Do więźnia
Czemu się skarżysz na swój los,
A dusza w tobie cicho łka?
Na głowie srebrzy ci się włos,
A z oczu płynie gorzka łza?
Czy to, że tobą gardzi świat,
Ogarnia cię tak wielki ból?
Czy życie daje go zza krat
Bez słońca, lasów i pól?
A może twa przeszłość smutna
W duszy ślady wznowiła?
Może przyszłość okrutna
Swą tajemnicę zdradziła?
Ja jeden rozumiem twój żal...
I duszy twej odczuwam lęk,
Bo sam płynąłem wśród tych fal,
Słysząc także kajdan brzęk.
Wspomnienie zbytnio ci szkodzi
Zapomnij żal, cierp i trwaj.
Cierpienie twe wolność rodzi
Zakwitnie też i tobie maj.
Przypisy:
1. Targowla muki (ros.) — handel mąką. [przypis edytorski]
2. Mojżesz — postać biblijna, prorok, który wyprowadził Izraelitów z niewoli egipskiej; żył prawdopodobnie w XIII wieku p.n.e. (według Biblii dożył 120 lat). [przypis edytorski]
3. przemawiać się z kimś — spierać się z kimś. [przypis edytorski]
4. chasydzi — spolszczone hebr. chasidim, dosł.: pobożni; nazwa zwolenników chasydyzmu, ruchu mistyczno-religijnego, który powstał w Polsce w drugiej poł. XVIII w., a którego założycielem był rabi Israel Baal Szem Tow (1700–1760) z Podola; chasydyzm przeciwstawiał się rabinicznemu judaizmowi, kładąc nacisk na osobistą modlitwę; mistyczne zjednoczenie z Bogiem miały zapewnić ekstatyczne śpiewy i tańce. [przypis edytorski]
5. cheder — elementarna szkoła o charakterze religijnym dla dzieci żydowskich. [przypis edytorski]
6. plitka czekolady (z ros.) — tabliczka czekolady. [przypis edytorski]
7. kańczug — skórzany bicz, narzędzie chłosty. [przypis edytorski]
8. badchon — rodzaj komika, występującego na żydowskiej uroczystości weselnej. [przypis edytorski]
9. apykejres — heretyk, sceptyk. [przypis edytorski]
10. syder (hebr.) — modlitewnik. [przypis edytorski]
11. ałef — pierwsza litera alfabetu hebrajskiego. [przypis edytorski]
12. bejs — druga litera alfabetu hebrajskiego. [przypis edytorski]
13. jeszywet (jeszywa) — szkoła, w której kształci się kandydatów na rabinów. [przypis edytorski]
14. w Ł. — autor kształcił się w Łomży. [przypis edytorski]
15. Nie posiadając jeszcze nigdy takiej sumy do rozporządzenia, nasuwały mi się różne pytania, co by można za nie nabyć — błąd logiczny; poprawnie: „Ponieważ nie posiadałem jeszcze nigdy takiej sumy do rozporządzenia, nasuwały mi się różne pytania, co by można za nią nabyć”. [przypis edytorski]
16. rosajszywe — rektor jesziwy. [przypis edytorski]
17. szadhen — swat. [przypis edytorski]
18. Święta Trąbek — Rosz ha-Szana, święta żydowskiego Nowego Roku, przypadają na wrzesień/październik. [przypis edytorski]
19. słyches (slicha) — modlitwa o przebaczenie, którą Żydzi odmawiają od północy do rana przez dziesięć dni, począwszy od uroczystości „Trąbek” do Dnia Sądnego. [przypis edytorski]
20. stołują się co dzień w innym domu żydowskim — stąd przyjęte wśród uczniów znaczenie wyrazu „dzień”. [przypis edytorski]
21. cymes — potrawa z marchwi, żydowski specjał sobotni. [przypis edytorski]
22. szames — sługa jeszywetu, rodzaj kościelnego. [przypis edytorski]
23. bał-micwe a. bar-micwa — w trzynastym roku życia chłopiec według pojęć religijnych staje się odpowiedzialny za swoje czyny. Moment ten święci się specjalną uroczystością. [przypis edytorski]
24. tfiłem (tefilin, filakterie) — pasy zawierające wewnątrz cytaty z Biblii. Od trzynastego roku życia Żyd podczas modlitw wkłada je na ramię powyżej łokcia i na głowę. [przypis edytorski]
25. drosza (drasza, drasz) — uczony komentarz do odczytanych przez siebie fragmentów Tory i Talmudu, który chłopiec wygłasza w dniu bar-micwy. [przypis edytorski]
26. Suda — uroczysty poczęstunek z okazji bar-micwy. [przypis edytorski]
27. hazer (chazir) — świnia. [przypis edytorski]
28. Erec Izrael (hebr.) — ziemia Izraela. [przypis edytorski]
29. gehenna (gehenom) (hebr.) — piekło. [przypis edytorski]
30. żargon — tu: jidysz. [przypis edytorski]
31. Pejsach (Pesach) — najważniejsze i najstarsze święto żydowskie, obchodzone na pamiątkę wyzwolenia Izraelitów z niewoli egipskiej; zwane Paschą, a czasem też Żydowską Wielkanocą. [przypis edytorski]
32. jeszywe bocher — wychowanek jeszywy. [przypis edytorski]
33. F... cz — Szmul Farbarowicz, ojciec autora. [przypis edytorski]
34. hr. K. — hrabia Kuberski. [przypis edytorski]
35. nibuł pe (z hebr.) — opowiadania niemoralne. [przypis edytorski]
36. nawet ją widział bez jej wiedzy — chasyd rzadko ma możność ujrzeć swą narzeczoną przed dniem zaręczyn; o doborze pary decydują rodzice. [przypis edytorski]
37. cicis (cyces) — frędzle od chusty, element rytualnego stroju żydowskiego. [przypis edytorski]
38. Niszt-ałejn (jid.) — nie sam. [przypis edytorski]
39. mit am ejduł (jid.) — z dziewczyną. [przypis edytorski]
40. Samson — biblijny bohater i siłacz żydowski. [przypis edytorski]
41. Dałłyło (Dalila) — kochanka Samsona, która zdradziła wrogom, Filistynom, tajemnicę jego siły; w wyniku czego został pojmany i oślepiony. [przypis edytorski]
42. co za przyczyna była do bratobójczej wojny Żydów... — z powodu zgwałcenia i śmierci kobiety w mieście Gibea, doszło do krwawej wojny domowej między plemionami Izraela; opowiada o tym biblijna Księga Sędziów. [przypis edytorski]
43. Salomon — według Biblii król i prorok Izraela, słynący z mądrości. [przypis edytorski]
44. kobieta — Według Biblii, Salomona przywiodły do niewierności wobec Boga „żony obcoplemienne” (Neh. 13,26–27). [przypis edytorski]
45. tkias-kaf (hebr.) — przysięga dokonywana przez podanie ręki. [przypis edytorski]
46. ełeł (elul) — w żydowskim kalendarzu przypada na sierpień i wrzesień. [przypis edytorski]
47. Sądny Dzień (Jom Kipur) — jedno z najważniejszych i najbardziej uroczystych świąt żydowskich, o charakterze pokutnym. [przypis edytorski]
48. kantar — uzda. [przypis edytorski]
49. B. — chodzi o Bychów nad Dnieprem, w obwodzie mohylewskim; obecnie Białoruś. [przypis edytorski]
50. iłu — geniusz. [przypis edytorski]
51. mazgijach (maszgijach) — opiekun duchowy uczniów w jesziwie. [przypis edytorski]
52. muser — zasady moralne. [przypis edytorski]
53. wieś G. — zapewne: Giełgudyszki. [przypis edytorski]
54. wykładał świeckie — wykładał przedmioty świeckie. [przypis edytorski]
55. Na czto mnie żenitcja, kogda nocz mała (z ros.) — Na co mi się żenić, gdy noc krótka. [przypis edytorski]
56. częścią — tu: częściowo. [przypis edytorski]
57. misterię — popr.: misterium. [przypis edytorski]
58. o mało mi pojętą — mało zrozumiałą; niepojętą. [przypis edytorski]
59. czubaryk — prosty żołnierz piechoty; przen. niedorajda, prostak. [przypis edytorski]
60. Wy kuda? (ros.) — wy dokąd? [przypis edytorski]
61. wor (ros.) — złodziej. [przypis edytorski]
62. karc — karcer; tu: cela w areszcie. [przypis edytorski]
63. nary — prymitywne łóżko; tu: prycza więzienna. [przypis edytorski]
64. Czto, nie poniemajesz, czta tiebie skazano? (ros.) — co, nie rozumiesz, co ci powiedziano? [przypis edytorski]
65. podejrzanego — raczej: przejrzanego. [przypis edytorski]
66. wazmi jewo (ros.) — weź go. [przypis edytorski]
67. kipiatok (ros.) — wrzątek. [przypis edytorski]
68. wacha — woda. [przypis edytorski]
69. korydorszczyk (z ros.) — korytarzowy. [przypis edytorski]
70. skoki — buty. [przypis edytorski]
71. sak — worek, torba. [przypis edytorski]
72. zeks! (gw. środ.) — uwaga! [przypis edytorski]
73. Rozkryt’ krawat i... spa-a-t’ (ros.) — otworzyć łóżka i spać. [przypis edytorski]
74. uborka (z ros. gwary więziennej) — czynność sprzątania wiader z nieczystościami, inaczej „kiblowanie”. [przypis edytorski]
75. siem sutok w karcer (ros.) — na siedem dni do karceru. [przypis edytorski]
76. Wziat’ jewo (ros.) — zabrać go. [przypis edytorski]
77. na pragułku (ros.) — na spacer. [przypis edytorski]
78. typ lombrozowski — osoba wyglądająca jak degenerat. Określenie to pochodzi od doktryn włoskiego lekarza i kryminologa Cesare Lombroso. [przypis edytorski]
79. dzierży (ros.) — trzymaj. [przypis edytorski]
80. charaszo, skażu (ros.) — dobrze, powiem. [przypis edytorski]
81. byka — porcja suszonego, twardego mięsa. [przypis edytorski]
82. Zabrać wsio swojo (z ros.) — zabrać wszystko swoje. [przypis edytorski]
83. Skoryje (z ros.) — szybko. [przypis edytorski]
84. Nie znaju (ros.) — nie wiem. [przypis edytorski]
85. tranty — łachmany. [przypis edytorski]
86. takoj perjadocznyj czełowiek (z ros.) — taki porządny człowiek. [przypis edytorski]
87. a tut takoj syn (ros.) — a tu taki syn. [przypis edytorski]
88. Jeśli tak dalsze budiesz wiesti siebia... (ros.) — jeśli i dalej będziesz tak postępował, nasz car będzie się ciebie wstydził i do wojskowej służby nie weźmie. [przypis edytorski]
89. Job — Hiob. [przypis edytorski]
90. bajta — drewniana dzieża do wyrabiania ciasta. [przypis edytorski]
91. familiant — członek rodziny. [przypis edytorski]
92. o to też stryjowi nie chodziło — sens: to też stryja nie obchodziło. [przypis edytorski]
93. cetnar — jednostka wagi, wynosząca około 50 kg. [przypis edytorski]
94. drabka — drabina. [przypis edytorski]
95. poruta (gw. środ.) — przychwycenie złodzieja na kradzieży; również hasło ostrzegawcze przed ujawnianiem procederu („wsypą”). [przypis edytorski]
96. melina (gw. środ.) — schronienie, mieszkanie. [przypis edytorski]
97. hinta (gw. środ.) — policjant. [przypis edytorski]
98. kinderować — kraść. [przypis edytorski]
99. mone (gw. środ.) — łapówka, zapłata. [przypis edytorski]
100. konik — uczeń złodziejski. [przypis edytorski]
101. paser — handlarz zajmujący się skupowaniem kradzionego towaru i dalszą jego sprzedażą. [przypis edytorski]
102. jęke — złodziejaszek. [przypis edytorski]
103. kontrolna — rejestrowana prostytutka. [przypis edytorski]
104. gryf (gw. środ.) — umiejętność, technika, zdolność. [przypis edytorski]
105. maskas a. maszkast — wytrych z dwoma zębami do skomplikowanych zamków. [przypis edytorski]
106. szaber — narzędzie do wyłamywania; łom. [przypis edytorski]
107. skluczyć — otworzyć narzędziami. [przypis edytorski]
108. blat — pieniądze; tu: łapówka. [przypis edytorski]
109. lignąć (gw. środ.) — wydać, zdradzić. [przypis edytorski]
110. statki — sprzęty, naczynia; tu: wytrychy, narzędzia złodziejskie. [przypis edytorski]
111. sztymować (gw. środ.) — pasować. [przypis edytorski]
112. na śmiałego — śmiało, bez obawy. [przypis edytorski]
113. dziubuś (gw. środ.) — niesolidarny złodziej, zdradzający tajemnice. [przypis edytorski]
114. kiedy — tu w znaczeniu: kiedyś. [przypis edytorski]
115. macher a. wichłacz — pośrednik między złodziejami a policją. [przypis edytorski]
116. zrobić na ślam — okraść podczas snu. [przypis edytorski]
117. grasowa robota — zapewne od: grasować. [przypis edytorski]
118. da zdrawstwujet wojna (z ros.) — niech żyje wojna. [przypis edytorski]
119. dałoj Germania (z ros.) — precz z Niemcami. [przypis edytorski]
120. Charbin a. Harbin — miasto w Mandżurii. [przypis edytorski]
121. łabaj — oddział szpitalny dla wenerycznie chorych. [przypis edytorski]
122. dintojra — sąd złodziejski. [przypis edytorski]
123. skower — stróż albo policjant. [przypis edytorski]
124. więzienie w Orle — ciężkie więzienie katorżnicze w Rosji, wzniesione w roku 1840; wśród więźniów zakładu znaleźli się m.in. działacz PPS Aleksander Prystor (w l. 1914–1917) czy Feliks Dzierżyński (w l. 1915–1916); w latach 1920–1930 Orzeł był więzieniem politycznym (tzw. politizolatorem) OGPU-NKWD, a w czasie II wojny światowej pełnił funkcję obozu koncentracyjnego. [przypis edytorski]
125. dyntoria — zniekształcona forma wyrazu: dintojra („koleżeński” sąd przestępczy). [przypis edytorski]
126. szorie (gw. środ.) — kradzione rzeczy. [przypis edytorski]
127. litwiak, właśc. litwak — tak w Kongresówce nazywano Żydów pochodzących z obszaru dawnej Litwy. [przypis edytorski]
128. urke — wybitny złodziej, autorytet w świecie przestępczym. [przypis edytorski]
129. Ładno! Ładno! Rebiata, możetie dalsze rabotat’... (ros.) — W porządku, w porządku, dzieciaki, możecie sobie dalej pracować, tylko na jutro potrzeba mi pięćdziesiąt rubli. [przypis edytorski]
130. sapoga (z ros.) — but. [przypis edytorski]
131. blatny — przekupiony; opłacony. [przypis edytorski]
132. podżyły — dojrzały. [przypis edytorski]
133. matuzalowe a. matuzalemowe lata — legendarnie podeszły wiek; przymiotnik od imienia Matuzalem (także: Metuszelach, hebr. מְתוּשָׁלַח), postaci biblijnej wzmiankowanej w Księdze Rodzaju (Rdz 5: 21–27), był to syn Henocha, ojciec Lamecha i dziadek Noego, najstarszy człowiek wymieniony w Starym Testamencie, miał żyć 969 lat; jego długowieczność stała się przysłowiowa. [przypis edytorski]
134. doliniarka — złodziejka kieszonkowa. [przypis edytorski]
135. szlaja — prostytutka. [przypis edytorski]
136. kazionny (z ros.) — państwowy. [przypis edytorski]
137. Remarque, Erich Maria (1898–1970) — pisarz niemiecki, autor słynnej książki Na Zachodzie bez zmian (1929), opisującej okrucieństwa I wojny światowej. [przypis edytorski]
138. rajzownicy — podróżujący. [przypis edytorski]
139. werkmistrz — majster. [przypis edytorski]
140. podwody — przymusowy transport dla wojska, wykonywany przez właścicieli wozów i koni. [przypis edytorski]
141. Vaterland (niem.) — ojczyzna. [przypis edytorski]
142. Moabit — więzienie w Berlinie. [przypis edytorski]
143. c. w. — centralne więzienie. [przypis edytorski]
144. Zuchthaus (niem.) — ciężkie więzienie. [przypis edytorski]
145. Verstehen sie deutsch? (niem.) — czy rozumie pan po niemiecku? [przypis edytorski]
146. Aufseher (niem.) — dozorca. [przypis edytorski]
147. Du verfluchter Jude... (niem.) — Ty przeklęty Żydzie, jesteś za bezczelny, grzmotnę cię tak, że się wywrócisz. Czyś, przeklęty moskalu, po to tylko tu przyjechał, by żreć? [przypis edytorski]
148. kalefaktor — pomocnik nadzorcy więziennego; więzień funkcyjny (po polsku zwany też korytarzowym). [przypis edytorski]
149. Wasser (niem.) — woda. [przypis edytorski]
150. Hier hast die Kanne voll, kannst essen (niem.) — Masz tu pełną konewkę, możesz jeść. [przypis edytorski]
151. włos angielski — rodzaj piłki do metalu. [przypis edytorski]
152. Was hast du gesprochen (...) sprechen verboten ist? (niem.) – Co powiedziałeś? Nie wiesz, że rozmowa zakazana? [przypis edytorski]
153. Weist du nicht (...) sitzt du hier? (niem.) — Czy nie wiesz, że palenie jest tu wzbronione, ty gałganie? Jak długo tu siedzisz? [przypis edytorski]
154. Drei Monate, und weist nicht (...) schon gesessen? (niem.) — Trzy miesiące i nie wiesz, że palenie zakazane! W areszcie już siedziałeś? [przypis edytorski]
155. Jetzt wirst du sitzen (niem.) — Teraz będziesz siedział. [przypis edytorski]
156. Gut, gut, kannst weiter schlafen (niem.) — Dobrze, dobrze, możesz dalej spać. [przypis edytorski]
157. gryps — tu: paszport. [przypis edytorski]
158. stała na swoim — popr.: obstawała przy swoim. [przypis edytorski]
159. pensjonarki — chodzi o pensjonariuszki. [przypis edytorski]
160. Guter Dieb, die Russen sind gute Diebe (niem.) — Dobry złodziej, Rosjanie są dobrymi złodziejami. [przypis edytorski]
161. Feldpolizei (niem.) — policja polowa. [przypis edytorski]
162. turma (z ros.) — więzienie. [przypis edytorski]
163. Freistunde (niem.) — wolna godzina. [przypis edytorski]
164. wodo-kaczka — pompa. [przypis edytorski]
165. Diebstahl — kradzież. [przypis edytorski]
166. Zwei Jahre Gefängnis für schweren Einbruchdiebstahl (niem.) — Dwa lata więzienia za ciężką kradzież z włamaniem. [przypis edytorski]
167. Gefangnis (niem.) — więzienie. [przypis edytorski]
168. wiele — tu: ile. [przypis edytorski]
169. Bauamt (niem.) — biuro budowlane. [przypis edytorski]
170. Judas-Kopf (z niem.) — żydowska głowa. [przypis edytorski]
171. we dwoje — popr. we dwóch. [przypis edytorski]
172. mortus (gw. środ.) — brak pieniędzy. [przypis edytorski]
173. najechać — okraść. [przypis edytorski]
174. Oberaufseher (niem.) — nadzorca. [przypis edytorski]
175. Ról — zniekształcony zapis nazwiska Ruhl. [przypis edytorski]
176. prymka — tytoń do żucia. [przypis edytorski]
177. Achtung (niem.) — uwaga. [przypis edytorski]
178. Mütze ab (niem.) — zdjąć czapki. [przypis edytorski]
179. Mütze auf (niem.) — włożyć czapki. [przypis edytorski]
180. wampir z Düsseldorfu — Peter Kürten, niemiecki seryjny morderca, skazany w 1931 roku. [przypis edytorski]
181. Erbsen (niem.) — groch. [przypis edytorski]
182. Du verfluchter Jude, bist du noch frech? Wo sind die Erbsen? (niem.) — Przeklęty Żydzie, jeszcze jesteś zuchwały? Gdzie groch? [przypis edytorski]
183. Hauswart (niem.) — dozorca. [przypis edytorski]
184. Was ist los? (niem.) — co się dzieje? [przypis edytorski]
185. bez zupełnej opieki — sens: zupełnie bez opieki. [przypis edytorski]
186. szpital na Rybakach — szpital dla chorych wenerycznie w Łomży, od ulicy Rybaki, przy której się mieścił. [przypis edytorski]
187. alles (niem.) — wszystko. [przypis edytorski]
188. Dicker (niem.) — grubas. [przypis edytorski]
189. klamot — porcja chleba więziennego. [przypis edytorski]
190. Du Maurer? (niem.) — ty murarz? [przypis edytorski]
191. graca — motyka. [przypis edytorski]
192. Du Maurer, verfluchter Spitzbube? (niem.) — Tyś murarz, hultaju przeklęty? [przypis edytorski]
193. sporutować (gw. środ.) — zdradzić się; tu: spostrzec się. [przypis edytorski]
194. podulić — popalić. [przypis edytorski]
195. pucować się — obciążać kogoś winą w zeznaniach. [przypis edytorski]
196. wacha — woda; tu: wodnista zupa. [przypis edytorski]
197. Wilhelmowi oczy wydłubali — chodzi o portret cesarza Niemiec. [przypis edytorski]
198. Donnerwetter (niem.) — do pioruna! [przypis edytorski]
199. los! (niem.) — jazda! [przypis edytorski]
200. knoty (gw. środ.) — kał. [przypis edytorski]
201. hołociarz — koniokrad. [przypis edytorski]
202. stój — napad. [przypis edytorski]
203. mortusowy — bez pieniędzy. [przypis edytorski]
204. hołota — koń. [przypis edytorski]
205. dziecię Lombroso — zapewne nawiązanie do typologii kryminalistów, według włoskiego psychiatry Cesare Lombroso. [przypis edytorski]
206. Josek Goj — nowela z tomu Miłość przestępcy (1933). [przypis edytorski]
207. Puszczyk — chłop mazurski; chłop z puszczy. [przypis edytorski]
208. szmukle — zapewne: szmugle. [przypis edytorski]
209. szejgic, właśc. szejgec — łobuz, zuchwalec. [przypis edytorski]
210. fetniak (gw. środ.) — cwaniak, zawadiaka. [przypis edytorski]
211. szmuk (gw. środ.) — biżuteria. [przypis edytorski]
212. cyferblat (gw. środ.) — twarz. [przypis edytorski]
213. rak — narzędzie do rozcinania kas pancernych. [przypis edytorski]
214. zakochałem się (...) na pierwszy rzut oka — popr.: zakochałem się od pierwszego wejrzenia. [przypis edytorski]
215. blaty — pieniądze. [przypis edytorski]
216. Majufes — żydowska pieśń śpiewana podczas niektórych obrzędów religijnych i zwyczajowych. [przypis edytorski]
217. zblatować — przekupić. [przypis edytorski]
218. Ł. — Łomża. [przypis edytorski]
219. Ich (niem.) — ja. [przypis edytorski]
220. otrzymanie książki — chodzi o kartę badań kontrolnych, które musiały odbywać zarejestrowane prostytutki. [przypis edytorski]
221. karcz — pniak pozostały po wycięciu drzewa. [przypis edytorski]
222. fein (jid.) — fajny. [przypis edytorski]
223. meszumed (hebr.) — przechrzta. [przypis edytorski]
224. blatny — przekupiony. [przypis edytorski]
225. powstaniec — nowicjusz w rzemiośle złodziejskim. [przypis edytorski]
226. natknąłem się oko w oko z agentem — popr.: spotkałem się oko w oko na agenta lub: natknąłem się na agenta. [przypis edytorski]
227. Tojre (jid.) — Tora. [przypis edytorski]
228. ubierać się długo — nosić strój pobożnego Żyda. [przypis edytorski]
229. stalowany — tu: załatwiony. [przypis edytorski]
230. tiefer (jid.) — głębiej. [przypis edytorski]
231. gut (jid.) — dobrze. [przypis edytorski]
232. bor — wiertło. [przypis edytorski]
233. dolator — poszkodowany. [przypis edytorski]
234. ślam — kradzież podczas snu. [przypis edytorski]
235. Weininger, Otto (1880–1903) — filozof austriacki, autor m.in. rozprawy Płeć i charakter. [przypis edytorski]
236. wychlać — aresztować. [przypis edytorski]
237. wypić — być aresztowanym. [przypis edytorski]
238. kiwać — siedzieć w więzieniu. [przypis edytorski]
239. wojna skoro konczytsja? (z ros.) — wojna szybko się skończy? [przypis edytorski]
240. koks — chleb. [przypis edytorski]
241. bryknąć — uciec. [przypis edytorski]
242. poruta — ostrzeżenie przed władzą. [przypis edytorski]
243. sporutować — spostrzec. [przypis edytorski]
244. Mat’jewo job i tak... (z ros.) — kurwa mać i tak nas wszystkich ta menda zapisała. [przypis edytorski]
245. grebsować a. grypsować — nielegalnie porozumiewać się (między więźniami). [przypis edytorski]
246. do mamra — tu: do karceru. [przypis edytorski]
247. koło — dożywocie. [przypis edytorski]
248. Machabejbus — Żyd. [przypis edytorski]
249. Lump, du hast sich tot gefressen (niem.) — Łajdaku, obżarłeś się na śmierć. [przypis edytorski]
250. Jun-ys — Junczys, został pierwszym polskim naczelnikiem więzienia w Łomży. [przypis edytorski]
251. Vorsteher (niem.) — zwierzchnik. [przypis edytorski]
252. Russenstiefel (niem.) — rosyjskie boty. [przypis edytorski]
253. weneryk — osoba chora wenerycznie. [przypis edytorski]
254. odkiwać — odsiedzieć. [przypis edytorski]