski]

2298. munsztuk (z niem. Mundstück: ustnik) — kiełzno; element uprzęży, którego główną częścią jest wędzidło, zakładany na pysk koński i służący do kierowania koniem; szczególnie: narowistym i nieposłusznym. [przypis edytorski]

2299. lekkość (starop.) — lekceważenie, poniżenie, złe obchodzenie. [przypis redakcyjny]

2300. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

2301. źrze (starop. forma) — żre; pożera. [przypis edytorski]

2302. nie zemszczony (starop. forma) — niepomszczony. [przypis edytorski]

2303. dziwną wam powiem, a powiem prawdziwą (starop.) — domyślne: rzecz (porównaj pieśń IV, zwr. 58). [przypis redakcyjny]

2304. Bogowi (starop. forma) — 3 przypadek [tj. C.] lp, zamiast: Bogu, forma analogiczna do: syn, synowi, dom, domowi. [przypis redakcyjny]

2305. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

2306. ręką, krwią niewinną plugawą (starop.) — tzn. ręką splugawioną niewinną krwią; ręką splugawioną przez rozlew niewinnej krwi. [przypis edytorski]

2307. gdziebyśmy (starop.) — gdybyśmy. [przypis edytorski]

2308. gdzieby (starop.) — gdyby. [przypis edytorski]

2309. napierwsze (starop. forma) — najpierwsze. [przypis edytorski]

2310. nie długoby się ta złość pokarała (starop. forma) — niedługo pokarałaby się ta złość; dziś raczej: niedługo byłaby ta złość pokarana, wkrótce byłaby (...) pokarana. [przypis edytorski]

2311. krwie (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: krwi. [przypis edytorski]

2312. bełby (starop. forma) — dziś: byłby. [przypis edytorski]

2313. szkarady (starop.) — szkaradny. [przypis redakcyjny]

2314. wzgórę (starop. forma) — w górę, wzwyż. [przypis edytorski]

2315. miecze a. miece (starop. forma) — miota; tj. ciska, rzuca. [przypis edytorski]

2316. w garcu (starop. forma) — w garncu, w garnku. [przypis edytorski]

2317. rący (starop.) — rączy; gwałtownie rwący się naprzód. [przypis edytorski]

2318. zawściągnąć (starop.) — powściągnąć, powstrzymać. [przypis edytorski]

2319. baczny (starop.) — uważny, rozumny. [przypis edytorski]

2320. odmienny (starop.) — zmienny. [przypis redakcyjny]

2321. na larmę wołają (starop.) — biją na alarm. [przypis edytorski]

2322. insze (starop.) — inne. [przypis edytorski]

2323. podle (starop.) — obok. [przypis edytorski]

2324. szczyry (starop. forma) — szczery; szczyra potwarz: wierutna potwarz. [przypis edytorski]

2325. troskliwy (starop.) — stroskany. [przypis redakcyjny]

2326. weźmi (starop. forma) — weź. [przypis edytorski]

2327. zdyim (starop. forma) — zdejmij. [przypis edytorski]

2328. jem (starop. forma) — dziś C.lm: im. [przypis edytorski]

2329. nadzieie (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: nadziei. [przypis edytorski]

2330. zupełny (starop.) — tu: pełny. [przypis edytorski]

2331. kinąć (starop.) — dać znak skinieniem, skinąć, machnąć; także: rzucić, rzucić się. [przypis edytorski]

2332. w onej dobie (starop.) — w tym czasie; wówczas; wtedy. [przypis edytorski]

2333. tuszyć (starop.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]

2334. w takiememli to u was poważeniu (starop. forma) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy w takim [jest]em to u was poważaniu; czy tak to mnie szanujecie. [przypis edytorski]

2335. płonny (starop.) — próżny; tu: bezpodstawny. [przypis edytorski]

2336. sadzić się na czym (starop.) — opierać się na czym. [przypis edytorski]

2337. snadź (starop.) — widocznie. [przypis edytorski]

2338. sprosność (starop.) — okropność, plugawość, nieobyczajność. [przypis edytorski]

2339. niezasromany (starop. forma) — niezawstydzony, niezhańbiony. [przypis edytorski]

2340. miasto (starop.) — zamiast. [przypis edytorski]

2341. wyskakował (starop. forma) — wyskakiwał. [przypis edytorski]

2342. jednej twarzy (starop.) — samej twarzy; tylko twarzy. [przypis edytorski]

2343. profos (daw.) — dowódca żandarmerii wojskowej; aresztu wojskowego. [przypis edytorski]

2344. przydzie (starop. forma) — przyjdzie. [przypis edytorski]

2345. okrócić (starop.) — poskromić, pokonać. [przypis edytorski]

2346. zęby (starop. forma) — (z) zębami. [przypis edytorski]

2347. przedeń (starop. forma) — przed nim. [przypis edytorski]

2348. mieczmi (starop. forma) — zamiast: mieczami (por. pieśń I, zwr. 63 i pieśń VI, zwr. 73). [przypis redakcyjny]

2349. miecze (starop. forma) — miota, rzuca, ciska. [przypis edytorski]

2350. wątpliwy (starop.) — pełen zwątpienia, wątpliwości. [przypis edytorski]

2351. pułnoc (starop. forma ort.) — północ. [przypis edytorski]

2352. Armidzina — (należąca do) Armidy. [przypis edytorski]

2353. on (starop. forma) — ten, ów. [przypis edytorski]

2354. beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski]

2355. jakoby życzyła (starop. forma) — jakby sobie życzyła; jakby chciała. [przypis edytorski]

2356. rodny (starop.) — urodzajny; rodne zagony: urodzajne pola. [przypis redakcyjny]

2357. ukwapliwy (starop. forma) — skwapliwy. [przypis edytorski]

2358. prętki (starop. forma) — prędki. [przypis edytorski]

2359. loty (starop. forma) — dziś N.lm: lotami. [przypis edytorski]

2360. w onem czesie (starop. forma) — w tym czasie; wówczas, wtedy. [przypis edytorski]

2361. inszych (starop. forma) — innych. [przypis edytorski]

2362. namężniejszy (starop. forma) — najmężniejszy. [przypis edytorski]

2363. beli (starop. forma) — dziś popr.: byli. [przypis edytorski]

2364. pewnam (starop. forma) — skrót od: pewna [jeste]m. [przypis edytorski]

2365. poraziem (starop. forma) — porazimy; pobijemy. [przypis edytorski]

2366. rostyrki (starop.) — rozterki; rozdźwięki, kłótnie; rostyrków: dziś D.lm, dziś: rozterek. [przypis edytorski]

2367. błędne roty (starop.) — oddziały koczownicze. [przypis redakcyjny]

2368. Po wszystkiey prawie nad którego ziemi/ Sroższego wieki tamteczne nie miały (starop.) — zamiast: Nad którego wieki tamteczne nie znały sroższego po wszystkiej prawie ziemi. [przypis redakcyjny]

2369. w Turczech (starop. forma) — w Turcji. [przypis edytorski]

2370. meandrowa woda — Meander, rzeka w Azji Mniejszej, wpada do Morza Ikaryjskiego nieopodal Miletu; słynna z nader krętego biegu. [przypis redakcyjny]

2371. sangrowa woda — rzeka Sangarios w Bitynii w Azji Mniejszej, uchodzi do Morza Czarnego. [przypis redakcyjny]

2372. Mizowie — mieszkańcy krainy Mizji w Azji Mniejszej. [przypis redakcyjny]

2373. Lidowie — mieszkańcy Lidii, krainy leżącej w Azji Mniejszej. [przypis redakcyjny]

2374. pontskie narody — [ludy] mieszkające w krainie Pontus nad Morzem Czarnym w Azji Mniejszej. [przypis redakcyjny]

2375. bityńskie narody — [mieszkańcy Bitynii]; Bitynia: kraina w Azji Mniejszej, oddzielona od Europy Morzem Marmara. [przypis redakcyjny]

2376. azyjski (starop. forma) — azjatycki. [przypis edytorski]

2377. nie raz (starop. forma ort.) — dziś: nieraz. [przypis edytorski]

2378. inszy (starop.) — inny. [przypis edytorski]

2379. mu (...) beł rad (starop.) — był mu rad; był mu przychylny. [przypis edytorski]

2380. ważyć kogo (starop.) — poważać kogo; szanować. [przypis edytorski]

2381. przypowiedzieć służbę komu (starop.) — przyjąć na służbę. [przypis redakcyjny]

2382. łatwie (starop.) — łatwo. [przypis edytorski]

2383. w koło (starop. forma ort.) — wkoło; wokół. [przypis edytorski]

2384. bojce (starop.) — bodźce. [przypis redakcyjny]

2385. wątpliwe zamysły (starop.) — wątpliwości. [przypis edytorski]

2386. zawój — turban; nakrycie głowy noszone przez Arabów i Hindusów: kilkumetrowa szarfa (pas materiału) w specjalny sposób zawinięta na głowie. [przypis edytorski]

2387. zmarska (starop.) — zmarszczka. [przypis redakcyjny]

2388. delia — w oryginale: la veste oltra il ginochio al piègli cade; [delia: element ubioru męskiego szlachty polskiej w XVI w., strój pochodzenia orientalnego: noszony na żupanie nieprzepasany rodzaj płaszcza narzuconego na ramiona, często podbity i wykańczany futrem, z krótkimi, luźnymi rękawami i kołnierzem; red. WL]. [przypis redakcyjny]

2389. wypusty (starop.) — wyłogi, brzeg u sukni lub rękawa, inną materią wyłożony. [przypis redakcyjny]

2390. cięgły (starop.) — [tu] w znaczeniu biernym: ciągniony, tj. taki, który się da ciągnąć. [przypis redakcyjny]

2391. pogodny (starop.) — dogodny, sposobny. [przypis edytorski]

2392. wrychle (starop.) — rychło, szybko, wkrótce. [przypis edytorski]

2393. ztąd (starop. forma ort.) — dziś popr.: stąd. [przypis edytorski]

2394. takli zwycięstwa są (starop. forma) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy takie są zwycięstwa, czy to są zwycięstwa. [przypis edytorski]

2395. wspomni (starop. forma) — wspomnij. [przypis edytorski]

2396. nagi (starop.) — [tu:] bez zbroi. [przypis redakcyjny]

2397. zanadrze (starop.) — miejsce na piersiach pod wierzchnim ubraniem; w zanadrze, tu: do wnętrza. [przypis edytorski]

2398. pochutnywać sobie (starop.) — unosić się radością. [przypis redakcyjny]

2399. nie człowiekiemeś (starop. forma) — skrót od: nie człowiekiem [jest]eś. [przypis edytorski]

2400. wszystkę (starop. forma) — wszystką; całą. [przypis edytorski]

2401. moję (starop. forma) — moją. [przypis edytorski]

2402. rzekszy (starop. forma) — dziś: rzekłszy. [przypis edytorski]

2403. słowy (starop. forma) — dziś N.lm: słowami. [przypis edytorski]

2404. bieży (starop. forma) — idzie, ucieka. [przypis edytorski]

2405. swoję (starop. forma) — swoją. [przypis edytorski]

2406. po zeszciu (starop. forma) — po zejściu; po zajściu (słońca), po zachodzie (słońca). [przypis edytorski]

2407. miasto (starop.) — zamiast. [przypis edytorski]

2408. larwa (starop.) — maska; daw.: duch, demon. [przypis edytorski]

2409. abis a. abys (starop.) — otchłań [tu: jako nazwa własna]. [przypis redakcyjny]

2410. nadół (starop. forma) — na dół. [przypis edytorski]

2411. ponno (starop.) — ponoć, podobno; tu: prawdopodobnie. [przypis edytorski]

2412. bezpieczny (starop.) — tu: pewny. [przypis redakcyjny]

2413. złodziejskie (starop.) — przysłówek, dziś: po złodziejsku, w złodziejski sposób. [przypis redakcyjny]

2414. nagi (starop.) — [tu:] bez zbroi. [przypis redakcyjny]

2415. łatwie (starop. forma) — łatwo. [przypis edytorski]

2416. przeszcie (starop. forma) — przejście. [przypis edytorski]

2417. puśćcie to na mię (starop.) — zostawcie to mnie. [przypis edytorski]

2418. snadnie (starop.) — łatwo. [przypis edytorski]

2419. dzisia (starop. forma) — dzisiaj. [przypis edytorski]

2420. tuszyć (starop.) — tu: dawać nadzieję. [przypis edytorski]

2421. byli wyszli (starop. forma) — konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: wyszli wcześniej, uprzednio, kiedyś itp. [przypis edytorski]

2422. posłuchy (starop.) — czaty. [przypis redakcyjny]

2423. zkąd (starop. forma ort.) — dziś popr.: skąd. [przypis edytorski]

2424. miał swoje otuchy (starop.) — spodziewał się. [przypis edytorski]

2425. wzad (starop.) — w tył. [przypis edytorski]

2426. mieć się do sprawy (starop.) — tu: przygotowywać się do walki. [przypis edytorski]

2427. wraz (starop.) — naraz, nagle. [przypis edytorski]

2428. głośnie (starop. forma) — głośno. [przypis edytorski]

2429. Flegetont (mit. gr) — [nazwa] od greckiego φλεγω: goreję; ognista rzeka piekielna. [przypis redakcyjny]

2430. na straży (starop. forma) — dziś B.: na straż; na straży przypadnie: wpadnie na straż, dopadnie straży. [przypis edytorski]

2431. nie dobrze (starop. forma ort.) — niedobrze; nie w pełni. [przypis edytorski]

2432. sprawiony (starop.) — przygotowany. [przypis edytorski]

2433. przed niem (starop. forma) — przed nim. [przypis edytorski]

2434. przeszcie (starop. forma) — przejście; przeszcia bronić: nie pozwalać przejść. [przypis edytorski]

2435. stalony (starop.) — stalowy, ze stali. [przypis edytorski]

2436. wzgórę (starop. forma) — w górę, wzwyż. [przypis edytorski]

2437. okrócić (starop.) — poskromić, pokonać. [przypis edytorski]

2438. laty (starop. forma) — latami; laty nachylony: nachylony przez lata, pochylony z wiekiem. [przypis edytorski]

2439. piąci (starop. forma) — pięciu (synów). [przypis edytorski]

2440. wyknęli (starop. forma) — przywykali. [przypis edytorski]

2441. wczas (starop.) — tu: w porę. [przypis edytorski]

2442. przykłady (starop. forma) — [za] przykładami. [przypis edytorski]

2443. kędy (starop.) — gdzie. [przypis edytorski]

2444. szkarady (starop.) — szkaradny. [przypis edytorski]

2445. one (starop. forma) — te, owe. [przypis edytorski]

2446. matki posłuszne mistrzyniej (starop.) — szyk przestawny; dziś: posłuszne matce mistrzyni. [przypis edytorski]

2447. macierze (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: (z) macierzy; tzn. (z) matki. [przypis edytorski]

2448. imo (starop.) — mimo; puszczać imo się: puszczać mimo siebie, puszczać bokiem, omijać. [przypis edytorski]

2449. syny (starop. forma) — [za] synami. [przypis edytorski]

2450. wszystka sześć (starop. forma) — cała szóstka, wszyscy w sześciu. [przypis edytorski]

2451. rohatyna (starop.) — inaczej: rogacina; rodzaj włóczni służącej głównie do pchnięć, mierzącej ok. 3 m długości i zaopatrzonej w hak przy grocie, zapobiegający ugrzęźnięciu broni po zadaniu ciosu. [przypis edytorski]

2452. z obie stronie (starop. forma) — z obu stron. [przypis edytorski]

2453. tasak (starop.) — miecz krótki, szeroki; puginał. [przypis redakcyjny]

2454. podeń (starop. forma) — pod niego. [przypis edytorski]

2455. dosiąc (starop. forma) — dziś popr.: dosięgnąć. [przypis edytorski]

2456. łep (starop. forma) — dziś popr.: łeb. [przypis edytorski]

2457. mięszać (starop. forma) — mieszać; tu: łączyć. [przypis edytorski]

2458. przez dzięki (starop.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis edytorski]

2459. zostawowała (starop. forma) — zostawała. [przypis edytorski]

2460. śmiali się błędowi (starop. forma) — śmiali się z błędu, śmiali się z pomyłki. [przypis edytorski]

2461. łep (starop. forma ort.) — dziś popr.: łeb. [przypis edytorski]

2462. rościęty (starop. forma) — rozcięty. [przypis edytorski]

2463. nie więcej ociec (starop.) — już nie ojciec. [przypis edytorski]

2464. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

2465. ponno (starop.) — ponoć, podobno; tu: prawdopodobnie. [przypis edytorski]

2466. że konające nie patrzył na syny — przestawienie: że nie patrzył na konające syny [tj. dziś: na konających synów; red. WL]. [przypis redakcyjny]

2467. gdzieby (starop.) — gdyby; jeśli by [nie zgubił, nie stracił]. [przypis edytorski]

2468. krwie (starop. forma) — dziś B.lp. r.ż.: krwi. [przypis edytorski]

2469. takli to wzgardzona (starop. forma) — zdanie eliptyczne, konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy tak [jest] wzgardzona. [przypis edytorski]

2470. za oną (...) za onem (starop. forma) — za tą, za tym. [przypis edytorski]

2471. beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski]

2472. otfartey (starop. forma ort.) — otwartej. [przypis edytorski]

2473. jako na Tatrach — oryginał: Come nell’ Appenin, [tj. w Apeninach; red. WL]. [przypis redakcyjny]

2474. Jowiszów (starop. forma) — Jowiszowy; dziś forma D.: Jowisza (gniew). [przypis edytorski]

2475. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski]

2476. Aquilony — wiatry północne. [przypis edytorski]

2477. z obojej strony (starop. forma) — daw. liczba podwójna; dziś: z obu stron. [przypis edytorski]

2478. niebłagany (starop.) — nieubłagany, srogi. [przypis redakcyjny]

2479. Frąca zabił — dodane w przekładzie, w oryginale wymienieni tylko Dragutto, Guilberto i Filippo Ariadeno. [przypis redakcyjny]

2480. pierzysta trzcina — strzała. [przypis redakcyjny]

2481. rohatyna (starop.) — inaczej: rogacina; rodzaj włóczni służącej głównie do pchnięć, mierzącej ok. 3 m długości i zaopatrzonej w hak przy grocie, zapobiegający ugrzęźnięciu broni po zadaniu ciosu. [przypis edytorski]

2482. oną (starop. forma) — tą, ową. [przypis edytorski]

2483. mieszanina (starop.) — [zamieszanie; tu:] bitwa bezładna; [oną mieszaniną: w tej bezładnej bitwie; red. WL]. [przypis redakcyjny]

2484. w tem (starop. forma) — wtem, naraz, nagle. [przypis edytorski]

2485. rosproszony (starop. forma ort.) — rozproszony. [przypis edytorski]

2486. co raz (starop. forma) — coraz; wciąż. [przypis edytorski]

2487. beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski]

2488. być tej otuchy (starop.) — mieć taką nadzieję. [przypis edytorski]

2489. larma (starop.) — trwoga, wezwanie do broni. [przypis edytorski]

2490. zastanowić się (starop.) — zatrzymać się. [przypis edytorski]

2491. zajdzi (starop. forma) — tryb rozkazujący, zamiast: zajdź; porównaj pieśń III, zwr. 27. [przypis redakcyjny]

2492. wstręt (starop.) — tu: sprzeciw, opór. [przypis edytorski]

2493. tem czasem (starop. forma) — tymczasem; w tym czasie. [przypis edytorski]

2494. w on czas (starop.) — wówczas, wtedy. [przypis edytorski]

2495. potkać się (starop.) — spotkać się; pojedynkować się. [przypis edytorski]

2496. Wisła — w oryginale: il Po. [przypis redakcyjny]

2497. wsi (starop. forma) — dziś B.lm: wsie. [przypis edytorski]

2498. powodzi (starop. forma) — dziś B.lm: powodzie. [przypis edytorski]

2499. umarzły [śnieg] (starop.) — zmarzły. [przypis redakcyjny]

2500. kilką rogów (starop. forma) — kilkoma rogami [bodzie]. [przypis edytorski]

2501. dań (starop.) — danina, lenno. [przypis edytorski]

2502. baltycka woda — Bałtyk, Morze Bałtyckie. [przypis edytorski]

2503. prawić (starop.) — mówić. [przypis edytorski]

2504. bić je będziecie (starop.) — pobijecie ich. [przypis edytorski]

2505. mieczmi (starop. forma) — mieczami. [przypis edytorski]

2506. krwią ściekłe role (starop.) — skrwawione pola. [przypis edytorski]

2507. skłonić wodze (starop.) — skierować za pomocą wodzy (cugli) konia. [przypis redakcyjny]

2508. podeń (starop. forma) — pod niego. [przypis edytorski]

2509. szańcować się (starop.) — okopywać się, kopać szańce. [przypis edytorski]

2510. czynić (starop.) — tu: bić się. [przypis edytorski]

2511. okrom (starop.) — bez. [przypis edytorski]

2512. zapomniałe (starop. forma) — niepamiętliwe [pióro]. [przypis redakcyjny]

2513. goniec — [tu: goniec taki jak] na turniejach, w pojedynku. [przypis redakcyjny]

2514. wziąwszy serce (starop.) — odzyskawszy odwagę. [przypis edytorski]

2515. odpierać nieprzyjołom (starop. konstrukcja) — dziś: odpierać nieprzyjaciół. [przypis redakcyjny]

2516. niźli (starop.) — niż. [przypis edytorski]

2517. przemagać (starop.) — uzyskiwać przewagę. [przypis edytorski]

2518. Auster — wiatr południowy. [przypis redakcyjny]

2519. Aquilon — wiatr północny. [przypis redakcyjny]

2520. złożyć (starop.) — ustąpić, spuścić. [przypis redakcyjny]

2521. wał (starop.) — fala. [przypis edytorski]

2522. w onej porze (starop. forma) — w tym czasie; wtedy. [przypis edytorski]

2523. przemagać (starop.) — uzyskiwać przewagę; zwyciężać. [przypis edytorski]

2524. obiedwie (...) stronie (starop. forma) — obydwie strony. [przypis edytorski]

2525. beło (starop. forma) — dziś popr.: było. [przypis edytorski]

2526. brona (starop.) — brama. [przypis edytorski]

2527. I krwią swych panów namioty pomoczył (starop.) — [chodzi o] panów, [tj.] właścicieli namiotów. [przypis redakcyjny]

2528. z posiłki świeżemi (starop. forma) — ze świeżymi posiłkami. [przypis edytorski]

2529. przyście (starop.) — przyjście; nadejście. [przypis edytorski]

2530. potkać się (starop.) — tu: potykać się; pojedynkować się; walczyć. [przypis edytorski]

2531. mieć na pieczy (starop.) — opiekować się, dbać (o kogo). [przypis edytorski]

2532. beli (starop. forma) — dziś popr.: byli. [przypis edytorski]

2533. rucho (starop.) — ruch. [przypis redakcyjny]

2534. inszemi (starop. forma) — innymi. [przypis edytorski]

2535. Pod Maiestatem bogini siedziała — mowa o Fortunie. [przypis redakcyjny]

2536. ztamtąd (starop. forma) — stamtąd. [przypis edytorski]

2537. prawić (starop.) — mówić. [przypis edytorski]

2538. abis a. abys (starop.) — otchłań; tu: jako nazwa własna. [przypis redakcyjny]

2539. pierzchliwy (starop.) — szybki. [przypis redakcyjny]

2540. może (starop.) — [tu:] można. [przypis redakcyjny]

2541. zwać może leniwe (starop.) — zamiast: można zwać leniwe; [można nazwać leniwymi]. [przypis redakcyjny]

2542. ony (starop.) — one, 1 przypadek [tj. M.] lm, porównaj pieśń I, zwr. 74. [przypis redakcyjny]

2543. chocia (starop. forma) — chociaż; tu: pomimo że. [przypis edytorski]

2544. przez dzięki (starop.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

2545. Acheront — rzeka w podziemiu, podziemie, piekło. [przypis redakcyjny]

2546. biczmi (starop. forma) — zamiast: biczami, porównaj pieśń I, zwr. 63 itp. [przypis redakcyjny]

2547. one (starop. forma) — te, owe. [przypis edytorski]

2548. porównywać (starop.) — równać, równo się obchodzić. [przypis redakcyjny]

2549. niebłagany (starop.) — nieubłagany, srogi. [przypis redakcyjny]

2550. na przód nic nie dała (starop.) — nie dała przewagi, nie dała pierwszeństwa; wcale nie ustępowała. [przypis edytorski]

2551. puł (starop. forma ort.) — pół. [przypis edytorski]

2552. nieuchronny (starop.) — taki, przed którym nie sposób się uchronić. [przypis edytorski]

2553. Kloryndzin (starop. forma) — należący do Kloryndy. [przypis edytorski]

2554. krtań przecięty (starop.) — r.m.; krtaniem zamiast: krtanią; por. Potocki Wojna chocimska, gdzie także „krtań” rodzaju męskiego. [przypis redakcyjny]

2555. pogany (starop. forma) — pogan [siekła]. [przypis edytorski]

2556. przejrzano o nich (starop.) — sądzono [ich], zapadł [na nich] wyrok. [przypis redakcyjny]

2557. Ośmid — w oryginale: Osmida, imię własne saraceńskie. [przypis redakcyjny]

2558. zkrwawione (starop. forma ort.) — dziś: skrwawione. [przypis edytorski]

2559. rany (starop.) — wczesny. [przypis edytorski]

2560. z wolej (starop. forma) — z woli. [przypis edytorski]

2561. z prętka (starop. forma ort.) — prędko. [przypis edytorski]

2562. lub złą, lub dobrą (starop.) — czy złą, czy dobrą. [przypis edytorski]

2563. kosa (starop.) — warkocz. [przypis edytorski]

2564. kopyty (starop. forma) — kopytami. [przypis edytorski]

2565. prętki (starop. forma ort.) — prędki. [przypis edytorski]

2566. rże (starop. forma) — zamiast: rży, czas teraźniejszy, 3.os. lp od: rżeć. [przypis redakcyjny]

2567. plecu (starop. forma) — (po) plecach. [przypis edytorski]

2568. odkryły świat (starop.) — [tu] w znaczeniu biernym: odkryty, jasny świat. [przypis redakcyjny]

2569. zbroje (starop. forma) — zbroi. [przypis edytorski]

2570. potrętwiały (starop. forma) — odrętwiały, zdrętwiały. [przypis edytorski]

2571. inszemi (starop. forma) — [za] innymi. [przypis edytorski]

2572. przeganiać z kogo (starop.) — szydzić z kogo. [przypis redakcyjny]

2573. słowy (starop. forma) — dziś N.lm: słowami. [przypis edytorski]

2574. nie długo (starop. forma) — niedługo. [przypis edytorski]

2575. przejźrzeć (starop.) — przejrzeć, tu: przewidzieć. [przypis edytorski]

2576. umrzy (starop. forma) — umrzyj. [przypis edytorski]

2577. przez dzięki (starop.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

2578. co to wiesz (starop.) — [tu:] który wiesz. [przypis edytorski]

2579. koń miał pod sobą podobny do śniegu (starop. forma) — dziś konstrukcja z formami w D.: konia miał pod sobą podobnego (...). [przypis edytorski]

2580. w miesiące tkanem złotogłowie (starop. forma) — w złotogłowiu tkanym w księżyce. [przypis edytorski]

2581. z strony (starop.) — z boku. [przypis edytorski]

2582. skłół (starop. forma ort.) — skłuł; tu: przekłuł. [przypis edytorski]

2583. cóż potem (starop.) — cóż po tym; cóż z tego. [przypis edytorski]

2584. przez dzięki (starop.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

2585. znienagła (starop.) — z wolna, powoli, stopniowo, niepostrzeżenie. [przypis edytorski]

2586. puł (starop. forma ort.) — pół. [przypis edytorski]

2587. wszcząt (starop.) — doszczętnie. [przypis edytorski]

2588. zepsowany (starop. forma) — zepsuty. [przypis edytorski]

2589. on (starop. forma) — ten, ów. [przypis edytorski]

2590. mało miał na tem (starop.) — mało mu tego było. [przypis edytorski]

2591. tem czasem (starop. forma ort.) — tymczasem. [przypis edytorski]

2592. paiż a. paiża (starop.) — krótka tarcza metalowa używana przez rycerzy konnych. [przypis edytorski]

2593. nie raz (starop. forma ort.) — dziś: nieraz. [przypis edytorski]

2594. cierpliwy (starop.) — [tu:] pełen cierpień. [przypis redakcyjny]

2595. błędy (starop.) — błądzenie, błąkanie. [przypis redakcyjny]

2596. po jelca (starop. forma) — po jelec, tj. po rękojeść broni. [przypis edytorski]

2597. namniej (starop. forma) — najmniej. [przypis edytorski]

2598. odjąć serce (starop.) — odjąć odwagę. [przypis edytorski]

2599. najeźnik (starop. forma) — dziś: najeźdźca. [przypis edytorski]

2600. by (starop.) — tu: choćby. [przypis edytorski]

2601. niewyliczyłbych (starop. forma) — nie wyliczyłbym. [przypis edytorski]

2602. od (starop.) — przez; od tych wojowników pobitych: pobitych przez tych wojowników. [przypis edytorski]

2603. co raz to (starop. forma ort.) — coraz to. [przypis edytorski]

2604. okrótny (starop. forma ort.) — okrutny. [przypis edytorski]

2605. nielutościwy (starop.) — nielitościwy; bezlitosny. [przypis edytorski]

2606. ukwapliwy (starop.) — pospieszny; pochopny. [przypis edytorski]

2607. wycieczka (starop.) — tu: wyprawa wojenna, wypad. [przypis edytorski]

2608. z gury (starop. forma ort.) — z góry. [przypis edytorski]

2609. pospołu (starop.) — razem. [przypis edytorski]

2610. z Turki (starop. forma) — dziś: z Turkami. [przypis edytorski]

2611. surowie (starop. forma) — surowo. [przypis edytorski]

2612. bawić się (starop.) — tu: zwlekać. [przypis edytorski]

2613. naostatek (starop. forma ort.) — dziś: na ostatek; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski]

2614. ludzie sprawą swe uwodzić chcieli (starop.) — chcieli swych ludzi wyprowadzić w szyku bojowym. [przypis edytorski]

2615. w gurę (starop. forma) — w górę. [przypis edytorski]

2616. tem czasem (starop. forma ort.) — tymczasem. [przypis edytorski]

2617. tchnąć (starop.) — ciężko oddychać, dychać. [przypis redakcyjny]

2618. mdły (starop.) — słaby. [przypis edytorski]

2619. stępy — składające się z misy i ubijaka urządzenie do łuskania oraz rozdrabniania na kaszę ziaren zbóż. [przypis edytorski]

2620. na obie stronie (starop. forma) — daw. liczba podwójna; dziś: na obie strony. [przypis edytorski]

2621. rozbierać (starop. forma) — rozważać. [przypis edytorski]

2622. wątpliwy (starop.) — wątpiący, wahający się. [przypis redakcyjny]

2623. jeśli (starop.) — tu: czy. [przypis edytorski]

2624. dotkliwy (starop.) — dokuczliwy, zjadliwy [język]. [przypis redakcyjny]

2625. czyli (starop.) — tu: czy też. [przypis edytorski]

2626. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski]

2627. sromota (starop.) — hańba, wstyd. [przypis edytorski]

2628. tył czyjś widzieć (starop.) — oglądać czyjąś ucieczkę. [przypis edytorski]

2629. śmiele (starop. forma) — śmiało. [przypis edytorski]

2630. nieprzyjaciel sroższy się jem wrócę (starop.) — wrócę jako [jeszcze] sroższy ich nieprzyjaciel. [przypis edytorski]

2631. od którego (starop. forma) — przez którego. [przypis edytorski]

2632. beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski]

2633. błędy (starop.) — błądzenie, błąkanie. [przypis redakcyjny]

2634. zoczyć (starop. forma) — zobaczyć; dostrzec. [przypis edytorski]

2635. dołoma (starop.) — dołman, szata zwierzchnia na zbroję (po węg. dolmany). [przypis redakcyjny]

2636. pokłóto (starop. forma) — pokłuto. [przypis edytorski]

2637. za nic nie stoi (starop.) — tu: nic nie osłania; jest do niczego. [przypis edytorski]

2638. przemory (starop.) — morzenie się głodem, post. [przypis redakcyjny]

2639. w ten czas (starop. forma) — wtenczas, wówczas; w tym czasie, wtedy. [przypis edytorski]

2640. po onem (starop.) — po tym. [przypis edytorski]

2641. bezpiecznie (starop. forma ort.) — dziś: bezpiecznie. [przypis edytorski]

2642. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

2643. śmiele (starop. forma) — śmiało. [przypis edytorski]

2644. ścieszki (starop. forma) — ścieżki. [przypis edytorski]

2645. rozbierając (starop.) — rozważając. [przypis edytorski]

2646. skusić (starop.) — spróbować, doświadczyć. [przypis redakcyjny]

2647. nieprzejrzysty (starop.) — nieprzejrzany. [przypis redakcyjny]

2648. zbroje (starop. forma) — zbroi. [przypis edytorski]

2649. wszystek on dzień (starop.) — (przez) cały ten dzień. [przypis edytorski]

2650. Phebus właśc. Febus a. Feb (mit. gr.) — zlatynizowana forma słowa Fojbos (gr.: promienny), przydomka Apolla, boga światła i słońca, opiekuna sztuk, patrona poetów i pieśniarzy. [przypis edytorski]

2651. daktyły (starop. forma) — daktylami. [przypis edytorski]

2652. radby (starop. forma) — dziś: rad by; Radby się przespał, radby się położył: chętnie by się przespał, chętnie by się położył. [przypis edytorski]

2653. układł się (starop. forma) — ułożył się, położył się. [przypis edytorski]

2654. głowy (starop.) — miejsce, gdzie głowa podczas snu spoczywa. [przypis redakcyjny]

2655. osurowiałe rany (starop.) — odświeżone, na nowo się krwawiące. [przypis redakcyjny]

2656. dojmować (starop.) — dokuczać, przeszywać; ból mu dojmował, por. dziś: dojmujący ból. [przypis edytorski]

2657. wnętrzny (starop.) — wewnętrzny. [przypis edytorski]

2658. mdły (starop.) — słaby. [przypis edytorski]

2659. naspisz się (starop.) — naśpisz się. [przypis edytorski]

2660. czasu inszego (starop.) — w innym czasie; kiedy indziej. [przypis edytorski]

2661. wolej (starop. forma) — (do) woli. [przypis edytorski]

2662. frasować się (starop.) — martwić się, troszczyć się. [przypis edytorski]

2663. niewolej (starop. forma) — (w) niewoli. [przypis edytorski]

2664. rolej (starop. forma) — dziś N.lp r.ż.: (po) roli; tzn. tu: na polu. [przypis edytorski]

2665. sromota (starop.) — hańba, wstyd. [przypis edytorski]

2666. ujźrzał (starop. forma) — dziś: ujrzał. [przypis edytorski]

2667. coć do sromoty i do moich rzeczy (starop.) — co ci do sromoty i do moich rzeczy; co cię obchodzą moja hańba i moje sprawy. [przypis edytorski]

2668. mieć o kogo staranie (starop.) — dbać o kogo; opiekować się kim. [przypis edytorski]

2669. chciwość (starop.) — tu: pragnienie. [przypis edytorski]

2670. wrychle (starop.) — rychło, szybko, wkrótce. [przypis edytorski]

2671. przygodzić się (starop.) — tu: przydać się. [przypis edytorski]

2672. okrom (starop.) — bez; okrom wątpliwości: bez wątpliwości, niewątpliwie. [przypis edytorski]

2673. naśladować kogo (starop.) — iść za kim; [iść w czyjeś ślady; red. WL]. [przypis redakcyjny]

2674. zawżdy (starop.) — zawsze. [przypis edytorski]

2675. udać się komu (starop.) — przydać się komu; spodobać się komu. [przypis edytorski]

2676. pręcej (starop. forma ort.) — prędzej; tu: bardziej. [przypis edytorski]

2677. podle (starop.) — obok, przy. [przypis edytorski]

2678. lec (starop.) — lejc, powódek. [przypis redakcyjny]

2679. zawodniki (starop.) — tu: konie ciągnące wóz. [przypis edytorski]

2680. tchnąć (starop.) — ciężko oddychać, dychać. [przypis redakcyjny]

2681. prześć (starop. forma) — przejść; tu; przeniknąć. [przypis edytorski]

2682. zdaleka (starop. forma ort.) — z daleka. [przypis edytorski]

2683. jako cię zową (starop.) — jak cię zwą; jak się nazywasz. [przypis edytorski]

2684. foremnie (starop.) — kształtnie, zręcznie. [przypis edytorski]

2685. wyńdzie (starop. forma) — wyjdzie. [przypis edytorski]

2686. zstrętwiałość (starop.) — odrętwiałość. [przypis edytorski]

2687. zemnie (starop. forma ort.) — ze mnie. [przypis edytorski]

2688. odemnie (starop. forma ort.) — ode mnie. [przypis edytorski]

2689. Syrowie — mieszkańcy Syrii. [przypis redakcyjny]

2690. snadnie (starop.) — łatwo, z łatwością. [przypis edytorski]

2691. myśli (...) szturmować (starop.) — zamierza szturmować. [przypis edytorski]

2692. onę (starop. forma) — ją. [przypis edytorski]

2693. tuszyć (starop.) — mieć nadzieję, spodziewać się. [przypis edytorski]

2694. koły (starop. forma) — kołami. [przypis edytorski]

2695. chwile (starop. forma) — (od) chwili; wytchnie od wojennej chwile: odpocznie po wojennej chwili; odetchnie po wojnie. [przypis edytorski]

2696. cięszki (starop. forma) — dziś: ciężki; tu: przyczyniający kłopotów, trudów. [przypis edytorski]

2697. zajrzeć (starop.) — zazdrościć. [przypis edytorski]

2698. część (starop.) — [tu:] częścią, [częściowo]. [przypis redakcyjny]

2699. pożyć (starop.) — pokonać, zwyciężyć. [przypis edytorski]

2700. przyśli (starop. forma) — przyszli. [przypis edytorski]

2701. chrześciańskie (starop. forma) — dziś: chrześcijańskie. [przypis edytorski]

2702. zwycięzce (starop. forma) — dziś: zwycięzcy. [przypis edytorski]

2703. gwałtem (starop.) — gwałtownie. [przypis edytorski]

2704. chrześciański (starop. forma) — dziś: chrześcijański. [przypis edytorski]

2705. beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski]

2706. oba (starop. forma) — obaj. [przypis edytorski]

2707. schodzisty (starop.) — pochyły, stromy, np. schodzista góra. [przypis redakcyjny]

2708. gura (starop. forma ort.) — dziś popr.: góra. [przypis edytorski]

2709. zastanowić się (starop.) — zatrzymać się; stanąć. [przypis edytorski]

2710. niewstępna skała (starop.) — niedostępna; [tj. na którą nie sposób wstąpić, wejść; red. WL]. [przypis redakcyjny]

2711. jaskinią (starop. forma) — jaskinię. [przypis edytorski]

2712. wykować (starop. forma) — wykuć. [przypis edytorski]

2713. weszcie (starop. forma) — wejście. [przypis edytorski]

2714. ukasany (starop.) — podkasany; podciągnięty do góry (o długiej szacie). [przypis edytorski]

2715. gdzie co wadzi (starop. forma) — gdzie coś stoi na przeszkodzie. [przypis edytorski]

2716. piec (starop.) — tu: loch. [przypis edytorski]

2717. on (starop. forma) — ten, ów. [przypis edytorski]

2718. wierzgnąć (starop.) — zbuntować się. [przypis redakcyjny]

2719. kryjomy (starop.) — ukryty. [przypis edytorski]

2720. zbyt dawny (starop.) — bardzo dawny; bardzo stary. [przypis edytorski]

2721. niewidomy (starop.) — niewidoczny. [przypis edytorski]

2722. niewie (starop. forma ort.) — dziś: nie wie; tu: nie zna. [przypis edytorski]

2723. okrom (starop.) — oprócz, prócz. [przypis edytorski]

2724. wątpliwy (starop.) — wątpiący, pełen zwątpienia, pełen wątpliwości. [przypis edytorski]

2725. niż trzeba, więcej bojaźliwy (starop.) — bardziej bojaźliwy niż trzeba. [przypis edytorski]

2726. barzo (starop. forma) — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski]

2727. mało (starop.) — tu: trochę. [przypis edytorski]

2728. niemić (starop.) — kazać zamilknąć; stłumić. [przypis edytorski]

2729. omacnie (starop.) — po omacku. [przypis edytorski]

2730. po świadomu (starop. forma) — świadomie. [przypis edytorski]

2731. co raz (starop. forma ort.) — coraz. [przypis edytorski]

2732. rozwodzić się (starop.) — tu: rozszerzać się. [przypis edytorski]

2733. łatwie (starop. forma) — łatwo. [przypis edytorski]

2734. ciemnice (starop. forma) — ciemnicy. [przypis edytorski]

2735. wschód (starop.) — schody. [przypis edytorski]

2736. spara (starop.) — szpara. [przypis edytorski]

2737. schód (starop. ) — zachód, schyłek; tu prawdopodobnie: pochyły strop. [przypis edytorski]

2738. obadwa (starop. forma) — obydwaj. [przypis edytorski]

2739. dzienieśmy (...) mieli (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: mieliśmy dzień. [przypis edytorski]

2740. wczora (starop. forma) — wczoraj. [przypis edytorski]

2741. powątlić (starop.) — nadwątlić; osłabić. [przypis edytorski]

2742. sama (starop.) — tu: jedyna. [przypis edytorski]

2743. niebespiecznem (starop. forma ort.) — dziś: niebezpiecznym. [przypis edytorski]

2744. w czesie (starop. forma) — zamiast: w czasie (analogicznie do las, w lesie). [przypis redakcyjny]

2745. zawżdy (starop.) — zawsze. [przypis edytorski]

2746. odmienny (starop.) — zmienny, zmieniający się; odmienne nieba, tu: zmienne losy. [przypis edytorski]

2747. szczęcie (starop.) — szczęście; tu: los. [przypis edytorski]

2748. sadzić się na czym (starop.) — zasadzać się na czym; opierać się na czym. [przypis edytorski]

2749. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

2750. napewniejsze (starop. forma) — najpewniejsze; tu: najpewniej, zapewne. [przypis edytorski]

2751. obrać się (starop.) — znaleźć się. [przypis redakcyjny]

2752. z ręku (starop. forma) — daw. liczba podwójna (dualis), dziś: z rąk. [przypis edytorski]

2753. spuszczać się na co (starop.) — zdać się na co; zawierzyć czemu. [przypis edytorski]

2754. pomieniony (starop.) — wymieniony; nazwany po imieniu. [przypis edytorski]

2755. beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski]

2756. krwie (starop. forma) — dziś popr. D.lp. r.ż.: (z) krwi. [przypis edytorski]

2757. zniewolić (starop.) — [tu:] zrobić niewolnikiem. [przypis redakcyjny]

2758. wotować (starop.) — głosować; tu: wypowiadać się. [przypis edytorski]

2759. dawa (starop. forma) — daje; się znać dawa: daje się poznać. [przypis edytorski]

2760. niebespieczeństwo (starop. forma ort.) — dziś: niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]

2761. upatrować (starop. forma) — upatrywać; tu: przewidywać. [przypis edytorski]

2762. jeśli (starop.) — tu: czy. [przypis edytorski]

2763. musi (starop.) — [tu:] musi się, trzeba. [przypis redakcyjny]

2764. naostatek (starop. forma ort.) — na ostatek; w końcu. [przypis edytorski]

2765. bydłaśmy trochę (...) wprowadzili (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: wprowadziliśmy trochę bydła. [przypis edytorski]

2766. trapić kogo (starop. forma) — nękać kogo. [przypis edytorski]

2767. barzoby to mało (starop. forma) — zdanie eliptyczne (z opuszczonym orzeczeniem), dziś pisownia rozdzielna: bardzo by to [było] mało. [przypis edytorski]

2768. cóż kiedy chybi (starop.) — cóż [będzie] jeśli chybi [tj. nie osiągnie zamierzonego skutku]. [przypis edytorski]

2769. odsieczy (starop. forma) — dziś M.lm: odsiecze. [przypis edytorski]

2770. Turki, Araby i Persy — Turków, Arabów i Persów [pobiło]. [przypis edytorski]

2771. natarczywy (starop.) — skłonny do natarcia, waleczny, pochopny do walki. [przypis edytorski]

2772. nie raześ jem (...) ukazował (starop. forma) — nie raz im ukazywałeś. [przypis edytorski]

2773. tył ukazować (starop.) — ukazywać tył; tzn. uciekać. [przypis edytorski]

2774. krzywym być — być złym; źle postępować. [przypis edytorski]

2775. zawżdy (starop.) — zawsze. [przypis edytorski]

2776. krzywy (starop.) — zły; krzywem grozi okiem: patrzy groźnie, złym (pełnym złości) wzrokiem. [przypis edytorski]

2777. wstrącić (starop.) — dać wstręt, odpór. [przypis redakcyjny]

2778. osiędzie (starop. forma) — osiądzie; osiąść miasto: zdobyć miasto. [przypis edytorski]

2779. część (starop.) — [tu:] częścią, [częściowo]. [przypis redakcyjny]

2780. cale (starop.) — w całości. [przypis edytorski]

2781. trybut (starop.) — lenno; za trybutem (...) panować: panować na zasadach lenna. [przypis edytorski]

2782. wątpliwy (starop.) — tu: pełen wątpliwości, pełen zwątpienia. [przypis edytorski]

2783. słowy (starop. forma) — dziś N.lm: słowami. [przypis edytorski]

2784. dla strachu (starop.) — z powodu strachu; obawiając się, bojąc się. [przypis edytorski]

2785. wotować (starop.) — głosować; tu: wyrażać swoje zdanie. [przypis edytorski]

2786. gwałtem (starop.) — tu: wbrew woli. [przypis edytorski]

2787. przestrony (starop. forma) — przestronny. [przypis edytorski]

2788. kędy (starop.) — gdzie. [przypis edytorski]

2789. była się zgromadziła (starop. forma) — konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: zgromadziła się wcześniej, uprzednio, kiedyś itp. [przypis edytorski]

2790. pry (starop.) — prawi, mówi. [przypis edytorski]

2791. gniaździe (starop. forma) — (w) gnieździe. [przypis edytorski]

2792. przemierzły (starop.) — obmierzły, obrzydły. [przypis edytorski]

2793. przydą (starop.) — przyjdą; przyjść do zgody: pogodzić się. [przypis edytorski]

2794. na dół pośli okiem (starop.) — poszli na dół wzrokiem; spuścili wzrok; spuścili oczy. [przypis edytorski]

2795. kwapiony (starop.) — pospieszny. [przypis edytorski]

2796. pry (starop.) — mówi. [przypis edytorski]

2797. Aladyn — król palestyński. [przypis redakcyjny]

2798. stolec (starop.) — tron. [przypis edytorski]

2799. obłapić (starop.) — objąć. [przypis edytorski]

2800. baldekin (starop. forma) — baldachim. [przypis edytorski]

2801. podle (starop.) — obok. [przypis edytorski]

2802. między inszemi (starop. forma) — między innymi. [przypis edytorski]

2803. przerazić (starop.) — przejąć, opanować; przerażony nienawiścią: opanowany przez nienawiść. [przypis redakcyjny]

2804. miece (starop. forma) — miota; ciska, rzuca. [przypis edytorski]

2805. obadwa (starop. forma) — dziś: obydwaj (królowie). [przypis edytorski]

2806. była (...) pobrała (starop. forma) — konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: pobrała wcześniej, uprzednio, kiedyś itp. [przypis edytorski]

2807. brona (starop.) — brama. [przypis edytorski]

2808. ztąd (starop. forma ort.) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): stąd. [przypis edytorski]

2809. jakoście ztąd wyszli (starop.) — odkąd stąd wyszliście. [przypis edytorski]

2810. błędy (starop.) — błądzenie, błąkanie. [przypis redakcyjny]

2811. bezpiecznie (starop. forma ort.) — dziś: bezpiecznie. [przypis edytorski]

2812. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski]

2813. przeć przed kim czego (starop.) — wypierać się czego przed kim. [przypis edytorski]

2814. klijowaty (starop.) — klejowaty, kleisty. [przypis edytorski]

2815. błoty (starop. forma) — błotami; błoto, tu: bagno. [przypis edytorski]

2816. klije (starop.) — kleje; tu: bagna. [przypis edytorski]

2817. łodzie (starop. forma) — (bez) łodzi. [przypis edytorski]

2818. wzwód (starop.) — most zwodzony. [przypis edytorski]

2819. beła (...) uczyniła (starop. forma) — była uczyniła; konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: uczyniła wcześniej, uprzednio, kiedyś itp. [przypis edytorski]

2820. śrzodek (starop. forma) — środek. [przypis edytorski]

2821. beła postawiła (starop. forma) — była postawiła; konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: postawiła wcześniej, uprzednio, kiedyś itp. [przypis edytorski]

2822. oboja ręka i noga (starop. forma) — rodzaj żeński od nieużywanego męskiego przymiotnika: obój. „Sejmy i rady ten obój naród polski i litewski ma zawżdy mieć wspólne”, Herburt, Statut 688 [z aktu Unii Lubelskiej, zamieszczonego w zbiorze statutów opracowanym przez Jana Herburta, w 1570 przełożonym na jęz. polski pt.Statuta i przywileje koronne; red. WL]. [przypis redakcyjny]

2823. obrócić w co (starop.) — tu: przemienić. [przypis edytorski]

2824. niepodobny (starop.) — tu: nieprawdopodobny. [przypis edytorski]

2825. podobno (starop.) — prawdopodobnie, zapewne. [przypis edytorski]

2826. przyrodzenie (starop.) — natura. [przypis edytorski]

2827. niewolej (starop. forma) — (w) niewoli. [przypis edytorski]

2828. poobracać (starop.) — tu: poprzemieniać. [przypis edytorski]

2829. będą winni (starop.) — będą mieli powinność. [przypis edytorski]

2830. wezdrgnął się (starop. forma) — dziś: wzdrygnął. [przypis redakcyjny]

2831. tylko Rambaldowi poszło to w posłuch (starop.) — tylko Rambald posłuchał się, podporządkował się. [przypis edytorski]

2832. na jej błędy przystał (starop.) — tzn. tu: przyjął jej wiarę. [przypis edytorski]

2833. wrychle (starop.) — wkrótce; rychło. [przypis edytorski]

2834. beł (...) przyszedł (starop. forma) — był przyszedł; konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: przyszedł wcześniej, uprzednio, kiedyś itp. [przypis edytorski]

2835. trafunek (starop.) — przypadek; z trafunku: przypadkiem. [przypis edytorski]

2836. sprawiony (starop.) — tu: poinformowany. [przypis edytorski]

2837. potkać się (starop.) — spotkać się. [przypis edytorski]

2838. przygody (starop. forma) — (z) przygodami. [przypis edytorski]

2839. narody (starop. forma) — (między) narodami. [przypis edytorski]

2840. za jego dzielnością (starop.) — z powodu jego dzielności; dzięki jego dzielności. [przypis edytorski]

2841. w zbrojeśmy się ich poubierali (starop. forma) — poubieraliśmy się w ich zbroje. [przypis edytorski]

2842. kopiej (starop. forma) — kopii. [przypis edytorski]

2843. oczy obie (starop.) — dualis [tj. daw. liczba podwójna; dziś: oboje oczu; red. WL], por. pieśń VI, zwr. 4. [przypis redakcyjny]

2844. tkniony (starop. forma) — tknięty. [przypis edytorski]

2845. słowy (starop. forma) — dziś N.lm: słowami. [przypis edytorski]

2846. pustelnice (starop. forma) — tu: pustelnicze; D.lp: pustelnika. [przypis edytorski]

2847. zmierzły (starop.) — obmierzły; obrzydliwy. [przypis edytorski]

2848. czarownice (starop. forma) — czarownicy. [przypis edytorski]

2849. dostalszy (starop. forma) — dojrzalszy; bardziej dojrzały, pełniejszy. [przypis edytorski]

2850. syniech (starop. forma) — (po) synach; syny po syniech: wnuki. [przypis edytorski]

2851. od (starop.) — tu: przed; od cesarzów chciwych: przed chciwymi cesarzami. [przypis edytorski]

2852. zawżdy (starop.) — zawsze. [przypis edytorski]

2853. obciążliwy krzywdą (starop.) — skrzywdzony. [przypis redakcyjny]

2854. zto (starop.) — do tego, na to. [przypis edytorski]

2855. Bóg tak chce mieć (starop.) — taka jest wola Boga. [przypis edytorski]

2856. rościągniony (starop. forma) — rozciągnięty. [przypis edytorski]

2857. rozwić (starop. forma) — rozwinąć. [przypis edytorski]

2858. wczasy (starop.) — wypoczynek. [przypis edytorski]

2859. mszą (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: mszę. [przypis edytorski]

2860. błagać (starop.) — tu: przebłagiwać. [przypis edytorski]

2861. szyć z łuku (starop.) — strzelać z łuku. [przypis edytorski]

2862. od (starop.) — przez; od Anioła (...) zleczony,: wyleczony przez anioła. [przypis edytorski]

2863. w oney dobie (starop.) — w tym czasie; w tym momencie; wtedy. [przypis edytorski]

2864. mieć się do szturmu (starop.) — szykować się do szturmu. [przypis edytorski]

2865. poczni (starop. forma) — pocznij; zacznij. [przypis edytorski]

2866. pospolity (starop.) — powszechny. [przypis redakcyjny]

2867. rothy (starop. forma) — roty; oddziały wojsk. [przypis edytorski]

2868. przedniejszy (starop. forma) — przedniejsi. [przypis edytorski]

2869. mniejszy (starop. forma) — dziś M.lm: mniejsi. [przypis edytorski]

2870. naśladować czego (starop. forma) — dziś: naśladować co; naśladować czyjej rady: iść za czyją radą. [przypis redakcyjny]

2871. zarazem (starop.) — zaraz, jednocześnie. [przypis edytorski]

2872. onem (starop. forma) — im. [przypis edytorski]

2873. poranu (starop. forma) — z rana. [przypis edytorski]

2874. przestrony (starop. forma) — przestronny; obszerny. [przypis edytorski]

2875. kapellani (starop. forma) — kapelani. [przypis edytorski]

2876. mniejszy (starop. forma) — dziś M.lp: mniejsi. [przypis edytorski]

2877. Piotr pustelnik — zwany także Piotrem z Amiens, pierwszy podjął myśl wyprawy krzyżowej do Ziemi Świętej i głosił ją żarliwie; umarł w r. 1115. [przypis redakcyjny]

2878. dwiema rzędami (starop. forma) — dwoma rzędami. [przypis edytorski]

2879. naostatku (starop. forma ort.) — dziś popr.: na ostatku. [przypis edytorski]

2880. wyśli (starop. forma) — wyszli. [przypis edytorski]

2881. stronami (starop.) — z boków. [przypis edytorski]

2882. czyna (starop. forma) — dziś popr. D.lp: czynu. [przypis edytorski]

2883. wodzowie skrzydlatego gmina (starop. forma) — archaniołowie. [przypis edytorski]

2884. wojski (starop. forma) — dziś N.lm: (z) wojskami. [przypis edytorski]

2885. z którego ręki przeźroczyste wody omyły człowieczeństwo czyste — Jan Chrzciciel. [przypis edytorski]

2886. szeroce (starop. forma) — dziś: szeroko. [przypis edytorski]

2887. zjawiona (starop. forma) — tu: objawiona. [przypis edytorski]

2888. oświadczyć (starop. forma) — tu: poświadczyć. [przypis edytorski]

2889. którzy ją śmiercią oświadczyli, i zdrowie dla niej chętnie położyli (starop.) — tj. męczennicy. [przypis edytorski]

2890. krynice (starop. forma) — (z) krynicy. [przypis edytorski]

2891. służebnice (starop. forma) — służebnicy. [przypis edytorski]

2892. niedbały (starop. forma ort.) — dziś: nie dbały; nie dbać na co: nie dbać o co, nie przejmować się czym. [przypis edytorski]

2893. przestrona (starop. forma) — przestronna, szeroka. [przypis edytorski]

2894. rzeczony (starop.) — tu: nazywany. [przypis edytorski]

2895. rany (starop.) — wczesny; tu: poranny. [przypis edytorski]

2896. lasy (starop. forma) — dziś N.lm: (z) lasami. [przypis edytorski]

2897. przeciwiać się (starop.) — [tu:] echo odbijać, odzywać się. [przypis redakcyjny]

2898. inszy (starop. forma) — inny. [przypis edytorski]

2899. Maryjej (starop. forma) — dziś D.lp: Maryi (lit.), Marii. [przypis edytorski]

2900. armoniej (starop. forma) — dziś Msc.lp r.ż.: (w) harmonii. [przypis edytorski]

2901. niewidany (starop. forma) — niewidziany. [przypis edytorski]

2902. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

2903. niedbając (starop. forma ort.) — nie dbając. [przypis edytorski]

2904. puł (starop. forma ort.) — pół; w pół ćwierci mili: w odległości pół ćwierci mili (tj. 1/8 mili). [przypis edytorski]

2905. bez wstrętu (starop.) — bez przeszkód. [przypis edytorski]

2906. noty (starop.) — nuty; śpiewy. [przypis edytorski]

2907. dalszy (starop. forma) — dziś M.lm: dalsi. [przypis edytorski]

2908. pierwszą drogą (starop.) — drogą, którą przyszli wcześniej. [przypis edytorski]

2909. rothy (starop. forma) — roty; oddziały wojsk. [przypis edytorski]

2910. najwyższej (starop. forma) — najwyżej. [przypis edytorski]

2911. jeno (starop.) — tylko. [przypis edytorski]

2912. beło (starop. forma) — dziś popr.: było. [przypis edytorski]

2913. odeśli (starop. forma) — odeszli. [przypis edytorski]

2914. jutrzejszym (...) dzień naznaczył (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: jutrzejszy dzień naznaczyłem. [przypis edytorski]

2915. pry (starop. forma) — prawi, mówi. [przypis edytorski]

2916. obwieścić lud (starop.) — rozgłosić wieść między ludem. [przypis edytorski]

2917. po gotowiu (starop. forma) — w pogotowiu, w gotowości. [przypis edytorski]

2918. częścią (starop.) — częściowo, po części. [przypis edytorski]

2919. na czas (starop.) — tymczasowo. [przypis edytorski]

2920. na larmę (starop.) — na alarm. [przypis edytorski]

2921. wszystko (starop.) — całe (wojsko). [przypis edytorski]

2922. na zchwał (starop. forma) — [na schwał], nad miarę, nad wyraz. [przypis redakcyjny]

2923. zbroie (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: zbroi. [przypis edytorski]

2924. ubierze (starop. forma) — dziś N.lp: (w) ubiorze. [przypis edytorski]

2925. pieszy (starop.) — piesi; piechota. [przypis edytorski]

2926. on (starop. forma) — ten, ów. [przypis edytorski]

2927. barzo (starop. forma) — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski]

2928. godzić na co (starop.) — dążyć do czego. [przypis edytorski]

2929. podobno (starop.) — prawdopodobnie, zapewne. [przypis edytorski]

2930. leść (starop.) — leźć; iść. [przypis edytorski]

2931. tuszyć (starop.) — tu: spodziewać się, przewidywać. [przypis edytorski]

2932. wszystko (starop. forma) — całe (wojsko). [przypis edytorski]

2933. o nie — tzn. o zdrowie swojego hetmana. [przypis edytorski]

2934. Jasna Góra — [w oryginale:] miasto Clermont-Ferrand we Francji. [przypis redakcyjny]

2935. Urban — Urban II, papież 1088–1099. [przypis redakcyjny]

2936. w tenczasem (...) ślubował (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: wtenczas ślubowałem; wtedy ślubowałem. [przypis edytorski]

2937. cale zachowany (starop.) — zachowany w całości; całkowicie zachowany; tu: w pełni dochowany (ślub). [przypis edytorski]

2938. inszy (starop. forma) — inni. [przypis edytorski]

2939. przedniejszy (starop. forma) — dziś popr. forma lm: przedniejsi. [przypis edytorski]

2940. czując o bliskim szturmie (starop. forma) — przewidując szturm. [przypis redakcyjny]

2941. pułnocy (starop. forma ort.) — dziś popr.: północy. [przypis edytorski]

2942. nietylko (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie tylko. [przypis edytorski]

2943. tameczny (starop. forma) — tamtejszy. [przypis edytorski]

2944. szczęście ostateczne (starop.) — ostateczny los; tu: w ostatecznym razie, w najgorszym razie. [przypis edytorski]

2945. duższy (starop. forma) — dziś popr.: większy. [przypis edytorski]

2946. słabszy (starop. forma) — dziś popr.: słabsi. [przypis edytorski]

2947. podeśli (starop. forma) — podeszli; w podeszłym wieku. [przypis edytorski]

2948. bohatyrka (starop. forma) — dziś popr.: bohaterka. [przypis edytorski]

2949. cierpliwy (starop.) — wytrzymały, mocny. [przypis redakcyjny]

2950. zdaleka (starop. forma ort.) — z daleka. [przypis edytorski]

2951. dziewczy (starop.) — dziewczęcy. [przypis edytorski]

2952. mury (starop. forma) — dziś N.lm: (pod) murami. [przypis edytorski]

2953. przerażony (starop.) — przejęty. [przypis edytorski]

2954. słowy (starop. forma) — dziś N.lm: słowami. [przypis edytorski]

2955. omylni bogowie (starop.) — bogowie niewłaściwi, nieprawdziwi. [przypis edytorski]

2956. mieć się do obrony (starop.) — szykować się do obrony. [przypis edytorski]

2957. jeznych (starop. forma) — jezdnych; jazdę. [przypis edytorski]

2958. strzelba (starop.) — strzelanina, strzały. [przypis edytorski]

2959. z gury (starop. forma ort.) — z góry. [przypis edytorski]

2960. podmykać (starop.) — podchodzić. [przypis edytorski]

2961. zbytnie (starop. forma) — zbytnio; tu: bardzo, wielce. [przypis edytorski]

2962. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

2963. snadnie (starop.) — łatwo. [przypis edytorski]

2964. szwajcar (starop. forma) — dziś Szwajcar. [przypis edytorski]

2965. odważony (starop. forma) — odważny. [przypis redakcyjny]

2966. cięszki (starop. forma ort.) — dziś popr.: ciężki. [przypis edytorski]

2967. on (starop. forma) — ten, ów. [przypis edytorski]

2968. raz (starop.) — cios. [przypis edytorski]

2969. cale (starop.) — całkiem; wcale. [przypis edytorski]

2970. k’temu (starop.) — do tego; tu: w dodatku. [przypis edytorski]

2971. wykrzykać (starop. forma) — wykrzykiwać. [przypis edytorski]

2972. wtóry (starop.) — drugi. [przypis edytorski]

2973. przecz (starop.) — czemu, dlaczego; na co, w jakim celu. [przypis edytorski]

2974. tram (starop.) — belka. [przypis edytorski]

2975. tarany (starop. forma) — (z) taranami. [przypis edytorski]

2976. pomykać (starop.) — posuwać się; podchodzić; dążyć, iść. [przypis edytorski]

2977. okowane (starop.) — okute. [przypis edytorski]

2978. w koło (starop. forma ort.) — wkoło; wokół, dookoła. [przypis edytorski]

2979. dufać (starop.) — ufać. [przypis edytorski]

2980. śmiele (starop. forma) — dziś popr.: śmiało. [przypis edytorski]

2981. ukazować (starop. forma) — ukazywać. [przypis edytorski]

2982. do gury (starop. forma) — dziś popr.: do góry. [przypis edytorski]

2983. pośli (starop. forma) — poszli. [przypis edytorski]

2984. drabinami (starop. forma) — tu: po drabinach. [przypis edytorski]

2985. raz (starop.) — cios. [przypis edytorski]

2986. razy (starop.) — ciosy, uderzenia. [przypis edytorski]

2987. siedmkroć (starop. forma) — siedemkroć; siedem razy. [przypis edytorski]

2988. królewice (starop. forma) — dziś W.lp: królewiczu. [przypis edytorski]

2989. jedno co (starop.) — tylko co. [przypis redakcyjny]

2990. pierzany bełt (starop. forma) — pierzasta strzała. [przypis redakcyjny]

2991. pręcey (starop. forma ort.) — prędzej. [przypis edytorski]

2992. Klotareusz — grabia z Ambozy. [przypis redakcyjny]

2993. Amboza — Ambois, miasto i zamek we Francji nad rzeką Loarą. [przypis redakcyjny]

2994. z żeleścem (starop. forma) — z żeleźcem; tu: część z grotem strzały. [przypis edytorski]

2995. trefny (starop.) — pocieszny. [przypis edytorski]

2996. pogany (starop. forma) — dziś N.lm: (z) poganami. [przypis edytorski]

2997. do gury (starop. forma) — dziś popr.: do góry. [przypis edytorski]

2998. prętkopióry bełt (starop.) — strzała; prędka strzała. [przypis redakcyjny]

2999. inszy (starop. forma) — inny. [przypis edytorski]

3000. czyn (starop.) — [tu:] machina wojenna (po węg. csin: fortel, podstęp). [przypis redakcyjny]

3001. brona (starop.) — brama. [przypis edytorski]

3002. namocniejszy (starop. forma) — najmocniejszy. [przypis edytorski]

3003. zbrojne dźwigała (starop.) — dźwigała rycerzy (uzbrojoną piechotę). [przypis edytorski]

3004. równać z czym (starop.) — dorównywać czemu. [przypis edytorski]

3005. pomykać (starop.) — posuwać. [przypis edytorski]

3006. obleżeńcy (starop.) — oblężeni. [przypis edytorski]

3007. wstręt (starop.) — przeszkoda; czyniąc wstręty: przeszkadzając. [przypis edytorski]

3008. beło (starop. forma) — dziś popr.: było; beło nie widać: nie było widać. [przypis edytorski]

3009. wzad (starop.) — do tyłu; tu: z powrotem. [przypis edytorski]

3010. niedordzały (starop.) — niedojrzały. [przypis redakcyjny]

3011. barziej (starop. forma) — dziś popr.: bardziej. [przypis edytorski]

3012. naszy (starop. forma) — dziś M.lm: nasi. [przypis edytorski]

3013. pogany szkodzili (starop.) — atakowali pogan, bili pogan. [przypis edytorski]

3014. wieże (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: wieży. [przypis edytorski]

3015. z kilką (starop.) — z kilkoma. [przypis edytorski]

3016. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

3017. odespodku (starop. forma) — od spodu. [przypis edytorski]

3018. naostatek (starop. forma ort.) — dziś: na ostatek; w końcu. [przypis edytorski]

3019. beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski]

3020. więc (starop.) — zatem. [przypis edytorski]

3021. przeszcia (starop. forma) — dziś: przejścia. [przypis edytorski]

3022. w oney dobie (starop.) — w tym czasie; w tym momencie; wtedy. [przypis edytorski]

3023. inszą (starop. forma) — inną. [przypis edytorski]

3024. tarcz (starop. forma) — dziś r.ż.: tarczę. [przypis edytorski]

3025. nie mieszkając (starop.) — nie zwlekając. [przypis edytorski]

3026. wżdy (starop.) — przecież, wszak. [przypis edytorski]

3027. przeważny (starop.) — dający przewagą; znaczący. [przypis edytorski]

3028. nawiętszy (starop. forma) — dziś: największy. [przypis edytorski]

3029. chromy (starop. forma) — chory, ułomny (kulawy itp.). [przypis edytorski]

3030. prętko (starop. forma) — prędko; szybko. [przypis edytorski]

3031. onej (starop. forma) — (do) tej. [przypis edytorski]

3032. godzić do czego (starop.) — zmierzać do czego. [przypis edytorski]

3033. ludzie przewodzić (starop.) — przewodzić ludziom. [przypis edytorski]

3034. obiecował (starop. forma) — obiecywał. [przypis edytorski]

3035. odjezdżał (starop. forma) — odjeżdżał. [przypis edytorski]

3036. obaczony (starop.) — zobaczony, spostrzeżony. [przypis edytorski]

3037. Szczęście — tu: Fortuna. [przypis edytorski]

3038. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski]

3039. gęsty kamień (...) ciskała (starop.) — gęsto ciskała kamieniami. [przypis edytorski]

3040. śmiele ostrej gołych piersi broni (starop. forma) — śmiało nie broni przed ostrą bronią nagich (tj. nieosłoniętych zbroją) piersi. [przypis edytorski]

3041. wyciśniony (starop. forma) — wyrzucony; ciśnięty. [przypis edytorski]

3042. ciśnienie (starop. forma) — tu: rzut; por. cisnąć: rzucić. [przypis edytorski]

3043. prętko (starop. forma) — prędko. [przypis edytorski]

3044. terazeście (...) ustali (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: teraz ustaliście. [przypis edytorski]

3045. rychło (starop.) — szybko. [przypis edytorski]

3046. beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski]

3047. przeszcia (starop. forma) — przejścia; przeszcia pozwalały: umożliwiały przejście. [przypis edytorski]

3048. dokazować (starop. forma) — dziś popr.: dokazywać. [przypis edytorski]

3049. przypisować (starop. forma) — dziś popr.: przypisywać. [przypis edytorski]

3050. sromota (starop.) — wstyd, hańba. [przypis edytorski]

3051. uczciwe (starop.) — honor; w uczciwe ruszony: dotknięty ujmą na honorze. [przypis edytorski]

3052. może (starop. forma) — można (którego Kochanowski jeszcze nie zna). [przypis redakcyjny]

3053. czyniąc bezpieczne powątlone mury (starop. kostrukcja) — czyniąc bezpiecznymi nadwątlone mury. [przypis edytorski]

3054. sprośnie (starop.) — brzydko. [przypis edytorski]

3055. mieszczany (starop. forma) — dziś B.lm: (na) mieszczan. [przypis edytorski]

3056. głośnie (starop. forma) — głośno. [przypis edytorski]

3057. dwie sośnie (starop. forma) — daw. liczba podwójna (dualis), dziś: dwie sosny. [przypis edytorski]

3058. piekielne siostry z pochodniami (...) trzęsą wężami — Erynie, w mit. rzym. boginie zemsty. [przypis edytorski]

3059. Włochy (starop. forma) — (z) Włochami. [przypis edytorski]

3060. socha — daw. narzędzie do orki, rodzaj rozdwojonego rylca; także: element konstrukcji dachowej: rozdwojony przy końcu słup podtrzymujący poziomą belkę; tu: rozdwojony widlasto słup (pień, gałąź, rosocha; por. rosochaty: rozwidlony). [przypis edytorski]

3061. podać tyły (starop.) — uciekać, być w odwrocie. [przypis edytorski]

3062. na koło (starop.) — naokoło, wkoło. [przypis edytorski]

3063. barwierz (starop.) — balwierz, golarz; felczer. [przypis edytorski]

3064. Erydan — w starożytności mityczna rzeka, później uważano Pad za Er. [przypis redakcyjny]

3065. ciepliczne wody (starop. forma) — [wody] mineralne, lecznicze. [przypis redakcyjny]

3066. Galen — Grek, sławny lekarz, żyjący w II w. po Chrystusie. [przypis redakcyjny]

3067. pany (starop. forma) — dziś: N.lm: (między) panami. [przypis edytorski]

3068. przezdzięki (starop.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

3069. pracej (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: pracy. [przypis edytorski]

3070. dyptam — zw. też krzewem Mojżesza; krzewiasta bylina kwitnąca liliowo, kwiaty zebrane w groniasty kwiatostan na szczycie łodygi; liście po potarciu wydają silną cytrynową lub cynamonową woń, olejki eteryczne mają działanie drażniące (powodują poparzenia skóry i alergie), a przy wysokiej temperaturze powietrza może dojść do ich samozapłonu. [przypis redakcyjny]

3071. Ida — góra na Krecie. [przypis redakcyjny]

3072. panacea (starop.) — lekarstwo na wszystko; panaceej (D.lp.r.ż): panacei, tj. lekarstwa. [przypis redakcyjny]

3073. wolej (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: woli. [przypis edytorski]

3074. pod tysiąc (starop.) — około tysiąc. [przypis edytorski]

3075. z gury (starop. forma ort.) — z góry. [przypis edytorski]

3076. na nie (starop. forma) — na nich (pogan). [przypis edytorski]

3077. nachylony (starop.) — nachylony ku ucieczce, zmieszany [w szyku]. [przypis redakcyjny]

3078. wziąć serce (starop.) — nabrać odwagi. [przypis edytorski]

3079. od (starop.) — tu: przed; od Tankreda strzegli: strzegli przed Tankredem. [przypis edytorski]

3080. zbite mury (starop.) — tu: rozbite mury. [przypis edytorski]

3081. drzewo (starop.) — tu: drzewce; kopia. [przypis edytorski]

3082. wymierzyć kogo (starop.) — dziś: wymierzyć w kogo (drzewem, tj. kopią). [przypis edytorski]

3083. żadenby (...) nie wierzył (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: żaden nie wierzyłby. [przypis edytorski]

3084. podobno (starop.) — prawdopodobnie. [przypis edytorski]

3085. raz (starop.) — cios. [przypis edytorski]

3086. niewytrzymany (starop.) — nie do wytrzymania; nie do powstrzymania. [przypis edytorski]

3087. śmiele (starop. forma) — dziś popr.: śmiało. [przypis edytorski]

3088. tarcz (starop.) — dziś r.ż.: tarcza. [przypis edytorski]

3089. raz (starop.) — cios; nie strzymać razu: nie wytrzymać ciosu. [przypis edytorski]

3090. rohatyna (starop.) — inaczej: rogacina; rodzaj włóczni służącej głównie do pchnięć, mierzącej ok. 3 m długości i zaopatrzonej w hak przy grocie, zapobiegający ugrzęźnięciu broni po zadaniu ciosu. [przypis edytorski]

3091. obiedwie (starop. forma) — obydwie. [przypis edytorski]

3092. pry (starop. forma) — prawi, mówi. [przypis edytorski]

3093. namniey (starop. forma) — najmniej. [przypis edytorski]

3094. Normand — Robert, książę normandzki. [przypis redakcyjny]

3095. wytrzymać czemu (starop.) — dziś: wytrzymać co (wytrzymać tęgi raz, tęgi cios). [przypis edytorski]

3096. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

3097. krwieby beło rozlało się siła (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: rozlałoby się było wiele krwi (forma daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: rozlałoby się wiele krwi wcześniej, uprzednio, kiedyś itp.). [przypis edytorski]

3098. siła (starop.) — wiele, mnóstwo. [przypis edytorski]

3099. niż (starop.) — tu: zanim. [przypis edytorski]

3100. co wielka (starop. konstrukcja) — co było wielkie. [przypis edytorski]

3101. w szturmie obrażonych (starop.) — tj. tych, którzy podczas szturmu doznali obrażeń. [przypis edytorski]

3102. od (starop.) — tu: przez; od mistrzów zrobioną: zrobioną przez mistrzów. [przypis edytorski]

3103. nazad (starop.) — z powrotem. [przypis edytorski]

3104. chocia (starop. forma) — chociaż. [przypis edytorski]

3105. barzo (starop. forma) — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski]

3106. okrom (starop.) — bez. [przypis edytorski]

3107. w on czas (starop. forma) — wówczas, wtedy. [przypis edytorski]

3108. obie koła (starop. forma) — daw. liczna podwójna, dziś popr.: oba koła. [przypis edytorski]

3109. stęplować (starop. forma) — stemplować; ustawiać stemple, wsporniki. [przypis edytorski]

3110. przededniem (starop.) — przed świtem. [przypis edytorski]

3111. zostawował (starop. forma) — dziś: zostawiał. [przypis edytorski]

3112. straży zostawował i ludzie (starop.) — rozstawiał straże i ludzi. [przypis edytorski]

3113. od (starop.) — tu: przez; zabitej od siebie: przez siebie zabitej. [przypis edytorski]

3114. do tych dob (starop. forma) — do tej pory. [przypis edytorski]

3115. od (starop.) — tu: przez; od Hetmana: przez Hetmana. [przypis edytorski]

3116. przebrani (starop.) — tu: wybrani. [przypis edytorski]

3117. odprawowali (starop. forma) — odprawiali; tu: sprawowali (straż). [przypis edytorski]

3118. oprawiać (starop.) — poprawić. [przypis redakcyjny]

3119. barwierz (starop.) — balwierz, golarz; felczer. [przypis edytorski]

3120. beło (...) opatrzono (starop.) — konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: opatrzono wcześniej (uprzednio, kiedyś itp.). [przypis edytorski]

3121. wczasy (starop.) — wypoczynek. [przypis edytorski]

3122. wżdy (starop.) — przecież, wszak. [przypis edytorski]

3123. przeważna dziewica — słynna z przewag (czynów bohaterskich), bohaterska. [przypis redakcyjny]

3124. gminy (starop. forma) — dziś N.lm r.ż.: (pomiędzy) gminami. [przypis edytorski]

3125. potrzeba (starop.) — tu: walka. [przypis edytorski]

3126. frymarczę za sławę żywotem (starop.) — kupczyć żywotem za sławę; sprzedawać życie za sławę. [przypis redakcyjny]

3127. zginęli (starop. forma) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli zginę. [przypis edytorski]

3128. gdziebyś (starop.) — gdybyś. [przypis edytorski]

3129. chceszli mię (...) wziąć (starop. forma) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli chcesz mnie wziąć. [przypis edytorski]

3130. mię (starop. forma) — mnie. [przypis edytorski]

3131. przyimi a. przyjmi (starop. forma) — 2.os. trybu rozk; dziś popr: przyjmij. [przypis edytorski]

3132. z łaską (starop.) — tu: łaskawie. [przypis edytorski]

3133. lato (starop.) — tu: wiek. [przypis redakcyjny]

3134. w cale (starop.) — w całości. [przypis edytorski]

3135. pójdziemli wszyscy (starop. forma) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli pójdziemy wszyscy. [przypis edytorski]

3136. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

3137. śmiele (starop. forma) — dziś popr.: śmiało. [przypis edytorski]

3138. wżdyć (starop. forma) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą co -ć; wżdy: przynajmniej, choć, tylko, aby; zgoła, całkiem; przecież, wszakże. [przypis edytorski]

3139. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski]

3140. chciałbych (starop. forma) — 1.os. trybu przypuszcz.; dziś popr.: chciałbym. [przypis edytorski]

3141. kiedyby (starop.) — tu: gdyby. [przypis edytorski]

3142. w koło (starop. forma ort.) — wkoło; wokół. [przypis edytorski]

3143. słyszemy (starop. forma) — dziś: słyszymy. [przypis edytorski]

3144. którą może kłaść za inszych siła (starop.) — [para], która warta jest tyle, ile innych wielu; którą może kłaść: którą można porównać. [przypis edytorski]

3145. gdzie (starop.) — tu: gdy. [przypis edytorski]

3146. pogonią (starop.) — dziś B.lp r.ż.: (w) pogoń. [przypis edytorski]

3147. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

3148. wyńdziecie (starop. forma) — wyjdziecie. [przypis edytorski]

3149. odemnie (starop. forma ort.) — ode mnie. [przypis edytorski]

3150. pręcej (starop. forma ort.) — prędzej. [przypis edytorski]

3151. smalcowana (starop.) — szmelcowana (zbroja). [przypis redakcyjny]

3152. Arset — saraceński wychowawca Kloryndy. [przypis redakcyjny]

3153. jedno (starop.) — tylko. [przypis edytorski]

3154. laty obciążony (starop.) — obciążony latami; stary. [przypis edytorski]

3155. niezwykło (starop. forma) — niezwykle. [przypis edytorski]

3156. wyniść (starop. forma) — wyjść. [przypis edytorski]

3157. brona (starop.) — brama. [przypis edytorski]

3158. życzliwość, którą po niem znała (starop.) — życzliwość, z której go znała. [przypis edytorski]

3159. na złe swoje (starop.) — na swoją szkodę; na swoją niekorzyść. [przypis edytorski]

3160. zeszły (starop.) — podeszły [wiek]. [przypis redakcyjny]

3161. Synap — król etiopski, ojciec Kloryndy. [przypis redakcyjny]

3162. Etiopia — Abisynia. [przypis redakcyjny]

3163. zjęty (starop. forma) — przejęty, przepojony. [przypis edytorski]

3164. piędzią nigdziej nie chodziła (starop.) — ani na piędź nigdzie nie wychodziła; ani na krok nigdzie nie wychodziła; piędź: daw. miara długości, równa ok. 20 cm. [przypis edytorski]

3165. nigdziej (starop. forma) — dziś: nigdzie. [przypis edytorski]

3166. obrazami między nabożnemi (starop.) — szyk przestawny, inaczej: między nabożnymi obrazami. [przypis edytorski]

3167. od niego (starop.) — przez niego. [przypis edytorski]

3168. madlała się (starop. forma) — modliła się (wielokrotnie). [przypis redakcyjny]

3169. okrom (starop.) — oprócz. [przypis edytorski]

3170. białychgłów (starop. forma) — dziś (przestarz.): białogłów; kobiet; daw. obie części składowe słowa odmieniały się (por. np. dzisiejsze: Białystok, do Białegostoku itd.). [przypis edytorski]

3171. beze krztu (starop. forma) — bez chrztu. [przypis edytorski]

3172. prętko (starop. forma ort.) — dziś: prędko. [przypis edytorski]

3173. macierze (starop. forma) — dziś D.lp: macierzy; tj. matki. [przypis edytorski]

3174. rzekszy (starop. forma) — dziś: rzekłszy; powiedziawszy. [przypis edytorski]

3175. zawarła (starop. forma) — dziś: zamknęła. [przypis edytorski]

3176. polmi (starop. forma) — dziś N.lm: pólmi; polami. [przypis edytorski]

3177. rozdziewić (gębę) (starop.) — dziś: rozdziawić. [przypis redakcyjny]

3178. odemnie (starop. forma ort.) — ode mnie; tu: przeze mnie. [przypis edytorski]

3179. zastanowiony (starop.) — zatrzymany. [przypis edytorski]

3180. mało (starop.) — trochę. [przypis edytorski]

3181. na nięś się śmiała (starop.) — do niej się śmiałaś. [przypis redakcyjny]

3182. w temci (starop. forma) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci; wtem (zniżyła się). [przypis edytorski]

3183. zatym (starop. forma ort.) — dziś: zatem; więc. [przypis edytorski]

3184. strętwiałem (starop. forma ort.) — zdrętwiałem. [przypis edytorski]

3185. gdziem mamki dostał (starop. forma) — gdzie dostałem mamkę (tj. gdzie wynająłem mamkę). [przypis edytorski]

3186. tamem (...) wymieszkał (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: tam wymieszkałem; tam przemieszkałem. [przypis edytorski]

3187. postępować (starop. forma) — tu: chodzić. [przypis edytorski]

3188. nędze (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: nędzy. [przypis edytorski]

3189. myśliłem (starop. forma) — myślałem; tu: zamierzałem. [przypis edytorski]

3190. niewczasy (starop.) — niewygody. [przypis edytorski]

3191. z tobąm się (...) puścił (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: z tobą się puściłem. [przypis edytorski]

3192. puścić się dokąd (starop.) — wyprawić się dokąd; wyruszyć w podróż dokąd. [przypis edytorski]

3193. zbójce (starop. forma) — zbójcy. [przypis edytorski]

3194. mnieby też (...) beli zabili (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: zabiliby mnie też wcześniej (uprzednio, kiedyś itp.). [przypis edytorski]

3195. w pław (starop. forma ort.) — dziś: wpław. [przypis edytorski]

3196. ze dżdża (starop.) — od deszczu. [przypis edytorski]

3197. wezbrała beła (starop. forma) — konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: wezbrała wcześniej (uprzednio, kiedyś itp.). [przypis edytorski]

3198. bystro (starop.) — szybko, prędko. [przypis edytorski]

3199. uść (starop. forma) — ujść; tu: uniknąć. [przypis edytorski]

3200. bywszy (starop. forma) — dziś imiesłów przysł.: będąc. [przypis edytorski]

3201. o pułnocy (starop. forma ort.) — o północy. [przypis edytorski]

3202. drzewo (starop.) — tu: drzewce; kopia. [przypis edytorski]

3203. krzest (starop. forma) — chrzest. [przypis edytorski]

3204. gdzie (starop.) — gdy. [przypis edytorski]

3205. swąm rozumiał bydź prawdziwą wiarę (starop. konstrukcja) — uważałem, że moja wiara jest prawdziwa. [przypis edytorski]

3206. taić czego (starop. forma) — dziś: taić (zatajać) co (tj. z B. zamiast D.). [przypis edytorski]

3207. śmiałąś (...) y mężną została (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: zostałaś śmiała i mężna; stałaś się śmiała i mężna. [przypis edytorski]

3208. przyrodzenieś (...) zwyciężyła (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: przyrodzenie zwyciężyłaś; tj: przezwyciężyłaś naturę. [przypis edytorski]

3209. pomnisz (starop. forma) — pamiętasz. [przypis edytorski]

3210. rany (starop.) — wczesny. [przypis edytorski]

3211. przedemną (starop. forma ort.) — dziś popr.: przede mną. [przypis edytorski]

3212. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

3213. żeć (...) obiecują (starop. forma) — skrót od: że ci obiecują. [przypis edytorski]

3214. którą rozumiem bydź dotąd prawdziwą (starop. forma) — którą [jak] dotąd uważam za prawdziwą. [przypis edytorski]

3215. w którejeś mię (...) chciał uchować (starop.) — w której mnie chciałeś uchować. [przypis edytorski]

3216. cieszyć (starop.) — pocieszać. [przypis edytorski]

3217. odszedszy (starop. forma) — odszedłszy. [przypis edytorski]

3218. kwapić się (starop.) — spieszyć się. [przypis edytorski]

3219. dawa (starop. forma) — dziś 3.os.lp: daje. [przypis edytorski]

3220. zamkniony (starop. forma) — zamknięty. [przypis edytorski]

3221. one dwie osobie (starop. forma) — te dwie osoby. [przypis edytorski]

3222. wieże (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: wieży. [przypis edytorski]

3223. beli (starop. forma) — dziś popr.: byli. [przypis edytorski]

3224. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

3225. w larmę bije (starop.) — bije na alarm. [przypis edytorski]

3226. prześć (starop. forma) — dziś: przejść. [przypis edytorski]

3227. jemi (starop. forma) — nimi. [przypis edytorski]

3228. twarzy (starop. forma) — twarze. [przypis edytorski]

3229. wienie (starop. forma) — dziś: wionie; powieje. [przypis edytorski]

3230. namioty (starop.) — dziś B.lm: (między) namiotami. [przypis edytorski]

3231. roboty — tu: prace przy naprawie machiny wojennej. [przypis edytorski]

3232. bieżał (starop.) — 3.os.lp r.m. cz. przesz. od bieżyć; dziś: podążał, zdążał, szedł, nadjeżdżał. [przypis edytorski]

3233. zlekka (starop. forma ort.) — z lekka; tu: nieco, po trochu. [przypis edytorski]

3234. co raz (starop. forma ort.) — coraz. [przypis edytorski]

3235. więtszy (starop. forma) — większy; tu: liczniejszy. [przypis edytorski]

3236. przebrany (starop.) — tu: wybrany. [przypis edytorski]

3237. je (starop. forma) — ich; którzy je gonili: którzy ich gonili. [przypis edytorski]

3238. wzwód (starop.) — most zwodzony. [przypis edytorski]

3239. wzad (starop.) — do tyłu; tu: z powrotem. [przypis edytorski]

3240. pogoniej (starop. forma) — pogoni. [przypis edytorski]

3241. nie mógł wiedzieć o niey (starop. forma) — nie mógł wiedzieć, co się z nią dzieje. [przypis edytorski]

3242. w on czas (starop. forma) — w tym czasie; wtedy. [przypis edytorski]

3243. zawarty (starop.) — zamknięty. [przypis edytorski]

3244. po wielkiej części o sobie zwątpiła (starop. forma) — w dużej mierze zwątpiła o swoich szansach. [przypis edytorski]

3245. płochy (starop.) — płochliwy, ostrożny; tu: marny, znikomy, nietrwały, lichy. [przypis edytorski]

3246. prętko (starop. forma ort.) — dziś: prędko. [przypis edytorski]

3247. udać się za kogo (starop.) — udawać kogo. [przypis edytorski]

3248. nie (starop. forma) — dziś B.lm: (między) nich. [przypis edytorski]

3249. nieznany (starop.) — tu: nierozpoznany. [przypis edytorski]

3250. wmięszać (starop. forma) — wmieszać. [przypis edytorski]

3251. dopadszy (starop. forma) — dopadłszy. [przypis edytorski]

3252. prętko (starop. forma ort.) — dziś: prędko. [przypis edytorski]

3253. łatwie (starop. forma) — łatwo. [przypis edytorski]

3254. mieszanina (starop.) — zamieszanie. [przypis edytorski]

3255. onejże (starop. forma) — tejże. [przypis edytorski]

3256. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

3257. aby białą płcią bydź miała (starop.) — że miałaby być białą płcią; tj. że miałaby być kobietą. [przypis edytorski]

3258. spatrzyć się z kim (starop.) — spróbować, zmierzyć się z kim. [przypis redakcyjny]

3259. obbiegszy (starop. forma) — dziś: obiegłszy (dookoła). [przypis edytorski]

3260. drugą bramą chciała (starop.) — w domyśle: dostać się do miasta. [przypis edytorski]

3261. niż (starop.) — tu: zanim. [przypis edytorski]

3262. jej dognał (starop. forma) — dziś: dognał ją (D. zamiast B.). [przypis edytorski]

3263. szli po miecze do boku (starop.) — sięgnęli do boku po miecze. [przypis edytorski]

3264. srodzy bycy (starop. forma) — dziś: srogie byki. [przypis edytorski]

3265. jem (starop. forma) — im. [przypis edytorski]

3266. pełneli razy, skąpeli bydź mają (starop. forma) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy pełne ciosy, czy skąpe być mają; tj. czy z całą mocą wyprowadzone, czy też lekkie. [przypis edytorski]

3267. słyszeć (starop. forma) — tu: słychać. [przypis edytorski]

3268. dawają (starop. forma) — dziś popr. 3.os.lm: dają. [przypis edytorski]

3269. obelżenie (starop.) — obelga. [przypis edytorski]

3270. podwodzić (starop.) — tu: podżegać. [przypis edytorski]

3271. przydawa (starop. forma) — przydaje; dodaje. [przypis edytorski]

3272. ztądże (starop. forma) — stąd właśnie. [przypis edytorski]

3273. jem (starop. forma) — im. [przypis edytorski]

3274. zawżdy (starop.) — zawsze. [przypis edytorski]

3275. bojce (starop.) — bodźce. [przypis edytorski]

3276. kwapienie (starop.) — pośpiech, pośpieszne działanie. [przypis edytorski]

3277. mięszać (starop. forma) — dziś popr.: mieszać. [przypis edytorski]

3278. czynienie (starop.) — tu: walka. [przypis edytorski]

3279. mięczów (starop. forma) — mieczów. [przypis edytorski]

3280. pracej (starop. forma) — dziś N.lp r.ż.: (po) pracy. [przypis edytorski]

3281. głupie (starop. forma) — dziś: głupio. [przypis edytorski]

3282. wrychle (starop.) — wkrótce; niedługo, zaraz. [przypis edytorski]

3283. nierad czemu (starop.) — tu: niezadowolony z czego. [przypis edytorski]

3284. na przemiany (starop.) — dziś: na przemian. [przypis edytorski]

3285. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski]

3286. czynienie (starop.) — tu: walka, pojedynek. [przypis edytorski]

3287. lub przegram, lub wezmę zwycięstwo (starop.) — dziś: czy przegram, czy odniosę zwycięstwo. [przypis edytorski]

3288. już (starop.) — tu: jeszcze; już cię to omyli: jeszcze cię to wprowadzi w błąd. [przypis edytorski]

3289. barzo (starop. forma) — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski]

3290. wraca się jem gniew (starop.) — powraca im gniew. [przypis edytorski]

3291. jedno (starop.) — tylko; gdzie jedno: gdzie tylko. [przypis edytorski]

3292. wał (starop.) — fala. [przypis edytorski]

3293. niźli (starop.) — tu: zanim. [przypis edytorski]

3294. nieużyty (starop.) — bezwzględny; nieubłagany. [przypis edytorski]

3295. Kloryndzinego — należącego do Kloryndy. [przypis edytorski]

3296. ato (starop.) — za to; natomiast. [przypis edytorski]

3297. pokusa (starop.) — tu: zły duch. [przypis redakcyjny]

3298. dotkniony (starop. forma) — dotknięty; poruszony, przejęty. [przypis edytorski]

3299. krynice (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: (do) krynicy. [przypis edytorski]

3300. wynikać (starop.) — tu: wypływać. [przypis edytorski]

3301. dokonywać (starop.) — tu: konać; umierać. [przypis edytorski]

3302. mocy (starop. forma) — dziś B.lm r.ż.: moce. [przypis edytorski]

3303. krzest (starop.) — chrzest. [przypis edytorski]

3304. niebom osięgła (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: osiągnęłam niebo. [przypis edytorski]

3305. niebam dostąpiła (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: dostąpiłam nieba. [przypis edytorski]

3306. nię (starop.forma) — dziś B.lp r.ż.: (w) nią. [przypis edytorski]

3307. władzej (starop. forma) — dziś D.lp r.ż: władzy. [przypis edytorski]

3308. rówien (starop. forma) — równy. [przypis edytorski]

3309. trafunek (starop.) — przypadek; z trafunku: przypadkiem. [przypis edytorski]

3310. książe Chrześcijańskie (starop. forma) — dziś: chrześcijańskiego księcia. [przypis edytorski]

3311. tyrańskie (przysł.) — po tyrańsku. [przypis redakcyjny]

3312. ciała obie (starop. forma) — daw. liczba podwójna, szyk przestawny; dziś popr: oba ciała. [przypis edytorski]

3313. zieje (starop. forma) — oddycha. [przypis edytorski]

3314. dawa (starop. forma) — dziś 3.os.lp: daje. [przypis edytorski]

3315. nadzieie (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: nadziei. [przypis edytorski]

3316. namieciech (starop. forma) — dziś N.lm: (w) namiotach. [przypis edytorski]

3317. jeśli (starop. forma) — tu: czy. [przypis edytorski]

3318. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski]

3319. poznawa (starop. forma) — poznaje; rozpoznaje. [przypis edytorski]

3320. dawa (starop. forma) — dziś 3.os.lp: daje. [przypis edytorski]

3321. mię (starop. forma) — mnie. [przypis edytorski]

3322. wydawa (starop. forma) — wydaje. [przypis edytorski]

3323. wzmierziony (starop.) — wstrętny, obmierzły. [przypis edytorski]

3324. niechcieć (starop. forma ort.) — nie chcieć. [przypis edytorski]

3325. przykłady (starop. forma) — (między) przykładami. [przypis edytorski]

3326. zawżdy (starop.) — zawsze. [przypis edytorski]

3327. w błędzie (starop.) — błądząc; będąc obłąkany. [przypis edytorski]

3328. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski]

3329. pojrzeć (starop. forma) — spojrzeć. [przypis edytorski]

3330. niestetysz (starop. forma ort.) — niestety; niestetyż. [przypis edytorski]

3331. gdziesz (starop. forma ort.) — gdzież. [przypis edytorski]

3332. wżdy (starop.) — przecież. [przypis edytorski]

3333. rozszarpano jest (starop. forma) — jest rozszarpane; zostało rozszarpane (ciało). [przypis edytorski]

3334. od źwierzu (starop. forma) — przez zwierza. [przypis edytorski]

3335. obie ciała (starop. forma) — oba ciała. [przypis edytorski]

3336. znienagła (starop.) — z wolna, powoli, stopniowo, niepostrzeżenie. [przypis edytorski]

3337. chocia (starop. forma) — choć, chociaż. [przypis edytorski]

3338. ziemie (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: (do) ziemi. [przypis edytorski]

3339. prawić (starop.) — mówić. [przypis edytorski]

3340. w zamiany (starop.) — w zamian. [przypis edytorski]

3341. zawiniony (starop.) — tu: zawinięty; obandażowany. [przypis edytorski]

3342. beło (starop. forma) — dziś popr.: było. [przypis edytorski]

3343. namiecie (starop. forma) — dziś N.lp: (po) namiocie. [przypis edytorski]

3344. przezdzięki (starop.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

3345. co raz (starop. forma ort.) — coraz; wciąż. [przypis edytorski]

3346. roście (starop. forma) — 3.os.lp cz. teraźn.; dziś popr.: rośnie. [przypis edytorski]

3347. ktoć (...) odjął (starop. forma) — kto ci odjął; tj. kto ci odebrał. [przypis edytorski]

3348. wżdy (starop.) — przecież, wszak. [przypis edytorski]

3349. kwoli (starop.) — dla, z powodu. [przypis edytorski]

3350. przeciwić się komu (starop. forma) — sprzeciwiać się. [przypis edytorski]

3351. któryć (...) dodawa (starop. forma) — który ci oddaje. [przypis edytorski]

3352. obacz się (starop.) — tu: opamiętaj się. [przypis edytorski]

3353. do śmierci prowadzi obojej (starop.) — konstrukcja z formą daw. liczby podwójnej, dziś: prowadzi do obu [rodzajów] śmierci; tj. do śmierci cielesnej i duchowej. [przypis edytorski]

3354. z nienagła a. znienagła (starop.) — powoli, stopniowo. [przypis edytorski]

3355. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

3356. głosem (starop.) — tu: na głos. [przypis edytorski]

3357. lubo wieczorne, lubo wstają rane zorze (starop.) — czy wieczorne, czy [też] ranne wstają zorze. [przypis edytorski]

3358. jej woła, jej płacze, jej prosi (starop.) — dziś: ją woła, z jej powodu płacze, o nią prosi. [przypis edytorski]

3359. nieodziane pióry dzieciny (starop.) — nieodziane piórami dzieciny; nieupierzone dzieci (słowika). [przypis edytorski]

3360. unosić (starop.) — uprowadzać; zabierać. [przypis edytorski]

3361. i dni i nocy (starop.) — dziś: i dnie, i noce. [przypis edytorski]

3362. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski]

3363. natkniony (starop.) — tu: przetykany (gwiazdami). [przypis edytorski]

3364. dobrze (starop.) — tu: znacznie. [przypis edytorski]

3365. prawić (starop.) — mówić. [przypis edytorski]

3366. zajrzysz (starop.) — zazdrościsz. [przypis edytorski]

3367. opatrować (starop. forma) — dziś: opatrywać. [przypis edytorski]

3368. beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski]

3369. nie beł mistrz jaki uczony, co miał grób z drogich marmurów ukować (starop.) — nie było wykształconego rzemieślnika, który umiałby wykuć grób z drogich marmurów. [przypis edytorski]

3370. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

3371. ile czas znosił (starop.) — na ile czas pozwalał. [przypis redakcyjny]

3372. lane świece — odlewane tj. wielkie. [przypis redakcyjny]

3373. przejrzeć (starop.) — przewidzieć. [przypis edytorski]

3374. rówien (starop. forma) — równy. [przypis edytorski]

3375. odjąć się (starop.) — przeciwstawić się (płaczowi silnemu). [przypis edytorski]

3376. przeraźliwy (starop. forma) — [ten, który] przeraża, przejmuje. [przypis redakcyjny]

3377. przykrszy (starop. forma) — przykrzejszy. [przypis redakcyjny]

3378. wżdyć (starop. forma) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą co -ć; wżdy: przynajmniej, choć, tylko, aby; zgoła, całkiem; przecież, wszakże. [przypis edytorski]

3379. oboj proch (starop. forma) — proch obojga. [przypis redakcyjny]

3380. nierozjęty (starop.) — nierozdzielony. [przypis edytorski]

3381. plundrować (starop., z niem.) — plądrować. [przypis redakcyjny]

3382. zeszły (starop.) — w podeszłym wieku; stary. [przypis edytorski]

3383. inszem (starop. forma) — innym. [przypis edytorski]

3384. obeszły (starop. forma) — w znaczeniu biernym: [otoczony przez gmin; red. WL]. [przypis redakcyjny]

3385. wspomionę (starop. forma) — dziś: wspomnę. [przypis edytorski]

3386. żebyśwa była cierpiała (starop. forma) — daw. liczba podwójna; dziś: żebyśmy cierpieli (we dwoje). [przypis edytorski]

3387. brona (starop.) — brama. [przypis edytorski]

3388. aby się beła jako ratowała (starop.) — żeby się jakoś ratowała. [przypis edytorski]

3389. bym beł wypadł (starop. forma) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika w trybie przypuszczającym daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: wypadłbym wcześniej, uprzednio, kiedyś itp. [przypis edytorski]

3390. zdrowobym ją nazad beł wprowadził (starop.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika w trybie przypuszczającym daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: zdrowo wyprowadziłbym ją nazad wcześniej, uprzednio itp. [przypis edytorski]

3391. rozradzić (starop. forma) — odradzić. [przypis edytorski]

3392. pomnię (starop. forma) — pomnę; pamiętam. [przypis edytorski]

3393. co się ich najduje (starop.) — ile ich jest. [przypis edytorski]

3394. krwie (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: krwi. [przypis edytorski]

3395. znienagła (starop.) — z wolna, powoli, stopniowo, niepostrzeżenie. [przypis edytorski]

3396. w rychle a. wrychle (starop.) — rychło, prędko, wkrótce. [przypis edytorski]

3397. ostraszyć się (starop.) — ze strachem się oswoić. [przypis redakcyjny]

3398. kwoli (starop.) — z powodu. [przypis edytorski]

3399. nie przejrzany (starop. forma ort.) — dziś: nieprzejrzany. [przypis edytorski]

3400. nastawa (starop. forma) — dziś: nastaje. [przypis edytorski]

3401. niewytrwany (starop. forma) — nie do wytrzymania. [przypis edytorski]

3402. paszą (starop. forma) — dziś B.lp r.ż: (na) paszę. [przypis edytorski]

3403. zdala (starop. forma) — z daleka. [przypis edytorski]

3404. miłośniki (starop. forma) — dziś N.lm: (z) miłośnikami. [przypis edytorski]

3405. obracają (...) na nice (starop.) — obracają na drugą stronę. [przypis edytorski]

3406. w pewne księżyce (starop.) — w pewne miesiące. [przypis redakcyjny]

3407. trzymać o czym (starop.) — sądzić o czym; utrzymywać co o czym. [przypis edytorski]

3408. pierwszy (starop. forma) — pierwsi. [przypis edytorski]

3409. charaktery (starop.) — znaki piśmienne, pismo. [przypis redakcyjny]

3410. gromy (starop. forma) — gromami (strąceni). [przypis edytorski]

3411. piekły (starop. forma) — piekłami. [przypis edytorski]

3412. wnidźcie (starop. forma) — dziś: wejdźcie. [przypis edytorski]

3413. barzo (starop. forma) — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski]

3414. mieszkać (starop.) — zwlekać, opóźniać się. [przypis edytorski]

3415. odemnie (starop. forma ort.) — ode mnie. [przypis edytorski]

3416. nieobjęte (starop.) — tu: nieuchwytne (powietrze). [przypis redakcyjny]

3417. znienagła (starop.) — z wolna, powoli, stopniowo, niepostrzeżenie. [przypis edytorski]

3418. barzo (starop. forma) — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski]

3419. acz (starop.) — aczkolwiek; jednakże. [przypis edytorski]

3420. w onem czesie (starop. forma) — w tym czasie, wówczas; wtedy. [przypis edytorski]

3421. prawić (starop.) — mówić. [przypis edytorski]

3422. tuszyć (starop.) — tu: dawać nadzieję. [przypis edytorski]

3423. niewymówione (starop.) — niewypowiedziane; tu: ogromne. [przypis edytorski]

3424. Nazamonowie — naród w głębi Afryki na płd.-zach. od Barki. [przypis redakcyjny]

3425. Garamantowie — naród we wnętrzu Afryki, dziś Fezzan. [przypis redakcyjny]

3426. kędy (starop.) — gdzie. [przypis edytorski]

3427. łatwie (starop. forma) — dziś: łatwo. [przypis edytorski]

3428. okrócony (starop.) — pokonany. [przypis edytorski]

3429. porażony (starop.) — pobity, rozbity. [przypis edytorski]

3430. gdzieby (starop.) — tu: gdyby. [przypis edytorski]

3431. zarówno (starop.) — tu: równo (ze świtem). [przypis edytorski]

3432. wzad (starop.) — z powrotem. [przypis edytorski]

3433. rzemieśle (starop. forma) — dziś N.lp: (w) rzemiośle. [przypis edytorski]

3434. beli założyli (starop. forma) — byli założyli; konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: założyli wcześniej, uprzednio, kiedyś itp. [przypis edytorski]

3435. beło (starop. forma) — dziś popr.: było. [przypis edytorski]

3436. niepożyty (starop.) — nieubłagany, nieugięty; srogi. [przypis edytorski]

3437. jagody (starop.) — tu: policzki; twarz. [przypis edytorski]

3438. miejsca w nich żadne nie miały wywody (starop.) — nie przemawiały do nich żadne tłumaczenia. [przypis edytorski]

3439. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski]

3440. w zawody (starop.) — na wyścigi; szybko. [przypis edytorski]

3441. obmowa (starop.) — tu: wytłumaczenie, wyjaśnienie. [przypis redakcyjny]

3442. tuszyć (starop.) — mieć nadzieję, spodziewać się. [przypis edytorski]

3443. pokusy (starop.) — tu: diabły. [przypis edytorski]

3444. ostraszyć się (starop.) — ze strachem się oswoić. [przypis redakcyjny]

3445. nieokrocony a. nieokrócony (starop.) — niepokonany. [przypis edytorski]

3446. razy (starop.) — ciosy, uderzenia. [przypis edytorski]

3447. odważony (starop. forma) — odważny; nie bojący się najgorszych ciosów. [przypis edytorski]

3448. ziemie (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: ziemi. [przypis edytorski]

3449. bespiecznie (starop. forma ort.) — bezpiecznie; tu: śmiało. [przypis redakcyjny]

3450. uciekę (starop. forma) — dziś: ucieknę. [przypis edytorski]

3451. by (starop.) — tu: choćby. [przypis edytorski]

3452. ale nie przeto (...) czuje (starop.) — szyk przestawny; inaczej: ale nie czuje przez to (z tego powodu). [przypis edytorski]

3453. abo (starop.) — albo. [przypis edytorski]

3454. wzad (starop.) — w tył, do tyłu, z powrotem. [przypis edytorski]

3455. w koło (starop. forma ort.) — wkoło, wokół. [przypis edytorski]

3456. więtsze (starop. forma) — dziś większe. [przypis edytorski]

3457. do gury (starop. forma) — dziś popr.: do góry. [przypis edytorski]

3458. w około (starop. forma ort.) — dziś: wokoło, wokół. [przypis edytorski]

3459. o się się boi (starop.) — boi się o siebie. [przypis edytorski]

3460. strach go przejął (...) który w niem przedtem, jako żyw, nie postał (starop.) — przejął go strach, który w nim (nigdy) przedtem, jak długo żył, nie zrodził się. [przypis edytorski]

3461. ludzie (starop.) — dziś B.lm: (na) ludzi. [przypis edytorski]

3462. przyść (starop. forma) — dziś: przyjść. [przypis edytorski]

3463. na lada co składał (starop. konstrukcja) — byle czym się wymawiał. [przypis edytorski]

3464. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski]

3465. nie zabawić (starop.) — nie pozostać długo. [przypis edytorski]

3466. nie wiele (starop. forma ort.) — niewiele. [przypis edytorski]

3467. sprawić (starop.) — zdziałać. [przypis edytorski]

3468. obłuda (starop.) — tu: złuda, mara. [przypis redakcyjny]

3469. wrzkomo (starop.) — rzekomo; niby. [przypis edytorski]

3470. onej doby (starop.) — w tym czasie; wtedy. [przypis edytorski]

3471. potrzeba pospolita (starop.) — potrzeba powszechna; potrzeba wszystkich. [przypis edytorski]

3472. nieznajomy (starop.) — nieznany; tu: nierozpoznany. [przypis edytorski]

3473. niewidomy (starop.) — niewidoczny. [przypis edytorski]

3474. ruchać się (starop.) — ruszać się. [przypis redakcyjny]

3475. w onem czesie (starop. forma) — w tym czasie, wówczas; wtedy. [przypis edytorski]

3476. zastanowić się (starop.) — zatrzymać się. [przypis edytorski]

3477. frymarczyć (starop.) — kupczyć, handlować. [przypis edytorski]

3478. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

3479. odważony (starop. forma) — odważny. [przypis edytorski]

3480. namniey (starop. forma) — najmniej. [przypis edytorski]

3481. prętko (starop. forma ort.) — dziś: prędko. [przypis edytorski]

3482. w pułgodziny (starop. forma ort.) — w pół godziny. [przypis edytorski]

3483. zdumiały (starop. forma) — zdumiony. [przypis edytorski]

3484. niezastanowiony (starop. forma) — niepowstrzymany. [przypis edytorski]

3485. kwapiony (starop.) — szybki, pospieszny. [przypis edytorski]

3486. poszło na (starop.) — wyglądało na (wonne cyprysy). [przypis redakcyjny]

3487. zastanowić się (starop.) — zatrzymać się. [przypis edytorski]

3488. tuszyć (starop.) — tu: spodziewać się, przewidywać. [przypis edytorski]

3489. ma się na pieczy (starop.) — uważa na siebie; pilnuje się. [przypis edytorski]

3490. wnętrzny (starop.) — wewnętrzny. [przypis edytorski]

3491. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

3492. chutnie (starop.) — tu: ochoczo. [przypis edytorski]

3493. nie dać pokój (starop.) — dziś: nie dać spokoju. [przypis redakcyjny]

3494. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

3495. dufać (starop.) — ufać. [przypis edytorski]

3496. radby (...) powrócił (starop. konstrukcja) — chętnie by powrócił. [przypis edytorski]

3497. przezdzięki (starop.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

3498. niewiedzieć jako (starop. forma) — nie wiadomo jak. [przypis edytorski]

3499. namniejsza (starop. forma) — dziś: najmniejsza. [przypis edytorski]

3500. ono (starop. forma) — to, owo. [przypis edytorski]

3501. samę (starop. forma) — dziś B.lp: samą. [przypis edytorski]

3502. samy (starop.) — dziś M.lm r.ż.: same. [przypis edytorski]

3503. ognie, które się (...) beze drew siliły (starop.) — ognie, które paliły się bez drew. [przypis edytorski]

3504. pokusy (starop.) — tu: diabły. [przypis edytorski]

3505. skurę (starop. forma ort.) — skórę. [przypis edytorski]

3506. raz (starop.) — cios. [przypis edytorski]

3507. serca ia zto nie mam (starop.) — nie mam do tego serca. [przypis redakcyjny]

3508. znam się (starop.) — wiem o sobie; znam się, żem słaby: wiem, że jestem słaby. [przypis edytorski]

3509. beło (starop. forma) — dziś popr.: było. [przypis edytorski]

3510. pokusić (starop.) — spróbować. [przypis edytorski]

3511. wyśli (starop. forma) — wyszli. [przypis edytorski]

3512. wątpliwy (starop. forma) — tu: pełen wątpliwości. [przypis edytorski]

3513. zdyjmuje a. zdyimuje (starop. forma) — zdejmuje. [przypis edytorski]

3514. Rak przyjął (...) Słońce — Słońce weszło w znak Raka (tj. nastało lato). [przypis edytorski]

3515. cele (starop.) — tu: zamiary, zamysły. [przypis redakcyjny]

3516. psowały (starop. forma) — dziś popr.: psuły. [przypis edytorski]

3517. więtszy (starop. forma) — większy. [przypis edytorski]

3518. dojmować (starop.) — dokuczać, przeszywać; por. dziś: dojmujący ból. [przypis edytorski]

3519. wytrwany (starop.) — do wytrwania, do przetrwania, do wytrzymania; przykre czyniąc gorąco wytrwane (szyk przestwny): czyniąc przykre gorąco możliwe do wytrzymania. [przypis edytorski]

3520. rany (starop.) — wczesny. [przypis edytorski]

3521. najwyższej (starop. forma) — dziś: najwyżej. [przypis edytorski]

3522. włudzić (starop.) — wmówić. [przypis redakcyjny]

3523. w koło (starop. forma ort.) — wkoło, wokół. [przypis edytorski]

3524. smugi (starop. forma) — (między) smugami. [przypis edytorski]

3525. okrócony (starop.) — pokonany. [przypis edytorski]

3526. niewidomy (starop.) — niewidoczny. [przypis edytorski]

3527. one (starop.) — te, owe. [przypis edytorski]

3528. nie wspomionie (starop. forma) — niewspomniane. [przypis edytorski]

3529. chciwość (starop.) — chęć, zapał. [przypis redakcyjny]

3530. ustawiczny (starop.) — nieustanny, nieustający. [przypis edytorski]

3531. tchnienie (starop.) — ciężki, dychawiczny oddech. [przypis edytorski]

3532. wszystko mu niemiło (starop.) — wszystko jest mu niemiłe. [przypis edytorski]

3533. wnętrzny (starop.) — wewnętrzny. [przypis edytorski]

3534. przyrodzenie (starop.) — natura. [przypis edytorski]

3535. zgęstwiało (starop.) — zgęstniało (powietrze). [przypis edytorski]

3536. nadzieie (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: nadziei. [przypis edytorski]

3537. z nadzieje ostatniej zrażeni (starop.) — pozbawieni ostatniej nadziei (właśc. dosł. zbici z ostatniej nadziei). [przypis edytorski]

3538. beli o sobie zwątpili (starop. forma) — byli o sobie zwątpili; konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: zwątpili o sobie wcześniej, uprzednio itp. [przypis edytorski]

3539. zdrowszy (starop. forma) — dziś M.lm: zdrowsi. [przypis edytorski]

3540. głosem (starop.) — na głos, głośno. [przypis edytorski]

3541. na co trwa więcej (starop.) — po co dalej [tu] trwa. [przypis edytorski]

3542. mieszkanie (starop. forma) — tu: przebywanie; pobyt. [przypis edytorski]

3543. po chwilić nas do szczętu nie zstanie (starop. forma) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą co -ć; znaczenie: za chwilę nie zostanie z nas ani szczątek (nawet resztka). [przypis edytorski]

3544. goręczszych (starop. forma) — gorętszych. [przypis edytorski]

3545. małmazyje (starop.) — pierwotnie nazwa ciemnych, aromatycznych win produkowanych w okolicach miasta Malvasia na Peloponezie; tu: słodkie wina. [przypis edytorski]

3546. przykrzyć się (starop.) — stać się przykrym komu; nudzić się. [przypis edytorski]

3547. niewczas (starop.) — niewygoda. [przypis edytorski]

3548. gwoli czemu (starop.) — dla czego; dla jakiej przyczyny. [przypis edytorski]

3549. ujezdżaiąc (starop. forma) — dziś: ujeżdżając; odjeżdżając. [przypis edytorski]

3550. odniało (starop.) — dzień się zrobił. [przypis redakcyjny]

3551. myślili (starop. forma) — dziś: myśleli. [przypis edytorski]

3552. siła (starop.) — tu: wielu. [przypis edytorski]

3553. legszy (starop. forma) — poległszy. [przypis edytorski]

3554. snadnie (starop.) — łatwo. [przypis edytorski]

3555. okrom (starop.) — bez. [przypis edytorski]

3556. łatwie (starop. forma) — łatwo. [przypis edytorski]

3557. brać się do czego (starop.) — tu: uciekać się do czego (miłosierdzia); odwoływać się do czego. [przypis edytorski]

3558. pióry (starop. forma) — piórami. [przypis edytorski]

3559. z gury (starop. forma ort.) — z góry. [przypis edytorski]

3560. rozcząć, rozczynać (starop.) — rozpocząć. [przypis redakcyjny]

3561. zatem (starop.) — potem, wtedy. [przypis edytorski]

3562. nieścigły (starop.) — niedościgły. [przypis edytorski]

3563. opońce (starop. forma) — opony, opończe; chmury, płaszcz. [przypis edytorski]

3564. lecie (starop. forma) — latem. [przypis edytorski]

3565. rady (starop. forma) — dziś M.lm: rade. [przypis edytorski]

3566. głosy (starop. forma) — głosami. [przypis edytorski]

3567. nietylko (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie tylko. [przypis edytorski]

3568. śkło (starop. forma) — szkło; tu: szklanka. [przypis edytorski]

3569. igranie (starop.) — zabawa. [przypis edytorski]

3570. wywodzić (starop.) — wyprowadzać; tu: usuwać. [przypis edytorski]

3571. przyrodzenie (starop.) — natura. [przypis edytorski]

3572. macierze (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: macierzy; tzn. matki; wielka macierz: ziemia. [przypis edytorski]

3573. od lekkiego wiatru (starop.) — przez lekki wiatr (prowadzona). [przypis edytorski]

3574. w onej dobie (starop.) — w tym czasie, w tej chwili; wtedy. [przypis edytorski]

3575. oczy obie (starop.) — daw. forma liczby podwójnej. [przypis edytorski]

3576. ochędożony (starop.) — uporządkowany. [przypis edytorski]

3577. źwierciedle (starop. forma) — dziś N.lp: (w) zwierciadle. [przypis edytorski]

3578. beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski]

3579. natkniony gwiazdami (starop.) — utkany gwiazdami. [przypis edytorski]

3580. armonia (starop.) — harmonia. [przypis edytorski]

3581. znotować (starop.) — spuścić z tonu, ustąpić; [por. stonowane np. barwy; red. WL]. [przypis redakcyjny]

3582. Ugon — zmarły brat króla francuskiego Filipa. [przypis redakcyjny]

3583. pry (starop. forma) — skrót od: prawi; tj. mówi. [przypis edytorski]

3584. prętkość (starop. forma ort.) — dziś popr.: prędkość. [przypis edytorski]

3585. w onej dobie (starop.) — w tym czasie; w tym momencie; wtedy. [przypis edytorski]

3586. że go ledwie znaki (starop. forma) — że go ledwie znać; że go ledwie widać. [przypis edytorski]

3587. krążyć (starop.) — tu: okrążać; morze ziemię krąży: morze opływa ziemię, otacza ziemię. [przypis redakcyjny]

3588. wysep (starop. forma) — dziś r.ż.: wyspa. [przypis edytorski]

3589. pojrzał (starop. forma) — dziś: spojrzał. [przypis edytorski]

3590. zorze (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: (z) zorzy. [przypis edytorski]

3591. zdumiały (starop. forma) — zdumiony. [przypis edytorski]

3592. ziemie (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: ziemi. [przypis edytorski]

3593. nic nie ubędzie tem (starop. konstrukcja) — nic przez to nie ubędzie. [przypis edytorski]

3594. niewiem (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie wiem. [przypis edytorski]

3595. jeśli się to godzi (starop. konstrukcja) — czy to wypada; czy to przystoi. [przypis edytorski]

3596. na swoich ręku (starop.) — forma daw. liczby podwójnej; dziś na swoich rękach. [przypis edytorski]

3597. żeby to beło z ujmą twej zwierzchności (starop.) — że byłoby to z ujmą twej zwierzchności; że przyniosłoby to ujmę twojemu stanowisku. [przypis edytorski]

3598. prawie (starop.) — prawdziwie; tu: dokładnie, akurat. [przypis edytorski]

3599. któremu życzliwe swe tajemnice nieba odkrywają (starop.) — szyk przestawny; inaczej: któremu nieba życzliwe odkrywają swe tajemnice. [przypis edytorski]

3600. skwapliwy (starop.) — (zbyt) prędki, pochopny. [przypis edytorski]

3601. prętko (starop. forma) — dziś popr.: prędko. [przypis edytorski]

3602. tylkoć powiem (starop.) — skrót od: tylko ci powiem. [przypis edytorski]

3603. wyknąć czego (starop.) — przywykać do czego; Niech wczas twe serce przyszłych pociech wyknie: Niech zawczasu twoje serce przywyka do przyszłych pociech. [przypis edytorski]

3604. rzekszy (starop. forma) — dziś popr.: rzekłszy. [przypis edytorski]

3605. jako rzadki (...) dym (...) zniknie (starop.) — jak rzadki dym zniknie; rozpłynie się jak dym. [przypis edytorski]

3606. beł (...) wyprawił (starop. forma) — był wyprawił; konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: wyprawił wcześniej, uprzednio, kiedyś itp. [przypis edytorski]

3607. znienagła (starop.) — powoli, stopniowo. [przypis edytorski]

3608. przestrony (starop.) — przestronny; obszerny. [przypis edytorski]

3609. więc (starop.) — zatem. [przypis edytorski]

3610. zawieraią (starop.) — zamykają. [przypis edytorski]

3611. gdzieindziej (starop. forma ort.) — dziś popr.: gdzie indziej. [przypis edytorski]

3612. inszemi (starop. forma) — (z) innymi. [przypis edytorski]

3613. znam się (starop.) — wiem. [przypis edytorski]

3614. prętki (starop. forma ort.) — dziś popr.: prędki; szybki, niezwłoczny, natychmiastowy. [przypis edytorski]

3615. przeprawa (starop.) — pojednanie, przejednanie. [przypis redakcyjny]

3616. podobno (starop.) — prawdopodobnie; zapewne. [przypis edytorski]

3617. skwapliwy (starop.) — prędki, pochopny. [przypis edytorski]

3618. przyczyny (starop.) — tu: przyczynianie się; wstawiennictwo. [przypis edytorski]

3619. chętliwy (starop.) — przychylny. [przypis edytorski]

3620. przyczyny wnosić za kim (starop.) — przyczyniać się za kim; wstawiać się za kim. [przypis edytorski]

3621. jestem niewątpliwy (starop.) — nie mam wątpliwości. [przypis edytorski]

3622. okrom (starop.) — oprócz. [przypis edytorski]

3623. dziwy (starop. forma) —dziś N.lm: (z) dziwami. [przypis edytorski]

3624. czesie (starop. forma) — dziś Msc.lp: (w) czasie. [przypis edytorski]

3625. odważony (starop.) — dziś: odważny. [przypis edytorski]

3626. wszystkiemu (starop.) — całemu. [przypis edytorski]

3627. teskliwy (starop.) — stęskniony. [przypis edytorski]

3628. mieć plac od kogo (starop.) — dostać od kogo miejsce (przestrzeń, okazję); niech ma od ciebie plac męstwu swoiemu: daj mu przestrzeń (sposobność) dla ukazania jego męstwa. [przypis edytorski]

3629. oto-tem (starop.) — tym oto (prośbom). [przypis edytorski]

3630. ostrość (starop.) — tu: surowość. [przypis edytorski]

3631. bystrość (starop.) — tu: popędliwość; nadmierna szybkość w działaniu. [przypis edytorski]

3632. pręcej (starop. forma ort.) — dziś popr.: prędzej. [przypis edytorski]

3633. pry (starop. forma) — skrót od: prawi; tj. mówi. [przypis edytorski]

3634. pójdę odważony (starop.) — pójdę odważnie. [przypis edytorski]

3635. beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski]

3636. barzo (starop. forma) — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski]

3637. nachyły (starop.) — podeszły. [przypis redakcyjny]

3638. zbyt (starop.) — ogromnie, bardzo. [przypis edytorski]

3639. na on czas (starop.) — w tym czasie; wtedy. [przypis edytorski]

3640. pracą na się brali (starop. forma) — brali na siebie pracę; brali na siebie trud. [przypis edytorski]

3641. naleść a. naleźć (starop.) — znaleźć, napotkać. [przypis edytorski]

3642. ten beł głos ludzki (starop.) — takie było zdanie wśród ludzi. [przypis edytorski]

3643. trzymać co (starop.) — utrzymywać co. [przypis edytorski]

3644. bawić się gdzie (starop.) — przebywać gdzie. [przypis edytorski]

3645. w onej chwili (starop.) — w tej chwili; wtedy. [przypis edytorski]

3646. w błędy zawiedziony (starop.) — wprowadzony w błąd; zbłąkany, błędny. [przypis edytorski]

3647. Askalona — miasto w Palestynie na płd.-zach. od Jerozolimy. [przypis redakcyjny]

3648. nie zidzie wam nic na jego ludzkości (starop.) — nie będzie wam zbywać jego współczucia (zrozumienia itp.). [przypis edytorski]

3649. opatrzyć czym (starop.) — zaopatrzyć w co; zapewnić co. [przypis edytorski]

3650. jakiem takiem (starop.) — jakim takim; znośnym. [przypis edytorski]

3651. wczas (starop.) — odpoczynek, wypoczynek. [przypis edytorski]

3652. beła (...) wezbrała (starop. forma) — była wezbrała; konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: wezbrała wcześniej, uprzednio, kiedyś itp. [przypis edytorski]

3653. ze dżdża (starop.) — od deszczu. [przypis edytorski]

3654. szedziwy (starop.) — sędziwy; stary. [przypis edytorski]

3655. szedł przeciwko niem (starop.) — szedł naprzeciw nim. [przypis edytorski]

3656. gdy rzeki ujmą kryształowe lody (starop.) — gdy kryształowe lody skują rzeki. [przypis edytorski]

3657. bespiecznie (starop. forma ort.) — dziś popr.: bezpiecznie. [przypis edytorski]

3658. ślizać się (starop. forma) — ślizgać się; tu 3.os.lm: ślizają, dziś: ślizgają. [przypis edytorski]

3659. śmiele (starop. forma) — dziś popr.: śmiało. [przypis edytorski]

3660. ledzie (starop. forma) — (po) lodzie. [przypis edytorski]

3661. przeszedszy (starop. forma) — przeszedłszy. [przypis edytorski]

3662. ziemie (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: (wiele) ziemi. [przypis edytorski]

3663. niewczas (starop.) — niewygoda; trud. [przypis edytorski]

3664. tęsknice (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: tęsknicy; tęsknoty. [przypis edytorski]

3665. chód pracowity (starop.) — uciążliwa droga; męcząca wędrówka. [przypis edytorski]

3666. pódźcie (starop. forma) — dziś popr.: pójdźcie. [przypis edytorski]

3667. pogoda (starop.) — sposobność, stosowna pora. [przypis edytorski]

3668. wtem jem rozkazał miejsce czynić wodzie (starop.) — wtedy rozkazał wodzie, aby im uczyniła miejsce. [przypis edytorski]

3669. pochyły (starop.) — osłabiony, wątły; pochylony. [przypis edytorski]

3670. Phebe — Artemis (Dyana), księżyc. [przypis redakcyjny]

3671. przestrone (starop.) — przestronny, obszerny. [przypis edytorski]

3672. siedmiorogi Nil — Nil o siedmiu odnogach. [przypis edytorski]

3673. natkniony (starop.) — utkany, poprzetykany. [przypis edytorski]

3674. saphiry (starop.) — szafiry. [przypis edytorski]

3675. barzo (starop. forma) — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski]

3676. oba (starop. forma) — obaj. [przypis edytorski]

3677. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski]

3678. pry (starop. forma) — skrót od: prawi; tj. mówi. [przypis edytorski]

3679. widziemy (starop. forma) — dziś popr.: widzimy. [przypis edytorski]

3680. prawić (starop.) — mówić. [przypis edytorski]

3681. ziemie (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: ziemi; wszystkorodna ziemia. [przypis redakcyjny]

3682. kiedyby (starop.) — gdyby. [przypis edytorski]

3683. że się to wspomionie (starop. konstrukcja) — że się o tym wspomni. [przypis edytorski]

3684. wnetże (starop.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że: wkrótce, niedługo. [przypis edytorski]

3685. przy stronie (starop.) — z boku. [przypis edytorski]

3686. zabawa (starop.) — zajęcie. [przypis edytorski]

3687. obcowanie (starop.) — mieszkanie. [przypis redakcyjny]

3688. łaskawieli się, groźnoli (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy łaskawie, czy groźnie. [przypis edytorski]

3689. rozkoszy (starop. forma) — rozkosze. [przypis edytorski]

3690. pod niebiosy (starop. forma) — dziś N.lm: pod niebiosami; pod niebem. [przypis edytorski]

3691. takem beł zhardział (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika w formie daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: tak zhardziałem wcześniej (uprzednio, kiedyś itp.). [przypis edytorski]

3692. zatemem poznał (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: zatem poznałem; potem poznałem. [przypis edytorski]

3693. wzrzęda (starop.) — zbytnia troskliwość. [przypis edytorski]

3694. bezecny (starop.) — nic niewarty. [przypis edytorski]

3695. bespieczny (starop. forma ort.) — dziś popr.: bezpieczny. [przypis edytorski]

3696. daleko (starop.) — bardzo. [przypis edytorski]

3697. zinaczyć się (starop.) — przemienić się. [przypis edytorski]

3698. Bogam (...) naznaczył (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: Boga naznaczyłem. [przypis edytorski]

3699. przezdzięki (starop.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

3700. oczekiwam (starop. forma) — dziś popr.: oczekuję. [przypis edytorski]

3701. wiódł je (starop.) — wiódł ich. [przypis edytorski]

3702. beło (starop. forma) — dziś popr.: było. [przypis edytorski]

3703. kędy (starop.) — gdzie. [przypis edytorski]

3704. sztuki (starop.) — nakrycia, sztućce. [przypis edytorski]

3705. przyrodzony (starop.) — naturalny. [przypis edytorski]

3706. prawić (starop.) — mówić. [przypis edytorski]

3707. rycerze (starop. forma) — rycerzy. [przypis edytorski]

3708. na nie (starop. forma) — na nich. [przypis edytorski]

3709. je (starop. forma) — dziś: ich. [przypis edytorski]

3710. wtem (starop.) — tu: tymczasem. [przypis edytorski]

3711. zasię (starop.) — więc, zatem. [przypis edytorski]

3712. nalazła (starop.) — znalazła; napotkała. [przypis edytorski]

3713. przekazy (starop.) — przeszkody. [przypis redakcyjny]

3714. postradać (starop.) — stracić. [przypis edytorski]

3715. dobrze się nie wściekła (starop.) — o mało się nie wściekła. [przypis edytorski]

3716. śmiele (starop. forma) — dziś popr.: śmiało. [przypis edytorski]

3717. małeby karanie (starop.) — zdanie eliptyczne, inaczej: małe by [było] karanie; mała byłaby kara. [przypis edytorski]

3718. rzekszy (starop. forma) — dziś popr.: rzekłszy. [przypis edytorski]

3719. na nie (starop. forma) — na nich (na rycerzy). [przypis edytorski]

3720. kędy (starop.) — gdzie. [przypis edytorski]

3721. snadniej (starop.) — łatwiej. [przypis edytorski]

3722. uść tajny (starop.) — ujść tajemnie. [przypis edytorski]

3723. wzad (starop.) — do tyłu, z powrotem. [przypis edytorski]

3724. prawie (starop.) — prawdziwie, naprawdę; rzeczywiście. [przypis edytorski]

3725. Oront — rzeka w Syrii. [przypis redakcyjny]

3726. czółn (starop. forma) — daw. r.m., dziś r.n.: czółno. [przypis redakcyjny]

3727. luboś (starop.) — czyś. [przypis edytorski]

3728. czółn (starop. forma) — daw. r.m., dziś r.n.: czółno. [przypis redakcyjny]

3729. wątpliwy (starop.) — niepewny, pełen wątpliwości. [przypis edytorski]

3730. prawdziwej nie doszła syreny (starop.) — nie dorównywała prawdziwej syrenie. [przypis edytorski]

3731. przedsie a. przedsię (starop.) — przecież, jednak, a jednak. [przypis edytorski]

3732. gładkość (starop.) — uroda. [przypis edytorski]

3733. który za tem, co mu lubo, chodzi (starop. konstrukcja) — który kieruje się tym, co jest mu miłe; podąża za tym, co dla niego przyjemne. [przypis edytorski]

3734. przyrodzenie (starop.) — natura. [przypis edytorski]

3735. miececie (starop. forma) — 2.os.lm: miotacie; rzucacie, tu: porzucacie, odrzucacie. [przypis edytorski]

3736. wienie (starop. forma) — dziś popr. 3.os.lp: wionie; powieje. [przypis edytorski]

3737. roskoszy (starop. forma ort.) — dziś popr. D.lp r.ż.: rozkoszy. [przypis edytorski]

3738. znienagła (starop.) — powoli, stopniowo. [przypis edytorski]

3739. zasadka (starop.) — zasadzka. [przypis edytorski]

3740. prętki (starop. forma ort.) — dziś popr.: prędki; szybki, niezwłoczny, natychmiastowy. [przypis edytorski]

3741. zbywszy mocy (starop.) — straciwszy siły. [przypis edytorski]

3742. bawełnica (starop.) — suknia lub materia bawełniana. [przypis redakcyjny]

3743. różej, liliej (starop. formy) — dziś D.lm r.ż.: róż, lilii. [przypis edytorski]

3744. wysep (starop. forma) — dziś r.ż.: wyspa. [przypis edytorski]

3745. siła (starop.) — mnóstwo. [przypis edytorski]

3746. chędogi (starop.) — porządny. [przypis edytorski]

3747. kryjomo (starop.) — po kryjomu; w tajemnicy. [przypis edytorski]

3748. ponno a. pono (starop.) — prawdopodobnie; zapewne. [przypis edytorski]

3749. abo (starop.) — albo. [przypis edytorski]

3750. zbyt (starop.) — bardzo, niezwykle. [przypis edytorski]

3751. prętki (starop. forma ort.) — dziś popr.: prędki; szybki. [przypis edytorski]

3752. ustawny (starop. forma) — ustawiczny; nieustanny. [przypis edytorski]

3753. roskosz (starop. forma ort.) — rozkosz. [przypis edytorski]

3754. wczas (starop.) — tu: zawczasu. [przypis edytorski]

3755. pomocy (starop. forma) — dziś B.lm: pomoce. [przypis edytorski]

3756. uszedszy (starop. forma) — uszedłszy. [przypis edytorski]

3757. zeszły (starop.) — podeszły. [przypis redakcyjny]

3758. włosiech (starop. forma) — dziś Msc.lp: (po) włosach. [przypis edytorski]

3759. czele (starop. forma) — dziś Msc.lp: (na) czole. [przypis edytorski]

3760. prętko (starop. forma) — dziś popr.: prędko; szybko. [przypis edytorski]

3761. nazad (starop.) — z powrotem. [przypis edytorski]

3762. piton (starop.) — [tu:] smok. [przypis redakcyjny]

3763. czarownice (starop. forma) — czarownicy. [przypis edytorski]

3764. ogony (starop. forma) — dziś N.lm: (z) ogonami. [przypis edytorski]

3765. w strony (starop.) — tu: na boki. [przypis edytorski]

3766. smocy (starop. forma) — dziś M.lm: smoki. [przypis edytorski]

3767. niebespieczeństwo (starop. forma ort.) — niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]

3768. więtszy (starop. forma) — większy. [przypis edytorski]

3769. źrzódło (starop. forma) — źródło. [przypis edytorski]

3770. przychęcać (starop.) — nęcić, przynęcać; wabić. [przypis edytorski]

3771. ludzie (starop.) — dziś B.lm: ludzi. [przypis edytorski]

3772. jad (starop.) — tu: trucizna. [przypis edytorski]

3773. by namniej (starop.) — choćby najmniej, choć odrobinę. [przypis edytorski]

3774. ze stem dróg (starop. konstrukcja)— dziś: ze stoma drogami. [przypis edytorski]

3775. wątpliwy (starop.) — tu: błędny. [przypis edytorski]

3776. karta (starop.) — tu: mapa. [przypis edytorski]

3777. w stronę rzucić oczy (starop.) — spojrzeć w bok. [przypis edytorski]

3778. ogroda (starop. forma) — dziś D.lp: (z) ogrodu. [przypis edytorski]

3779. przedeń (starop. forma) — tu skrót od: przed nią. [przypis edytorski]

3780. zoczyć (starop.) — zobaczyć. [przypis edytorski]

3781. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

3782. sromota (starop.) — hańba, wstyd. [przypis edytorski]

3783. wszeteczny (starop.) — wszędobylski, wścibski, ciekawy; tu: wyuzdany. [przypis edytorski]

3784. swoję (starop. forma) — dziś popr.: (w) swoją. [przypis edytorski]

3785. złożenie (starop.) — pokój, gościnny zwłaszcza. [przypis redakcyjny]

3786. przekazy (starop.) — tu: przeszkody. [przypis redakcyjny]

3787. szedziwy (starop.) — sędziwy; stary. [przypis edytorski]

3788. karta (starop.) — tu: mapa. [przypis edytorski]

3789. puklerz — rodzaj okrągłej, wypukłej tarczy rycerskiej. [przypis edytorski]

3790. pry (starop. forma) — skrót od: prawi; tj. mówi. [przypis edytorski]

3791. pierwej niż (starop.) — tu: zanim. [przypis edytorski]

3792. skwapliwy (starop.) — prędki, pochopny. [przypis edytorski]

3793. wyńdzie (starop. forma) — wyjdzie. [przypis edytorski]

3794. przestrzeńszy (starop.) — przestronniejszy, szerszy. [przypis edytorski]

3795. wroty (starop. forma) — wrotami; wrota: drzwi, brama. [przypis edytorski]

3796. na com (...) dał (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: na co dałem. [przypis edytorski]

3797. pożyć (starop.) — pokonać. [przypis edytorski]

3798. byli (...) zostawili (starop. forma) — konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: zostawili wcześniej, uprzednio, kiedyś itp. [przypis edytorski]

3799. miękkie (...) pierze (starop. forma) — tu: pierzyny, posłanie. [przypis edytorski]

3800. niźli (starop.) — zanim. [przypis edytorski]

3801. beli wstali (starop. forma) — byli wstali; konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: wstali wcześniej, uprzednio, kiedyś itp. [przypis edytorski]

3802. rabiają (starop. forma) — forma dla czynności wielokrotnej; dziś: robią a. wyrabiają. [przypis edytorski]

3803. płatnerz — rzemieślnik wykonujący zbroje płytowe dla ludzi i koni, oraz elementy towarzyszące zbroi: przyłbice, naramienniki, rękawice, szyszaki, kolczugi; od XVI w.: rzemieślnik wyrabiających metalową broń białą (miecze, szpady itp.). [przypis edytorski]

3804. wzad (starop.) — z powrotem. [przypis edytorski]

3805. idźcież (starop. forma) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż; znaczenie: idźcie już, idźcie koniecznie itp. [przypis edytorski]

3806. a ono (starop.) — tu: a oto; i oto. [przypis edytorski]

3807. pogotowiu (starop. forma) — dziś: w pogotowiu. [przypis edytorski]

3808. pojrzeć (starop.) — dziś: spojrzeć. [przypis edytorski]

3809. w każdey dobie (starop.) — tu: w każdej chwili, w każdym momencie. [przypis edytorski]

3810. inakszy (starop. forma) — inny; odmienny. [przypis edytorski]

3811. szyje (starop. forma) — dziś popr. D.lp r.ż.: (u) szyi. [przypis edytorski]

3812. smarag (starop.) — szmaragd. [przypis edytorski]

3813. wnidź (starop. forma) — wejdź. [przypis edytorski]

3814. pry (starop. forma) — skrót od: prawi; tj. mówi. [przypis edytorski]

3815. bespieczny (starop. forma ort.) — dziś popr.: bezpieczny. [przypis edytorski]

3816. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

3817. mieć z potrzebę wód (starop. konstrukcja) — mieć wód tyle, ile trzeba. [przypis redakcyjny]

3818. w on czas (starop.) — w tym czasie. [przypis edytorski]

3819. wjezdżają (starop forma.) — dziś: wjeżdżają. [przypis edytorski]

3820. kędy (starop.) — gdzie. [przypis edytorski]

3821. wmięszać (starop.) — wmieszać. [przypis edytorski]

3822. skaza (starop.) — szkoda, ruina. [przypis redakcyjny]

3823. nawa (starop.) — statek, okręt. [przypis edytorski]

3824. robić wiosłami (starop.) — wiosłować. [przypis edytorski]

3825. jemi (starop.) — nimi. [przypis edytorski]

3826. przedsię (starop.) — przecież, jednak, a jednak. [przypis edytorski]

3827. płodnemu tylko bliskich Egiptowi zebrał do kupy (starop.) — szyk przestawny; inaczej: zebrał do kupy tylko [ludzi] bliskich płodnemu Egiptowi. [przypis edytorski]

3828. inszych (starop. forma) — innych. [przypis edytorski]

3829. czekać myśli (starop.) — czekać zamierza; zamierza oczekiwać. [przypis edytorski]

3830. siedzą przeciw południowi i ku wschodowi (starop.) — mają swoje siedziby na przeciw południa (tj. na północy) i na wschodzie. [przypis edytorski]

3831. przyśli (starop. forma) — dziś 3.os.lm cz. przesz.: przyszli. [przypis edytorski]

3832. przeto (starop.) — zatem, a więc. [przypis edytorski]

3833. tuszyć (starop.) — mieć nadzieję, spodziewać się. [przypis edytorski]

3834. wróciemy (starop. forma) — wrócimy. [przypis edytorski]

3835. niźli (starop.) — niż, niżeli. [przypis edytorski]

3836. wojski (starop. forma) — dziś popr. N.lm: (z) wojskami. [przypis edytorski]

3837. pogoniej (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: pogoni. [przypis edytorski]

3838. Rufia — miasto w Syrii. [przypis redakcyjny]

3839. ztamtąd (starop. forma ort.) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): stamtąd. [przypis edytorski]

3840. zbyt (starop.) — bardzo, ogromnie. [przypis edytorski]

3841. Rynocera — miasto w Egipcie nad Morzem Śródziemnym (dziś Al-Arish). [przypis redakcyjny]

3842. dojechać (starop.) — tu: dopłynąć; łódź góry dojechała tzn. dopłynęła morzem na wysokość góry znajdującej się u wybrzeża. [przypis redakcyjny]

3843. Pompejego — Pompejusza. [przypis edytorski]

3844. Damiata — miasto w dolnym Egipcie nad odnogą Nilu. [przypis redakcyjny]

3845. Far — wysepka na wybrzeżu egipskiem, którą Aleksander Wielki połączył groblą z lądem stałym (Aleksandrią). [przypis redakcyjny]

3846. obeszły (starop.) — otoczony; tu: opływany; wysep obeszły wodami: wyspa opływana przez wody. [przypis redakcyjny]

3847. wysep (starop. forma) — dziś r.ż.: wyspa. [przypis redakcyjny]

3848. Cyrena — miasto w krainie przyległej Egiptowi, zwanej w starożytności. [przypis redakcyjny]

3849. samopięty (starop.) — sam z czterema towarzyszami; Cyrena samopięta (w oryg. „dove cinque cittadi hebbe C.”)/: Cyrena z czterema innymi miastami. [przypis redakcyjny]

3850. Marmaryka — kraina w głębi Afryki na płd. od Barki. [przypis redakcyjny]

3851. Tolomita — to samo, co Ptolomaida (dziś Tolmeta) w Barce. [przypis redakcyjny]

3852. Lethe — jedyna rzeka Barki w Afryce północnej na zachód od Tolomity; właśc. Latoń lub Leton, u Lukana (IX, 855) Lethes. Tasso pomieszał ją tu z rzeką podziemia Lethe, „o której siła ludzie bają”. [przypis redakcyjny]

3853. siła (starop.) — mnóstwo, wiele. [przypis edytorski]

3854. bajać (starop.) — opowiadać baśnie, zmyślać. [przypis edytorski]

3855. Syrty — Mniejsza i Większa, zatoki Morza Śródziemnego u płn. wybrzeży Afryki. [przypis redakcyjny]

3856. Judeka — przylądek w Tripolitanii. [przypis redakcyjny]

3857. Magra — rzeka (?) uchodząca do morza niedaleko przylądka Judeki. [przypis redakcyjny]

3858. Trypolim — miasto w płn. Afryce, stolica Trypolitanii; [dziś: Trypolis, stolica Libii; red. WL]. [przypis redakcyjny]

3859. Aldzerba — wyspa w zatoce Małej Syrty. [przypis redakcyjny]

3860. wzad (starop.) — tu: z tyłu. [przypis edytorski]

3861. zostawuje (starop. forma) — dziś: zostawia. [przypis edytorski]

3862. Lotofagowie — jedzący lotos, bajeczny lud w północnej Afryce, znany z Odyssei (Pieśń IX, 82 i n.). [przypis redakcyjny]

3863. miasty (starop. forma) — dziś N.lm: (między) miastami. [przypis edytorski]

3864. wysep (starop.) — dziś r.ż.: wyspa. [przypis edytorski]

3865. Lilibeum — miasto na płd.-zach. wybrzeżu Sycylii. [przypis redakcyjny]

3866. skazać (starop.) — tu: wskazać. [przypis edytorski]

3867. kędy (starop.) — gdzie. [przypis edytorski]

3868. Karthago — Kartagina. [przypis edytorski]

3869. Biserta — miasto w Tunis w Afryce. [przypis redakcyjny]

3870. Sardynią — dziś B.lp r.ż.: Sardynię. [przypis edytorski]

3871. kędy (starop.) — gdzie. [przypis edytorski]

3872. błędni (starop.) — błądzący; tu: koczowniczy. [przypis edytorski]

3873. Budza — miasta nadbrzeżne w Algierze (fr. Bougie). [przypis redakcyjny]

3874. zbójcowie (starop. forma) — dziś M.lm: zbójcy. [przypis edytorski]

3875. Oron — miasto w Algierze. [przypis redakcyjny]

3876. Tyngitana — kraina w płn.-zach. Afryce, Maroko. [przypis redakcyjny]

3877. krokodylowie, (...) lwi (starop. forma) — dziś M.lm: krokodyle, lwy. [przypis edytorski]

3878. Fessa — kraina w płn. Afryce, Fez. [przypis redakcyjny]

3879. kęs (starop.) — trochę. [przypis edytorski]

3880. Granata — miasto i prowincja w Hiszpanii, Grenada. [przypis redakcyjny]

3881. słupy Alcydy — cieśnina Gibraltarska. [przypis redakcyjny]

3882. ztąd (starop. forma ort.) — stąd. [przypis edytorski]

3883. Kalpa — przylądek, jeden ze słupów Herkulesa na brzegu europejskim; dziś Gibraltar. [przypis redakcyjny]

3884. ztamtąd (starop. forma ort.) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): stamtąd. [przypis edytorski]

3885. Abila — przylądek w Maroko w cieśninie Gibraltarskiej (jeden ze słupów Herkulesa, dziś Zeuta). [przypis redakcyjny]

3886. Libią (starop. forma) — Libię; dzieli z Hiszpanami Libią: tzn. dzieli Libię od Hiszpanii. [przypis edytorski]

3887. beli (starop. forma) — dziś popr.: byli. [przypis edytorski]

3888. przeszedszy (starop. forma) — przeszedłszy. [przypis edytorski]

3889. kędy (starop.) — gdzie. [przypis edytorski]

3890. niezamierzone (starop.) — [tu:] niezmierzone. [przypis redakcyjny]

3891. gdzie ono ziemię w się zawiera (starop.) — tzn. gdzie morze zawiera w sobie ziemię; gdzie ze wszech stron otacza ląd. [przypis edytorski]

3892. Gada — miasto w Hiszpanii (dziś Kadyks). [przypis redakcyjny]

3893. zuciekać (starop.) — tu: umknąć, uciec; ziemia zuciekała: ziemia znikła z oczu. [przypis redakcyjny]

3894. jeśli (starop.) — tu: czy, czy też. [przypis edytorski]

3895. wątpliwy (starop.) — niepewny, niebezpieczny. [przypis redakcyjny]

3896. beły (starop. forma) — dziś popr.: były. [przypis edytorski]

3897. biegłość (starop.) — umiejętność, znajomość rzeczy, wprawa. [przypis edytorski]

3898. niezawsze (starop. forma ort.) — nie zawsze. [przypis edytorski]

3899. przygodzić się (starop.) — tu: przydać się. [przypis edytorski]

3900. mieszkany (starop.) — [tu:] zamieszkany, zamieszkiwany; kraje od ludzi mieszkane: kraje zamieszkiwane przez ludzi. [przypis redakcyjny]

3901. dawa (starop. forma) — dziś popr. 3.os.lp cz.teraźn.: daje. [przypis edytorski]

3902. różny (starop.) — tu: inny, odmienny. [przypis edytorski]

3903. gruby (starop.) — tu: grubiański, nieokrzesany. [przypis edytorski]

3904. takli (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: tak to; tak oto. [przypis edytorski]

3905. podobno (starop.) — prawdopodobnie; zapewne. [przypis edytorski]

3906. niewytrwany (starop.) — nie do wytrzymania, trudny do wytrwania; niewytrwana zima: sroga zima. [przypis redakcyjny]

3907. insze (starop. forma) — inne. [przypis edytorski]

3908. cięszki (starop. forma ort.) — dziś popr.: ciężki. [przypis edytorski]

3909. Gołąb — [tu:] Krzysztof Kolumb; [wł. brzmienie jego nazwiska: Cristoforo Colombo, oznacza dosł. gołębia; red. WL]. [przypis redakcyjny]

3910. Pol — świat, własc. biegun ziemski lub niebieski. [przypis redakcyjny]

3911. stooki wzrok (starop.) — dziś: stuoki wzrok; tj. patrzy setką oczu. [przypis redakcyjny]

3912. porać (starop.) — rozpruwać, orać; łódź (...) wały porze: łódź pruje fale. [przypis edytorski]

3913. sztyr (starop.) — ster. [przypis edytorski]

3914. śrzodek (starop. forma) — dziś: środek. [przypis edytorski]

3915. miąższy (starop.) — gruby. [przypis edytorski]

3916. niewidomy (starop.) — niewidoczny. [przypis edytorski]

3917. widamy (starop.) — widzimy, widujemy (czynność wielokrotna). [przypis edytorski]

3918. Sykulska góra — wulkan sycylijski; zapewne Etna, najbardziej znany wulkan na Sycylii, aktywny od 550 tys. lat. [przypis edytorski]

3919. przyrodzenie (starop.) — natura. [przypis edytorski]

3920. krzywy (starop.) — tu: zły, złośliwy, przeciwny; niebu krzywy: sprzeciwiający się niebu. [przypis edytorski]

3921. beło (starop. forma) — dziś popr.: było. [przypis edytorski]

3922. przyjaźliwy (starop.) — przyjazny. [przypis edytorski]

3923. przez się (starop.) — samoczynnie; same przez się. [przypis edytorski]

3924. niesprawiony (starop.) — nieuprawiany. [przypis edytorski]

3925. nie chybić (starop.) — tu: nieomylnie wydać plon. [przypis edytorski]

3926. roskosz (starop. forma) — rozkosz. [przypis edytorski]

3927. zawżdy (starop.) — zawsze. [przypis edytorski]

3928. przykrość odejmować (starop.) — usuwać przykrość (tzn. czynić przyjemnym). [przypis edytorski]

3929. pola Elizyjskie — Elizejskie Pola. [przypis edytorski]

3930. cknić (starop.) — przykrzyć sobie; [nie cknicie: dziś forma trybu rozk.: nie cknijcie, tj. nie tęsknijcie, nie bądźcie znużeni itp.; red. WL]. [przypis redakcyjny]

3931. wyspy od szczęścia nazwane — Isole di Fortuna; wyspy Kanaryjskie. [przypis redakcyjny]

3932. ziemie (starop. forma) — dziś popr. D.lp r.ż.: ziemi. [przypis edytorski]

3933. inszem (starop. forma) — innym. [przypis edytorski]

3934. jam tam bywał (starop. konstrukcja) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: ja tam bywałem. [przypis edytorski]

3935. tajemnice (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: tajemnicy. [przypis edytorski]

3936. prześć (starop. forma) — przejść. [przypis edytorski]

3937. przestać na czym (starop.) — poprzestać na czym; zadowolić się czym. [przypis edytorski]

3938. ukazowała (starop. forma) — dziś popr.: ukazywała. [przypis edytorski]

3939. samy (starop. forma)— dziś forma r.n.: (zwierzęta) same; tzn. tylko zwiarzęta. [przypis edytorski]

3940. bić się z wałami (starop.) — bić się z falami; właśc.: być narażonym na uderzenia fal. [przypis edytorski]

3941. ztąd (starop. forma ort.) — stąd. [przypis edytorski]

3942. błędny (starop.) — tu: zbłąkany; błądzący, zagubiony. [przypis edytorski]

3943. ukazować (starop. forma) — dziś popr.: ukazywać. [przypis edytorski]

3944. śrzodek (starop. forma) — środek. [przypis edytorski]

3945. kotew (starop.) — kotwica. [przypis edytorski]

3946. ono (starop.) — tu: oto. [przypis edytorski]

3947. co na tem należy (starop.) — co od tego zależy; jak bardzo jest to ważne. [przypis edytorski]

3948. wznidzie (starop. forma) — wzejdzie. [przypis edytorski]

3949. wtem (starop.) — tu: tymczasem. [przypis edytorski]

3950. beła (starop. forma) — dziś popr.: była. [przypis edytorski]

3951. beło (starop. forma) — dziś popr.: było. [przypis edytorski]

3952. trudno dostąpiony (starop.) — trudno dostępny. [przypis edytorski]

3953. dla (starop.) — z powodu. [przypis edytorski]

3954. śrzon (starop. forma) — dziś popr.: szron. [przypis edytorski]

3955. mieć moc nad czym (starop.) — panować nad czym. [przypis edytorski]

3956. przyrodzenie (starop.) — natura. [przypis edytorski]

3957. w onem czesie (starop.) — w tym czasie; wówczas, wtedy. [przypis edytorski]

3958. strożyć się (starop.) — sztorcem stawać, jeżyć się. [przypis redakcyjny]

3959. śmiele (starop. forma) — dziś popr.: śmiało. [przypis edytorski]

3960. podeń (starop. forma) — pod niego; tu: ku niemu. [przypis edytorski]

3961. przeszcie (starop. forma) — przejście. [przypis edytorski]

3962. zostawuje (starop. forma) — dziś: zostawia. [przypis edytorski]

3963. kęs (starop.) — trochę. [przypis edytorski]

3964. ukazować (starop. forma) — dziś popr.: ukazywać. [przypis edytorski]

3965. krzywy (starop.) — zły, złowrogi. [przypis edytorski]

3966. zoczyć (starop.) — zobaczyć. [przypis edytorski]

3967. lasa (starop. forma) — dziś D.lp: (do) lasu. [przypis edytorski]

3968. w stronę (starop.) — w bok; w ustronie. [przypis edytorski]

3969. zawada (starop.) — przeszkoda. [przypis edytorski]

3970. źwierze (starop.) — dziś M.lm: zwierzęta. [przypis edytorski]

3971. co sroższe (starop. forma) — co groźniejsze; najgroźniejsze. [przypis edytorski]

3972. nilowa woda — Nil. [przypis edytorski]

3973. Atlant wielki — Ocean Atlantycki. [przypis edytorski]

3974. lęgą (starop. forma) — lęgną; rodzą się. [przypis edytorski]

3975. do kupy (starop.) — tu: razem. [przypis edytorski]

3976. w onem czesie (starop. forma) — w tym czasie, wówczas; wtedy. [przypis edytorski]

3977. dziwowie (starop.) — dziwactwa; dziwne stwory. [przypis edytorski]

3978. samy (starop. forma) — dziś: sam (wierzch). [przypis edytorski]

3979. zawada (starop.) — przeszkoda. [przypis edytorski]

3980. okrom a. krom (starop.) — poza; poza tym. [przypis edytorski]

3981. śrzeżogi i śniegi (starop.) — zimno, mróz. [przypis redakcyjny]

3982. naleźć (starop.) — znaleźć. [przypis edytorski]

3983. nieprzestany (starop.) — nieustanny (wiatr). [przypis redakcyjny]

3984. zawżdy (starop.) — zawsze. [przypis edytorski]

3985. kędy (starop.) — gdzie. [przypis edytorski]

3986. niestateczny (starop.) — niestały, zmienny. [przypis edytorski]

3987. zawżdy (starop.) — zawsze. [przypis edytorski]

3988. się beli strudzili (starop.) — konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: strudzili się wcześniej (uprzednio, kiedyś itp.). [przypis edytorski]

3989. postawając (starop.) — przystając, robiąc postoje. [przypis edytorski]

3990. ścieszka (starop. forma ort.) — dziś popr.: ścieżka. [przypis edytorski]

3991. obadwa (starop.) — obydwa (brzegi). [przypis edytorski]

3992. dla Boga (starop. forma) — w imię Boga (rodzaj zaklęcia religijnego). [przypis edytorski]

3993. mijajwa (starop. forma) — mijajmy. [przypis edytorski]

3994. skrytemi napuszczone jady (starop.) — nasączone tajemnymi truciznami. [przypis edytorski]

3995. trzymajwa (starop. forma) — trzymajmy; tj. tu: wstrzymujmy. [przypis edytorski]

3996. niebespieczny (starop. forma ort.) — niebezpieczny. [przypis edytorski]

3997. puszczajwa (starop. forma) — dziś 2.os.lm trybu rozk.: puszczajmy; tu: opuszczajmy, darujmy sobie. [przypis edytorski]

3998. obiad (starop.) — uczta (szczególnie: weselna). [przypis edytorski]

3999. zatykajwa (starop. forma) — dziś 2.os.lm trybu rozk.: zatykajmy. [przypis edytorski]

4000. dwie dziewczynie (starop.) — daw. forma liczby podwójnej; dziś: dwie dziewczyny. [przypis edytorski]

4001. prętki (starop. forma ort.) — dziś popr.: prędki. [przypis edytorski]

4002. przedsię (starop.) — przecież, jednak, a jednak. [przypis edytorski]

4003. podszedszy (starop. forma) — dziś: podszedłszy. [przypis edytorski]

4004. pławaczka (starop. forma) — pływaczka. [przypis redakcyjny]

4005. igrzysko (starop.) — zabawa; igraszka. [przypis edytorski]

4006. w onej chwili (starop. forma) — w tej chwili; wówczas, wtedy. [przypis edytorski]

4007. insze (starop. forma) — inne. [przypis edytorski]

4008. rany (starop.) — wczesny. [przypis edytorski]

4009. na świat urodzona z piany oceanowej, szła matka rozkoszy — Afrodyta. [przypis edytorski]

4010. pijany (starop.) — [tu: pełen] piany. [przypis redakcyjny]

4011. zmyślając (starop.) — tu: udając. [przypis edytorski]

4012. beły (starop. forma) — dziś popr.: były. [przypis edytorski]

4013. zasromany (starop.) — zawstydzony. [przypis edytorski]

4014. razem (starop.) — tu: zarazem. [przypis edytorski]

4015. sromać się (starop.) — wstydzić się. [przypis edytorski]

4016. srom (starop.) — tu: wstyd, zawstydzenie. [przypis edytorski]

4017. daleko (starop.) — tu: o wiele. [przypis edytorski]

4018. jagody (starop.) — policzki. [przypis edytorski]

4019. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

4020. najnieludczejszy (starop. forma) — najbardziej nieludzki (w obejściu); tzn. najbardziej niemiłosierny itp. [przypis redakcyjny]

4021. wniść (starop.) — wejść. [przypis edytorski]

4022. bezpieczny (starop.) — pewny. [przypis redakcyjny]

4023. jużeście teraz rycerze miłości (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: teraz już jesteście rycerzami miłości. [przypis edytorski]

4024. pośniadać (starop.) — tu: posilić się. [przypis edytorski]

4025. strona (starop.) — struna. [przypis redakcyjny]

4026. łagodności (starop.) — słodycze, powaby. [przypis redakcyjny]

4027. baczenie (starop.) — rozwaga, uwaga, czujność. [przypis edytorski]

4028. ubrany (starop.) — tu: uzbrojony; w baczenie ubrany: zbrojny uwagą (rozsądkiem itp.). [przypis edytorski]

4029. umarzać (starop.) — uśmiercać, zabijać. [przypis edytorski]

4030. pożyć (starop.) — pokonać, zwyciężyć. [przypis edytorski]

4031. beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski]

4032. dzierżyć się (starop.) — trzymać się. [przypis edytorski]

4033. do umoru (starop.) — [na umór; do ostatecznych granic] por. „śmiać się do zdechu”. [przypis redakcyjny]

4034. nieubłagany (starop.) — dziś popr. forma imiesłowu przysłówkowego współcz.: nie ulegając błaganiom. [przypis edytorski]

4035. wiedma (starop.) — wiedźma. [przypis edytorski]

4036. zepsowała (starop. forma) — dziś popr.: zepsuła. [przypis edytorski]

4037. beli (...) postawili (starop. forma) — byli postawili; konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: postawili wcześniej, uprzednio, kiedyś itp. [przypis edytorski]

4038. czarci (starop. forma) — czarty; diabły. [przypis edytorski]

4039. tylko nie (starop.) — mało, o mało że. [przypis redakcyjny]

4040. wydrożono (starop.) — (było) wydrążone, wyrzeźbiony. [przypis redakcyjny]

4041. kęs (starop.) — trochę. [przypis edytorski]

4042. Iole — córka Euryta, króla Ojchalii, branka Heraklesa. Poeta mylnie zamiast Omfali wprowadza tu Iole. [przypis redakcyjny]

4043. bałwany (starop.) — bałwanami; falami. [przypis edytorski]

4044. Lewkata — wyspa Leukas albo Leukadia na Morzu Jońskim, połączona wąskim międzymorzem z Akarnanią. [przypis redakcyjny]

4045. godzić za kim (starop.) — dążyć za kim; podążać za kim. [przypis edytorski]

4046. Meander — rzeka w Azji Mniejszej; wpada do Morza Ikaryjskiego nieopodal Miletu; słynna z nader krętego biegu. [przypis redakcyjny]

4047. rozwięzując (starop. forma) — dziś: rozwiązując. [przypis edytorski]

4048. ścieszka (starop. forma ort.) — dziś popr.: ścieżka. [przypis edytorski]

4049. misterstwo (starop.) — mistrzostwo; rzemiosło. [przypis edytorski]

4050. sprawuje (starop.) — sprawia; czyni. [przypis edytorski]

4051. ktemu a. k’temu (starop.) — ku temu; do tego; tu: w dodatku. [przypis edytorski]

4052. wiedma (starop.) — wiedźma. [przypis edytorski]

4053. dawa (starop. forma) — dziś popr. 3.os.lp cz.teraźn.: daje. [przypis edytorski]

4054. wyńdzie (starop. forma) — wyjdzie; tu: przejrzeje. [przypis edytorski]

4055. dostawać się (starop.) — tu: dojrzewać. [przypis edytorski]

4056. rózga (starop.) — tu: gałązka. [przypis edytorski]

4057. rany (starop.) — wczesny. [przypis edytorski]

4058. różą (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: różę. [przypis edytorski]

4059. przyście (starop.) — przyjście. [przypis edytorski]

4060. rozwiniony (starop.) — rozwinięty. [przypis edytorski]

4061. nie godzi się (starop.) — tu: nie nadaje się (na wieńce). [przypis edytorski]

4062. kcie (starop.) — kwitnie. [przypis redakcyjny]

4063. zbywać czego (starop.) — tracić co; pozbywać się czego. [przypis edytorski]

4064. różą (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: różę. [przypis edytorski]

4065. pożądny (starop.) — pożądany, upragniony. [przypis redakcyjny]

4066. upłynąć (starop.) — tu: przeminąć. [przypis edytorski]

4067. pożądny (starop.) — tu: pożądany; upragniony. [przypis edytorski]

4068. wzgardzać co (starop.) — dziś: wzgardzać czym; wszystkie roskoszy rycerze wzgardzają: rycerze wzgardzają wszystkimi rozkoszami. [przypis redakcyjny]

4069. wtem (starop.) — w tym czasie. [przypis edytorski]

4070. gęstemi między gałęziami (starop.) — szyk przestawny; inaczej: między gęstymi gałęziami. [przypis edytorski]

4071. ukwapliwy (starop.) — skwapliwy, prędki, pospieszny. [przypis edytorski]

4072. naostatek (starop. forma ort.) — dziś popr.: na ostatek; w końcu. [przypis edytorski]

4073. siła (starop.) — wiele, mnóstwo. [przypis edytorski]

4074. wszystko (starop.) — ciągle, bez ustanku. [przypis redakcyjny]

4075. nędznik (starop.) — [tu:] nieszczęśnik. [przypis redakcyjny]

4076. wczas (starop.) — wypoczynek. [przypis edytorski]

4077. broić (starop.) — dokazywać; szaleć, wściekać się. [przypis edytorski]

4078. trefny (starop.) — wyszukany, kunsztowny. [przypis edytorski]

4079. rynsztunek — całość uzbrojenia i wyposażenia rycerza, żołnierza itp. [przypis edytorski]

4080. wierciadło (starop.) — zwierciadło. [przypis redakcyjny]

4081. zdawna (starop. forma ort.) — z dawna; od dawna. [przypis edytorski]

4082. we śkle (starop. forma) — w szkle. [przypis edytorski]

4083. władzey (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: (z) władzy. [przypis edytorski]

4084. niewolej (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: (z) niewoli. [przypis edytorski]

4085. wierciadło (starop.) — zwierciadło. [przypis redakcyjny]

4086. wżdy (starop.) — przynajmniej, choć, tylko, aby; zgoła, całkiem; przecież, wszakże. [przypis edytorski]

4087. nadobny (starop.) — ładny. [przypis edytorski]

4088. wierciadło (starop.) — zwierciadło. [przypis redakcyjny]

4089. samy (starop.) — same (nieba). [przypis edytorski]

4090. wzrzęda (starop.) — przesadne zajmowanie się czymś. [przypis redakcyjny]

4091. postawa (starop.) — [tu:] osnowa tkacka. [przypis redakcyjny]

4092. nieszczyry (starop. forma) — dziś popr.: nieszczery. [przypis edytorski]

4093. prętki (starop. forma ort.) — dziś popr.: prędki. [przypis edytorski]

4094. jednanie (starop.) — pojednanie. [przypis edytorski]

4095. mkły (starop.) — szybki. [przypis redakcyjny]

4096. beła (starop. forma) — dziś popr.: była. [przypis edytorski]

4097. wyszedszy (starop. forma) — dziś: wyszedłszy. [przypis edytorski]

4098. zawarty (starop.) — zamknięty. [przypis edytorski]

4099. piędzią wyniść (starop.) — wyjść na piędź; wyjść na krok. [przypis edytorski]

4100. wczasy (starop.) — wypoczynek. [przypis edytorski]

4101. samo dwoje (starop. forma) — dziś: sami dwoje. [przypis edytorski]

4102. obadwa (starop. forma) — dziś: obydwaj. [przypis edytorski]

4103. wygrawał (starop. forma) — wygrywał. [przypis edytorski]

4104. stady (starop. forma) — (między) stadami. [przypis edytorski]

4105. obrada (starop.) — radość. [przypis redakcyjny]

4106. on (starop.) — ten. [przypis edytorski]

4107. beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski]

4108. gore (starop.) — dziś 3.os.lp: pali się, płonie; gorze. [przypis edytorski]

4109. wczas (starop.) — wypoczynek, wygoda. [przypis edytorski]

4110. trafiony (starop.) — trefiony; tj. ufryzowany, wykwintnie ułożony. [przypis edytorski]

4111. podle (starop.) — obok. [przypis edytorski]

4112. iść do sfory (starop. konstrukcja) — [pasować] do maści; zgadzać się. [przypis redakcyjny]

4113. przydzie (starop. forma) — dziś popr.: przyjdzie. [przypis edytorski]

4114. k’sobie (starop. forma) — ku sobie; do siebie; przyjść k’sobie: dojść do siebie. [przypis edytorski]

4115. zasię a. zasie (starop.) — więc, zatem. [przypis edytorski]

4116. patrzyć (starop. forma) — dziś: patrzeć. [przypis edytorski]

4117. wszystko (starop.) — ciągle, bez ustanku. [przypis redakcyjny]

4118. patrzyli (starop. forma) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy patrzy. [przypis edytorski]

4119. w stronę (starop.) — w bok. [przypis edytorski]

4120. za się (starop.) — za siebie; w tył. [przypis edytorski]

4121. Azjej (starop. forma) — (przeciwko) Azji. [przypis edytorski]

4122. Syrjej (starop. forma) — (do) Syrii. [przypis edytorski]

4123. Zophiej (starop. forma) — Zofiej; dziś: Zofii. [przypis edytorski]

4124. ono (starop.) — to, owo. [przypis edytorski]

4125. zmierzły (starop.) — obrzydły. [przypis edytorski]

4126. nachylony (starop.) — tu: podupadły; nadwątlony. [przypis edytorski]

4127. jagody (starop.) — policzki, twarz. [przypis edytorski]

4128. beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski]

4129. ścieszka (starop. forma ort.) — dziś popr.: ścieżka. [przypis edytorski]

4130. ukwapliwy (starop.) — skwapliwy; pospiesznie działający. [przypis edytorski]

4131. ogroda (starop. forma) — dziś D.lp: (z) ogrodu. [przypis edytorski]

4132. mało (starop.) — trochę; postój mało: poczekaj chwilę. [przypis edytorski]

4133. więtszy (starop.) — większy. [przypis edytorski]

4134. gwałtem (starop.) — gwałtownie, siłą; nagle. [przypis edytorski]

4135. wściągnąć (starop.) — powściągnąć, powstrzymać. [przypis edytorski]

4136. jakiem kształtem (starop.) — jakimś sposobem. [przypis edytorski]

4137. wiedma (starop.) — wiedźma. [przypis edytorski]

4138. spatrzyć (starop.) — spróbować, zmierzyć się z kim; spatrzyć, jeśli: spróbować, czy. [przypis redakcyjny]

4139. on (starop. forma) — ten, ów. [przypis edytorski]

4140. beła (starop. forma) — dziś popr.: była. [przypis edytorski]

4141. widząc się wzgardzoną (starop. konstrukcja) — widząc (postrzegając), że jest wzgardzona (że nią wzgardzono). [przypis edytorski]

4142. w onem czesie (starop. forma) — w tym czasie, wówczas; wtedy. [przypis edytorski]

4143. miasto (starop.) — zamiast; w miejsce. [przypis edytorski]

4144. pry (starop. forma) — skrót od: prawi; tj. mówi. [przypis edytorski]

4145. niźli (starop.) — tu: zanim. [przypis edytorski]

4146. biesiedzie (starop. forma) — (przy) biesiadzie. [przypis edytorski]

4147. rozczynać (starop.) — rozpoczynać. [przypis edytorski]

4148. harmoniej (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: (do) harmonii. [przypis edytorski]

4149. beła (starop. forma) — dziś popr.: była. [przypis edytorski]

4150. utrapioną była (starop. forma) — daw. konstrukcja z N.; dziś z M.: utrapiona była. [przypis edytorski]

4151. snadniej (starop.) — łatwiej. [przypis edytorski]

4152. tuszyć sobie (starop.) — mieć nadzieję, spodziewać się. [przypis edytorski]

4153. przychęcony (starop.) — zwabiony, znęcony. [przypis redakcyjny]

4154. beło (starop. forma) — dziś popr.: było. [przypis edytorski]

4155. czegoć (...) przynosi (starop. konstrukcja) — skrót od: czego ci przynosi (pamięć urazę). [przypis edytorski]

4156. nieprzyjaciel kiedy miły siła (starop.) — (rym) zam. siłuje; nalega, napiera się. [przypis redakcyjny]

4157. brzydziszli się (starop. forma) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy się brzydzisz. [przypis edytorski]

4158. i jam beła (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: i ja byłam. [przypis edytorski]

4159. nienawidziałam (starop. forma) — dziś: nienawidziłam. [przypis edytorski]

4160. poimać (starop. forma) — pojmać. [przypis edytorski]

4161. nie jednemu (starop. forma ort.) — dziś popr.: niejednemu. [przypis edytorski]

4162. odmowny komu (starop.) — tu: odmówiony komu. [przypis edytorski]

4163. trafić (starop.) — trefić; układać, czesać, fryzować. [przypis edytorski]

4164. skwitnąć (starop.) — [zwikłać, splątać się]; włosy (...) niechaj się skwitną: niech się zrosną, skudłają. [przypis redakcyjny]

4165. przystojny (starop.) — tu: właściwy komuś; taki, jaki komuś przystoi. [przypis edytorski]

4166. najgoręcsze (starop. forma) — dziś: najgorętsze. [przypis edytorski]

4167. końbym ci trzymała (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: trzymałabym ci konia. [przypis edytorski]

4168. albobym puklerzem (...) się stała (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: albo stałabym się puklerzem (tj. tarczą). [przypis edytorski]

4169. twoję (starop. forma) — dziś popr. B.lp r.ż.: (na) twoją. [przypis edytorski]

4170. koncerz (z tur. kandżar) — jednoręczna broń biała, rodzaj długiego miecza (o dł. 150–180 cm), z prostą głownią o graniastym przekroju trójkątnym a. czworokątnym. [przypis edytorski]

4171. gładkość (starop.) — uroda. [przypis edytorski]

4172. baczenie (starop.) — uwaga, rozwaga; z baczeniem: rozważnie, czujnie. [przypis edytorski]

4173. odpierać czemu (starop.) — opierać się czemu; odpierać płaczowi: powstrzymywać się do płaczu. [przypis redakcyjny]

4174. ją (...) kryje — tu: kryje litość. [przypis edytorski]

4175. przedsię (starop.) — przecież, jednak, a jednak. [przypis edytorski]

4176. pożyć kogo (starop.) — pokonać, zwyciężyć kogo. [przypis edytorski]

4177. być na wolej (starop.) — na wolności; być wolnym; tu: pozostawać bez zobowiązań. [przypis edytorski]

4178. trudna, to trudna (starop.) — to trudna rzecz; dziś: to trudne. [przypis edytorski]

4179. precz, to precz (starop.) — pomińmy to, nie mówmy o tym. [przypis redakcyjny]

4180. okrom czego (starop.) — poza czym; wyłączając co. [przypis edytorski]

4181. akcyjska krew — potomek Akcjusza, rzekomego protoplasty rodu książąt Esteńskich. [przypis redakcyjny]

4182. tygrys (starop.) — [daw.] r.ż.; [dziś: ten tygrys, r.m.; red. WL]. [przypis redakcyjny]

4183. Ksenokrates — filozof grecki, słynny z surowej moralności, um. r. 314 po Chr. [przypis redakcyjny]

4184. jędza z wężami — Erynia, jedna z bogiń zemsty. [przypis edytorski]

4185. zawrzeć (starop.) — zamknąć. [przypis edytorski]

4186. niebać się srogo stawiły (starop.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą co -ć; znaczenie: nieba ci się przedstawiły jako srogie (w srogiej postaci). [przypis edytorski]

4187. anić pociechy życzyły (starop. forma) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą co -ć; znaczenie: ani życzyły ci pociechy; wcale nie życzyły ci pociechy. [przypis edytorski]

4188. kiedybyś (starop.) — tu: gdybyś. [przypis edytorski]

4189. zdaleka (starop. forma ort.) — dziś popr.: z daleka. [przypis edytorski]

4190. niechcąc (starop. forma ort.) — dziś: nie chcąc. [przypis edytorski]

4191. chutny (starop.) — chętny, ochotny. [przypis edytorski]

4192. wżdy (starop.) — przecież. [przypis edytorski]

4193. beł poczekał (starop. forma) — był poczekał; konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: poczekał wcześniej, uprzednio itp. [przypis edytorski]

4194. przedsię (starop.) — przecież, jednak, a jednak. [przypis edytorski]

4195. będzie przykładem inszem (starop.) — będzie przykładem dla innych. [przypis edytorski]

4196. rozumem straciła (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: (czy) straciłam rozum. [przypis edytorski]

4197. pożyć (starop.) — pokonać, zwyciężyć. [przypis edytorski]

4198. mści (starop. forma) — mścij. [przypis edytorski]

4199. samę (starop.) — dziś B.lp r.ż.: samą. [przypis edytorski]

4200. by nie (starop.) — tu: gdyby nie. [przypis edytorski]

4201. umrzećiem gotową (starop.) — skrót, konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; dziś: umrzeć jestem gotowa. [przypis edytorski]

4202. od kogo (starop.) — przez kogo; od niey przyzwane: przez nią przyzwane. [przypis edytorski]

4203. słuchy (starop.) — tu: odgłosy. [przypis edytorski]

4204. na koło (starop. forma ort.) — wkoło, wokoło, naokoło. [przypis edytorski]

4205. przyrodzenie (starop.) — natura. [przypis edytorski]

4206. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski]

4207. szczednąć (starop.) — sczeznąć, tj. umrzeć, skonać; szczedł dzień: przeminął dzień. [przypis edytorski]

4208. koły (starop. forma) — dziś popr. N.lm: kołami. [przypis edytorski]

4209. kwoli czemu a. gwoli czemu (starop.) — dla czego, z powodu czego. [przypis edytorski]

4210. prętko (starop. forma) — dziś popr.: prędko; szybko. [przypis edytorski]

4211. stać o co (starop.) — dbać o co. [przypis edytorski]

4212. biegun (starop.) — włóczęga, tułacz. [przypis redakcyjny]

4213. przeto (starop.) — więc, zatem. [przypis edytorski]

4214. czynięli co nieprzystojnego (starop. forma) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli czynię coś nieprzystojnego (tj. nieodpowiedniego, niewłaściwego). [przypis edytorski]

4215. zawarzeć (starop.) — postanowić. [przypis redakcyjny]

4216. barwa (starop.) — sukno, mundur. [przypis redakcyjny]

4217. zasuty (starop.) — zasłany; tu: przysypany. [przypis edytorski]

4218. beła (starop. forma) — dziś popr.: była. [przypis edytorski]

4219. córka Jowiszowego rodu — jedna z Muz, dziewięciu córek Zeusa i Mnemosyne; poezji epickiej patronowała Muza o imieniu Kaliope. [przypis edytorski]

4220. za laty (starop. forma) — z latami; z czasem. [przypis edytorski]

4221. Syjena (gr. Syene) — miasto w dolnym Egipcie, dziś Asuan; [z pobliskiego kamieniołomu czerpano w starożytności czerwony granit, zw. sjenitem]. [przypis redakcyjny]

4222. ztąd (starop. forma ort.) — stąd. [przypis edytorski]

4223. Euphratowych do wód przeźroczystych (starop. konstrukcja) — szyk przestawny; inaczej: do przeźroczystych wód eufratowych. [przypis edytorski]

4224. Turki (starop. forma) — dziś N.lm.: (z) Turkami. [przypis edytorski]

4225. wygrawał (starop. forma) — forma czynności wielokrotnej; dziś: wygrywał. [przypis edytorski]

4226. żądzey władzey (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: żądzy władzy. [przypis edytorski]

4227. monarchiej (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: monarchii. [przypis edytorski]

4228. cięszki (starop. forma ort.) — dziś popr.: ciężki. [przypis edytorski]

4229. beła (starop. forma) — dziś popr.: była. [przypis edytorski]

4230. prawie (starop.) — tu: akurat, właśnie. [przypis edytorski]

4231. woysko miało być pisane (starop. konstrukcja) — miał się odbywać popis (tj. przegląd) wojsk. [przypis edytorski]

4232. drogi deptał złotogłów nogami (starop. konstrukcja) — szyk przestawny; inaczej: drogi złotogłów deptał nogami. [przypis edytorski]

4233. sceptrum (starop.; z łac.) — berło. [przypis edytorski]

4234. laty (starop. forma) — dziś D.lm: latami; które się laty nic nie odmieniły: które nie odmieniły się nic z upływem lat. [przypis edytorski]

4235. prawice (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: prawicy; prawej ręki (króla). [przypis edytorski]

4236. występne sądzi (starop. konstrukcja) — dziś: występnych sądzi. [przypis edytorski]

4237. po obojej stronie (starop. forma) — daw. liczba podwójna; dziś: po obu stronach. [przypis edytorski]

4238. krom a. okrom (starop.) — oprócz. [przypis edytorski]

4239. karacena (z wł. corazzina: zbroja na skórze) — zbroja łuskowa, składająca się ze skórzanego kaftana pokrytego metalowymi, nachodzącymi na siebie płytkami w kształcie łusek; produkowana od XVI do XVIII w., charakterystyczna dla polskiej kultury sarmackiej. [przypis edytorski]

4240. rota (starop.) — oddział wojska. [przypis edytorski]

4241. pracej (starop. forma) — dziś popr. D.lp r.ż.: pracy. [przypis edytorski]

4242. rodzajny (starop.) — urodzajny, żyzny. [przypis edytorski]

4243. półk (starop. forma ort.) — dziś popr.: pułk. [przypis edytorski]

4244. zasadka (starop.) — zasadzka. [przypis edytorski]

4245. wtóry (starop.) — drugi. [przypis edytorski]

4246. półk (starop. forma ort.) — dziś popr.: pułk. [przypis edytorski]

4247. skusić (starop.) — spróbować. [przypis edytorski]

4248. rany (starop.) — wczesny. [przypis edytorski]

4249. wczas (starop.) — wypoczynek, wygoda. [przypis edytorski]

4250. beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski]

4251. półk (starop. forma ort.) — dziś popr.: pułk. [przypis edytorski]

4252. je przywodził (starop.) — przyprowadzał ich. [przypis edytorski]

4253. półk (starop. forma ort.) — dziś popr.: pułk. [przypis edytorski]

4254. granice (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: (do) granicy. [przypis edytorski]

4255. zbroje i przyłbice (starop. forma) — dziś D.lm r.ż.: zbroi i przyłbicy (nie udźwignęliby). [przypis edytorski]

4256. Ptolomaida — (w oryg. Barka) miasto w Trypolis. [przypis redakcyjny]

4257. sumarski król — król Sumary (w oryg. Zumara) na zach. od Barki. [przypis redakcyjny]

4258. król trypolski — [król z] Trypoli, miasta w płn. Afryce, stolicy Trypolitanii [przypis redakcyjny]

4259. nocorównia (starop.) — porównanie dnia z nocą (aequinoctium). [przypis redakcyjny]

4260. wiecznożywy (starop.) — nieśmiertelny. [przypis edytorski]

4261. Feniks — ptak bajeczny, który się przez spalenie ciągle odradza. [przypis redakcyjny]

4262. widają (starop. forma) — widują (czynność wielokrotna). [przypis edytorski]

4263. gniaździe (starop. forma) — dziś: gnieździe. [przypis edytorski]

4264. beli (starop. forma) — dziś popr.: byli. [przypis edytorski]

4265. by (starop.) — niby; tak jak. [przypis edytorski]

4266. tkniony (starop. forma) — tknięty. [przypis edytorski]

4267. miecą (starop. forma) — miotają; rzucają. [przypis edytorski]

4268. nieścigniony (starop.) — niedościgły. [przypis edytorski]

4269. pośledni (starop.) — ostatni. [przypis redakcyjny]

4270. mieć pod pieczą (starop. konstrukcja) — opiekować się, doglądać; tu: wieść, dowodzić, zarządzać. [przypis edytorski]

4271. mężobójca (starop.) — zabójca, morderca. [przypis edytorski]

4272. obeszły (starop.) — otoczony; opływany; wysep obeszły wodami: wyspa opływana wodami. [przypis redakcyjny]

4273. zakon (starop.) — prawo, zbiór praw; także: wyznanie, religia. [przypis edytorski]

4274. Meroe — wyspa Nilowa w górnym Egipcie. [przypis redakcyjny]

4275. Astrabora — kraina w płd. Egipcie. [przypis redakcyjny]

4276. mierziony (starop.) — obmierzły, obrzydły. [przypis redakcyjny]

4277. Ormus — miasto w Persji. [przypis redakcyjny]

4278. łono (łac. sinus) — zatoka. [przypis redakcyjny]

4279. Boekan — miasto na wyspie w Zatoce Perskiej. [przypis redakcyjny]

4280. wysep (starop. forma) — dziś r.ż.: wyspa. [przypis edytorski]

4281. przestrony (starop.) — przestronny; obszerny. [przypis edytorski]

4282. wzad (starop.) — do tyłu; z powrotem. [przypis edytorski]

4283. Altamor — bohater egipski. [przypis redakcyjny]

4284. takli (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy tak. [przypis edytorski]

4285. pry (starop. forma) — skrót od: prawi; tj. mówi. [przypis edytorski]

4286. cięszki (starop. forma ort.) — dziś popr.: ciężki. [przypis edytorski]

4287. zbroje (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: zbroi. [przypis edytorski]

4288. Sarmakanta — miasto Samarkanda w Azji. [przypis redakcyjny]

4289. hetmany (starop.) — dziś N.lm: (między) hetmanami. [przypis edytorski]

4290. nakarmi boju Chrześcijany (starop.) — nasyci bojem chrześcijan. [przypis edytorski]

4291. karwasz (starop.) — naramiennik żelazny. [przypis redakcyjny]

4292. Adrast — król indyjski. [przypis redakcyjny]

4293. zaniechać co — zaniechać czego, poniechać czego, porzucić co; karaceny i zbroje zaniechał: odrzucić karacenę i zbroję. [przypis edytorski]

4294. kalifa (starop.) — dziś: kalif (r.m.). [przypis edytorski]

4295. Ganga — rzeka w Indiach, Ganges. [przypis redakcyjny]

4296. popisowali się (starop. forma) — dziś: popisywali się. [przypis edytorski]

4297. zbyt (starop.) — bardzo, niezwykle. [przypis edytorski]

4298. Hidraot — król Damaszku stryj Armidy, czarownik. [przypis redakcyjny]

4299. Albraka — kraina w Afryce, hołdująca Egiptowi. [przypis redakcyjny]

4300. Arabiej (starop. forma) — (z) Arabii. [przypis edytorski]

4301. półk (starop. forma ort.) — dziś popr.: pułk. [przypis edytorski]

4302. okruciciel a. okróciciel (starop.) — pogromca. [przypis redakcyjny]

4303. najeźnik (starop.) — harcerz, wojownik. [przypis redakcyjny]

4304. Tyzafern — „pierwszy rycerz” saraceński. [przypis redakcyjny]

4305. lub (starop.) — tu: czy. [przypis edytorski]

4306. książe ormiańskie (starop.) — dziś r.m.: książę ormiański. [przypis edytorski]

4307. sajdaczny (starop.) — z sajdakiem, kołczanem. [przypis redakcyjny]

4308. pomięszać (starop. forma) — pomieszać. [przypis edytorski]

4309. pirop — spiż złocisty. [przypis redakcyjny]

4310. chwoszcze (starop. forma) — 3 os.lp cz. terażn., dziś: chłoszcze. [przypis redakcyjny]

4311. łogosz (starop., z węg. lógós) — koń obok wprzężony; łagoszem spięte cztery jednoroszcze: [wprzęgnięte] wpobocz. [przypis redakcyjny]

4312. jednoroszcze (starop. forma ort.) — jednorożce; jednorożec: zwierz bajeczny, podobny do konia, z rogiem na czole. [przypis redakcyjny]

4313. potroszcze (starop.) — po trosze; po troszeczku. [przypis edytorski]

4314. Bitynia — kraina w Azji Mniejszej, oddzielona od Europy Morzem Marmara. [przypis redakcyjny]

4315. rozmiłować się jej (starop.) — rozmiłować się w niej. [przypis edytorski]

4316. przyść (starop.) — przyjść. [przypis edytorski]

4317. tuszyć (starop.) — mieć nadzieję, spodziewać się. [przypis edytorski]

4318. przezdzięki (starop.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

4319. azyjski (starop. forma) — azjatycki. [przypis edytorski]

4320. sromota (starop.) — wstyd, hańba. [przypis edytorski]

4321. jeno (starop.) — tylko. [przypis edytorski]

4322. inszy (starop. forma) — inni. [przypis edytorski]

4323. pogrzebą mię (starop. forma) — dziś: pogrzebią mnie. [przypis edytorski]

4324. pyszny (starop.) — wspaniały. [przypis edytorski]

4325. biesiedzie (starop. forma) — (przy) biesiadzie. [przypis edytorski]

4326. zachwycić (starop.) — pochwycić. [przypis edytorski]

4327. chcąc się (...) udać za mężną (starop. konstrukcja) — chcąc udać, że jest mężna; chcąc wydać się mężną. [przypis edytorski]

4328. próbować się (starop.) — tu: walczyć; pojedynkować się. [przypis edytorski]

4329. drugi (starop.) — tu: inny. [przypis edytorski]

4330. chrześcijany (starop. forma) — (z) chrześcijanami. [przypis edytorski]

4331. boje (starop. forma) — dziś N.lp: (w) boju. [przypis edytorski]

4332. wyprawić w dary (starop.) — wysłać w darze. [przypis edytorski]

4333. więźnie przedniejsze (starop.) — przedniejszych (tj. ważniejszych (wybitnych) więźniów. [przypis edytorski]

4334. beli (starop. forma) — dziś popr.: byli. [przypis edytorski]

4335. odemnie (starop. forma ort.) — dziś popr.: ode mnie; tu: przeze mnie. [przypis edytorski]

4336. do tych czasów byliby trzymani (...) podobno (starop.) — dotychczas podobno są trzymani. [przypis edytorski]

4337. by (starop.) — gdyby. [przypis edytorski]

4338. siła (starop.) — mnóstwo, wiele. [przypis edytorski]

4339. skaza (starop.) — szkoda, ruina. [przypis redakcyjny]

4340. inszy (starop. forma) — inny. [przypis edytorski]

4341. żem zelżona (starop. forma) — skrót od: że jestem (zostałam) zelżona; tj. że mnie obrażono. [przypis edytorski]

4342. wżdyć (starop.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą co -ć; znaczenie: przecież, wszakże. [przypis edytorski]

4343. mierny (starop.) — [tu:] dobrze mierzący do celu [o oku]. [przypis redakcyjny]

4344. aczbymci (starop.) — chociaż bym. [przypis edytorski]

4345. stać za co, stanie za jego (starop.) — opłaci się. [przypis redakcyjny]

4346. potkać (starop.) — spotkać. [przypis edytorski]

4347. odemnie (starop. forma ort.) — dziś popr.: ode mnie. [przypis edytorski]

4348. strzymać (starop.) — dotrzymać (słowa, obietnicy). [przypis edytorski]

4349. przeto (starop.) — zatem, a więc. [przypis edytorski]

4350. korzystać w czym (starop.) — upatrywać korzyść w czym. [przypis redakcyjny]

4351. niechaj się ozowie (starop.) — niech się odezwie. [przypis edytorski]

4352. strzymać (starop.) — dotrzymać (słowa); wytrzymać. [przypis edytorski]

4353. cale (starop.) — całkowicie, w całości. [przypis edytorski]

4354. prętki (starop. forma ort.) — dziś popr.: prędki; szybki. [przypis edytorski]

4355. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

4356. prawić (starop.) — mówić. [przypis edytorski]

4357. gruby (starop.) — grubiański, prosty, prostacki. [przypis edytorski]

4358. mężniejszy (starop. forma) — mężniejsi (lm). [przypis edytorski]

4359. skoro (starop.) — szybko, pospiesznie. [przypis edytorski]

4360. czele (starop. forma) — dziś Msc.lp: (na) czole. [przypis edytorski]

4361. wręby (starop.) — tu: zmarszczki (zmarszczone czoło). [przypis edytorski]

4362. kinąć (starop.) — dać znak skinieniem, skinąć, machnąć; także: rzucić, rzucić się. [przypis edytorski]

4363. niepożyty (starop.) — niepokonany, niezwyciężony. [przypis edytorski]

4364. beli (starop. forma) — dziś popr.: byli. [przypis edytorski]

4365. bohatyr (starop. forma) — dziś popr.: bohater. [przypis edytorski]

4366. inszy (starop.) — inny. [przypis edytorski]

4367. przedniejszy (starop. forma) — dziś M.lm: przedniejsi. [przypis edytorski]

4368. mścić się czego (starop.) — mścić się za co. [przypis edytorski]

4369. zelżywość (starop.) — tu: obraza, obelga. [przypis edytorski]

4370. beła puściła (starop. forma) — była puściła; konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: puściła wcześniej, uprzednio, kiedyś itp. [przypis edytorski]

4371. sztyr (starop.) — ster. [przypis edytorski]

4372. siła (starop.) — mnóstwo, wiele. [przypis edytorski]

4373. mierzkało (starop.) — zmierzchało. [przypis redakcyjny]

4374. rzekszy (starop. forma) — dziś popr.: rzekłszy. [przypis edytorski]

4375. insze (starop. forma) — inne. [przypis edytorski]

4376. zostawuje (starop. forma) — dziś: zostawia. [przypis edytorski]

4377. zdaleka (starop. forma ort.) — dziś popr.: z daleka. [przypis edytorski]

4378. wydrożony (starop.) — wydrążony; wyrzeźbiony a. wygrawerowany. [przypis edytorski]

4379. zoczyć (starop.) — zobaczyć. [przypis edytorski]

4380. beli (starop. forma) — dziś popr.: byli. [przypis edytorski]

4381. od (starop.) — przez; od niego: przez niego. [przypis edytorski]

4382. bohatyr (starop. forma) — dziś popr.: bohater. [przypis edytorski]

4383. dla której przyczyny (starop.) — dla jakiej przyczyny; z jakiej przyczyny. [przypis edytorski]

4384. pławić się (starop.) — tu: płynąć. [przypis edytorski]

4385. słuchajże (starop.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski]

4386. inszy (starop. forma) — inny. [przypis edytorski]

4387. świętobliwy (starop. forma) — dziś popr.: świątobliwy. [przypis edytorski]

4388. barzo (starop. forma) — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski]

4389. roskoszy (starop. forma ort.) — dziś popr. M.lm: rozkosze. [przypis edytorski]

4390. sprosny (starop.) — brzydki, szpetny. [przypis edytorski]

4391. wzgórę (starop.) — w górę; wzwyż. [przypis edytorski]

4392. śrzodek (starop. forma) — środek. [przypis edytorski]

4393. prętki (starop. forma ort.) — dziś popr.: prędki; szybki. [przypis edytorski]

4394. rosterki (starop. forma ort.) — rozterki. [przypis edytorski]

4395. żądzej (starop. forma) — dziś D.lp r.ż: żądzy. [przypis edytorski]

4396. niezbedny (starop.) — brzydki, obrzydły. [przypis redakcyjny]

4397. pozwolony na co (starop.) — do jakiego użycia pozwolono ci go (gniew) mieć (żywić w sobie). [przypis edytorski]

4398. jem (starop.) — nim. [przypis edytorski]

4399. ściągać się na kogo (starop.) — dotyczyć kogo. [przypis edytorski]

4400. zasromany (starop.) — zawstydzony. [przypis edytorski]

4401. silić się (starop.) — tu: nasilać się. [przypis edytorski]

4402. ujrzysz wielką część przodków twoich czynu (starop.) — szyk przestawny; inaczej: ujrzysz wielką część czynu twoich przodków. [przypis edytorski]

4403. szedziwy (starop.) — sędziwy; stary. [przypis edytorski]

4404. Este — miasto w płn. Włoszech, które dało nazwę rodzinie panującej w Ferrarze. [przypis redakcyjny]

4405. nachylony (starop.) — podupadły; nadwątlony. [przypis edytorski]

4406. Septemtrion — gromada gwiazd, tzw. Wóz (Wielka Niedźwiedzica); północ. [przypis redakcyjny]

4407. odpierał (starop.) — opierał się (Hunnowi). [przypis redakcyjny]

4408. beł wyrysował (starop. forma) — był wyrysował; konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: wyrysował wcześniej, uprzednio, kiedyś itp. [przypis edytorski]

4409. suć (starop.) — usypywać. [przypis edytorski]

4410. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

4411. odbieżać kogo (starop.) — tu: opuścić kogo. [przypis edytorski]

4412. słowacki (starop.) — słowiański. [przypis redakcyjny]

4413. jezne wojsko (starop.) — jazda; oddziały jazdy. [przypis edytorski]

4414. Krzemieniec — miasto Monselice niedaleko Padwy we Włoszech (wł. selce: krzemień). [przypis redakcyjny]

4415. Karzeł — cesarz Karol Wielki. [przypis redakcyjny]

4416. od (starop.) — przez; od niego: przez niego. [przypis edytorski]

4417. samopięty (starop.) — [sam] z czterema innymi [towarzyszami]. [przypis redakcyjny]

4418. wydrożony (starop.) — wydrążony; wyrzeźbiony a. wygrawerowany. [przypis edytorski]

4419. jako (starop.) — tu: ponieważ. [przypis edytorski]

4420. wtóry (starop.) — drugi. [przypis edytorski]

4421. Ugon — zmarły brat króla francuskiego Filipa. [przypis redakcyjny]

4422. Tuszkana — kraina w środkowych Włoszech, Toskania. [przypis redakcyjny]

4423. powolej (starop.) — wedle swej woli; swobodnie. [przypis edytorski]

4424. rolej (starop. forma) — dziś N.lp r.ż.: (na) roli. [przypis edytorski]

4425. pośli (starop. forma) — 3.os.lm cz. przesz., dziś: poszli; tu: wyszli, wyrośli. [przypis edytorski]

4426. porażony (starop.) — pobity, zwyciężony. [przypis edytorski]

4427. królewic (starop. forma) — królewicz. [przypis edytorski]

4428. zemścić się kogo (starop. forma) — zemścić się za kogo. [przypis edytorski]

4429. przezeń (starop. forma) — przez niego; z jego powodu. [przypis edytorski]

4430. przezdzięki (starop.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis edytorski]

4431. prętki (starop. forma ort.) — dziś popr.: prędki; szybki, tu: natychmiastowy. [przypis edytorski]

4432. prawić (starop.) — mówić. [przypis edytorski]

4433. za pasem (starop.) — blisko; dzień za pasem: zbliża się dzień, nadchodzi dzień. [przypis edytorski]

4434. wolej (starop.) — (do) woli. [przypis edytorski]

4435. chocia (starop. forma) — chociaż. [przypis edytorski]

4436. bohatyrski (starop. forma) — dziś popr.: bohaterski. [przypis edytorski]

4437. mniemać (starop.) — sądzić, uważać. [przypis edytorski]

4438. takbych (...) rad ukazał (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: tak chętnie ukazałbym. [przypis edytorski]

4439. bych miał (starop.) — gdybym miał. [przypis edytorski]

4440. zto (starop.) — za to, do tego; tu: bych miał zto nauki: gdybym miał odpowiednią wiedzę. [przypis edytorski]

4441. grzeczy (starop.) — do rzeczy, na temat; z sensem. [przypis edytorski]

4442. minąć kogo (starop.) — [tu:] przewyższyć. [przypis redakcyjny]

4443. Alfons — książę ferrarski; ur. 1553, um. 1597. [przypis redakcyjny]

4444. wieniec laurowy — wg staroż. tradycji rzym.: przysługiwał triumfatorowi. [przypis edytorski]

4445. wieniec trawiany — wg staroż. tradycji rzym.: najwyższe wyróżnienie za osiągnięcia na polu bitwy, np. za ocalenie całej armii lub miasta. [przypis redakcyjny]

4446. wieniec dębowy — wg staroż. tradycji rzym.: przyznawany za ocalenie w bitwie Rzymianina. [przypis edytorski]

4447. w okoliczne wojny (starop.) — w czasie toczących się w okolicach wojen. [przypis edytorski]

4448. upatrować (starop. forma) — upatrywać; tu: przewidywać. [przypis edytorski]

4449. Taurus — pasmo górskie w Azji Mniejszej. [przypis redakcyjny]

4450. lilią (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: lilię. [przypis edytorski]

4451. źrzódło (starop. forma) — źródło. [przypis edytorski]

4452. czoł (starop. forma) — czół. [przypis edytorski]

4453. zastanowiwszy (starop.) — zatrzymawszy. [przypis edytorski]

4454. uczciwe (starop.) — cześć, honor. [przypis redakcyjny]

4455. zaczem (starop.) — po czym. [przypis edytorski]

4456. obłapić (starop.) — objąć. [przypis edytorski]

4457. użyty (starop.) — dający się uprosić, przebłagać; o miękkim sercu. [przypis edytorski]

4458. miasto (starop.) — zamiast. [przypis edytorski]

4459. pokusa (starop.) — tu: zły duch. [przypis redakcyjny]

4460. wniść (starop.) — wejść. [przypis edytorski]

4461. pracej (starop. forma) — pracy. [przypis edytorski]

4462. ile go stawało (starop.) — ile da rady; ile mu starczy sił itp. [przypis edytorski]

4463. pokazował (starop. forma) — pokazywał. [przypis edytorski]

4464. siła (starop.) — wiele, mnóstwo. [przypis edytorski]

4465. odprawował (starop. forma) — odprawiał. [przypis edytorski]

4466. insze (starop. forma) — dziś popr.: inne. [przypis edytorski]

4467. obrada (starop.) — radość. [przypis redakcyjny]

4468. tryumfować z kogo (starop.) — dziś tryumfować a. triumfować nad kim. [przypis redakcyjny]

4469. sprawiony o czym (starop.) — uwiadomiony o czym. [przypis redakcyjny]

4470. chceszli (starop. forma) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli chcesz. [przypis edytorski]

4471. pry (starop. forma) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski]

4472. rany (starop.) — wczesny. [przypis edytorski]

4473. czyst (starop. forma) — tu skrót od: czysty. [przypis edytorski]

4474. niewątpliwy (starop.) — nie mając wątpliwości; nie wątpiąc. [przypis edytorski]

4475. tuszyć (starop.) — mieć nadzieję, spodziewać się; tu: przeczuwać. [przypis edytorski]

4476. jedno (starop.) — tylko, jedynie. [przypis edytorski]

4477. śmiele (starop. forma) — dziś popr.: śmiało. [przypis edytorski]

4478. bezpieczny (starop.) — pewny. [przypis redakcyjny]

4479. nasuwień (starop.) — zwierzchnia szata, delia. [przypis redakcyjny]

4480. Oliwet — gaj oliwny, góra Oliwna. [przypis redakcyjny]

4481. onej doby (starop.) — wtedy, w tym czasie. [przypis edytorski]

4482. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

4483. wnętrzny (starop.) — wewnętrzny. [przypis edytorski]

4484. lśniały (starop. forma) — lśniły. [przypis edytorski]

4485. przyszedszy (starop. forma) — dziś popr.: przyszedłszy. [przypis edytorski]

4486. inszych (starop. forma) — innych. [przypis edytorski]

4487. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

4488. kęs (starop.) — trochę. [przypis edytorski]

4489. łabęć (starop. forma) — dziś: łabędź. [przypis edytorski]

4490. on (starop.) — ten. [przypis edytorski]

4491. zastanowić się (starop.) — zatrzymać się. [przypis edytorski]

4492. znienagła (starop.) — powoli, stopniowo. [przypis edytorski]

4493. inszej (starop.) — innej. [przypis edytorski]

4494. krom a. okrom (starop.) — oprócz. [przypis edytorski]

4495. róg (starop.) — [tu:] odnoga (rzeki). [przypis redakcyjny]

4496. nietylko (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie tylko. [przypis edytorski]

4497. śrzodkiem (starop. forma) — dziś: środkiem. [przypis edytorski]

4498. frymarczyć (starop.) — kupczyć, handlować. [przypis edytorski]

4499. odważony (starop.) — odważny. [przypis edytorski]

4500. frambuga (starop.) — obłąk, sklepienie półkoliste, arkada. [przypis redakcyjny]

4501. nań (starop. forma) — na niego. [przypis edytorski]

4502. śmiele (starop. forma) — śmiało. [przypis edytorski]

4503. powodzi (starop. forma) — dziś popr. B.lm: powodzie (ujrzy). [przypis edytorski]

4504. odedna (starop. forma) — od dna. [przypis edytorski]

4505. zakręty (starop.) — [tu:] wiry wodne. [przypis redakcyjny]

4506. wściągnąć (starop.) — powściągnąć; powstrzymać, zatrzymać. [przypis edytorski]

4507. wynikać (starop.) — wyłaniać się. [przypis edytorski]

4508. rózga (starop.) — gałąź, gałązka. [przypis edytorski]

4509. oczywiście (starop.) — tu: najwyraźniej. [przypis edytorski]

4510. z pod (starop.) — spod. [przypis edytorski]

4511. beło (starop. forma) — dziś popr.: było. [przypis edytorski]

4512. ścieszka (starop. forma ort.) — dziś popr.: ścieżka. [przypis edytorski]

4513. przerazić (starop.) — przejąć (uczuciem); uderzyć (widokiem). [przypis edytorski]

4514. widamy (starop.) — forma częstotliwa; dziś: widujemy. [przypis edytorski]

4515. ukasany (starop.) — podkasany. [przypis edytorski]

4516. okrom — oprócz; okrom że: prócz tego że. [przypis edytorski]

4517. prawieś (...) tu przyszedł pożądany (starop.) — przyszedłeś tu prawdziwie pożądany. [przypis edytorski]

4518. kłopotny (starop.) — kłopotliwy, pełen kłopotów, zmartwień; zgodne z kłopotnem mieszkanie żywotem: mieszkanie zgodne z kłopotnym żywotem (szyk przestawny). [przypis edytorski]

4519. przyście (starop.) — przyjście, nadejście. [przypis edytorski]

4520. wszystko (starop.) — całe (śpiewanie). [przypis edytorski]

4521. Sylen — stary, opasły satyr, nauczyciel, wychowawca i towarzysz Bachusa. [przypis redakcyjny]

4522. imo (starop.) — mimo; nie zważając na co; imo przyrodzenie: mimo przyrodzenia, wbrew naturze. [przypis edytorski]

4523. onej (starop.) — tej. [przypis edytorski]

4524. takli (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy tak; tak oto. [przypis edytorski]

4525. postój (starop.) — poczekaj. [przypis edytorski]

4526. nieużyty (starop.) — srogi, nieubłagany. [przypis edytorski]

4527. niedba (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie dba. [przypis edytorski]

4528. miąższy (starop.) — gruby. [przypis edytorski]

4529. Briareus — jeden z trzech mitologicznych olbrzymów, mających po 100 rąk i 50 głów. [przypis redakcyjny]

4530. ramiony (starop. forma) — dziś popr. N.lm: ramionami. [przypis edytorski]

4531. miece (starop. forma) — dziś 3 os.lp: miota; rzuca. [przypis edytorski]

4532. stawszy się srogiemi Cyklopy (starop. forma) — dziś popr.: stawszy się srogimi Cyklopami. [przypis edytorski]

4533. razy (starop. forma) — dziś N.lm: razami; ciosami. [przypis edytorski]

4534. cięszki (starop. forma ort.) — dziś popr.: ciężki. [przypis edytorski]

4535. próżny (starop.) — tu: opróżniony (z czarów i strachu); bez (czarów i strachu). [przypis edytorski]

4536. krom (starop.) — oprócz, z wyjątkiem, bez. [przypis edytorski]

4537. jeśli (starop.) — czy, czy też. [przypis edytorski]

4538. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski]

4539. zlekka (starop. forma ort.) — dziś popr.: z lekka; trochę. [przypis edytorski]

4540. piórmi (starop. forma) — dziś N.lm: piórami. [przypis edytorski]

4541. blask piórmi srebrnemi niezwykły ciskał (starop. konstrukcja) — szyk przestawny; inaczej: ciskał niezwykły blask srebrnymi piórami. [przypis edytorski]

4542. krzyki (starop. forma) — dziś N.lm: (z) krzykami. [przypis edytorski]

4543. śmiele (starop. forma) — śmiało. [przypis edytorski]

4544. mistrować (starop.) — celować; [wieść prym; być najlepszym]. [przypis redakcyjny]

4545. rówień (starop.) — [ktoś] równy; [równie utalentowany, sławny, doświadczony itp; red. WL]. [przypis redakcyjny]

4546. dowcip (starop.) — inteligencja, rozum, umysł. [przypis edytorski]

4547. byk (starop.) — rodzaj tarana. [przypis redakcyjny]

4548. wnątrz (starop.) — wewnątrz; od wewnątrz. [przypis edytorski]

4549. z pośrzodku (starop.) — ze środka. [przypis edytorski]

4550. na muru ostateczne kraie (starop.) — na szczyt muru; na górną krawędź muru. [przypis edytorski]

4551. szkodzić kogo (starop.) — atakować kogo, wyrządzać szkodę; dziś: szkodzić komu (nieprzyjaciołom itp.). [przypis edytorski]

4552. snadnie (starop.) — łatwo, z łatwością. [przypis edytorski]

4553. prętkość (starop. forma) — dziś popr.: prędkość; szybkość. [przypis edytorski]

4554. wizerunk (starop.) — wzór. [przypis redakcyjny]

4555. przejrzeć do kogo (starop.) — wzrokiem sięgnąć dokąd. [przypis redakcyjny]

4556. beły (starop. forma) — dziś popr.: były. [przypis edytorski]

4557. trudno poznać mieli (starop. konstrukcja) — trudno im było poznać. [przypis edytorski]

4558. mocnić (starop.) — wzmacniać; tu 3.os.lm, mocnili: umacniali (przekopy i wieże). [przypis edytorski]

4559. tusząc (starop.) — mając nadzieję. [przypis edytorski]

4560. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

4561. naszy (starop. forma) — dziś M.lm: nasi. [przypis edytorski]

4562. oń (starop. forma) — skrót od: o niego. [przypis edytorski]

4563. kusić się o co (starop.) — dziś: pokusić się o co; podjąć starania o co. [przypis edytorski]

4564. klije (starop.) — kleje, mazie, błota. [przypis edytorski]

4565. miecące (starop. forma) — miotające. [przypis edytorski]

4566. zemścić się czego (starop.) — dziś: zemścić się za co. [przypis edytorski]

4567. lecąc (starop. forma) — tu imiesłów przym., dziś: lecącego. [przypis edytorski]

4568. pióry (starop. forma) — dziś N.lm: piórami; szedł po powietrzu pióry: płynął w powietrzu na skrzydłach. [przypis edytorski]

4569. niewiedzieć zkąd (starop. forma ort.) — nie wiadomo skąd. [przypis edytorski]

4570. przeszkodzić drogę (starop. forma) — zastąpić drogę. [przypis redakcyjny]

4571. rączy (starop.) — szybki, prędki, zwinny. [przypis edytorski]

4572. najwiętszy (starop. forma) — największy. [przypis edytorski]

4573. dochodzić kogo (starop.) — doganiać kogo. [przypis edytorski]

4574. w łono przyjmuje (starop.) — tu: przyjmuje na łono; przytula, tuli, osłania sobą. [przypis edytorski]

4575. pilno (starop.) — pilnie; uważnie. [przypis edytorski]

4576. mało słychany (starop.) — rzadko słyszany; o którym rzadko słychać (się słyszy). [przypis edytorski]

4577. Aladyn — król palestyński. [przypis redakcyjny]

4578. naleziony (starop.) — znaleziony. [przypis edytorski]

4579. mieszkanie (starop.) — zwlekanie; zwłoka. [przypis edytorski]

4580. wrychle (starop.) — rychło; szybko, wkrótce. [przypis edytorski]

4581. nie niepodobna (starop. forma) — nie niemożliwa (rzecz); nie jest to niemożliwe. [przypis edytorski]

4582. miejscowi (starop. forma) — miejscu (przypatrzeć się). [przypis edytorski]

4583. ktemu a. k’temu (starop. forma) — do tego; tu: ponadto, w dodatku. [przypis edytorski]

4584. w onem czesie (starop. forma) — w tym czasie; wtenczas, wówczas, wtedy. [przypis edytorski]

4585. przydać (starop.) — tu: dodać. [przypis edytorski]

4586. beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski]

4587. krom wątpliwości (starop.) — bez wątpliwości, bez wątpienia; na pewno. [przypis edytorski]

4588. na dziw (starop.) — tu: przedziwnie; niezwykle, bardzo. [przypis edytorski]

4589. wnidę (starop.) — dziś 3.os.lp cz. teraźn.: wejdę. [przypis edytorski]

4590. w on czas (starop.) — w ten czas; wtenczas, wówczas, wtedy. [przypis edytorski]

4591. tuszyć sobie (starop.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]

4592. obowie (starop.) — obuwie. [przypis edytorski]

4593. delią (starop. forma) — dziś popr. B.lp r.ż.: delię; delia, tu: długa, luźna szata. [przypis edytorski]

4594. Tyr — miasto w Fenicji. [przypis redakcyjny]

4595. koń miał (...) rączy (starop.) — dziś z B.: konia miał rączego. [przypis edytorski]

4596. ustawić (starop.) — nakazać; ustanowić. [przypis redakcyjny]

4597. byk (starop.) — rodzaj tarana. [przypis redakcyjny]

4598. w tey dobie (starop.) — w tym czasie; wtedy. [przypis edytorski]

4599. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

4600. tram (starop.) — belka. [przypis edytorski]

4601. zostawa (starop. forma) — 3.os.lp cz. teraźn.; dziś popr.: zostaje. [przypis edytorski]

4602. wyciśniony (starop.) — ciśnięty, rzucony. [przypis edytorski]

4603. nie bawić się (starop.) — tu: nie zostawać, nie pozostawać. [przypis edytorski]

4604. żelazy (starop. forma) — dziś popr. N.lm: żelazami. [przypis edytorski]

4605. naszy (starop. forma) — dziś M.lm: nasi. [przypis edytorski]

4606. zawada (starop.) — przeszkoda. [przypis edytorski]

4607. pomykać (starop.) — iść, przemieszczać (się); tu: przystawiać. [przypis edytorski]

4608. któreby mosty przystawiły rady (starop. konstrukcja) — (wieże), które chętnie przystawiłyby mosty; które zamierzają przystawić mosty (do murów oblężonego miasta). [przypis edytorski]

4609. sromota (starop.) — wstyd, hańba. [przypis edytorski]

4610. srogi (starop.) — straszny, wielki, dotkliwy itp. [przypis edytorski]

4611. zdziera się iść (...) pospolitą (...) drogą (starop.) — wzbrania się, wymawia się (por. wydziera się) postępować jak wszyscy (jak gmin). [przypis redakcyjny]

4612. zwątpiona (droga) (starop.) — tu: taka, o której wszyscy zwątpili; której nikt nie uważa za wykonalną. [przypis edytorski]

4613. nagorsze (starop. forma) — najgorsze. [przypis edytorski]

4614. wszystko dobremu równo rycerzowi (starop. konstrukcja) — dobremu rycerzowi wszystko za równo (tj. wszystko jedno, ponieważ podejmie każde wyzwanie). [przypis edytorski]

4615. śmiele (starop. forma) — śmiało. [przypis edytorski]

4616. pódźmy (starop. forma) — pójdźmy. [przypis edytorski]

4617. słowy (starop. forma) — dziś popr. N.lm: słowami. [przypis edytorski]

4618. podeń (starop.) — skrót od: pod nim. [przypis edytorski]

4619. sklep zjednoczony (starop.) — sklepienie nad głowami z tarcz utworzone (testudo). [przypis redakcyjny]

4620. snadnie (starop.) — łatwo, z łatwością. [przypis edytorski]

4621. napierwszy (starop. forma) — dziś popr.: najpierwszy. [przypis edytorski]

4622. o dwustu szczebli z wysoką drabiną (starop.) — szyk przestawny; inaczej: z wysoką drabiną o dwustu szczeblach. [przypis edytorski]

4623. ją (starop.) — dziś: nią (władał). [przypis edytorski]

4624. pospolicie (starop.) — zazwyczaj. [przypis edytorski]

4625. nań (starop.) — skrót od: na niego. [przypis edytorski]

4626. czego się dowiną (starop.) — [co] dopadną; [co im się nawinie]. [przypis redakcyjny]

4627. namniej (starop. forma) — najmniej; tu: ani trochę. [przypis edytorski]

4628. tarcz (starop. forma) — dziś r.ż.: tarcza. [przypis edytorski]

4629. przychęcony (starop.) — zachęcony. [przypis edytorski]

4630. insze towarzystwo (starop.) — inni towarzysze; pozostali towarzysze. [przypis edytorski]

4631. rączo (starop.) — prędko. [przypis edytorski]

4632. zepchniony (starop. forma) — zepchnięty. [przypis edytorski]

4633. on (starop.) — tu: tamten, ów. [przypis edytorski]

4634. gwałtem (starop.) — tu: na siłę, siłą. [przypis edytorski]

4635. żadnem kształtem (starop.) — żadnym sposobem. [przypis edytorski]

4636. na ciężar się sili (starop. konstrukcja zdaniowa) — im większy ciężar, tym bardziej się sili (jest silniejsza). [przypis edytorski]

4637. więtsze (starop. forma) — dziś popr.: większe. [przypis edytorski]

4638. barziej (starop. forma) — dziś popr.: bardziej. [przypis edytorski]

4639. już go (...) bespiecznem czyni, tem co idą za niem (starop. konstrukcja zdaniowa) — tzn. już go (mur, na którym właśnie stanął) czyni bezpiecznym dla tych, którzy idą za nim (dla kolejnych szturmujących). [przypis edytorski]

4640. szwankujący (starop.) — chwiejący się, słaniający się, zataczający się; kulejący. [przypis edytorski]

4641. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

4642. przydały się rzeczy (starop.) — przydarzyły się. [przypis edytorski]

4643. nietylko (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie tylko. [przypis edytorski]

4644. beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski]

4645. tram (starop.) — belka. [przypis edytorski]

4646. okowany (starop.) — okuty. [przypis edytorski]

4647. wzad (starop.) — do tyłu, w tył. [przypis edytorski]

4648. miąższy (starop.) — gruby. [przypis edytorski]

4649. w on czas (starop.) — w ten czas; wtenczas, wówczas, wtedy. [przypis edytorski]

4650. zakowany (starop.) — zakuty; wzmocniony (żelaznym) okuciem. [przypis edytorski]

4651. rospuściła (starop. forma ort.) — dziś popr.: rozpuściła. [przypis edytorski]

4652. nadbladło (...) żołnierzom (starop.) — [żołnierze] zbledli nieco ze strachu. [przypis redakcyjny]

4653. zwyciężca (starop. forma) — dziś: zwycięzca. [przypis edytorski]

4654. ukwapliwy (starop.) — skwapliwy, pochopny, prędki, szybko działający. [przypis edytorski]

4655. do gury (starop. forma) — dziś popr.: do góry. [przypis edytorski]

4656. Mongibel — góra Etna na Sycylii. [przypis redakcyjny]

4657. wieże (starop. forma) — wieży. [przypis edytorski]

4658. gdzieby (starop.) — gdyby. [przypis edytorski]

4659. w tem razie (starop.) — w tym razie; w tym przypadku. [przypis edytorski]

4660. wcześny (starop.) — przychodzący na czas, zdarzający się we właściwym momencie. [przypis edytorski]

4661. wszystkaby zgorzała (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: zgorzałaby cała; cała by się spaliła. [przypis edytorski]

4662. zostawa (starop. forma) — 3.os.lp cz. teraźn.; dziś popr.: zostaje. [przypis edytorski]

4663. słowy (starop. forma) — dziś popr. N.lm: słowami. [przypis edytorski]

4664. dodawa (starop. forma) — dodaje. [przypis edytorski]

4665. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski]

4666. jem (starop. forma) — im. [przypis edytorski]

4667. nie stawa (starop. forma) — nie starcza; braknie. [przypis edytorski]

4668. na swoje sprawce obrócił pożogi (starop.) — szyk przestawny; inaczej: (wiatr) sprawców pożogi obrócił na swoje; obrócił się przeciw sprawcom pożaru. [przypis edytorski]

4669. od wiatru obrócony (starop.) — obrócony przez wiatr. [przypis edytorski]

4670. szczęt (starop.) — szczątki, resztki; że ich szczętu w krótce nie zostanie: że wkrótce nie zostaną z nich (nawet) szczątki. [przypis edytorski]

4671. w krótce (starop.) — wkrótce; w krótkim czasie. [przypis edytorski]

4672. idzie na dźwięk twej trąby krzykliwy (starop.) — szyk przestawny; inaczej: idzie na krzykliwy dźwięk twej trąby. [przypis edytorski]

4673. przyrodzenie (starop.) — natura. [przypis edytorski]

4674. wiedma (starop.) — wiedźma. [przypis edytorski]

4675. Pluton a. Pluto (mit. rzym.) — bóg świata podziemnego, krainy umarłych, odpowiednik Hadesa w mit. gr; tu: Szatan, Lucyfer, pierwszy z buntowniczych upadłych aniołów, przewodzący diabłom w piekle. [przypis edytorski]

4676. beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski]

4677. gury (starop. forma ort.) — dziś popr.: góry. [przypis edytorski]

4678. wypchniony (starop. forma) — wypchnięty. [przypis edytorski]

4679. wieże (starop. forma) — dziś popr. D.lp r.ż.: (z) wieży. [przypis edytorski]

4680. onej doby (starop. forma) — w tej chwili, w tym momencie. [przypis edytorski]

4681. osły (starop. forma) — [tu:] kamienie [młyńskie]. [przypis redakcyjny]

4682. wyknicie (starop. forma) — forma ciągła 3.os. lm trybu rozk.; dziś tylko od dokonanych: nawyknijcie, przywyknijcie; nabierajcie (pobożności). [przypis edytorski]

4683. namniej (starop. forma) — dziś popr.: najmniej. [przypis edytorski]

4684. brona (starop.) — brama. [przypis edytorski]

4685. tamtę (starop. forma) — dziś popr.: tamtą. [przypis edytorski]

4686. ścieszka (starop. forma ort.) — dziś popr.: ścieżka. [przypis edytorski]

4687. by była (...) się (...) nie odkryła (starop. konstrukcja) — konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: gdyby się nie odkryła wcześniej (uprzednio, kiedyś itp.). [przypis edytorski]

4688. wyzszy (starop. forma) — wyższy. [przypis edytorski]

4689. beło (starop. forma) — dziś popr.: było. [przypis edytorski]

4690. nizszy (starop. forma) — niższy. [przypis edytorski]

4691. zostawa (starop. forma) — 3.os.lp cz. teraźn.; dziś popr.: zostaje. [przypis edytorski]

4692. blizszy (starop. forma) — bliższy. [przypis edytorski]

4693. przychęcać (starop.) — zachęcać. [przypis edytorski]

4694. gwałtem (starop.) — nagle, gwałtownie, na siłę. [przypis edytorski]

4695. niewidziany od inszych (starop.) — niewidzialny dla innych. [przypis edytorski]

4696. pry (starop. forma) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski]

4697. wyniść (starop.) — wyjść. [przypis edytorski]

4698. wzgórę (starop.) — w górę; wzwyż. [przypis edytorski]

4699. pomocy (starop. forma) — dziś popr. B.lm: pomoce. [przypis edytorski]

4700. jać (...) zdjimę (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: zdejmę ci. [przypis edytorski]

4701. źrzenice (starop.) — dziś popr. D.lp r.ż.: (ze) źrenicy; tu: z oczu. [przypis edytorski]

4702. krom (starop.) — bez, oprócz, z wyjątkiem; krom przysady: bez przesady. [przypis edytorski]

4703. beli (starop. forma) — dziś popr.: byli. [przypis edytorski]

4704. mięszać się (starop. forma) — mieszczą się. [przypis edytorski]

4705. podle (starop.) — obok. [przypis edytorski]

4706. Ugon — zmarły brat króla francuskiego Filipa. [przypis redakcyjny]

4707. brona (starop.) — brama. [przypis edytorski]

4708. za jego powodem (starop. konstrukcja) — powodowani przez niego. [przypis edytorski]

4709. Admar — biskup z Puy, legat papieski. [przypis redakcyjny]

4710. wyzszej (starop. forma) — wyżej. [przypis edytorski]

4711. kędy (starop.) — gdzie. [przypis edytorski]

4712. wzniozwszy oczu (starop. forma) — dziś: wzniósłszy oczy. [przypis edytorski]

4713. wszędy (starop.) — wszędzie. [przypis edytorski]

4714. wnętrzne (starop.) — wewnętrzne. [przypis edytorski]

4715. śmielszy (starop.) — dziś M.lm: śmielsi. [przypis edytorski]

4716. mieszkać (starop.) — zwlekać. [przypis edytorski]

4717. ręku (starop. forma) — dziś D.lp: (z) ręki. [przypis edytorski]

4718. pry (starop. forma) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski]

4719. przeście (starop. forma) — dziś popr.: przejście. [przypis edytorski]

4720. ku gurze (starop. forma) — ku górze. [przypis edytorski]

4721. hardy (starop.) — tu: dumny; zwycięstwa harda: dumna ze zwycięstwa. [przypis edytorski]

4722. nię (starop. forma) — (w) nią. [przypis edytorski]

4723. spiża (starop. forma) — dziś r.m.: spiż; z twardej spiże: z twardego spiżu. [przypis edytorski]

4724. wzad (starop.) — w tył, z powrotem. [przypis edytorski]

4725. obrada (starop.) — radość. [przypis redakcyjny]

4726. zawada (starop.) — przeszkoda. [przypis edytorski]

4727. szedziwy (starop.) — sędziwy, stary. [przypis edytorski]

4728. wieże (starop. forma) — dziś popr. D.lp r.ż.: wieży. [przypis edytorski]

4729. barzo (starop. forma) — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski]

4730. chocia (starop. forma) — chociaż. [przypis edytorski]

4731. beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski]

4732. barziej (starop. forma) — dziś popr.: bardziej. [przypis edytorski]

4733. wściągać (starop.) — powściągać; powstrzymywać, zatrzymywać. [przypis edytorski]

4734. dowcip (starop.) — inteligencja, rozum, umysł. [przypis edytorski]

4735. pry (starop. forma) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski]

4736. ztamtąd (starop. forma ort.) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): stamtąd. [przypis edytorski]

4737. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski]

4738. tusząc (starop.) — mając nadzieję. [przypis edytorski]

4739. wytrzymać szturmowi (starop.) — wytrzymać szturm; przeciwstawić się szturmowi. [przypis edytorski]

4740. wszystko (starop.) — całe (wojsko). [przypis edytorski]

4741. wstręt (starop.) — opór, przeszkoda. [przypis edytorski]

4742. lub, (...) lubo (starop.) — albo, albo. [przypis edytorski]

4743. źle żywy (starop.) — ledwie żywy. [przypis redakcyjny]

4744. beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski]

4745. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

4746. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

4747. obegnać (starop.) — otoczyć. [przypis redakcyjny]

4748. niźli (starop.) — niż. [przypis edytorski]

4749. zwyciężca (starop. forma) — dziś: zwycięzca. [przypis edytorski]

4750. od Tankreda naycięższy mężnego Wziął raz, który tam (...) przypadł (starop.) — tj. otrzymał najcięższy cios od mężnego Tankreda, który tam się znalazł (by bić się z Argantem). [przypis edytorski]

4751. tak to umowę (...) trzymają (starop.) — tak to się dotrzymuje umowy (pytanie retoryczne, stanowiące przymówkę). [przypis edytorski]

4752. ale to na stronę (starop.) — ale to na bok; ale o tym nie mówmy. [przypis edytorski]

4753. acześ nie rycerz (starop.) — choć nie jesteś rycerzem; chociaż nie rycerz z ciebie (ale mistrz ciesielski itd.). [przypis edytorski]

4754. czyn (starop.; z węg. csin: fortel, podstęp) — [tu:] machina wojenna. [przypis redakcyjny]

4755. wnetże (starop.) — niedługo. [przypis edytorski]

4756. zabijak niewiast (starop.) — przytyk skierowany przeciw Tankredowi, który (nie wiedząc, z kim się bije) w pojedynku zabił Kloryndę. [przypis redakcyjny]

4757. prętki (starop. forma ort.) — dziś: prędki; szybki. [przypis edytorski]

4758. kwapiony (starop.) — pośpieszny, pochopny; przedwczesny. [przypis edytorski]

4759. odemnie (starop. forma ort.) — dziś popr.: ode mnie. [przypis edytorski]

4760. sam (starop.) — tu; pódź sam: podejdź tu. [przypis redakcyjny]

4761. Lub się bić sam a sam ze mną, lub chcesz gromadą (starop.) — czy chcesz się bić sam na sam, czy gromadą. [przypis edytorski]

4762. na twej wolej będzie (starop.) — na twej woli będzie (pozostaje); będzie jak wolisz. [przypis edytorski]

4763. nigdziej (starop.) — nigdzie. [przypis edytorski]

4764. przedemną (starop. forma ort.) — dziś popr.: przede mną. [przypis edytorski]

4765. najść (starop.) — znaleźć; 3.os.lp cz. przysz. najdę: znajdę. [przypis edytorski]

4766. oba (starop. forma) — dziś popr.: obaj. [przypis edytorski]

4767. stawa się (starop. forma) — dziś popr.: staje się. [przypis edytorski]

4768. krwie (starop. forma) — dziś popr. D.lp r.ż.: krwi. [przypis edytorski]

4769. ścieszka (starop. forma ort.) — dziś popr.: ścieżka. [przypis edytorski]

4770. ukazowały (starop. forma) — dziś popr. 3.os.lm r.ż.: ukazywały. [przypis edytorski]

4771. pagórkami plac między gęstemi (starop.) — szyk przestawny; inaczej: plac między gęstymi pagórkami. [przypis edytorski]

4772. tarczej (starop. forma) — dziś popr. D.lp r.ż.: tarczy. [przypis edytorski]

4773. plundrować (z niem.) — plądrować, pustoszyć. [przypis edytorski]

4774. siła ma nadeń (starop.) — wiele ma nad niego; przewyższa go o wiele. [przypis edytorski]

4775. lub siecze, lub chodzi (starop.) — czy zadaje ciosy, czy idzie; zarówno w walce wręcz, jak w poruszaniu się. [przypis edytorski]

4776. miąższość (starop.) — grubość; tu: masa, rozmiar. [przypis edytorski]

4777. przechodzić kogo (starop.) — przewyższać kogo. [przypis edytorski]

4778. zebrany sam w się (starop.) — skupiony. [przypis redakcyjny]

4779. prętkość (starop. forma) — dziś popr.: prędkość; szybkość. [przypis edytorski]

4780. podbieżać (starop.) — podejść. [przypis edytorski]

4781. godzić na co (starop.) — dążyć do czego. [przypis edytorski]

4782. odwieść (starop.) — odbić na stronę [miecz]. [przypis redakcyjny]

4783. wszystek (starop.) — cały. [przypis edytorski]

4784. wyciągniony (starop. forma) — dziś popr.: wyciągnięty. [przypis edytorski]

4785. nadalej (starop. forma) — dziś popr.: najdalej. [przypis edytorski]

4786. aby mu urazy ukradkiem dane nie przyniosły razy (starop.) — aby ukradkiem dane razy nie przyniosły mu urazy; tj. aby nie uraziły go ukradkiem (przez przeciwnika) zadane ciosy. [przypis edytorski]

4787. pożyć (starop.) — pokonać, zwyciężyć. [przypis edytorski]

4788. snadnie (starop.) — łatwo, z łatwością. [przypis edytorski]

4789. odwieść na stronę (starop.) — odbić na bok. [przypis redakcyjny]

4790. z gniewu się nie czuć (starop.) — nie panować nad sobą z gniewu. [przypis edytorski]

4791. poczytać za stratę (starop.) — uznać za stratę. [przypis edytorski]

4792. przeszcie (starop.) — przejście. [przypis edytorski]

4793. on (starop.) — ten. [przypis edytorski]

4794. odwieść (starop.) — odbić na bok. [przypis redakcyjny]

4795. podchodzi miecz (starop.) — zbliża się popod miecz. [przypis redakcyjny]

4796. pry (starop. forma) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski]

4797. miece się (starop.) — miota się; rzuca się, ciska się. [przypis edytorski]

4798. przezdzięki (starop.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

4799. poimany a. pojmany (starop.) — uwięziony; przytrzymany. [przypis edytorski]

4800. Alcyd — wnuk Alceusza, Herkules. [przypis redakcyjny]

4801. Anteus — syn Posejdona i Ziemi, olbrzym, panował w Libii; posiadał tę własność, że nie mógł być w zapasach pokonany, dopóki dotykał ziemi. [przypis redakcyjny]

4802. snadź, snaść a. sna (starop.) — może, być może; pewnie, chyba, prawdopodobnie; widocznie. [przypis edytorski]

4803. żylisty (starop.) — żylasty. [przypis redakcyjny]

4804. niż (starop.) — tu: nim, zanim. [przypis edytorski]

4805. cięszki (starop. forma ort.) — dziś popr.: ciężki. [przypis edytorski]

4806. raz (starop.) — cios. [przypis edytorski]

4807. nań (starop. forma) — na niego. [przypis edytorski]

4808. mdły (starop.) — słaby; osłabiony. [przypis edytorski]

4809. odskoczy się (starop.) — dziś: odskoczy. [przypis redakcyjny]

4810. słowy (starop. forma) — dziś N.lm: słowami. [przypis edytorski]

4811. wywierać (starop.) — tu: wywodzić; dowodzić. [przypis edytorski]

4812. bezkrewny (starop.) — bez krwi. [przypis redakcyjny]

4813. przyrodzenie (starop.) — natura. [przypis edytorski]

4814. rozjeść się (starop.) — rozgniewać się. [przypis redakcyjny]

4815. opiły (starop.) — pijany. [przypis redakcyjny]

4816. powłokiem (starop.) — powłócząc (krok powłokiem i leniwo niesie). [przypis edytorski]

4817. słowy (starop. forma) — dziś popr. N.lm: słowami. [przypis edytorski]

4818. napoły (starop. forma ort.) — dziś popr.: na poły; na pół, w połowie. [przypis edytorski]

4819. ranne (starop. forma) — dziś popr. B.lm: rannych. [przypis edytorski]

4820. tylko o lud zbrojny stoi (starop.) — zależy mu tylko na ludziach zbrojnych. [przypis edytorski]

4821. od Salomona i teraz się zowie (kościół) — świątynia Salomona w Jerozolimie. [przypis edytorski]

4822. przyszedszy (starop. forma) — dziś popr.: przyszedłszy. [przypis edytorski]

4823. tamtę (starop. forma) — dziś popr.: tamtą. [przypis edytorski]

4824. czyn (starop.; z węg. csin: fortel, podstęp) — [tu:] machina wojenna. [przypis redakcyjny]

4825. spiżane wrota (starop.) — spiżowe wrota; drzwi ze spiżu. [przypis redakcyjny]

4826. obbieżeć a. obbiedz (starop.) — dziś popr.: obiec; 3.os.lp: obbieżał, tj. okrążył biegiem dookoła. [przypis redakcyjny]

4827. przemory (starop.) — morzenie się głodem, post. [przypis redakcyjny]

4828. obbiedz a. obbieżeć (starop.) — obiegać, biec dookoła. [przypis redakcyjny]

4829. zawada (starop.) — przeszkoda; gdzie się jaka najduje zawada: gdzie się znajduje jakaś przeszkoda. [przypis edytorski]

4830. zbyt (starop.) — bardzo, niezwykle, ogromnie. [przypis edytorski]

4831. miąższy (starop.) — gruby. [przypis edytorski]

4832. tram (starop.) — belka. [przypis edytorski]

4833. widamy (starop.) — forma częstotliwa; dziś: widujemy. [przypis edytorski]

4834. raz niewytrzymany (starop.) — cios nie do wytrzymania. [przypis edytorski]

4835. rospuściwszy (starop. forma ort.) — dziś popr.: rozpuściwszy. [przypis edytorski]

4836. roskołysany (starop. forma ort.) — dziś popr.: rozkołysany. [przypis edytorski]

4837. spiża (starop. forma) — dziś r.m.: spiż. [przypis edytorski]

4838. cięszki (starop. forma ort.) — dziś popr.: ciężki. [przypis edytorski]

4839. stalony (starop.) — stalowy. [przypis edytorski]

4840. takiem kształtem (starop.) — w taki sposób. [przypis edytorski]

4841. gwałtem (starop.) — nagle, gwałtownie. [przypis edytorski]

4842. pohańce (starop.) — pohańcze, pohańcu; poganinie. [przypis edytorski]

4843. beł splugawił (starop. forma) — był splugawił; konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: splugawił wcześniej, uprzednio, kiedyś itp. [przypis edytorski]

4844. Aladyn — król palestyński. [przypis redakcyjny]

4845. mieszanina (starop.) — zamieszanie. [przypis edytorski]

4846. pierzysta buława — [dalej wyjaśnione:] „z żelaznemi pióry”. [przypis redakcyjny]

4847. nadalej (starop. forma) — dziś popr.: najdalej. [przypis edytorski]

4848. smalcowana zbroja (starop.) — szmelcowana. [przypis redakcyjny]

4849. cięszki (starop. forma ort.) — dziś popr.: ciężki. [przypis edytorski]

4850. stać za co (starop.) — opłacić się, odpowiadać wartością; za jego nie stoi: nie opłaci się; nie wart tyle, co jego. [przypis redakcyjny]

4851. wznak paść (starop.) — paść na wznak; paść na twarz. [przypis edytorski]

4852. wzwiedźcie tego starca (starop.) — podnieście (...). [przypis redakcyjny]

4853. bardzo trudną onę rzecz znajdują (starop. konstrukcja zdaniowa) — uważają tę rzecz (sprawę) za bardzo trudną; dochodzą do wniosku, że jest to bardzo trudna rzecz (sprawa). [przypis edytorski]

4854. nieuchroniony (starop.) — nieuchronny; nieuchronione wiatry: wiatry, przed którymi nie sposób się uchronić. [przypis edytorski]

4855. powierzone ludzie (starop. forma) — ludzi powierzonych (sobie, swojej opiece). [przypis edytorski]

4856. znienagła (starop.) — powoli, stopniowo. [przypis edytorski]

4857. ustęp (starop.) — tu: wycofywanie się; manewr odwrotu. [przypis edytorski]

4858. wzwód (starop.) — most zwodzony; popuszczono wzwodu: zaczęto opuszczać most zwodzony. [przypis edytorski]

4859. dobieżeć (starop. forma) — dojść, dotrzeć do czego. [przypis edytorski]

4860. zawód (starop.) — tu: most zwodzony. [przypis edytorski]

4861. mścić się czego (starop. forma) — mścić się za co (za śmierć szwedzkiego królewicza). [przypis edytorski]

4862. królewica (starop. forma) — królewicza. [przypis edytorski]

4863. ponnoby się był kusił (starop. forma) — konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: pono kusiłby się wcześniej (uprzednio, kiedyś itp.); prawdopodobnie kusiłby się wcześniej. [przypis edytorski]

4864. kusić się o co (starop. forma) — próbować czego; pokusić się o co. [przypis edytorski]

4865. nie bełby beł (...) bezpieczny (starop. forma) — konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: nie byłby bezpieczny wcześniej (uprzednio, kiedyś itp.). [przypis edytorski]

4866. w mieście się położył (starop.) — w domyśle: obozem; rozbił w zdobywanym mieście obóz. [przypis edytorski]

4867. zdarzyć (starop.) — poszczęścić. [przypis redakcyjny]

4868. ranne (starop. forma) — dziś popr. B.lm: rannych. [przypis edytorski]

4869. pręcej (starop. forma ort.) — dziś: prędzej; szybciej. [przypis edytorski]

4870. rzekszy (starop. forma) — dziś popr.: rzekłszy. [przypis edytorski]

4871. raziech (starop. forma) — dziś popr. N.lm: (po) razach; tj. ciosach. [przypis edytorski]

4872. odbieżany (starop.) — opuszczony, porzucony; tu: mury opuszczone przez zbrojnych obrońców. [przypis edytorski]

4873. w naszych ręku (starop. forma) — dziś popr.: w naszych rękach. [przypis edytorski]

4874. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

4875. przebrany (starop.) — wybrany, wyborny. [przypis edytorski]

4876. naostatek (starop. forma ort.) — dziś popr.: na ostatek; w końcu. [przypis edytorski]

4877. zgubią (starop.) — tu: utracą. [przypis edytorski]

4878. sadzić się na czem (starop.) — polegać na czym, dufać w co. [przypis redakcyjny]

4879. strzedz (starop. forma) — dziś popr.: strzec. [przypis edytorski]

4880. nie trudne (starop. forma) — dziś popr.: nietrudne. [przypis edytorski]

4881. na nie (starop. forma) — na nich. [przypis edytorski]

4882. szkodzić kogo (starop.) — atakować, bić kogo; wyrządzać szkodę komu. [przypis redakcyjny]

4883. Egipskie (starop. forma ort.) — dziś popr. tylko małą literą: egipskie. [przypis edytorski]

4884. zgromadny (starop.) — zgromadzony. [przypis redakcyjny]

4885. godzić na co (starop.) — dążyć do czego; porywać się na co. [przypis edytorski]

4886. owotu (starop.) — tam; chodzi to tu, to owotu. [przypis edytorski]

4887. rozprótego (starop. forma ort.) — dziś popr.: rozprutego. [przypis edytorski]

4888. od kogo (starop.) — przez kogo. [przypis edytorski]

4889. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

4890. zabawiać się (starop.) — zajmować się. [przypis edytorski]

4891. nadstawował (starop. forma) — nadstawiał. [przypis edytorski]

4892. bespieczny zrobić co (starop. konstrukcja) — śmiały do zrobienia czego. [przypis edytorski]

4893. gdzieć (...) nie przyniosę (starop.) — gdy ci nie przyniosę; jeśli ci nie przyniosę. [przypis edytorski]

4894. skaźca (starop.) — pogromca, niszczyciel. [przypis redakcyjny]

4895. odważony (starop.) — odważny. [przypis edytorski]

4896. godny czemu (starop.) — odpowiadający czemu (nagroda godna uczynkowi). [przypis redakcyjny]

4897. pry (starop. forma) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski]

4898. ony (starop.) — te, owe. [przypis edytorski]

4899. obiedwie osobie (starop.) — forma daw. liczby podwójnej; dziś M.lm: obydwie osoby. [przypis edytorski]

4900. onę (starop.) — tę, ową. [przypis edytorski]

4901. niespany (starop.) — nie śpiąc; niespany całą noc strawił: całą noc spędził nie śpiąc. [przypis edytorski]

4902. rany (starop.) — wczesny. [przypis edytorski]

4903. ówten (starop.) — tamten. [przypis redakcyjny]

4904. okrom — oprócz; okrom że: prócz tego że. [przypis edytorski]

4905. źrzenice (starop. forma) — dziś M.lm: źrenice. [przypis edytorski]

4906. odmienny (starop.) — zmienny, zmieniającej się. [przypis redakcyjny]

4907. bawełnica (starop.) — suknia lub materia bawełniana. [przypis redakcyjny]

4908. wyciągnione (starop.) — tu: wygładzone, wesołe (czoło). [przypis redakcyjny]

4909. ozowie się (starop.) — odzywa się. [przypis edytorski]

4910. Indian (starop.) — dziś popr.: Indianin; tu: Hindus, mieszkaniec Indii. [przypis redakcyjny]

4911. zlekka (starop. forma ort.) — dziś popr.: z lekka; trochę. [przypis edytorski]

4912. słuszna (starop. forma) — słuszna to rzecz; słuszne jest. [przypis edytorski]

4913. zdaleka (starop. forma ort.) — dziś popr.: z daleka. [przypis edytorski]

4914. kiedyby (starop.) — gdyby; jeśli by. [przypis edytorski]

4915. ztąd (starop. forma ort.) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): stąd. [przypis edytorski]

4916. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

4917. wściągać (starop.) — powściągać; powstrzymywać, zatrzymywać. [przypis edytorski]

4918. zaprzągać (starop.) — zaprzęgać. [przypis edytorski]

4919. sprzysięga (starop.) — sprzysiężenie. [przypis redakcyjny]

4920. z samey w niem roście więtsza chęć trudności (starop. konstrukcja) — z (powodu) samej trudności rośnie w nim większa chęć. [przypis edytorski]

4921. sprzysięga (starop.) — sprzysiężenie. [przypis redakcyjny]

4922. stać komu na zdrowie (starop. konstrukcja zdaniowa) — nastawać na czyje życie. [przypis edytorski]

4923. nasnadniejszy (starop. forma) — najsnadniejszy; tj. najłatwiejszy. [przypis edytorski]

4924. białemigłowami (starop. forma) — dziś (przestarz.) N.lm: (między) białogłowami; tzn. (między) kobietami; daw. obie części składowe słowa odmieniały się (por. np. dzisiejsze: Białystok, do Białegostoku itd.). [przypis edytorski]

4925. wrzkomo (starop.) — rzekomo, podobno. [przypis edytorski]

4926. dawając żartowi (starop.) — [mówiąc tak] na żart, żartem. [przypis redakcyjny]

4927. zostać przy słowie (starop.) — dotrzymać słowa. [przypis redakcyjny]

4928. prawić (starop.) — mówić. [przypis edytorski]

4929. nie będzieć żal, żeś tak obrócony (starop.) — skrót od: nie będzie ci żal, żeś tak obrócony; tzn. nie pożałujesz takiego obrotu swoich spraw. [przypis edytorski]

4930. zlękł się (starop. forma) — dziś popr.: zląkł się. [przypis edytorski]

4931. w oney dobie (starop.) — w tym czasie; wówczas, wtedy. [przypis edytorski]

4932. przy się (starop. forma) — zapiera się; przeczy. [przypis edytorski]

4933. spółsłużebnica (starop.) — współsłużebnica; osoba wspólnie służąca u kogo. [przypis redakcyjny]

4934. ośm (starop. forma) — osiem. [przypis edytorski]

4935. niedziela (starop.) — tu: tydzień. [przypis edytorski]

4936. przystaw (starop.) — człowiek przystawiony do kogo dla dozoru, straży lub usługi. [przypis redakcyjny]

4937. jam jest (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: ja jestem. [przypis edytorski]

4938. przypatrował się (starop. forma) — dziś popr. 3.os.lp cz.przesz.: przypatrywał się. [przypis edytorski]

4939. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski]

4940. chceszli (starop. forma) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli chcesz. [przypis edytorski]

4941. pierwszy (starop.) — pierwotny, dawniejszy, poprzedni. [przypis redakcyjny]

4942. odemnie (starop. forma ort.) — dziś popr.: ode mnie. [przypis edytorski]

4943. o którychbyś się zinąd nie dowiedział (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: o których nie dowiedziałbyś się zinąd (tj. skądinąd). [przypis edytorski]

4944. wiadom (starop. forma) — świadom; powiadomiony. [przypis edytorski]

4945. zawżdy (starop.) — zawsze. [przypis edytorski]

4946. biedzić się (starop.) — trudzić się, męczyć się, trapić się. [przypis edytorski]

4947. wątpliwy (starop.) — tu: wątpiący, pełen wątpliwości; myśl wątpliwa: myśl pełna wahania. [przypis edytorski]

4948. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski]

4949. ztamtąd (starop. forma ort.) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): stamtąd. [przypis edytorski]

4950. oń (starop. forma) — o niego. [przypis edytorski]

4951. cierpliwy (starop.) — [tu:] wytrzymały, mocny. [przypis redakcyjny]

4952. harcerz (starop.) — harcownik; ścierający się pojedynczo w walce z nieprzyjacielem. [przypis edytorski]

4953. jadem (...) napuszczone (starop.) — zatrute. [przypis edytorski]

4954. na mię wiedzą to (starop.) — o mnie wiedzą to. [przypis edytorski]

4955. nalegać kogo (starop.) — dziś: nalegać na kogo a. na co. [przypis redakcyjny]

4956. nie rychłoś poczęła (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: nierychło poczęłaś; tj. nieszybko zaczęłaś. [przypis edytorski]

4957. sromać się (starop.) — wstydzić się. [przypis edytorski]

4958. przedtemeś na to oglądać się miała (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: przedtem miałaś oglądać się na to. [przypis edytorski]

4959. zbespiecznieć (starop. forma ort.) — poczuć się bezpiecznym. [przypis redakcyjny]

4960. noc, w którąm utraciła (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: noc, w którą utraciłam. [przypis edytorski]

4961. beła (starop. forma) — dziś popr.: była. [przypis edytorski]

4962. tamem ich nabyła (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: tam ich nabyłam; tj. tu: tam nabawiłam się ich (kłopotów). [przypis edytorski]

4963. mem rozsądkiem (starop. konstrukcja) — mym rozsądkiem; według mojego rozsądku; moim zdaniem. [przypis edytorski]

4964. więtsza (starop. forma) — większa. [przypis edytorski]

4965. żem siebie straciła (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: że straciłam siebie. [przypis edytorski]

4966. w oney dobie (starop.) — w tym czasie; wówczas, wtedy. [przypis edytorski]

4967. zdaleka (starop. forma ort.) — dziś popr.: z daleka. [przypis edytorski]

4968. bieżąc (starop.) — idąc, zmierzając, dążąc. [przypis edytorski]

4969. nań (starop. forma) — na niego. [przypis edytorski]

4970. znienagła (starop.) — powoli, stopniowo. [przypis edytorski]

4971. pry (starop. forma) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski]

4972. gdzieć się zda (starop.) — gdzie ci się zda; gdzie chcesz. [przypis edytorski]

4973. puszczam cię na wolą (starop.) — puszczam cię na wolność. [przypis edytorski]

4974. niestetysz (starop. forma ort.) — niestetyż (forma z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż); niestety. [przypis edytorski]

4975. niewolą (starop. forma) — dziś popr. B.lp r.ż.: (w) niewolę. [przypis edytorski]

4976. częstom cię (...) pytała (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: często cię pytałam. [przypis edytorski]

4977. pytać o kim (starop.) — pytać o kogo; częstom (...) o panie mojem pytała: często pytałam o mojego pana. [przypis edytorski]

4978. ono (starop.) — to, owo. [przypis edytorski]

4979. płaciś (starop.) — pewnieś. [przypis redakcyjny]

4980. przać się (starop.) — zapierać się czego; przeczyć czemu. [przypis edytorski]

4981. miasto (starop.) — zamiast. [przypis edytorski]

4982. ukazował (starop. forma) — dziś popr. 3.os.lm r.m.: ukazywał. [przypis edytorski]

4983. mię (starop. forma) — mnie. [przypis edytorski]

4984. wszystkę (starop. forma) — wszystką; całą. [przypis edytorski]

4985. czemum (...) nie prosiła (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: czemu nie prosiłam. [przypis edytorski]

4986. prosić u kogo co (starop.) — prosić kogo o co. [przypis edytorski]

4987. niźlim (...) rozpuściła (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: niźli rozpuściłam; zanim rozpuściłam. [przypis edytorski]

4988. niezbyty (starop.) — nie do pozbycia się. [przypis edytorski]

4989. wtemem jechała (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: wtem jechałam; tj. tu: w tym (usposobieniu) jechałam. [przypis edytorski]

4990. zanadrze (starop.) — miejsce na piersiach pod wierzchnim ubraniem; w zanadrzu, tu: wewnątrz, w sobie. [przypis edytorski]

4991. umrzeciem myśliła (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: umrzeć myśliłam; tj.: zamyślałam umrzeć, zamierzałam umrzeć. [przypis edytorski]

4992. mdły (starop.) — słaby, osłabiony. [przypis edytorski]

4993. dobrzem na ten czas ziemie nie przepadła (starop. konstrukcja) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: o mało się w ziemię nie zapadłam. [przypis redakcyjny]

4994. tolim jem zbyła (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika oraz z partykułą wzmacniającą -li; inaczej: to im zbyłam (umknęłam). [przypis edytorski]

4995. zbyć skąd lub komuś (starop.) — odejść, ujść (por. przybyć: przyjść). [przypis redakcyjny]

4996. gdziem (...) mieszkała (starop.) — gdzie mieszkałam. [przypis edytorski]

4997. niewczas (starop.) — niewygoda; z wielkiem niewczasem: w wielkiej niewygodzie. [przypis edytorski]

4998. znowum się zawzięła (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: znowu się zawzięłam. [przypis edytorski]

4999. dopierom tam (...) zginęła (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: dopiero tam zginęłam. [przypis edytorski]

5000. poimać (starop.) — pojmać; uwięzić. [przypis edytorski]

5001. mię (starop. forma) — dziś: mnie. [przypis edytorski]

5002. zostawam (starop. forma) — 1.os.lp cz. teraźn.; dziś popr.: zostaję; pozostaję. [przypis edytorski]

5003. wyżenie (starop.) — wygoni. [przypis edytorski]

5004. ścieszka (starop. forma ort.) — dziś popr.: ścieżka. [przypis edytorski]

5005. na on czas (starop.) — w tym czasie; wtedy. [przypis edytorski]

5006. polmi (starop. forma) — dziś popr. N.lm: polami. [przypis edytorski]

5007. Phebus — tu: słońce. [przypis edytorski]

5008. nagodzić się (starop.) — przytrafić się. [przypis edytorski]

5009. Tankredów — Tankredowy; należący do Tankreda; tu: służący u Tankreda. [przypis edytorski]

5010. widząc (...) inszego leżąc (starop. forma) — dziś popr.: widząc innego leżącego. [przypis edytorski]

5011. pierzchliwy (starop.) — szybki. [przypis redakcyjny]

5012. nalazszy (starop. forma) — dziś popr.: znalazłszy. [przypis edytorski]

5013. nigdybym beła temu nie wierzyła (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika w daw. formie czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; inaczej: nie wierzyłabym nigdy wcześniej (uprzednio, kiedyś itp.); nie uwierzyłabym nigdy wcześniej. [przypis edytorski]

5014. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

5015. terazbym się rada oślepiła (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: teraz oślepiłabym się rada; tzn. teraz chętnie bym się oślepiła. [przypis edytorski]

5016. przerażać (starop.) — przeszywać, przejmować do głębi. [przypis edytorski]

5017. przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski]

5018. moję niewolą (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: moją niewolę. [przypis edytorski]

5019. wolą (starop. forma) — dziś B.lp r.ż. wolę. [przypis edytorski]

5020. przyim (starop. forma) — przyjmij. [przypis edytorski]

5021. ludzkość (starop.) — wyrozumiałość, miłosierdzie, współczucie. [przypis edytorski]

5022. w on czas (starop.) — w ten czas; wtenczas, wówczas, wtedy. [przypis edytorski]

5023. tajeć (starop.) — tu w sensie przenośnym: uwalniać skrywane uczucia. [przypis edytorski]

5024. k’sobie (starop. forma) — ku sobie, do siebie; przychodzi k’sobie: dochodzi do siebie (tj. tu: budzi się z omdlenia). [przypis edytorski]

5025. odkrywać (starop.) — tu: otwierać. [przypis edytorski]

5026. prętko (starop. forma ort.) — dziś: prędko. [przypis edytorski]

5027. zawierać (starop.) — tu: zamykać; 3.os. lp cz. teraźn. zawiera: zamyka. [przypis edytorski]

5028. tchnąć (starop.) — tu: oddychać. [przypis edytorski]

5029. znienagła (starop.) — powoli, stopniowo. [przypis edytorski]

5030. kwoli komu (starop.) — dla kogo. [przypis edytorski]

5031. lęgę (starop. forma) — legnę; położę się. [przypis edytorski]

5032. nalazwszy (starop. forma) — dziś popr.: znalazłszy. [przypis edytorski]

5033. w rychle a. wrychle (starop.) — szybko, prędko, wkrótce. [przypis edytorski]

5034. siła (starop.) — wiele. [przypis edytorski]

5035. krom a. okrom (starop.) — bez, oprócz, z wyjątkiem. [przypis edytorski]

5036. rąbku (starop. forma) — dziś popr. D.lp: rąbka; rąbek: chustka. [przypis edytorski]

5037. nie zwykłych (starop. forma ort.) — dziś popr.: niezwykłych. [przypis edytorski]

5038. w on czas (starop.) — w ten czas; wtenczas, wówczas, wtedy. [przypis edytorski]

5039. zurzynać (starop.) — pourzynać; urżnąć; uciąć. [przypis redakcyjny]

5040. bawełnica (starop.) — suknia lub materia bawełniana; bawełnice, dziś popr. D.lp r.ż.: bawełnicy. [przypis redakcyjny]

5041. dyktam — ziele na Krecie, jad z ran dobywające. [przypis redakcyjny]

5042. cięszki (starop. forma ort.) — dziś popr.: ciężki. [przypis edytorski]

5043. zbywać snu (starop.) — pozbywać się snu; budzić się, wracać do przytomności. [przypis edytorski]

5044. źrzenica (starop.) — źrenica. [przypis edytorski]

5045. kęs (starop.) — trochę. [przypis edytorski]

5046. białągłową (starop.) — dziś (przestarz.): białogłową; tj. kobietą; daw. obie części składowe słowa odmieniały się (por. np. dzisiejsze: Białystok, do Białegostoku itd.). [przypis edytorski]

5047. pełgnąć — spłonąć; pełgnęła wstydem: spłonęła wstydem, [zapłoniła się ze wstydu]. [przypis redakcyjny]

5048. tem czasem (starop. forma ort.) — dziś: tymczasem, w tym czasie. [przypis edytorski]

5049. myśli (starop.) — zamierza. [przypis edytorski]

5050. gwoli czemu (starop.) — dla czego; w celu czego. [przypis edytorski]

5051. wczas (starop.) — odpoczynek; wypoczynek. [przypis edytorski]

5052. przyśli (starop. forma) — dziś popr.: przyszli. [przypis edytorski]

5053. prętko (starop. forma ort.) — dziś: prędko. [przypis edytorski]

5054. niśli (starop.) — niźli; niż; tu: zanim. [przypis edytorski]

5055. jem (starop. forma) — im. [przypis edytorski]

5056. zwątpiwszy o niem (starop.) — zwątpiwszy o nim; tu: zwątpiwszy, że żyje. [przypis edytorski]

5057. inszy (starop. forma) — inni. [przypis edytorski]

5058. ręku (starop. forma) — daw. forma liczby podwójnej; dziś D.lm: (z) rąk. [przypis edytorski]

5059. zawołany (rycerz) — prawdziwy; rycerz co się zowie; godny tego imienia. [przypis edytorski]

5060. słuszna (starop. forma) — słuszna to rzecz; słuszne jest. [przypis edytorski]

5061. powinny (starop.) — należny (tu: dar); wyznaczony powinnością (tj. zwyczajowymi obowiązkami) wobec kogoś. [przypis edytorski]

5062. poruczać (starop.) — powierzać. [przypis edytorski]

5063. Erminiej (starop. forma) — dziś Msc.lp r.ż.: (przy) Erminii. [przypis edytorski]

5064. koń kieruje (starop.) — dziś z B.: kieruje konia. [przypis edytorski]

5065. troskliwy (starop.) — pełen trosk, utrapiony. [przypis redakcyjny]

5066. przeszcie (starop. forma) — dziś popr.: przejście; ostateczne przeszcie: przejście od życia doczesnego do życia wiecznego, śmierć. [przypis edytorski]

5067. sumnienie (starop. forma) — dziś popr.: sumienie. [przypis edytorski]

5068. mieć staranie o kim (starop.) — dbać o kogo; opiekować się kim. [przypis edytorski]

5069. stanie (starop.) — mieszkanie. [przypis redakcyjny]

5070. zarazem (starop.) — od razu; niezwłocznie. [przypis edytorski]

5071. chocia (starop. forma) — chociaż. [przypis edytorski]

5072. na ten czas (starop.) — w tym czasie; wtedy. [przypis edytorski]

5073. zabawy (starop.) — zajęcia. [przypis edytorski]

5074. tuszyć sobie co (starop.) — mieć nadzieję na co. [przypis edytorski]

5075. nic nie są (starop.) — nic nie znaczą [broniami ręcznemi: w walce wręcz; red. WL]. [przypis redakcyjny]

5076. nabarziej (starop. forma) — dziś: najbardziej. [przypis edytorski]

5077. dufać w co (starop.) — ufać czemu, mieć zaufanie do czego, pokładać nadzieję w czym. [przypis edytorski]

5078. trzymać co o kim (starop.) — utrzymywać co o kim; sądzić co o kim. [przypis edytorski]

5079. napotężniejszy (starop. forma) — dziś: najpotężniejszy. [przypis edytorski]

5080. zową (starop. forma) — zwą; nazywają. [przypis edytorski]

5081. wystać (starop.) — oddalić się, wystąpić; por. przystać [tj. przystąpić, dołączyć; red. WL]. [przypis redakcyjny]

5082. czynić (starop.) — tu: walczyć, atakować; aby (...) czynił wstępnem bojem: aby rozpoczął atak. [przypis edytorski]

5083. przywieść (starop.) — tu: wziąć w niewolę i w tej roli (więźnia, pojmanego) przyprowadzić. [przypis edytorski]

5084. zamyka się między temi (starop.) — znajduje się wśród nich; zalicza się do nich. [przypis edytorski]

5085. państwy (starop. forma) — państwami. [przypis edytorski]

5086. miasto (starop.) — zamiast. [przypis edytorski]

5087. potykać się (starop.) — walczyć, pojedynkować się. [przypis edytorski]

5088. przestawa (starop. forma) — dziś popr.: przestaje. [przypis edytorski]

5089. pry (starop. forma) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski]

5090. zawrzeć (starop.) — zamknąć. [przypis edytorski]

5091. obegnać (starop.) — otoczyć. [przypis redakcyjny]

5092. zeszłe (starop.) — tu: osłabione. [przypis redakcyjny]

5093. pogany (starop. forma) — dziś N.lm: (z) poganami. [przypis edytorski]

5094. jeśli (starop.) — tu: czy. [przypis edytorski]

5095. wskurać na kim (starop. forma ort.) — wskórać co od kogo; uzyskać co od kogo. [przypis edytorski]

5096. zdradą (starop.) — dziś popr. B.lp r.ż: zdradę. [przypis edytorski]

5097. okruciciel (starop.) — poskromiciel. [przypis edytorski]

5098. wolem (starop.) — dziś 1.os.lp cz. teraźn.: wolę. [przypis edytorski]

5099. jasne dzieło (starop.) — bitwa w otwartym polu. [przypis redakcyjny]

5100. przestrony (starop.) — przestronny, obszerny. [przypis edytorski]

5101. rozwodzić co (starop.) — [tu:] odradzać (śmierć). [przypis redakcyjny]

5102. nakształt (starop. forma ort.) — dziś popr.: na kształt. [przypis edytorski]

5103. nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski]

5104. w on czas (starop.) — w ten czas; wtenczas, wówczas, wtedy. [przypis edytorski]

5105. obleżeni (starop.) — oblężeni. [przypis edytorski]

5106. żórawie (starop. forma ort.) — dziś popr.: żurawie. [przypis edytorski]

5107. w jesieni (starop.) — jesienią. [przypis edytorski]

5108. potkać (starop.) — potykać, walczyć. [przypis edytorski]

5109. nagrzewać (starop.) — zagrzewać; zachęcać. [przypis edytorski]

5110. zwieść bitwę (starop.) — rozpocząć bitwę. [przypis edytorski]

5111. napierać się (starop.) — nalegać; wywierać nacisk; upierać się. [przypis edytorski]

5112. harcować (starop.) — pojedynkować się; atakować w pojedynkę. [przypis edytorski]

5113. horować kim (starop.) — górować nad kim; przewodzić komu; nadzorować kogo, napędzać kogo do pracy, orać kim. [przypis edytorski]

5114. pono (starop.) — prawdopodobnie; zapewne. [przypis edytorski]

5115. słowy (starop. forma) — dziś popr. N.lm: słowami. [przypis edytorski]

5116. nad zwyczaj (starop.) — nadzwyczajnie, niezwykle; bardzo. [przypis edytorski]

5117. Gaskoni — mieszkańcy księstwa Gaskonii w płd. Francji (departament Landes). [przypis redakcyjny]

5118. obleżony (starop.) — oblężony. [przypis edytorski]

5119. bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski]

5120. kędy (starop.) — gdzie. [przypis edytorski]

5121. śrzodkiem (starop.) — dziś: środkiem. [przypis edytorski]

5122. jezdą (starop. forma) — dziś N.lp r.ż.: jazdą. [przypis edytorski]

5123. obie skrzydła (starop.) — forma daw. liczby podwójnej; dziś: oba skrzydła. [przypis edytorski]

5124. bracią rodzoną (starop. forma) — brać rodzoną; braci rodzonych (postawić). [przypis edytorski]

5125. śrzedniejsze (starop. forma) — tu: środkowe. [przypis edytorski]

5126. przechodzić kogo czym (starop.) — przewyższać kogo czym (tu: liczbą ludzi, liczebnością wojska). [przypis edytorski]

5127. godzić (starop.) — dążyć do czego. [przypis edytorski]

5128. ćwiczeńszy (starop. forma) — dziś popr.: bardziej wyćwiczony. [przypis edytorski]

5129. Lotaryńczycy — mieszkańcy Lotaryngii we Francji. [przypis redakcyjny]

5130. jezdę (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: (między) jazdę. [przypis edytorski]

5131. przełożyć starszem (starop.) — uczynić przełożonym. [przypis edytorski]

5132. pry (starop. forma) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski]

5133. zjednać zwycięstwo (starop.) — zapewnić zwycięstwo. [przypis edytorski]

5134. tobą wszyscy stojem (starop. forma) — na tobie wszystko się opiera; stać czym a. kim: opierać się, zasadzać się na czym. [przypis edytorski]

5135. Marsowa robota — walka, wojna. [przypis edytorski]

5136. wątpliwe twierdził (starop. konstrukcja) — utwierdzał wątpiących. [przypis edytorski]

5137. obiecować (starop. forma) — obiecywać. [przypis edytorski]

5138. poprawował (starop. forma) — poprawiał. [przypis edytorski]

5139. okróciciel (starop.) — pogromca. [przypis redakcyjny]

5140. Bogaście prosili (starop. forma) — prosiliście Boga. [przypis edytorski]

5141. pracej (starop. forma) — pracy. [przypis edytorski]

5142. widziemy (starop. forma) — widzimy. [przypis edytorski]

5143. wikle (starop. forma) — dziś popr. 3.os.lp cz. teraźn.: wikła; plącze. [przypis edytorski]

5144. namniej (starop. forma) — dziś popr.: najmniej. [przypis edytorski]

5145. nagi lud (starop.) — lud nieuzbrojony. [przypis edytorski]

5146. potkanie (starop.) — walka; potykanie się. [przypis edytorski]

5147. siła (starop.) — wiele, mnóstwo. [przypis edytorski]

5148. wrzkomo (starop.) — rzekomo; podobno. [przypis edytorski]

5149. nastrojniejszy (starop. forma) — dziś popr.: najstrojniejszy. [przypis edytorski]

5150. czy że raz wygrał (...) ma nam bydź silniejszy (starop.) — czy przez to, że raz wygrał, ma być silniejszy od nas. [przypis edytorski]

5151. naumiejętniejszy (starop. forma) — najumiejętniejszy, najbardziej umiejętny; dobrze naumiejętniejszy. [przypis edytorski]

5152. porazić (starop.) — pobić; pokonać. [przypis edytorski]

5153. oznaliśmy się zwycięstwy, bitwami (starop.) — poznaliśmy się w zwycięstwach i bitwach. [przypis redakcyjny]

5154. Chrystusowę (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: Chrystusową. [przypis edytorski]

5155. poraźcie (starop.) — pobijcie. [przypis edytorski]

5156. lecie (starop. forma) — dziś: latem. [przypis edytorski]

5157. wżdy (starop.) — przynajmniej, choć, tylko, aby; zgoła, całkiem; przecież, wszakże. [przypis edytorski]

5158. zasię (starop.) — więc, zatem; zasięś mu rościęła (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika): potem mu rozcięłaś. [przypis edytorski]

5159. rościęła (starop. forma ort.) — dziś popr.: rozcięła. [przypis edytorski]

5160. raz (starop.) — cios. [przypis edytorski]

5161. słyszy (...) nieprzyjacioły on raz wychwalając (starop. konstrukcja zdaniowa) — słyszy nieprzyjaciół wychwalających ów cios. [przypis edytorski]

5162. drzewo (starop.) — tu: kopia; drzewce. [przypis edytorski]

5163. dostać (starop.) — tu: dobyć (miecza). [przypis edytorski]

5164. dwie drodze (starop. forma) — daw. liczba podwójna, dziś popr.: dwie drogi. [przypis edytorski]

5165. w przek (starop.) — w poprzek. [przypis redakcyjny]

5166. mięszać (starop. forma) — mieszać. [przypis edytorski]

5167. pogrązić (starop.) — pogrążyć; pogrąził w milczenie: pogrążył w milczeniu. [przypis edytorski]

5168. żenie (starop. forma) — żonie. [przypis edytorski]

5169. czynienie (starop.) — tu: walka. [przypis edytorski]

5170. rzeczony (starop.) — tu: zwany; nazywany. [przypis edytorski]

5171. kęs (starop.) — trochę. [przypis edytorski]

5172. inszej (starop. forma) — (w) innej. [przypis edytorski]

5173. na pował (starop.) — pokotem; stosami, stertami. [przypis edytorski]

5174. pieszy (starop. forma) — dziś popr. M.lm: piesi. [przypis edytorski]

5175. kogo zaraz dusza minie (starop.) — [czyja dusza od razu] odejdzie. [przypis redakcyjny]

5176. bronie (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: broni. [przypis edytorski]

5177. niewie (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie wie. [przypis edytorski]

5178. zostawa (starop. forma) — 3.os.lp cz. teraźn.; dziś popr.: zostaje. [przypis edytorski]

5179. stalony (starop.) — stalowy. [przypis edytorski]

5180. po niewolej (starop.) — wbrew woli. [przypis edytorski]

5181. ziać (starop.) — oddychać; ostatni raz zieje: wydaje ostatnie tchnienie. [przypis edytorski]

5182. Radomił — rycerz chrześcijański. [przypis redakcyjny]

5183. inszemi (starop. forma) — innymi. [przypis edytorski]

5184. wilcy nocni (starop. forma) — wilki nocne. [przypis edytorski]

5185. rany (starop.) — wczesny. [przypis edytorski]

5186. podemgłę (starop.) — przez mgłę. [przypis edytorski]

5187. psy się zdadzą domowemi (starop.) — zdają się psami domowymi; wydają się psami domowymi. [przypis edytorski]

5188. przemorzony (starop.) — wygłodzony. [przypis edytorski]

5189. w oney dobie (starop.) — w tym czasie; wówczas, wtedy. [przypis edytorski]

5190. Auster a. Notus (mit. rzym.) — bóg uosabiający wiatr południowy oraz w ogóle południe jako stronę świata; wilgotny, letni wiatr. [przypis edytorski]

5191. indziej (starop.) — dziś: gdzie indziej. [przypis edytorski]

5192. jezda (starop. forma) — dziś: jazda. [przypis edytorski]

5193. Gradywowy czyn — czyn wojenny; Gradyw (z łac. gradivus: kroczący naprzód), przydomek Marsa, boga wojny w mit. rzym. [przypis edytorski]

5194. Indian (starop.) — dziś popr.: Indianin; tu: Hindus, mieszkaniec Indii. [przypis redakcyjny]

5195. niepodobnie (starop.) — nieprawdopodobnie; niepodobnie siła: nieprawdopodobnie wiele. [przypis edytorski]

5196. siła (starop.) — wiele, mnóstwo; siła ich zabiia: wielu ich zabija. [przypis edytorski]

5197. wyraźliwy (starop.) — wyraźny. [przypis redakcyjny]

5198. twarz (starop.) — tu: postać, wygląd. [przypis redakcyjny]

5199. Araby (starop. forma) — dziś N.lm: (z) Arabami. [przypis edytorski]

5200. Meroe — wyspa Nilowa w górnym Egipcie. [przypis redakcyjny]

5201. okrom (starop.) — bez; okrom wątpienia: bez wątpienia, niewątpliwie. [przypis edytorski]

5202. namężnieyszy (starop. forma) — dziś popr.: najmężniejszy. [przypis edytorski]

5203. imo (starop.) — mimo. [przypis edytorski]

5204. niewymówione (starop.) — niewypowiedziane; nie do opisania. [przypis edytorski]

5205. wierzone ledwie (starop.) — takie, w które z trudem można uwierzyć. [przypis edytorski]

5206. niechcący (starop.) — dziś popr. forma imiesłowu: nie chcąc. [przypis edytorski]

5207. wstręt (starop.) — opór, przeszkoda. [przypis edytorski]

5208. zuciekać (starop.) — pouciekać, uciec; hufce zuciekały: (...) pouciekały. [przypis edytorski]

5209. darda (starop.) — broń piechoty: włócznia, oszczep. [przypis redakcyjny]

5210. wszystko (starop.) — całe (pole). [przypis edytorski]

5211. wszędy (starop.) — wszędzie. [przypis edytorski]

5212. śrzedni (starop. forma) — tu: środkowy. [przypis edytorski]

5213. spółmiłośnik (starop.) — współmiłośnik; wspólnie z innymi aspirujący do miłości jednej kobiety. [przypis redakcyjny]

5214. ustawnie (starop.) — ustawicznie, nieustannie. [przypis edytorski]

5215. mienić (starop.) — odmieniać, zmieniać. [przypis edytorski]

5216. blach wytrzymał (starop. forma) — dziś r.ż.: blacha wytrzymała, zniosła (ugodzenie strzały). [przypis edytorski]

5217. tył podać (starop.) — uciec. [przypis edytorski]

5218. żałosna swej wzgardy (starop. konstrukcja) — żaląc się nad wzgardą, której doznała. [przypis redakcyjny]

5219. niepożyty (starop. forma) — nieużyty, nieubłagany; zatwardziały. [przypis edytorski]

5220. pomocy (starop. forma) — dziś popr. M.lm: pomoce. [przypis edytorski]

5221. obrońce (starop. forma) — dziś popr. M.lm: obrońcy. [przypis edytorski]

5222. Latonówna — córka bogini Latony, Artemis (Diana). [przypis redakcyjny]

5223. Pallada — Atena. [przypis edytorski]

5224. łabęć (starop. forma ort.) — łabędź. [przypis edytorski]

5225. nachylony (starop.) — podupadły; tu: osłabiony. [przypis edytorski]

5226. by beł nie on (starop.) — gdyby nie on. [przypis edytorski]

5227. szedłby beł (starop. forma) — byłby szedł. [przypis edytorski]

5228. niewściągniony (starop.) — niepowstrzymany. [przypis edytorski]

5229. zostawował (starop. forma) — zostawiał. [przypis edytorski]

5230. pry (starop. forma) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski]

5231. on (starop.) — ten. [przypis edytorski]

5232. gach (starop., gw.) — kochanek. [przypis edytorski]

5233. bespieczny (starop. forma ort.) — dziś popr.: bezpieczny; pewny. [przypis edytorski]

5234. uwiódszy (starop. forma) — uwiódłszy. [przypis edytorski]

5235. niewcześny a. niewczesny (starop.) — przychodzący na na czas; spóźniony. [przypis edytorski]

5236. beli rozsypali się (starop. forma) — byli rozsypali się; konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: rozsypali się wcześniej, uprzednio, kiedyś itp. [przypis edytorski]

5237. dwie ranie (starop. forma) — forma daw. liczby podwójnej; dziś: dwie rany. [przypis edytorski]

5238. obie wojska (starop. forma) — forma daw. liczby podwójnej; dziś: obydwa wojska. [przypis edytorski]

5239. do tych dób (starop.) — do tego czasu; dotychczas. [przypis edytorski]

5240. wojski (starop. forma) — dziś popr. N.lm: (między) wojskami. [przypis edytorski]

5241. pojźrzał (starop. forma) — spojrzał. [przypis edytorski]

5242. odmienny (starop.) — zmienny, niestały. [przypis redakcyjny]

5243. zbroje (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: zbroi. [przypis edytorski]

5244. lubo, (...) lub — albo, albo. [przypis edytorski]

5245. brona (starop.) — brama. [przypis edytorski]

5246. nachyły (starop.) — nachylony ku ucieczce, zmieszany. [przypis redakcyjny]

5247. pierzchliwe ukazować tyły (starop.) — prędko uciekać. [przypis edytorski]

5248. Gaskończycy — mieszkańcy księstwa Gaskonii w płd. Francji (departament Landes). [przypis redakcyjny]

5249. je (starop. forma) — B.lp: ich. [przypis edytorski]

5250. paznogcia (starop. forma) — dziś popr.: paznokcia. [przypis edytorski]

5251. w on czas (starop.) — w ten czas; wtenczas, wówczas, wtedy. [przypis edytorski]

5252. siła (starop.) — wiele, mnóstwo. [przypis edytorski]

5253. krwie (starop. forma) — dziś popr. D.lp r.ż.: krwi. [przypis edytorski]

5254. wyleżeć się z ran (starop. forma) — wyleczyć się. [przypis redakcyjny]

5255. cięszki (starop. forma ort.) — dziś popr.: ciężki. [przypis edytorski]

5256. winno beło (starop. forma) — winne było; tj. ponosiło winę. [przypis edytorski]

5257. tarczy (starop. forma) — D.lm: tarcz; stem tarczy: stoma tarczami. [przypis edytorski]

5258. wieczerze (starop. forma) — wieczerzy. [przypis edytorski]

5259. krwie (starop. forma) — dziś popr. D.lp r.ż.: krwi. [przypis edytorski]

5260. ztamtąd (starop. forma ort.) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): stamtąd. [przypis edytorski]

5261. udawać się (starop. forma) — zmierzać, wyruszać (w jakimś kierunku). [przypis edytorski]

5262. zostawa (starop. forma) — 3.os.lp cz. teraźn.; dziś popr.: zostaje. [przypis edytorski]

5263. wszedszy (starop. forma) — dziś popr.: wszedłszy. [przypis edytorski]

5264. dostawa (starop.) — dostaje; zwycięstwa dostawa: uzyskuje zwycięstwo. [przypis edytorski]

5265. ali (starop.) — ale (tylko w rymie). [przypis edytorski]

5266. miasto (starop.) — zamiast. [przypis edytorski]

5267. krwie (starop. forma) — dziś popr. D.lp r.ż.: krwi. [przypis edytorski]

5268. zbyt (starop.) — bardzo, niezwykle. [przypis edytorski]

5269. miąższy (starop.) — gruby. [przypis edytorski]

5270. siedmi (starop. forma) — dziś popr. D.lp: (z) siedmiu (skór). [przypis edytorski]

5271. obie stronie (starop.) — forma daw. liczby podwójnej; dziś B.lm: (na) obie strony. [przypis edytorski]

5272. Akwitanowie — mieszkańcy płd. Francji między rzeką Garonną a Pirenejami. [przypis redakcyjny]

5273. co raz (starop. forma) — co chwilę; raz po raz. [przypis edytorski]

5274. razy (starop.) — ciosy, uderzenia. [przypis edytorski]

5275. cięszki (starop. forma ort.) — dziś popr.: ciężki. [przypis edytorski]

5276. ziemie (starop. forma) — dziś popr. D.lp r.ż.: ziemi. [przypis edytorski]

5277. ochocy (starop.) — tu: ochoczy. [przypis edytorski]

5278. jedno (starop.) — tylko; co jedno: ile tylko. [przypis edytorski]

5279. biegając (starop. forma) — dziś popr. imiesłów przym. czynny: (ujrzy konia samopas) biegającego. [przypis edytorski]

5280. prętki (starop. forma ort.) — dziś: prędki; szybki. [przypis edytorski]

5281. przez (starop.) — około. [przypis redakcyjny]

5282. słowieński (starop. forma) — słowiański. [przypis redakcyjny]

5283. dowcip (starop.) — inteligencja; intelekt; umysł. [przypis edytorski]

5284. waszę (starop. forma) — waszą. [przypis edytorski]

5285. koń obróciła (starop.) — dziś z B.: konia obróciła; skierowała konia. [przypis edytorski]

5286. natarwszy (starop. forma) — natarłszy. [przypis edytorski]

5287. dosiągszy (starop. forma) — dziś popr. forma imiesłowu przysł. uprzedniego: dosięgnąwszy. [przypis edytorski]

5288. blachem (starop.) — dziś r.ż. w formie N.lp: (pod) blachą; tu: pod zbroją. [przypis edytorski]

5289. pani duszka (starop.) — [tu] wyr. pogardliwy: miłośnica. [przypis redakcyjny]

5290. niewie (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie wie. [przypis edytorski]

5291. nędzny (starop.) — tu: biedny, nieszczęsny. [przypis edytorski]

5292. pochylony (starop.) — tu: osłabiony, nadwątlony. [przypis edytorski]

5293. najprętszej (starop. forma ort.) — najprędszej. [przypis edytorski]

5294. pożyć (starop.) — pokonać, zwyciężyć. [przypis edytorski]

5295. cięgły (starop.) — gibki. [przypis redakcyjny]

5296. potycze (starop.) — rodzaj sideł. Znaczenie to jednak w tem miejscu wcale nie stosowne. Bodaj czy nie należy czytać po tycze, a właściwie po tyce; w takim razie miejsce to byłoby jasne: Wiąz podcięty „do ziemie kochany krzak (winną macicę) na dół ciągnie za sobą po tyce” tj. po swoim pniu. [przypis redakcyjny]

5297. zbywszy (starop.) — tu: straciwszy. [przypis edytorski]

5298. miasto (starop.) — zamiast. [przypis edytorski]

5299. słowy (starop. forma) — dziś popr. N.lm: słowami. [przypis edytorski]

5300. odprawowali (starop.) — odprawiali. [przypis edytorski]

5301. wszystkiem (starop.) — dziś: (po) całym. [przypis edytorski]

5302. najpręcej (starop. forma ort.) — dziś popr.: najprędzej. [przypis edytorski]

5303. ozywać się rycerzem (starop.) — głosić, że jest się rycerzem. [przypis edytorski]

5304. podle (starop.) — obok. [przypis edytorski]

5305. hełmuć nie przeciął (starop. forma) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą co -ć; znaczenie: hełmu jednak nie przeciął. [przypis edytorski]

5306. obie stronie (starop. forma) — daw. forma liczby podwójnej; dziś: obie strony. [przypis edytorski]

5307. co więtsza (starop.) — co więcej; w dodatku. [przypis edytorski]

5308. nie wie, co czynić dalej ma wątpliwy (starop.) — pełen wątpliwości, nie wie, co ma czynić dalej. [przypis edytorski]

5309. nie zwykła (starop. forma ort.) — dziś popr.: niezwykła. [przypis edytorski]

5310. co się ma choro (starop. konstrukcja) — czuje się chory, jest chory; źle się miewa. [przypis edytorski]

5311. niedospały (starop. forma) — w znaczeniu biernym: [niedospane, nieprzespane w całości; red. WL], por. obeszły, odkryły, ukazały, opiły, nachyły. [przypis redakcyjny]

5312. pierwszej siły teraz nie zna (starop.) — już nie czuje poprzedniej siły. [przypis edytorski]

5313. więtszy daleko (starop.) — o wiele większy. [przypis edytorski]

5314. prętkość (starop. forma ort.) — dziś popr.: prędkość; szybkość. [przypis edytorski]

5315. podeń (starop. forma) — skrót od: pod niego. [przypis edytorski]

5316. kęs (starop.) — trochę. [przypis edytorski]

5317. jedno (starop.) — tylko. [przypis edytorski]

5318. bezpieczny (starop.) — pewny. [przypis redakcyjny]

5319. hetmany (starop. forma) — dziś N.lm: (z) hetmanami. [przypis edytorski]

5320. stanowi mu bieg (starop.) — zatrzymuje go w biegu. [przypis edytorski]

5321. którego obrałem nosić znak pana moiego (starop. konstrukcja zdaniowa) — którego wybrałem, żeby nosił znak [tj. chorągiew] mojego pana. [przypis edytorski]

5322. nie na toć to dana (starop.) — nie po to ci [została] dana (chorągiew). [przypis edytorski]

5323. odemnie (starop. forma ort.) — dziś popr.: ode mnie; tu: przeze mnie. [przypis edytorski]

5324. widzisz bijąc się samego hetmana (starop. forma) — widzisz bijącego się samego hetmana. [przypis edytorski]

5325. weźmi (starop. forma) — dziś forma 2.os.lp trybu rozkazującego: weź. [przypis edytorski]

5326. uść (starop. forma) — dziś: ujść; uść zdrowo: wyjść cało. [przypis edytorski]

5327. przez drogę ćci dość żywota potrzeba (starop.) — przez drogę czci dojść żywota potrzeba; trzeba zapewnić sobie życie (przeżycie) idąc drogą czci. [przypis edytorski]

5328. nadzieie (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: nadziei. [przypis edytorski]

5329. inszem (starop. forma) — innym. [przypis edytorski]

5330. Niderlandowie — mieszkańcy Flandrii. [przypis redakcyjny]

5331. Normandowie — mieszkańcy Normandii. [przypis redakcyjny]

5332. naniebespieczniejszy (starop.) — dziś popr.: najbezpieczniejszy. [przypis edytorski]

5333. plugawe krwią (starop.) — poplamione krwią. [przypis redakcyjny]

5334. pry (starop. forma) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski]

5335. Makon (starop.) — prorok Mahomet. [przypis redakcyjny]

5336. okrom wątpliwości (starop.) — bez wątpliwości, bez wątpienia. [przypis edytorski]

5337. osła (starop.) — osełka; tj. specjalny kamień służący do ostrzenia noży, broni, kos i in. narzędzi. [przypis redakcyjny]

5338. woza (starop. forma) — (z) wozu. [przypis edytorski]

5339. dopadszy (starop.) — dziś popr.: dopadłszy. [przypis edytorski]

5340. miasto (starop.) — zamiast. [przypis edytorski]

5341. podle (starop.) — obok. [przypis edytorski]

5342. zbyć skąd lub komuś (starop.) — odejść, ujść (por. przybyć: przyjść). [przypis redakcyjny]

5343. Brontes — jeden z Cyklopów, kujących dla Zeusa (Jowisza) gromy. [przypis redakcyjny]

5344. prętko (starop. forma ort.) — dziś: prędko. [przypis edytorski]

5345. cięszki (starop. forma ort.) — dziś popr.: ciężki. [przypis edytorski]

5346. dwie ranie (starop. forma) — daw. liczba podwójna, dziś popr.: dwie rany. [przypis edytorski]

5347. nieprzełomiony (starop.) — nieprzełamany, niepodzielony; tu: niezłomne, niepożyte siły. [przypis edytorski]

5348. w długą (starop.) — daleko; w długą biegła uciekając: biegiem uciekała daleko. [przypis redakcyjny]

5349. śmiały na co (starop.) — mający odwagę zaatakować co (bronie śmiałe na piersi niewieście). [przypis edytorski]

5350. tubyście (...) zwycięstwa dostały (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: tu dostałybyście zwycięstwo; tu odniosłybyście zwycięstwo. [przypis edytorski]

5351. łatwie (starop. forma) — dziś: łatwo. [przypis edytorski]

5352. umknąć (starop.) — odebrać, cofnąć; nie umknę ich wam nie zabiorę ich wam. [przypis edytorski]

5353. okrom, że (starop.) — poza tym że. [przypis edytorski]

5354. odchłanie (starop. forma) — dziś popr. D.lp r.ż.: odchłani. [przypis edytorski]

5355. nocy (starop. forma) — dziś popr. M.lm: noce. [przypis edytorski]

5356. wściągnąć czego (starop.) — powściągnąć co. [przypis edytorski]

5357. z prętka (starop. forma ort.) — prędko; szybko. [przypis edytorski]

5358. obejźrzeć (starop. forma) — obejrzeć. [przypis edytorski]

5359. ziemie (starop. forma) — dziś popr. D.lp r.ż.: ziemi. [przypis edytorski]

5360. niewdzięki (starop.) — niełaska, wstręt. [przypis redakcyjny]

5361. bohatyr (starop. forma) — bohater. [przypis edytorski]

5362. przezdzięki (starop.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

5363. ponno a. pono (starop.) — prawdopodobnie; zapewne. [przypis edytorski]

5364. lub (...), lub (starop. konstrukcja) — czy, czy; lub się wracasz, lub odchodzisz: czy wracasz, czy odchodzisz. [przypis edytorski]

5365. czegoć nie dostaje (starop. konstrukcja zdaniowa) — skrócone od: czego ci brakuje. [przypis edytorski]

5366. rozwodzić co (starop.) — odradzać co. [przypis edytorski]

5367. mężobójca (starop.) — zabójca, morderca. [przypis edytorski]

5368. przywodzić kogo na co (starop.) — doprowadzać kogo do czego. [przypis edytorski]

5369. lekkość (starop.) — lekceważenie, poniżenie, złe obchodzenie. [przypis redakcyjny]

5370. którać więcej nie pomoże (starop. konstrukcja) — która ci więcej nie pomoże. [przypis edytorski]

5371. dziło (starop.) — (tylko w rymie) dzieło. [przypis redakcyjny]

5372. lekkość (starop.) — lekceważenie, poniżenie, złe obchodzenie. [przypis redakcyjny]

5373. odemnie (starop. forma ort.) — dziś popr.: ode mnie; z mojej strony. [przypis edytorski]

5374. przezdzięki (starop.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

5375. pokuszę się (starop.) — spróbuję. [przypis edytorski]

5376. tuszę (starop.) — mam nadzieję, spodziewam się. [przypis edytorski]

5377. złożyć (starop.) — ustąpić, spuścić. [przypis redakcyjny]

5378. pry (starop. forma) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski]

5379. cudzymem nigdy nie kupczył żywotem (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: nigdy nie kupczyłem cudzym żywotem. [przypis edytorski]

5380. przekupywać (starop.) — tu: kupczyć (por. przekupień: kupiec). [przypis redakcyjny]

5381. przystaw (starop.) — człowiek przystawiony do kogo dla dozoru, straży lub usługi. [przypis redakcyjny]

5382. pompy (starop.) — zbytki; przedmioty zbytku, wystawności. [przypis edytorski]

5383. ćcić (starop. forma) — dziś popr.: czcić. [przypis edytorski]

5384. Zbawicielów (starop. forma) — dziś popr. D.lp: Zbawiciela (grób). [przypis edytorski]

5385. iścić śluby (starop.) — spełniać śluby; dopełniać ślubowania. [przypis edytorski]