Transakcja wojny chocimskiej

by Wacław Potocki

Dodatek

Przypisanie

L. J. C.²⁵⁷³

Na prześwietny klejnot, który, z inszych wielą zacnych i rodowitych familij, starożyty dom IM. Panów Lipskich in theatro Orbis Poloni²⁵⁷⁴, swoje i wielkich przodków swoich, dzielną ręką i odważonym za Ojczyznę sercem, u żelaznego Gradywa wysługi perennis gloriae²⁵⁷⁵ piastuje, charakterem Drużynę²⁵⁷⁶.

Co to za rzeka, która wśród czerwone morze,

Kąpiel faraonowę, mlecznym prądem porze?

Czyli ze krwie pogańskiej wziąwszy się kałuże,

Krzywymi nurty pole purpurowe struże?

Między dwiema trąbami, w hełmie na kształt wieży,

Rydze²⁵⁷⁷ grzywy straszny lew afrykański jeży:

Druentia — a że ją nazowę po nasku²⁵⁷⁸:

Polska to jest Drużyna, którą miasto piasku

Zaległ potomek cnego, z obudwu stron, Lecha

Rycerskich dzieł porohy: nigdy tego echa

Dniepr nie wyda skalisty, nie wyda go szumna,

Co zagłusza szeroką Narbonę, Garumna.

Jaki dźwięk wiecznej sławy, z tak niewielkiej strugi

Napełniwszy świat cały, rozrywa frambugi²⁵⁷⁹

Prześwietnych sfer niebieskich, ani jej zatłumi

Fala morska, gdy swoich bohatyrów szumi²⁵⁸⁰.

Niechajże się wschód słońca Nilem, niech bogatém

Jego górne narody chlubią Eufratem,

Gdy co rok w letne susze, przelawszy swe tamy,

Tamten Egipt panoszy, ten Mezopotamy.

Niechaj Ganges dwudziestą żeglownych rzek wsparty,

Potym na półsiodma sta strumyków podarty,

(W takie go Cyrus kęsy rozgniewany drapie,

Za śmierć końską, za jedno utopienie szkapie);

Niechaj z nim prędki Tygrys, Araxes bezdenny

Głosi Indy dalekie, górzyste Armeny.

Niech Tanais, co Scyty, Xant, co myje Frygi,

I Hipanis, co konchy ściele i ostrygi;

Meander, co do swego powraca się źrzodła,

Erydan, gdzie wypadł z ojcowskiego siodła

Nieszczęśliwy Faeton, kiedy mu nie zdole —

Na znak czego, z sióstr nad nim stoją dziś topole —

Niechaj wszytkie tytuły i swe chwały liczą:

Ze dzielą monarchie, że państwa graniczą.

Słynie Cisa Pannony, słynie Donaj Wiedniem,

Rzymem Tyberys, chociaż siła ma Ren przed niém,

W którym dawno, prawdziwe jeśli o tym karty,

Uznawano poczciwych synów a bękarty,

Rzucając dzieci w wodę; — dziś by takiej próby

Na Niemców odszczepionych trzeba; rzadki, coby

Wypłynął: tonęliby, i słusznie się śmiejem,

Że poczciwe pieluchy biorą przywilejem!

Niech się Hamburgiem Elba — twej korony ściana²⁵⁸¹

Niegdy, cny Bolesławie — Paryżem Sekwana,

Skaldis pyszni Antwerpem, Rodanus Lugdunem,

Dźwina Rygą, a Moskwa i Wołgą i Dunem;

Niechaj się Cybeliną Almon²⁵⁸² chełpi łaźnią

I tessalski Peneus, gdzie zdjęta bojaźnią

I słusznym o panieństwo swoje Dafnis gniewem,

Stoi nad nim po dziś dzień laurowym drzewem.

Więc Amfrys, kędy z bóstwa Apollo wyzuty

Pasł Admetowe stada na miejscu pokuty,

I Lincestys, co równo z winem poi ludzi;

Kratis, co czarną bieli, Sybaris, co brudzi

Białą na owcach wełnę: tu wspomnienia godne

Sinwessy, które czynią białegłowy płodne.

Niechaj Tagus Hiszpany, Arymaspus Scyty,

Hermus Lidów bogaci w piasek złololity,

Swą Paktolus Azyją, a z nami o ścianę

Niechaj toczy podobną Bodrog Węgrom pianę;

Nawet niech Wisła, która tym wszytkim met bierze²⁵⁸³,

Przy sławnej na cały świat sarmackiej Cererze²⁵⁸⁴,

Z swymi siedzi szpiklerzmi; i Litwa ze Świętą:

Wszytkie te, wszytkie gasną przed Śreniawą krętą;

Wszytkie te w morzu toną z pysznymi tytuły;

Wszytkie szczupli Syryusz podczas kanikuły.

Nasza lubo Drużyna, lubo to Sreniawa

(Śmierć ją krzyżem świętego dzieli Stanisława),

Jako raz wieczną sławą wyrównała brzegi,

Przez wszytkie lat po sobie idących szeregi

W pełni żadnymi nigdy nie tkniona pojazdy²⁵⁸⁵,

Cnoty pławi towary: ani jej Psie Gwiazdy²⁵⁸⁶,

Ani sucho przeszkodzi, że swe kawalery,

Wszytkie morza minąwszy, wnosi miedzy sfery,

I w szczęśliwym, gdzie się człek na wieki odmładza,

Łona stwórcę swojego porcie ich wysadza.

W to, w to bystra Drużyna lotem tąży morze,

Które w szklanym tron boski oblewa polorze;

Z tego barwiste tęcze, rozkwitłe warkoczy,

Panu chwał nieśmiertelnych wieczny prezent toczy.

Onać to mleczna droga, którą bez koleje

Złotowłosa Cyntyja²⁵⁸⁷ gwiazdami usieje:

Teć to gwiazdy, te lampy, teć to po niej świece,

Które w swojej na ziemi nie gasnęły rzece.

O wielkie wszechmocności twej, Boże, dowody!

Kto by rzekł, że knot z cnoty, świeca będzie z wody?

Teraz gdy księżyc, który wszytkich rzek patronem²⁵⁸⁸,

W pełni nastawszy, w pełni idzie po przestronem

Sarmackim firmamencie, dobrze sobie wróży

Drużyna: bo jej źrzodła, da Bóg, nie zuboży;

Ale skoro ją z wierzchem łaską swą nasypie,

I naszej się dostanie wilgotności Lipie,

Która na jej pobrzeżu zielony wierzch dźwiga.

Żaden jej mróz nie płowi²⁵⁸⁹, żaden nie ostrzyga;

Wieczny cień podróżnemu, wiecznym listem kwitnie;

Przeto jej wiecznie żadna siekiera nie wytnie.²⁵⁹⁰

Lecz gdy się i ten prędko w swoim zaćmi kole,

A na jego Janina miejscu w polu Pole,

Wszytkie rzeki koronne; wszytkie wlewa, które

Od korzenia sarmacka sława wznosi w górę,

Tamte swoje szczęśliwe rozpostrzą meaty²⁵⁹¹,

Te dadzą na cały świat zapaszyste²⁵⁹² kwiaty.

Teraz robocze pczoły w zwyczajnej rozsypce

Znajdziecie na tym Polu, skąd miód, skąd brać lipce;

Dopieroż kiedy Jowisz spuści z nieba brzemię,

Stokrotne się przy miedzie wróci człeku siemię.

Wielmożnemu, mnie wielce Mciwemu Panu i jedynie kochanemu synowi, JMci Panu Janowi z Lipia Lipskiemu, staroście czchowskiemu, rotmistrzowi tegoż czchowskiego i sandeckiego powiatów, komisarzowi do zapłaty i popisu wojska dywizji województwa krakowskiego, przy szczerym życzliwego afektu konteście, zdrowia i wszelkich szczęśliwości.

---

Z Wojną idę do ciebie, o mój Janie złoty!

Tegom też tylko słuchał: piękne me pieszczoty!

Czyś nie żołnierz? Czyś z każdej nie jest godzien miary,

Żebym ci prezentował Marsowe towary?

I niedługo rozmyślałem się, że tę pracowitym wyrobioną piórem moję lukubracją, jako ferventissimi amoris mei²⁵⁹³ przeciwko WMM Panu²⁵⁹⁴, tak meritissimorum erga patriam, które exerces, w waleczne wielkich przodków swoich wstępujący strzemiona, actuum²⁵⁹⁵, consecro²⁵⁹⁶ WMM Panu testamentem, choćci to drudzy partum otii²⁵⁹⁷ zowią. I dobrze, bo carmina scribentis secessum et otia quaerunt²⁵⁹⁸, ale przecie non omnino otiosi²⁵⁹⁹, a ja się przyznam, żem nie extemporaneus²⁶⁰⁰. Wiem ci, że nie ujdę taksy i zębu Theonowego, o którym napisano: bonorum mala carminum Laverna²⁶⁰¹, bo się przed nim i sam nie mógł wybiegać Homerus. Ale kogóż uszczypliwy język zazdrościwego nie dosiągł Zoila? Nigdy tak garncarz garncarza, jako poety nienawidzi poeta. Nie masz na świecie tak dobrego cieśle, żeby go inszy, a gorszy pospolicie, poprawić i w czymkolwiek przyganić mu nie miał. Jeśli Arystoteles spalił połowicę ksiąg Platonowych, Plato Xenofontowych, Cycero Sallustyuszowych dla nieszczęśliwej zazdrości, a któż się przed nią wybiega?

O dirum exitium mortalibus, o nihil unquam

Crescere, nec magnas patiem exsurgere laudes,

Invidia²⁶⁰².

Choćci się też to nie każdemu nada; jeszczeż jeszcze kowalowi kowala, poecie poetę poprawić pozwalam; ale szewcowi malarza żadną miarą; co się stało Apellesowi, który odmalowawszy jako mógł najdoskonalej obraz, nie chcąc sam wierzyć oczom swoim, wiedząc, że suum cuique pulchrum²⁶⁰³, i u sowy nic piękniejszego nad jej sowięta, postawił go przy ścienie domu swego, a sam się za nim ukrywszy, słuchał zdania przemijających ludzi. Trafiło się, że szewc napiętkowi przyganiał i słusznie: którego skoro Apelles poprawił, nie mógł się szewc w swojej skórze ostać, ale znowu nazajutrz przyszedszy, począł coś około kolana dyszkurować, na co uśmiechnąwszy się Apelles, zawoła nań: ne sutor ultra crepidam²⁶⁰⁴, dosyć szewcowi po napiętek rozumu, dosyć kozie ogona po grzbiet! O jakoż siła tymi dzisiejszych poetów szewcami, którzy sami wierszów nigdy nie pisząc, nocte mettre, somno editi patre²⁶⁰⁵, w cudze sprawy bystrym zaciekają okiem, i jeżeli co najdą omissum aut perperam factum, summa libertate carpunt²⁶⁰⁶. Wiem, że nam rzeką: złych sąsiadów macie, znajdą się i tacy, ale:

Złego złość pobije, a kto zajźry²⁶⁰⁷ cnocie,

Wszytko zgubi i sam zniszczeje w kłopocie.

Byłoć to od początku świata, i jeśli miedzy rodzonymi braty, choć ich dwu tylko było, krwią się oblać musiało, a cóż się sąsiadom dziwować? Poki ludzi, poty grzechów, donec eadem hominum natura, similia evenient omnia²⁶⁰⁸. Nie wadziło to nigdy wielkim i piśmiennym ludziom, jako Pliniuszowi, gdy synowcowi, Senece, gdy własnym synom swoim, ale i za pamięci naszej, nie wadziło Pawłowi Piaseckiemu, biskupowi przemyskiemu, kiedy także rodzonemu synowcowi swemu, opatowi mogilskiemu, swoję dedykował historyją²⁶⁰⁹, i choć też na to mruczał, któremu

Pallor in ore sedet, macies in corpore toto²⁶¹⁰,

Livor²⁶¹¹, piekielnej brat rodzony jędze, i ten się na ostatek swoimże udawił kawałkiem i przyznał, że

Invidia Siculi non inuenere ty ranni

Tormentum maius²⁶¹².

Aleć ja mihi ipsi balneum subministrabo²⁶¹³, sobie intus samemu canam²⁶¹⁴, kiedy WMM Panu, w którym miłość moja finem citias inveniet, quam modum²⁶¹⁵, tę sarmacką Bellonę, perenne gloriae naszego narodu monumentum²⁶¹⁶ fideli odrysowaną opera²⁶¹⁷ dedykuję. Wprawdzieć sacrum sine fumo i verba pro farina²⁶¹⁸, tylko, ale ja przecie nie wątpię, że tylo miejsca znajdą w sercu WMM Pana, ile by najwyśmienitsze mogły mieć prezenty, wiedząc dobrze, że in muneribus res praestantissima mens est²⁶¹⁹ a zwłaszcza od tego, który i mansum ex ore daret²⁶²⁰.

Ponieważ się wszyscy śmierci rodzimy i nikt tego terminu ani przeskoczyć, ani odłożyć nie może; bo stat sua cuique dies et ineluctabile fatum²⁶²¹; mizerna by nader była kondycja nasza, kiedy by i dobre dla pochopu do cnoty, i złe dla obrzydzenia potomności grzechów roboty nasze w grobie się z nami zawierać²⁶²² i tam wieczną zasute niepamięcią zostawać miały. Niewysławiona boska prowidencja, wiedząc, że vetustas non opera solum, sed ipsam exedit naturam²⁶²³, podała nam drogę do ziemskiej nieśmiertelności, że non toti morimur, vivit potior pars nostri²⁶²⁴, oprócz dusze, która że jest divinae particula aurae²⁶²⁵, dlatego expers mortalitatis²⁶²⁶, żyje imię nasze w takiej, na jaką kto sam sobie sławę i estymacyą zarobił Pismo i litery tą drogą są, a prawie drugą duszą, która miedzy sferami niebieskimi, gdzie anima nostra rationalis²⁶²⁷, a miedzy podziemnym Awernem, gdzie ciał naszych putredo²⁶²⁸, w uściech, oczach i uszu ludzkich wiekuje na świecie po zejściu naszym: pismo, które nie dziejom tylko, ale mowom i myślom ludzkim ginąć i umierać nie da, które nas też samo najosobliwiej od wszystkich bestyj ziemskich i ptastwa niebieskiego dzieli.

Mają nierozumne stworzenia z natury wiele rzeczy wspólnych z człowiekiem, mają i wiele przed nami. Daleko prędzej ludzie prości z ptaszej albo z bydlęcej wróżki zgadną o pogodzie, o deszczu, o szkodzie i nieszczęściu, aniżeli astrologowie, którzy nam z ordynacji siderum²⁶²⁹ takowe prognostykują rzeczy. Nie darmo swoim kłopocie cecinit²⁶³⁰ poeta:

Saepe sinistra cava praedixit ab ilice cornix²⁶³¹.

Nie darmo na deszcz et sola ni sicca secum spatiatur arena²⁶³².

Mogą płakać krokodylowie, mogą się śmiać koczkodoni i łabęcie przed śmiercią śpiewać, jaskółki leczyć i wyłupione oczy dzieciom swoim wprawiać, nuż pszczoły i mrówki jakowy rząd pospolitej rzeczy prowadzić — siłę ludzi uczonych, okrom Pliniusza, doszedszy eksperiencją, pisało o tym.

Mają i z ćwiczenia wielkie podobieństwa rozumu inteliektu ludzkiego, i owszem naleźlibyśmy ludzi, których nieme bestyje w nauce, nie mówię o szalonych, przeszły. Miał Herodes Atticus syna tak niepojętnego, że się do trzydziestego roku obiecadła²⁶³³ nauczyć nie mógł. Taki był Heraklides, taki Licinius i Valentinianus cesarze, którzy się i podpisać na dekretach swoich nie mogli nauczyć. Wszyscy niemal ptacy mówić i pieśni złożone od ludzi śpiewać mogą. Wszytkie zwierzęta, lwi i niedźwiedzie, pardzi, psi, konie, smocy nawet i węże, rozmaitych sztuk, tańców, skoków i ludzkich posług wyćwiczyć się dadzą; jednego pisma pojąć nie mogą. Choćci Pliniusz w Mucyanie świadczy, że słoń, umiejący litery stawiać, te słowa gdzieś napisał: Ipse haec ego scripsi et spolia Celtica dicavi²⁶³⁴; czego fides penes autorem²⁶³⁵.

O jako wiele potentatów świata, jako wiele filozofów desudavit²⁶³⁶, żeby pamiątkę na świecie swoje, nie tylko dzieł wielkich i dowodów mądrości, ale też twarzy, osoby i statury potomności zostawili! Pełen był Rzym: pełna Grecja marmorowych, alabastrowych, miedzianych, pełne ich kościoły i srebrnych i złotych, rzniętych i odlewanych kolosów, kolumn i piramidów. Aleć ut vultus hominum ita simulacra vultus imbecilia et mortalia sunt. Forma mentis aeterna, quam teuere et exprimer e non per alienam maleriam et artem, sed tuis ipse moribus possis²⁶³⁷, które nie w kamieniu ani w metalu (bo ten jeśli zazdrości ujdzie, łakomstwo zepsuje), ale na krewkim papierze, cnót i postępków twoich charaktery rznięte, wieczności dostąpić mogą. Aczkolwiek jako wszędy, tak też i tu grassatur invidiae lues²⁶³⁸, dla której ledwo nas tysiączna i to okęszona cząstka rzeczy i dzieł wiecznej pamiątki godnych po dziś dzień dochodzi.

Gdzieżbyśmy z takowych abrysów z kupru i gipsu O stworzeniu świata, o upadzie pierwszych rodziców, o pokaraniu dawnych wieków przez wodę ogień, o odłączeniu kościoła bożego zaraz po potopie miedzy syny Noego, i o wszylkich inszych cudach wszechmocności, dobrotliwości, sprawiedliwości bożej, wiadomość mieli? A dopieroż de uicissitudine fortunae²⁶³⁹, o małych początkach i inkrementach wielkich monarchij: assyryjskiej, perskiej, macedońskiej i rzymskiej, aniby nam się śniło. Cóż wywrócenie Troje, Jeruzalem, Persepola, Kartagi, Memfi — sercaby się nam nie tknęło. Na ostatek tak wielka liczba bohatyrów świętych i pobożnych królów, których cnót przykład i odpłatę, druga takaż złych i bezbożnych tyranów, których serca dzikiego i niezachełznanych afektów sprawiedliwą pomstę — wiecznaby nam była odjęła niepamięć.

Pismo tedy jest największem dziełem przedwiecznej mądrości w postanowieniu rozumu człowieczego, który tu do zdumienia prawie przychodzić musi, uważając, jakowych ludzi przed dwiema tysięcy lat i dalej świat rodził, którzy nie znając Boga stwórcę swego a dopieroż odkupiciela swego; w obłędliwościach szatańskich pod Saturnem, Janusem, Merkuryuszem, Apollinem, Jowiszem, Neptunem. Plutonem, Junoną, Palladą, Wenerą, Minerwą żyjąc, choć się im o niebie, dopieroż o zbawieniu dusznem nie śniło (bo dusze swoje z ciały pospołu palili i grzebli, o których nieśmiertelności czytając jeden²⁶⁴⁰ Platonowe pisma, dobrowolnie wskoczył w morze i utonął), a wżdy nas z cnoty, z miłości, z czystości, z trzeźwości, stateczności sądzić będą, dla której więcej ich pomarło, dobrej tylko po śmierci intuitu²⁶⁴¹ sławy, niżeliby dziś dla wiecznego zbawienia chrześcijańskich ludzi.

Druga rzecz wielkiego podziwienia godna, że jako w cnocie tak i w dowcipie pierwsze one wieki, siła mają przed nami. Za cóż teraz pisma nasze, kazania, oracyje, listy nawet stoją bez dawnych autorów, których jeśli nie wszytkich inszemi słowy, tedy wielką część w uczonych recytujemy sentencjach. Czego azaż mi same nie poświadczą Proszowice²⁶⁴², gdzie za psa simplex veritatis oratio²⁶⁴³ jeżeli jej Tacyt, albo Tulliusz, albo Seneka nie okrasi. Opak wszytko dla Boga! Gdzieby wiek nasz teraźniejszy, tak wypolerowany, wykształtowauy, wystrugany, że już ledwie nie puknie od wielkiej subtelności (jako ona bańka wydęta, im się barziej śklni, tym jest cieńsza i bliższa zginienia), gdzieby, mówię, wiek nasz i eksperiencją starszym będąc dwiema tysięcy lat, (a dies diem docet, i biedna pernoctata²⁶⁴⁴ siła ma przed wczorajszym), i nową niebieską nauką wsparty miał utroque excellere²⁶⁴⁵: cnotą naprzód, wiedząc, że i na tym świecie równą z pogany dawnymi sławę, która post funera vivit²⁶⁴⁶, i na onym przyszłym (czego nie słychało pogaństwo) żywot wiecznie szczęśliwy pewną mieć będzie odpłatą, nauką zaś, która za czasem rośnie (bo assiduo addiscentes ad senium pervenimus²⁶⁴⁷, mielibyśmy celować młodszy świat. Ale że za nim w obojgu tym mydło wozimy!

Czyli to szatan, za odjęciem sobie przez Chrystusa Pana tamtego świata, pilniej około nas i zguby naszej chodzi? W czym się my postrzec nie możemy, ale indormimus vitiis saeculi nostri²⁶⁴⁸, jako na miękkiej rozwalając się w nałogach grzechów naszych poduszcze (bo u poganów tak była rigida na wszytkie grzechy animadwersja²⁶⁴⁹, jako nigdy u nas chrześcijan, i owszem nam się to w zwyczaj obróciło, co u nich capitale²⁶⁵⁰ było i dlatego dobrze Seneka; nullus remedio locus, ubi quae fuerant vitia, iam mores sunt²⁶⁵¹). Jeden tylko najmniejszy na przykład wezmę taniec. Tak to było infame²⁶⁵² człowiekowi statecznemu tańcować u Rzymian, jako u nas ukraść co komu (aczci w Polszcze ujdzie, kędy małych złodziejków wieszają, a wielkim płacą i kłaniają się). Pisze Ludovicus Vives²⁶⁵³, że się przydało viro consulari²⁶⁵⁴, na administracji w prowincji pewnej będącemu, gdzieś podczas dobrej myśli tańcować. Skoro się tego dowiedziano w Rzymie, tak male rzecz ona habuit senatum²⁶⁵⁵, że nie tylko go z prowincji zaraz rewokowano, ale mu causam criminalem²⁶⁵⁶ instytuowano, sprawować się kazano, ale że żaden z jurystów Iam perditae rei patrocinari²⁶⁵⁷ nie chciał, musiał za ich radą constantissime negare crimen²⁶⁵⁸. Więc jako się tam wszelaką brzydzono płochością, tak zaś cnoty, i najmniejsze, wielką cenę i estymę miały. Piękna rzecz była wdowie drugi raz nie chodzić za mąż, praelataque est Pollionis fina non aliam ob causam quam quod mater eius in eodem coniugio manebat²⁶⁵⁹. Tenże autor pisze: apud Erulos adeo secundo matrimonio non locus, ut uxor ad sepulchrum mariti statim se laqueo indueret, nisi invisa et infamis vivere mallet²⁶⁶⁰. Aleć by o tym osobne księgi napisać trzeba, jako we większej daleko u starodawnych zostawały obserwancji cnoty, niżeli u nas, których zbawienna oświeciła nauka.

Czyli w tamtych wiekach świat już był dojźrzał i w swojej stanął doskonałości? Bo jeśli wedle zgadzających się profecyj sześć tysięcy lat ma stać structura huius universi²⁶⁶¹, toć dwa tysiąca²⁶⁶² rość, aże do czasów Abrahamowych i podania zakonu bożego²⁶⁶³; dwa tysiąca w perfekcji i sile aże do narodzenia Zbawiciela naszego; dwa tysiąca ad senectam²⁶⁶⁴ i końcowi swemu. Wielkie podobieństwo²⁶⁶⁵, że tak jest: bo sam Chrystus Pan powiada, że na schyłku i dokończeniu świata przyszedł z nieba dla odkupienia ludzkiego; już był świat we trzech albo czterech tysięcy lat od stworzenia swojego w najdoźralszej stanął doskonałości cnót i dowcipów²⁶⁶⁶ ludzkich, zbawienną o Bogu wyjąwszy naukę; w ten czas to był on wiek złoty, kiedy Saturnus, od Jowisza wygnany z nieba, z ludźmi mieszkał na ziemi, kiedy był pokój powszechny, a nieorana ziemia, o czym bają poetowie starzy, wszelakiego zboża rodziła obfitości Więc że naturaliter quod procedere non potest, recedit difficilisque in perfecto mora est, et ut primo ad consequendos quos priores ducimus, accendimur, ita ubi aut praeterire aut aequari eos posse desperavimus, studium cum spe senescit et quod assequi non potest, sequi desinit²⁶⁶⁷. Nie masz się przeto czemu dziwować, że lata nasze, wszytkie duchowne porzuciwszy ćwiczenia w nauce i w cnocie, świat ten przyrodzonym biegiem ziębnący i już dogorywający, zbytkami i rozpustami, lenistwem, opilstwem, ambicyją, obłudą, pychą, i ustawającą naturę w sobie sami krzeszą, czerstwią, budzą, równie jako w one ostatnie mięsopustu trzy dni przed następującym postem szaleją.

Jednak i teraz przecie znajdują się tacy, którym ut agere memoratu digna pronum, ita celeberrimus quisque ingenio, ad prodendam virtutis memoriam sine gratia, aut ambitione, bonae tantum conscientiae pretio ducitur²⁶⁶⁸, którym tak szablą, jako i piórem miło robić nieśmiertelnej pamięci dzieła. Naród nasz nieszczęśliwy, przyznam się, z tej miary, że mu tu wszytkie chrześcijańskie palmę biorą dynastie, bo te językami swoimi nie tylko historie i dzieje wieków swoich, ale diariusze z sowitym przydatkiem chwały i grzeczności, ale wszytkie a wszytkie stare greckie i łacińskie autory, a skoro im i tych nie stało, szczere fabuły i bajki ludziom próżnującym dla zabawy (jako Francuzi romansze) wielkimi tomami piszą.

A jeżeli który jako polski naród miałby co pisać o sobie? Bo i ciż sami cudzoziemcy, chociaż ich oczom officit nostra libertas²⁶⁶⁹, że jako chorzy z uprzykrzonego łóżka wzdychają widzący zdrowego acz simulant²⁶⁷⁰ i łyczkiem²⁶⁷¹ kiełbasę z Ezopową nazywają liszką, nie mogą w piśmiech²⁶⁷² swoich opuścić Bolesławów, Zygmuntów, Kazimierzów i Władysławów naszych. Przyznał to Heinsius²⁶⁷³ w pewnej oracji swojej, że in armis nascuntur Poloni, vera duri Martis, vera Bellonae propago. Meruit Zygmunt pierwszy a Paulo Jovio nobili historico poni inter tres heroas illos: Carolumquintum imperatorem, Franciscum primum Galliae regem et se ipsum, z takowym przydatkiem: hi nisi simul imperassent, singuli digni fuerunt, qui toti imperarent orbit²⁶⁷⁴. Aleć i teraźniejsze kłopoty i obroty nasze, prawda, że impari nec eo quern Veritas meretur affectu²⁶⁷⁵, siła cudzoziemców ale daleko od szczerości pisze. Podobno też odległość miejsca causanda²⁶⁷⁶ a żadnemu towarowi tak nie szkodzą przenosiny i daleka droga, jako prawdzie.

Takżeśmy incuriosi nostri, takżeśmy incuriosi et posteritatis²⁶⁷⁷. Owszem, invidemus²⁶⁷⁸ obojgu. Invidemus sobie, że cokolwiek krwią, pracą, utratą substancji²⁶⁷⁹ ad posteritatem meruimus²⁶⁸⁰, kiedy tego na piśmie nikt nie poda, wieczną obliterabitur²⁶⁸¹ niepamięcią.

Vixere multi ante Agamemnona fortes...

Sed illachrymabiles urgentur,

Carent quia vote sacro²⁶⁸².

Nie dosyć jest potomności zostawić szerokie włości, wsi i folwarki przestrone; nie dosyć pełną ścianę starożytością przykurzonych przodków swoich obrazów; nie dosyć po drzwiach malowane, po powietrznikach wybijane herby, wieczne ze krwie szlacheckiej urodzenia swego insygnia, jeżeli im na piśmie nie zostawimy tego, czymeśmy też sami w osobach naszych potwierdzili wielkich przodków swoich, to jest opera manuum nostrarum²⁶⁸³. Czyśmy tylko decoquere ante parta maiorum nati, sanguinis non virtutis haeredes? Equites!²⁶⁸⁴ Niestojcie²⁶⁸⁵ ono miłe rycerstwo, któremu biedne na zielonym koniu ciężą podkówki: a ono kiedyś ty wojny nie służył, w okazji²⁶⁸⁶ jako żyw nie był, ale z domowego wywaliwszy się jaja, urosłeś i porosłeś jako cielę u kołka w domu — choćbyś ty swoje herby nie na ścienie, ale na czele prezentował, toś ty wyrodek i wychodek familji swojej, nie eques ale equus polonus²⁶⁸⁷. Takiemu przed laty nie tylko dygnitarzem być, nie tylko królewskiego chleba trzymać, ale mu się myślistwa chować, w żółtych botach, w jedwabiu nie godziło chodzić. O tempora, o mores!²⁶⁸⁸ dwadzieścia dzisia starostw, najwyższe honory, a jeszcze wojskowe, trzyma drugi, rotmistrzem jest, jako żyw nie bywszy w obozie, Jakubowice wyjąwszy:

omnis enim res

Virtus, fama, decus, divina humanaque pulchris

Divitiis parent, quas qui construxerit, ille

Clarus erit, fortis, Justus, sapiensve etiam et rex

Et quicquid volet²⁶⁸⁹.

Invidemus posteritati²⁶⁹⁰, żeby przykład z przodków swoich brali bożej bojaźni²⁶⁹¹, którą w obyczajach, w pobożnych fundacjach kościołów i klasztorów świętych, szpitalów szczodrobliwych, cnoty rycerskiej, którą nie domatim²⁶⁹² hucząc, ale rozprzestrzeniając granice ojczyste, częścią z pogaństwem, częścią z wiarołomnymi sąsiadami aperto wyświadczali caelo²⁶⁹³. Więc miłości przeciwko Panu²⁶⁹⁴, chociaż to rzadko libertas et dominatio conveniunt²⁶⁹⁵, a przecie to meruerant majores nostri axioma²⁶⁹⁶, że nikędy król polski, choć obcy rodem, bezpieczniej i miękcej wyspać się nie może, jako na łonie szlachcica polskiego. Precz stąd feralis ona turecka, gdzie tak wiele cesarzów uduszonych; precz niemiecka, gdzie in coelesti etiam alimento²⁶⁹⁷ otrutych; precz Francja, kędy nożami skłutych królów, precz Anglia na ostatek, która katowską siekierą ściętego prezentuje pana, carnificina²⁶⁹⁸. Szczerości, chociaż im to częstokroć z obłudną Moskwą (czego dowodem elekcja Władysława królewicza naszego na carstwo, którego potem defuncti periculo²⁶⁹⁹ odrzucili) i z wykrętnymi wadziła Niemcami (czego dowód Maksymilian nie dotrzymawszy za granicą wiary, którą się w dosyć uczynieniu podanych kondycyj w zamojskiem obowiązał więzieniu). Wszyscy ci privato commodo foedera et amicitias metiuntur²⁷⁰⁰. Przystojności albo decoris et honoris²⁷⁰¹, czego przykład w wielkim Janie Zamojskim, kiedy wziął w boju dwóch wodzów szwedzkich, z których jeden był bękartem króla szwedzkiego Gustawa, zwał się Carolusinus. Więc dawszy tamtemu victricem ad osculum dexteram²⁷⁰², Carolusinowi jej z okrutnym umknął afrontem, chociaż miał nad owym komendę, powiedajac: że się go bękart dotykać nie godzien. Wywodzili mu to różnymi racjami drudzy, że to nie bękart, ale filius naturalis, że to u wszytkich chrześcijańskich panów zwyczajna. Pervincit²⁷⁰³ tych wszytkich nieprzełomaną statecznością hetman wspaniały i Carolusina do więzienia malborskiego cum gregariis²⁷⁰⁴ odesłał. Drugie specimen staropolskiej przystojności w tegoż Zamojskiego do Grzegorza trzynastego liście, żeby nie licencjował Zygmunta trzeciego do małżeństwa z Konstancją Austriacką, siostrą Anny, pierwszej żony jego, rodzoną; pisze, że u nas Polaków etiam in equabus incestus abominabilis²⁷⁰⁵, nie tylko byśmy go w królu cierpieć mieli. Tych-ci to i tym podobnych cnót przykładów zazdrościmy potomkom naszym, kiedy je alto supprimimus silentio²⁷⁰⁶.

Invidemus Ojczyźnie naszej, kiedy królów pobożnych, wojennych, sprawiedliwych, dobrych et e contra²⁷⁰⁷, tamtych na zawdzięczenie cnoty i przychylności przeciwko narodowi naszemu, tych na zawstydzenie i przestrogę nasze perpetuo mergimus somnos²⁷⁰⁸. Pobożnych: jaki był Jagiełło, że dawniejszych nie wspomnię, czego świadkiem krwawa ona z Ulrykiem mistrzem krzyżackim potrzeba, do której nie wyszedł Jagiełło, chociaż już totis campis fulsere hostium signa²⁷⁰⁹, aże w namiecie swoim zaczętej nabożnie dosłuchał mszy świętej, a potem miasto jakiej do żołnierzów swoich exhorty²⁷¹⁰, samże zaczął pieśń Wojciecha świętego do przeczystej Panny i Matki, i ta była hasłem, ta była fax et tuba²⁷¹¹ do szczęśliwej wiktorii i wesołego tryumfu. Wojennych: jaki był Władysław Jagiełłowicz, który trzy razy poraziwszy Turków, że im czwarty raz nie dotrzymał rzeczonego miru, dał swoją i tak wielu chrześcijańskich krwią dokument ludzi, jako nie tylko chrześcijanom, ale ani poganom restricta mente et corde injurato²⁷¹² przysięgać nie trzeba, jako tu żadne dyspensy i licencjowanie sumienia nie płaci, które na tę ekspedycją nieszczęśliwą przysłał był papież cunctanti Vladislao²⁷¹³. Sprawiedliwych: jaki był Henryk, acz nie długo; pisze annalista, że na sejmie coronationis jego wakowała pieczęć, do której, jako bywa, barzo wiele ludzi przez rozmaite ubiegało się fakcje. Byli tam Karnkowscy, Ossolińscy, Kostkowie, którzy w tak rozerwanej elekcji między Ernestem Austriackim, Janem królem szwedzkim ojcem Zygmunta trzeciego (bo ten jeszcze w powiciu był), i carem moskiewskim, z których każdy wielkie miał seguito²⁷¹⁴ swoję, królem go evicerunt; byli tam Konarscy, Łascy, Tomiccy, Kryscy, Górkowie, Odolanowscy, którzy go ze Francji przyprowadzili, et multi alii, łaskę jego variis obsequiis dementi, wszyscy byli in spe gratiae Principis²⁷¹⁵, którzy gdy czas przyszedł deklaracji, conticuere omnes intentique ora tenebant, versando annulum in digitis²⁷¹⁶ zawołał głosem: Monsieur Wolski! ale ten najmniej się nie spodziewając pieczęci, ledwo się per confertas krzesła pańskiego docisnąwszy catervas, ultra suam et omnium expectationem²⁷¹⁷ odebrał pierścień on, tanti honoris insigne²⁷¹⁸, z ręku królewskich. Uważył to mądry pan, że kiedy by go był któremu z tych, którzy aliquo suo merito praesumebant²⁷¹⁹ łaskę jego, konferował, wpadłby był w podobieństwo, że non eodem omnes prosequitur affectu²⁷²⁰; dałby dissensioni okazyją inter cives²⁷²¹. Wolał się zaraz explicare in primordiis²⁷²² panowania swego, że mu nie trzeba parare necessitudines²⁷²³, że nie chce być nikomu ni za co obligates²⁷²⁴, żeby wszytkim podchlebcom i zausznikom dał po uchu, ale kto czego godzien, kto się zasłuży ojczyźnie, ten się niechaj spodziewa. Nie umiał się w tym Stefan Batory rozgarnąć, ale Zborowskim, którzy go byli primario na tron wsadzili polski, jawnie acceptum referebat beneficium²⁷²⁵, zapomniawszy, że omnis virtus ale też i gratitudo requirit modum²⁷²⁶, i tak się też byli weń wpaśli, że nie mógł nikomu nic dać, czego by im summa cum invidia²⁷²⁷ nie odmówił. Rupta potem in aperium evasit amicitia odium²⁷²⁸, która im była większa, tym potem cięższa królowi: bo ich w honory i bogactwa spanoszywszy, sam sobie bicz nagotował. Non pro mentis ale debito jure ambiebant omnia na się i clientelas suas²⁷²⁹. albo jeśli co komu król invitis illis²⁷³⁰ konferował²⁷³¹, to gniewy, to sapy, to tradukcje majestatu, eksprobracje²⁷³², to postrachy, częścią ex se²⁷³³, częścią wymyślone, ut fit²⁷³⁴, żeby to król w nich firmaret potentiam a przez nich precario dominaretur²⁷³⁵: oto na tym sejmiku to mówiono, na tym to, to pisano, to podrzucono; i długo był król w tej niewoli, aże na ostatek musiał im wysadzić emula²⁷³⁶ Zamojskiego Jana, i krwią się to non sine totius Reipublicae mola²⁷³⁷ oblało, który concussisset całą Koronę, kiedy by śmierć królewska non occupasset²⁷³⁸. Niechajby sobie wszyscy królowie, ale polscy primario (bo ich summa regiminis in distributiva justitia²⁷³⁹ zawisnęła), głęboko ono napisali oraculum: praeficere officiis et administralionibus non peccaturos potius quam damnare cum peccassent²⁷⁴⁰ (co się przydało za naszego Kazimierza Radziejowskiemu); żadnych więcej do boku swojego sług i konsyliarzów nie przysposabiać non tam capaces, quam nihil desiderantes²⁷⁴¹, albowiem nullus illum amat, qui semper da mihi clamat²⁷⁴². Więc jako był pobożny Jagiełło, wojenny syn jego Władysław sprawiedliwy i mądry Henryk, tak był dobry i szczęśliwy Zygmunt pierwszy, Zygmunt August i Władysław czwarty, nisi eius bellicae gloriae incuria, luxuriae, zbuntowanie kozaków fatale civilis belli incendium effecisset²⁷⁴³: bo Kazimierz pacis studiosissimus eoque bellandi ignarus, in bellis tamen infaustis vilam multiformi consumpsit fortuna²⁷⁴⁴

Jeśli która rzeczpospolita chrześcijańska jako nasza Polska rozmaitym mieszaninom w elekcjach, niebezpieczeństwom w interregnach, kłopotom z nowymi a obcymi pany podległa, którym tak się dobrowolnie subicimus²⁷⁴⁵ sami, żeby się oni wprzódy prawom i obyczajom poddawali naszym. Wiedzą myśliwcy, że trudniejszy daleko do unoszenia dziwak albo złowek, który się bujać i sobie nauczył gonić, aniżeli młodzik w kojcu ochrostany jastrząb; tak i nam obcy pan nawykszy in absolutis dominiis: sic voto sic jubeo, stet pro ratione voluntas²⁷⁴⁶, nie rychło się da obrochmanić²⁷⁴⁷, i chociaż go rozlicznymi pętamy obowiązkami i przysięgami, coraz się porywa z ręku, coraz do przyrodzonych ciągnie się afektów, coraz z berła na drzewo: bo jako wilka tak i ptaka natura ciągnie do lasa. I nigdy nam się exoticum nie nadawało dominium²⁷⁴⁸, kiedykolwiek synów królów, panów naszych, sanguine et moribus, krojem i strojem nobis simillimos²⁷⁴⁹ do elekcji nie stawało; jednego tylko Piasta po Leszkach i Popielach zeszłych, od którego brzeskie i legnickie ród swój prowadzą książęta, i to był terrigena²⁷⁵⁰, a drugiego Jagiełłą wyjąwszy, którzy obadwa divinitus²⁷⁵¹ obrani i na tron polski wysadzeni byli: tamten jako pie credimus²⁷⁵² temu, co nam in monumentis veneranda podała antiquitas²⁷⁵³ że olio et fare²⁷⁵⁴ onej Sareptańskiej niewiasty, mięsem i miodem, który rósł w uściech i w rękach tamtych elektorów; ten, żeby Pan Bóg przezeń naród on gruby litewski, w pogańskich pogrążony zabobonach, do świętej katolickiej przyprowadził wiary. Okrom mówię tych dwu:

Nescio qua natale solum dulcedine cunctos

Ducit et immemores non sinit esse sui²⁷⁵⁵.

Obraliśmy Ludwika Węgierskiego, skoro nam w Kazimierzu Wielkim Piastowej linii nie stało, aż nam Sanok, Przemyśl, Halicz i Kamieniec Podolski do Węgier odcina, aż i sam obrzydziwszy sobie circumscriptum regimen²⁷⁵⁶», zostawiwszy Polakom zrzędną panią matkę swroję, książęciu Władysławowi Opolskiemu oddzieliwszy cum titulo principis²⁷⁵⁷ wszytkie prowincje ruskie, odjeżdża na rezydencją do Budzynia i przywiódł też Polaków do takiej rezolucji, która go potem reflektowała, której Gołogóry²⁷⁵⁸ perenne stoją monumentum²⁷⁵⁹.

Obraliśmy Henryka francuskiego, co się mu już przydało, mądrego i sprawiedliwego pana, ale długoż tej uciechy? Albowiem czwartego po inauguracji swojej na królestwo polskie miesiąca, roku zbawiennego w nocy z kilką tylko Francuzów uciekł z Krakowa, skoro go doszła wiadomość śmierci Karola, króla francuskiego, brata jego: wolał się do tamtej pobierać sukcesji, kędy to bez ekscepcyj²⁷⁶⁰, bez cyrkumskrypcyj, królowi rozkazować wolno; kędy mu nie rzeką: nie pozwalam, wolno mu się zwadzić, z kim chce; wolno podatki rozkazać, jakie chce; wolno książęciu nieosądzonemu, dopieroż szlachcicowi szyję uciąć, do więzienia wrzucić, dobra wziąć, nullus arguet²⁷⁶¹, chyba jako się i temu jego sukcessorowi stało, nożem go jako wieprza zakolą. Po którego zbieżeniu, że nam już Jagiełłowskiej w Zygmuncie Auguście linii nie stało, obraliśmy Stefana siedmigrodzkiego.

Tłucz węgrzyna w możdżerzu, czyń ty co chcesz jemu,

Przecie on będzie czosnkiem śmierdział po staremu!

Tego mu trudno ująć, że był pan wojenny, szczęśliwy, doznała Moskwa zwyciężnej jego nad sobą prawice; ta też była przyczyną przez całe dziesięć lat królowania jego, że pod inszym trionem, co intendebat animo²⁷⁶², nie mógł wsławić imienia swojego; ale cóż po tem, kiedy i sławę, i pożytki onych wiktoryj moskiewskich, chociaż krwią polską nabytych, Batorym swoim, Bekieszom, Burnomissom, Felodom przypisował; toć Chmieleckiego, że porzucił buławę w Moskwie, to i wielu inszych od niego odstrychnęło, i nie bez przyczyny napisano o nim po śmierci: nonnullis autoritate sua jam gravis, libertati Polonae, certe si provixisset, periculosus fore visus est²⁷⁶³.

Obraliśmy po nim Zygmunta szwedzkiego, skoro nam miecza nie stało, po kądzieli i po iskrach prawie macając krwie Jagiełłowskiej, że go Katarzyna, Polka, siostra Zygmunta Augusta rodziła. Dziwna rzecz, żeśmy żadnej nie mieli elekcji, w którą by się panowie Austryjacy nie interesowali, a nie tylko prośbą, co wszytkim wolno, ale też i groźbą, czym samym odwracali serca ludzkie od siebie; bo każdemu formidabilis vicina potentia²⁷⁶⁴; każdy sobie pomyśli! z oną Ezopową liszką, co do lwa mówiła: omnia vestigia versum te spectantia video, nulla retrorsum²⁷⁶⁵. Konkurował ze Stefanem Maksymilian wtóry cesarz, i, by go była śmierć nie zaskoczyła, pewnie by był co wichrzył, i nierychło uspokoił Stefan po koronie adversae factionis fomenta²⁷⁶⁶. Konkurował z Henrykiem Ernestus Austriacus, który mszcząc się na Polakach upośledzenia swojego jadących przez ziemię niemiecką po króla do Francji, wielu porozbijać, wielu do więzienia pobrać rozkazał. Konkurował z Zygmuntem Maksymilian arcyksiążę i już szturmował do Krakowa, aleć go Pan Bóg skarał przez Jana Zamojskiego, u którego w Krasnymstawie tak głupiej porywczości swojej dwuletnim przypłacił więzieniem.

Do Zygmunta wracając, w którym się rzetelnie ona staropolską ziściła przypowieść: «póki świat światem, nie będzie Niemiec Polakowi bratem», — azaż jego najpierwsze exordia dominationis²⁷⁶⁷: nienaprawione obyczaje; konwersacje z ludźmi swego, dalekiego od polskiego humoru narodu, niekrólewskie piły i kręgli zabawy, od których go ani intimae admissionis senatorowie dehortari²⁷⁶⁸ nie mogli; odmiana dworu z polskiego na niemiecki; za onych harcerzów, których czterysta Stefan z synów koronnych ut corpore, animi sic viribus fortes et virtute viros²⁷⁶⁹ przy boku swoim ozdobą w pokoju, prawą ręką w boju chował i kochał, dragarów, alabartników wprowadzenie; ze dwiema siostrami austriackimi sine consensu Reipublicae²⁷⁷⁰ po świeżym zwłaszcza afroncie Maksymilianowskim ożenienie; azaż krew polska, którą chciał vindicare (i vindicasse, gdyby go non retrovertisset fortuna, et consilia ineluctabilis vis fatorum corrupisset²⁷⁷¹) królestwo szwedzkie, dziedzictwo swoje, które mu stryj jego Carolus Sudermaniae wydarł i nie tylko nie wrócił, aleśmy mu je jeszcze naszymi własnymi Inflantami i Estonią wyposażyć musieli. Piękna wdzięczność zaprawdę na tamtej wojnie potkała Zbigniewa Sarnowskiego, com czytał w manuskrypcie dziada mojego, który ściąwszy na harcu szwedzkiego kapitana, wetkniony łeb jego na pałaszu rzucił królowi pod nogi: «Tak padną, Panie mój, wszyscy nieprzyjaciele twoi! A król co? Czy rzucił juki złota z Aleksandrem? Czy wieniec tego metalu z Juliuszem? Czy sto par wołów ze Scypionem? Czy podziękował? Czy obiecał? «Nie wszystkicheście Szwedów zwojowali, możecie tak barzo nie wykrzykać! Azaż ono detestabile scriptum²⁷⁷², na sejmie potem inquisitionis tą ręką, która je pisała, zdrapane publice za instancyą tegoż Zamojskiego Jana, kanclerza i hetmana koronnego, gdzie się już była Rzeczpospolita in regalistas et cancellaristas roztrząsnęła seu rozerznęła, kędy in casu improlitatis suae²⁷⁷³ Ernestowi austriackiemu, szwagrowi swemu, legował koronę polską, Litwę i Prusy do swojej przyłączał Szwecji. Azaż ona całej Polski civili sanguine inundatio²⁷⁷⁴, którą sowicie vindicavimus²⁷⁷⁵ w Kazimierzu, za ono jego paradoxum²⁷⁷⁶: wolę psa niemieckiego widzieć, aniżeli szlachcica polskiego nad pludrami! Cóż mówi Revalia, gdzie się z ojcem Janem królem szwedzkim zjechawszy i kilka dni popieściwszy, chciał jako Henryk od nas uciec, by go byli senatorowie ze łzami nie uprosili, za co im potem nie dziękował Zamojski. Azaż tak wiele zacnej, zasłużonej, rodowitej szlachty upośledzonych w swoich i przodków swoich meritis, kiedy im należyty chleb, honor i dostojeństwo Szwedzi, Niemcy, Francuzi brali — nie poświadczy mi tego, że nigdy Polacy gloriosius²⁷⁷⁷ na cały świat bello et pace²⁷⁷⁸ nie słynęli, jako kiedy ich Polak rządził? Facilius est errare naturam, quam ut dissimilem sui princeps possit formare Rempublicam²⁷⁷⁹. Dobrze Boter o Polakach: że jakiegokolwiek króla mają, zaraz jego induunt naturam²⁷⁸⁰. Jeśli kędy jako u nas ma miejsce:

. . . . . . . . . . . . . . componitur orbis

Regis ad exemplum, nec sic inftectere sensus

Humanos edicta ualent quam vita regentis²⁷⁸¹.

Czego przykładów wyliczać nie mój propozyt, bo i to, co piszę, wszytko extra sphaeram²⁷⁸²; namienić tylko chciałem w mojej WMMPanu dedykacji, jako injuriamus²⁷⁸³ ojczyznę naszą, zaniedbywając i godnych i potrzebnych spraw wieków naszych porrigere posteritati²⁷⁸⁴, a mianowicie quanti constitit²⁷⁸⁵ Polakom, i mową, co tłumacza zawsze do Warszawy wozić potrzeba, i strojem i całą naturą, afektem na ostatek nie wrodzonym ale przyniewolonym ku ojczyźnie swojej, alienigenam²⁷⁸⁶ po świecie szukać i obierać pana. Ta, ta sama chocimska ekspedycja może nam otworzyć oczy. Utrata Wołoch, Inflant, Estonii, juris regii in ducali Prussia²⁷⁸⁷, Zadnieprza, jużci była i Ukraina nasmarowała, niechaj będzie zwierciadłem i hieroglifikiem²⁷⁸⁸ kaczki onej, która kurczęta, Niemców, którzy Polaków wodzili.

Quod mens augurat et opto²⁷⁸⁹, że za teraźniejszą, jako Piastową i Jagiełłową divinitus²⁷⁹⁰ ordynowaną i odprawioną szczęśliwą Króla IMCi Pana naszego miłościwego elekcją, kość z kości, krew ze krwie polskiej, (a fortes creantur fortibus, nec imbellem feroces progener ant aquilae columbam²⁷⁹¹) orzeł orłom rozkazować będzie, szczęśliwa rzeczynaszych nastąpi rewolucja, kiedy miserias nostri maximas orbis parens²⁷⁹² niemieckie żołny, francuskie papugi, węgierskie kruki, szwedzkie rozegnawszy sępy in proprio posuit sua sidera coelo²⁷⁹³, kiedy wielkiego onego zelatora gloriae et libertatis Polonae²⁷⁹⁴, Jana Zamojskiego nepos²⁷⁹⁵, nieporównanego Hektora i obrońcę całości ojczyzny swojej Jeremiego Wiśniowieckiego, książęcia z książąt (a w Polszcze tytuły acta heroica seqiiiintiir²⁷⁹⁶), który jako z nieprzyjacielem koronnym ręką i szablą, tak virtute et constantia cum invidia domi certabat, in castris genitus, patriis nutritus in armis filius, armipotenti dextera patrios avitosque consummabit honores²⁷⁹⁷ i co dotąd na tysiąc zacnej jego parentele dzieliło się domów, dziś na wieczną narodu polskiego sławę, w jeden jakoby kościół, osobę Króla pana naszego zebrane assurget²⁷⁹⁸.

Tempus erit — nec enim me fallunt omina, quando

Hunc saevi ferventis in medio turbine belli

Conversae fugient acies, hostilia quando

Obvia quaeque metet infesto corpora ferro.

Tempus erit, quando hunc rerum nuntia fama

Praestantem animo et meritis ingentibus auctum

Deferet extremis alis plaudentibus oris.

Vos tantum, superi, placidam concedite vitam,

Atque suo semper vernantem flore juventam,

Quod illi stabili jam spondent numine Parcae,

Ut seri quondam discant teneantque nepotes,

Et sua perpeluis tradantur nomina chartis²⁷⁹⁹.

Jużci nam tanti spes affulsit voti²⁸⁰⁰ w mądrości, w dobrotliwości Pańskiej, które są in principis virtutes regnatrices corde²⁸⁰¹, kiedy to turbidum²⁸⁰² w ojczyźnie naszej chaos, tę fatalem dissidiorum, diffidentiae, discordiae civilis procellam sedare in pectoribus hominum sua mansuetudine²⁸⁰³ umiał. Zwyczajnyć to jest noviluniorum²⁸⁰⁴ paroksyzm, zwyczajna nastawających na sferę swoje księżyców afekcja: wichry, grzmoty, niepogody, psoty i różne na powietrzu burze; każdy miesiąc schodzącego antecessora swego upijać musi relikwij. Co jeśli przyrodzonym biegiem na niebie się dzieje, czemuż się na ziemi dziwować, jeśli po wszytkich i pogańskich, i chrześcijańskich świata tego nacjach, czemuż i nie w Polszcze, która imo praxim²⁸⁰⁵ wszytkich narodów pana sobie obiera, gdzie się nie rodzą, ale stawają królowie, ani zaraz król z koroną, ani spiritualis cum saeculari, ani equestris cum senatorio ordo²⁸⁰⁶, ani sibi cohaerent²⁸⁰⁷ wszytkie trzy. Licentiata libertas, impunis licentia, non in foro fides, non in pectoribus confidentia, seditio campo, curia discordia, non magistratui autoritas, non senatui majestas, non judiciis gravitas, malefaciendi omnibus aut data potestas, aut imposita necessitas, nec honorantur virtutes, nec puniuntur flagitia, timet humilis potentem, non suspicit, contemnit, non antecedit humillorem potentior²⁸⁰⁸, ani pokoju, a dopieroż, jako to u nas było, ani pieniędzy, ani kredytu, non ducibus potestas, non militi obsequium, qui quamvis alacer sed tamen imperia ducum interpretari quam exequi mavult, non agris securitas, non aris reverentia, non diis cultus²⁸⁰⁹. Summa summarum pełno zawsze nienawiści, niezgody, tradukcyj, paskwilów, plotek, które jako vulgantur callide tak creduntur temere²⁸¹⁰, a jako u Rzymianów bywało: quibus deerat inimicus, per amicos opprimebature²⁸¹¹. Teć są owoce interregnorum²⁸¹², te nowe, które po nich następują, witają specjały berła.

Takać i na Ojczyznę nasze padła była tempestas²⁸¹³, kiedy nam powtóre fatalis królom polskim Francja (bo i Henryk tam nożem zakłóty i Kazimierz tot vicissitudinibus lassatam podobno vitam, cum fortuna deseret), viduavit koronę, orbauit²⁸¹⁴ Ojczyznę naszę; kiedy Król JMC pan nasz coelitus centum miltium w okamgnieniu prawie adunatis hominum sensibus zawołany królem et jam jam vincentibus naufraganti patriae subuenit undis²⁸¹⁵, kiedy już nie Węgrzyn, nie Francuz, nie Szwed, ale Polak, którego imię sonat anagrammatice²⁸¹⁶: Jam Lech, którym fundował polskie w przestronej Sarmacji imię, ja spustoszone osiadłości, dziedzictwa białego orła, odarte i obnażone z dawnej sławy, tytuły jego zdeptane, provoluta tanto sanguine przez dwanaście wieków jego parta decora i praemia virtuti restituam, cultores agris, altaria templis et pristinum koronie mojej reponam nitorem²⁸¹⁷

Precz Szwedzi i Francuzi, precz Niemcy i Węgrzy:

Bo sobie dziś Polacy postąpili mędrzéj.

Jam Lech! mnie tu przed wami królować należy;

Żaden mnie do korony pewnie nie ubieży.

Niech inszym do niej złotem gościniec zagwoździ²⁸¹⁸,

Komu Bóg nie naznaczył, w zawodzie opożdzi²⁸¹⁹.

A komu chce na skronie wdziać koronę złotą,

Chociaż o niej nie myśli, wyścignie piechotą.

Niespodziana Polaków potkała pociecha:

W tysiąc sto siedmdziesiąt lat znowu mają Lecha!

Tegoć-to, tego króla na tron polski inwestyturę przed siedmnastą wieków w Klaudyuszu prorokował Tacitus: Quanto plura recentium sive veterum revolvo, tanto magis ludibrio rerum mortalium cunctis in negotiis obversantur, quippe fama, spe, veneratione, largitione multi destinabantur imperio, futurum principem fortuna in occulto tenebat²⁸²⁰ Którego jako prędko dominationis primitias furibundi odważyli się civilibus discordiis incessere Eoli²⁸²¹, tak on je wszytkie clementiae, prudentiae, majestatis²⁸²², jakoby Neptunowego trójzębu jednym uspokoił zamachem, optimo genere veniae z Juliuszem Cesarzem nescire, quae quisque peccasset²⁸²³. Któremu²⁸²⁴ kiedy po ostatnim onym z Pompejuszem tryumfie przyniesiono okrutnie wielki pakiet z jego obozu do Rzymu pisanych listów, z których mógł wszytkich żołnierzów swoich, a nawet i przyjaciół przeciwko sobie snadno dociec afektu — nie jednemu tam pod kolany zadrżało i już się conscii²⁸²⁵, jedni w nogi, drudzy wymawiać i wykręcać, inszy się przeć, inszy przepraszać gotowali — kiedy je w nałożony ogień wrzucić i spalić rozkazał.

A Król pan nasz miłościwy wszytko, cokolwiek jego pańskich dochodziło uszu, w jedno generalnej amnistyjej zawinąwszy brzemię, pogrążył w oceanie łaskawości swojej, na wieczny przykład (że nihil gloriosius principe impune laeso²⁸²⁶) klemencji²⁸²⁷, na wieczny excelsi animi²⁸²⁸, którego proprium est non sentire (sic immanis fera ad latratum canum lenta respexit²⁸²⁹), pamiętając na to, że in delationibus aures praebeas, non etiam fidem, nam quis innocens erit, si accusasse sufficiet²⁸³⁰? Nadzieja tedy w Bogu et in aequanimitate principis²⁸³¹, któremu praecipua rerum ad famam dirigenda²⁸³²; któremu, chociażby miał na szparze fortunę, prospera sui memoria insatiabiliter paranda²⁸³³, że chociażby znowu ta hydra lernejska, ta regnorum lues²⁸³⁴, ci nieszczęśliwi Eoli wichrzyć chcieli, rychlej się im zazdrościwą ambicją nadęte spukają miechy, niżeli pomieszają spokojne ojczyzny naszej klima.

Ci-to, ci, którzy non sua, sed principis meliuntur fortuna²⁸³⁵; ci, którzy animo perfido et subdolo avaritiam et libidinem occultant, ex ancipiti temporum mutatione pendentes, tamquam cum fortuna fidem stare oporteat²⁸³⁶, albo się nie wyznaczyli w przeszłych ojczyzny naszej rewolucjach? Ci to, którzy desperatos in quieta Republica honores in turbido posse assequi arbitrantur²⁸³⁷; ci, których profligata in pace fides, rebus turbidis alacres, per incerta tutissimi²⁸³⁸ (bo viro esurienti necesse est furari²⁸³⁹); ci, którzy aliud stantes, aliud sedentes, utroque pede claudi, quibus nec ara nec virtus, religio ad ostentationem, oratio magnifica sed fide careas, hos ama tanquam osurus²⁸⁴⁰; ci, którzy odio praesentium suis quoque periculis laetantur²⁸⁴¹, którym neque boni intellectus neque cura mali, sed mercede aluntur ministri sceleribus, privatimque degeneres, in publicum exitiosi²⁸⁴²; kiedy cnotliwi in acie, oni in culina²⁸⁴³; którym nulla ex honesto spes, etiam publica mala singulis in occasionem gratiae trahuntur²⁸⁴⁴; ci to, z których alii sacerdotia et consulatus ut spolia adepti, procurationes et interiorem potentiam alii, odio et terrore omnia agunt²⁸⁴⁵; którzy proximam quamquam poenam, antequam poeniteret, ultum properant²⁸⁴⁶; ci, co recentem aliorum felicitatem aegris introspiciunt oculis²⁸⁴⁷; którzy largiuntur privatim, ut avidius de publico consumant²⁸⁴⁸; którym invidia in occulto, adulatio in aperto est²⁸⁴⁹; którzy ubi primi esse possent, soli volunt; qui nunquam recte fecerunt, ut facere viderentur, sed quia aliter facere non potuerunt²⁸⁵⁰; którycheśmy się świeżo na szczęśliwej Króla pana naszego napatrzyli elekcji, kiedy wziąwszy na kreskę swoje od księcia JMci Lotaryńskiego, kiedy ją musieli (przemówiwszy z oślicą Balaamową) dać księciu P. Michałowi Wiśniowieckiemu, nie mogą się teraz swojej przeciwko niemu wychwalić propensji, ci bilingues, haec illave, prout invaluissent, defensuri Prothei!²⁸⁵¹

Kiedy Augustus cesarz po szczęśliwej ad Actiacum wiktorii fugatis aemulis²⁸⁵² z tryumfem wjeżdżał na państwo rzymskie, co żywo, jako pospolicie bywa in nova felicitate²⁸⁵³, z Rzymu przeciwko niemu cum applausu²⁸⁵⁴ wychodziło: ci z upominkami, drudzy z panegirykami; ubique adulatorum uberrima messis²⁸⁵⁵. Szwiec jeden, nim się ta burza między Augustem i Antonim, jego emulem²⁸⁵⁶, skończyła, nauczył dwu kruków mówić, jednego: Salve Auguste victor et imperator!²⁸⁵⁷ a drugiego: Salve Antoni victor et imperator!²⁸⁵⁸, nie mogąc zgadnąć, którego tak z nich witać będzie potrzeba, bo wszytkie rzeczy ludzkich skutki, ale wojen najbardziej, w boskiej dyspozycji i in arcano fatorum sinu²⁸⁵⁹ zawisły. Kiedy tedy August wjeżdżał, wziął też szwiec on swojego kruka, który u niego na ręce wołał: Salve victor, imperator Auguste! Ucieszony cesarz takowym witaniem, kazał szewcowi dać dziesięć tysięcy we złocie za onego kruka²⁸⁶⁰. Drugi szwiec, który, u jednego warsztatu boty szyjąc z owym i pomagając mu tych kruków uczyć śpiewać, zazdrościł towarzyszowi, a zwłaszcza że mu też nie chciał udzielić łaski onej cesarskiej, poszedł tedy do Augusta i powiedział, że towarzysz jego ma i drugiego kruka, który lepiej jeszcze umie śpiewać, aniżeli ten; tedy na prośbę jego posłał po niego August. Aż mój kruk: Salve Antoni victor, et imperator! Śmiał się cesarz z dowcipnego szewca i kazał mu się podzielić z towarzyszem munsztułukiem²⁸⁶¹. Ledwo bym nie przysiągł, żeby się było daleko więcej takich szewców u nas w Polszcze znalazło, gdyby był kto z nich na elekcji przeszłej gotowe wytrząsnął Niemcom i Francuzom napisane panegiryki.

Ale do przedsięwziętej powracając rzeczy, sub Sigismundo, Vladislao, Casimiro unius familiae quasi haereditas fuimus, loco libertatis erit, quando eligere coepimns²⁸⁶². A tuć wszytkim historiografom przestrone²⁸⁶³ otwiera się pole, quo numine laeso²⁸⁶⁴ do tak żałosnej szarpaniny przyszła Ojczyzna nasza. Suum cuique decus postenrits rependat²⁸⁶⁵, bo to jest praecipuum annalium munus, ne virtutes sileantur, utque pravis dictis factisqne ex posteritate, ex infamia metus sit²⁸⁶⁶. Wróciła się do nas w lat ośmdziesiąt rzadka ona szczęśliwość czasów, ubi sentire, quam velis, et quae sentios, exprimere licet²⁸⁶⁷, a o piętnastu lat przed półtora tysięcy napisano: grande mortalis aevi spatium, pauci non modo aliorum, sed nostri etiam superstites sumus, exemptis e medio vitae tot annis, quibus jnuvenes ad senectutem, senes ad limina mortis per silentium venimus²⁸⁶⁸. Wróciła, mówię, do nas, tanto postliminio²⁸⁶⁹ ona staropolska swoboda, non extraneis vitiata fucis²⁸⁷⁰, i szerokie otworzyła wrota sarmackiej Mnemozyny córom: z swoją się rachować przygodą i tot dispendiorum ojczyzny swojej naufragas legere tabulas. Quod fuit durum pati, meminisse dulce est²⁸⁷¹.

Aczkolwiek i pamiątka zamorskich zginęła królów, że rzekę bezpiecznie, jedne wyjąwszy chocimską ekspedycją: bo inglorios actus²⁸⁷² zamilczeć raczej, kiedy insuavis est poenitendae rei recordatio²⁸⁷³, nie masz nic godnego wiadomości czy przez niedbalstwo wieku naszego, subit inertiae dulcedo animos, et invisa primo desidia, postremo amator²⁸⁷⁴; czyli vergentibus patriae nostrae fatis²⁸⁷⁵. Dosyć niewiele rzeczy pamiątki godnych opisał był wierszem Samuel ze Skrzypny Twardowski: Żywot Władysława czwartego²⁸⁷⁶, Moskiewską i tę Chocimską (ale succincte²⁸⁷⁷ barzo, jakoby in alio proposito occurrentem materiam²⁸⁷⁸) ekspedycyą. Alić ją zaraz summo cum dedecore²⁸⁷⁹ narodu naszego, na sejmie warszawskim publico decreto²⁸⁸⁰ na ofiarę Moskwicinowi spalono, i przewiódł to Kazimierz, choć jemu dedykowana była, na sobie, jakoby sam co gloriosius²⁸⁸¹ sprawił. Nie jednemu tu zaprawdę pióro wyleci z ręki, kiedy miasto nagrody i podziękowania ad rogum monumenta nostra damnantur. Ridere libet stultitiam eorum, qui praesenti potentia credunt extingui posse etiam sequentis aevi memoriam²⁸⁸², bo i ta księga na świecie; ale choćby jej nie było, żyje jeszcze na poły między nami ludzi tych, którzy Władysława i moskiewskie pamiętają tryumfy, owo zgoła memoriam ipsam cum voce perdidissemus, si tam in nostra potestate esset oblivisci, quam tacere²⁸⁸³.

Transakcyi tedy wojny chocimskiej jedno przez lat ośmdziesiąt ab excessu divi Stephani²⁸⁸⁴, jakośmy z za morza przywieźli króla, memorandum facinus²⁸⁸⁵ do rąk ludzkich podaję, które Bogu naprzód, a potem sprawnym hetmanom, na ostatek rycerstwu swemu winna przyznać Korona nasza i cokolwiek tam gloriae partum²⁸⁸⁶; królowi to, co omissum²⁸⁸⁷, kiedy ze stem tysięcy inkludując pospolite ruszenie siedział deses²⁸⁸⁸ we Lwowie, choć mu pod nos Tatarowie na Podolu kurzyli; quantum praestitisset²⁸⁸⁹, gdyby był na przemorzone, zniewczasone i już zwątpiałe pogaństwo przybył do swoich, historia nauczy. Władysław jako wszedł w obóz, tak z łóżka nie wstał i razu, podobien owemu królowi, co go Węgrzy z sobą na wojnę w kolebce wozili. Domowych z Kozaki i z Tatary hałasów wspominać szkoda, za szwedzkie się wstydzić potrzeba. Węgrowie i Moskwa trochę nas ozdobią i to, kto uważy smoleńskie trzyletnie oblężenie, jako wiele okazyj rerum bene gerendarum²⁸⁹⁰ zgubiło, nie masz się z czego chlubić, nie masz dla Boga, bo tandem succubuimus²⁸⁹¹ i nie tylko Smoleńsk nazad, ale Kijów, Pereasław i inszych niemało powiatów z całym nam odebrali Zadnieprzem, za to, żeśmy palili księgi owe Twardowskiego, o ich ekspedycjach napisane.

Nie wspomnię tu poborów dwuset, podymnych, łanowych, rogowych, pogłównych podatków, którymiśmy do żywego prawie ubóstwo złupili, które summo cum opprobrio gentis nostrae²⁸⁹² pastwiąc się nad nami, po dworach i wsiach szlacheckich jeżdżący, wolności polskiej urągający Niemcy extorquebant²⁸⁹³. Nie wspomnię pospolitych ruszenia, które tak już były spowszedniały, że nam jako na pańskie za leda huczkiem tatarskim w Ukrainie rozkazowano, i mogliśmy tak quaerulari²⁸⁹⁴, jako niegdy Macedoni przed swoim Aleksandrem:

Jam respice canos,

Invalidasque manus et inanes cerne lacertos!

Usus abit vitae, bellis consumpsimus aevum,

Ad mortem dimitte senes!²⁸⁹⁵

Nie wspomnię konwokacyj, sejmów, związków, konfederacyj, po kilkakroć na każdy rok, sejmików co miesiąc, rozbieżenia się stanów koronnych po świecie, jakie było niekiedy za Tamerlana pod czas Pudyka, domowych zaś krzywd, przesądzania, uciskania jednych drugich, zdrad, perduellium²⁸⁹⁶, którzy z posłów naszych stawali się nam nieprzyjacioły, i inszych cudów, które wyliczając osobne by potrzeba napisać księgi; będą jednak tacy, których hic labor juvabit²⁸⁹⁷. Teraz kiedy male cohaerens corpori suo caput²⁸⁹⁸, król Kazimierz (któremu nunquam respondebat fortuna, semper opinio, quamvis poenituisset, audere libebat²⁸⁹⁹), obieżawszy wszytkie stopnie żywota ludzkiego, a nikędy nie zagrzawszy miejsca, renunciavit²⁹⁰⁰ i koronie naszej i tandem viso funere suo intelliget se mortuum esse, quid tunc homines timuerint, quae senatus trepidatio, quae populi confusio, quis regni metus, in quam ardo saliitis et exitii fuerimus confmio, neque mihi scribere vacat, neque si vacaret, possem²⁹⁰¹; świadczą związki, konfederacje, przysięgi, którymiśmy się na wszytkie przeciwności uzbroili, żebyśmy commune periculum Concordia propulsare²⁹⁰² mogli, a jako żółw nie dba na muchy, w swojej zawarły skorupie, takąśmy się i my byli wzajemną zasklepili zgodą, żeśmy się ab extra²⁹⁰³ od wszelakich impetycyj spodziewali immunitatem²⁹⁰⁴; aż vallus vitem decepit²⁹⁰⁵, aż oniż sami, którzy hunc nexum, hanc copulam²⁹⁰⁶ kleili, widząc, że tarda sunt quae in commune consuluntur; privatam gratiam statim mereare, statim recipias²⁹⁰⁷, wypadli nam z tego sklepienia, pejerarunt²⁹⁰⁸ i Bogu, i ludziom nie strzymali wiary. Zabrawszy od różnych konkurentów na swoje i nasze kreski, nundinabantur libertatem nostram²⁹⁰⁹, jedni Niemcom, drudzy Francuzom, winem zaswojone obiecując afekty szlacheckie: czego się cum irrisu²⁹¹⁰ napatrzyli cudzoziemcy, i przyznali, że nie u nich tylko panuje w sercach łakomstwo. O regnum venale, et si emptorem invenerit, brevi periturum²⁹¹¹, jako niekiedy o Rzymie mówił Jugurta! Napatrzyliśmy się i my a longe, cum irreparabili stanu szlacheckiego labe²⁹¹², kiedy jako złodzieje w targ uwijali się oni dopiero zelanci, którzy tak barzo promovebant²⁹¹³ jurament konfederacji dominum cum auro accipere parati, prostituendo venalem eloquentiam, in alto libertatis Polonae piraticam exercentes. Auri sacra fames, quo non mortalia pectora cogis²⁹¹⁴! Ale chociażci sero molunt deorum molae²⁹¹⁵, doczekamy się przecie, że tych akcypitrów²⁹¹⁶, którzy dla pieniędzy wszytko susque deque²⁹¹⁷ poczytają, dogoni sprawiedliwa pomsta boża, nasycą się tak barzo pragnionego złota, i jużby się była bez pochyby ta compages frustatim²⁹¹⁸ roztrzęsła, kiedy by nowy Atlas non suffecisset oneri brachia tanto²⁹¹⁹, że kiedyśmy jam jam labentis cum libertate Regni Poloni²⁹²⁰ bali się ruiny, ani się zachwiało oboje.

Bo nieskończonej dobroci Bóg, którego to dzieło ustawające rady i zmysły ludzkie swoją sekundować siłą, któremu nie nowina nie z książęcego jako u nas domu, ale z pasterskiego królów wysadzać szałaszu: takim się Izrael w Saulu i w Dawidzie, z których tamten osły, ten owce u ojca swojego pasał; takim Cyncynnatem Rzymianie, o którym historyk: adeste qui omnia humana prae diuitiis spernitis, neque honori magno locum, neque virtuti putatis, nisi ut effuse affluant opes: spes unica populi Romani Cincinnatus, trans Tiberim quatuor jugerum colebat agellum, ibi a legatis seu fossam fodiens, seu cum araret, salute data redditaque invicem, rogatus, ut togatus senatus mandata audiret; admiratus, togam proferre e tugurio uxorem Raciliam iubet, qua simul absterso pulvere et sudore, togatus, dictator a gratulantibus consalutatur et in urbem vacatur²⁹²¹; takim i naszy przodkowie w Przemysławie, w Leszku wtórym i w Piaście się szczycili. Saepe paupertas virtus fuit, in hac majores nostros apud aratra ipsa, mirantes decora sua, circumstetere lictores²⁹²²

Bóg, mówię, suffecit tanto oneri caput²⁹²³, Króla pana naszego, pod którego ramiony post tot tantasque procellas²⁹²⁴ weselszej wyglądamy konstelacji, zwłaszcza kiedy już zaszedł niepogodny sierpień, który swoje pognoił snopy²⁹²⁵, a wrzesień nam szczęśliwej novae spes sementis, jugo scandit roseo medii fastigia coeli²⁹²⁶, niosąc znak, w obróconych na zachodnie antypody rogach praesentissimi solis²⁹²⁷. Jużci doma primores suorum consultare jubet: Annis, bellisque verendi, crinigeri sedere patres²⁹²⁸. Już w polu Mavortia signa rubescunt, Floribus et subitis animantur frondibus hastae²⁹²⁹.

Król tylko nad królmi i wieczny wszytkich rzeczy Sator protegat hunc statum, hanc pacem custodiat, a principi nostro, longissima statione mortali fundo (cum parente et conjuge carissima una, quas ut aeterna sociavit prudentia thoro, non separabit Olympo: quarum potentiam sentiet nemo, nisi aut periculo leuatus, aut honore elatus), destinet successores quam serissimos²⁹³⁰ Takowym votum²⁹³¹ moje zamknąwszy sygnetem, znowu do WMMPana, od którego mnie occurrens calamo²⁹³² dotąd odwodzi materia, z moim powracam prezentem:

Tobie, mój drogi synu, daruję te karty:

Księgi miłe piśmiennym; myśliwemu charty;

W minucyjach²⁹³³ gospodarz; gach²⁹³⁴ się kocha w piórku;

Ksiądz w krzyżu; zeszły²⁹³⁵ starzec w struganym kosturku;

Strzelec lubi rucznicę²⁹³⁶; znać po kości gracza;

Żołnierza broń i wojna, cny Lipski, wyznacza.

Wszytko to miał Ulisses w swym kramie nieznany,

Gdy szukał Achillesa do wojny z Trojany,

I poznał go po łuku, choć w panieńskiej weście²⁹³⁷:

Bo zwierciadła i wstęgi należą niewieście.

Więc i ty, coć sarmacka Melpomene niesie

Przez me ręce, chciej przyjąć, polski Achillesie!

Wielkość domu twojego, który wierzchem siąga

Hemu niedostępnego, ta po mnie wyciąga

I twoje własne w miłej ojczyźnie zasługi:

Boś pewnie nie zamącił naszej spólnej strugi,

Którąśmy długim pasmem, jako bieży z góry,

Jeszcze kiedy rozmierzał Lech tę ziemię sznury,

Kiedy Krakus, gdzie smocy żywo ludzi jedli,

Miasto swoje stołeczne zakładał, osiedli

Przy tej ścienie, gdzie nieba ostre Tatry bodą,

Gdzie nas winną Lyaeus²⁹³⁸ podsyca jagodą.

Stąd jako orzeł z gniazda, koń Trojański z brzucha,

Odważne kawalery (nie ujźrysz piecucha),

Wysadza na theatrum koronnego świata,

A sława nieśmiertelna pod słońce wylata.

Tuć dawne Lipie leży, tu Laskowa w boku,

Tu Rupnów i Stadniki od tego Poloku

Cugiem idą; tu Wiśnicz sławnych niegdy Kmitów,

Skąd dom zawisł Potockich także Sreniawitów.

Mstów i Przyłęk tu leżą. . . . . .

Po ścianach malowane po[wietrzniki]. . . . . .

O jakoż ziemskich rzeczy. . . . . .

Prezentują starzałej dru. . . . . .²⁹³⁹

Tu wzgardzony Lubomierz: bo że się go liszą²⁹⁴⁰,

Hrabie się z Jarosławia i z Wiśnicza piszą.

Tym-ci traktem, na którym widzim i Pisary,

Kilkaset rodowitych domów szlachty staréj

Aż do Śląska się ciągnie, Kraków w ręce prawéj

Minąwszy; wszytkie herbem szczycąc się Śreniawy

I choć się dzisia w różne dziedzictwa rozsuły²⁹⁴¹,

Zbywszy panów, dawne swe wsi dzierżą tytuły.

Miłość twoja przeciwko rodzicom²⁹⁴² swej żony

I we mnie budzi afekt chęci nieskończonéj,

Którym ci tę ofiarę — nie prę się²⁹⁴³, że chuda —

Pałę na znak wzajemnej miłości feuda²⁹⁴⁴.

Tu by mi wszytkich polskich królów kalalogi

Zliczyć trzeba od Lecha, który pierwszy progi

Sarmackie opanował, i ich wszytkie dzieła:

Jako suta²⁹⁴⁵ Krakowa z Wandziną mogiła;

Skoro gacha, co do niej zbrojno dziewosłębi²⁹⁴⁶,

Skarze, odważnie w Wiślnej utopi się głębi.

Sześciu Leszków przebieżeć, piąci Bolesławów,

Dwu Popielów, Przemysła i trzech Mieczysławów,

Dwu z Piastem Semowitów, Wacława z Ludwikiem,

Czterech Kazimierzów, trzech Zygmuntów z Henrykiem

I Władysławów czterech, z którymi do sfory

Aleksander, Jan Olbracht i Stefan Batory.

Wszytkie by mi potrzeba okazje zliczyć,

Gdzie się zdało polskiemu Marsowi graniczyć,

Którego i dziś jeszcze pokazują stopy

Na wschód słońca, gdzie koniec pięknej Europy;

Na zachód, kędy jego dzielnością uparci

Krucygerzy²⁹⁴⁷ na wieki i z imieniem starci;

Na południe Psie-pola, którym Krzywousty

Bolesław z trupów sprawił niemieckich zapusty.

Na północy, gdzie Moskwę wskroś żelazem gołem

Przeszedszy, nie oparł się aż pod Archangiołem!

Gdzie się kolwiek obrócił i szablą, i kulą,

Wszędy przezwiskiem polskim matki dzieci tulą.

Wszędy tam cni przodkowie twoi byli z Lipia;

Abowiem okazyji nigdy nie zasypia

Serce sławy pragnące; gdziekolwiek się wrota

Otworzą, wrodzona je prowadzi ochota.

Onić już swych krwawych prac, po chwalebnej śmierci,

W niebieskim skarbie liczą wysłużone czwierci²⁹⁴⁸,

I tam razów dla miłej podjętych ojczyzny

Przed wodzem wojsk angielskich²⁹⁴⁹ prezentują blizny;

Z którym we czci żywotem nieśmiertelnym żyją,

Ssąc nektar i nad słodki cukier ambrozyją;

Przeto się ich z mizernej gąski nie śmie tykać

Piórko, nie śmie się wyżej ku słońcu pomykać,

Wiedząc, że mu nad ogień nic nie szkodzi bardziéj,

Czego przykład Ikarus, gdy ojcowską wzgardzi

Przestrogą, klejonymi gdy śmiałkuje pióry,

Ogorzał²⁹⁵⁰ i spadł w morze Ikaryjskie z góry.

Dziad twój, którego imię i wizerunk żywy

W swej osobie piastujesz, o Janie szczęśliwy!

Jakie czynił odwagi i tu jakie po nim

Syn jego, a kochany ociec twój Hieronim,

Nie zamilczy ich muza swoją pieśnią, ani

Dokąd stoi świat niski, będą zapomniani;

Gdyż sława bohatyrska z ich czystymi ciały

W grobie się nie zawarła: będą wiekowały

Ich szczęśliwe urobki, póki rzeki w morze

Płyną, póki człek ziemię dla żywiołu²⁹⁵¹ orze,

Póki zima za latem, noc za dniem w kolei,

Póty ich stawać będzie w piersiach ludzkich dziei.

Będą je sobie późni przez ręce prawnucy

Podawać, psi zazdrością spasą się i krucy,

Nie oschną jej z gorzkich łez już wygniłe ślepie,

Blada jako mokły śledź, sucha, równa szczepie;

Bo jej odrastające sęp z Awernu²⁹⁵² płuca

W nieszczerym ścierwie targa i na dwór wyrzuca.

W takiej męce Tityus do skały przykuty.

Przebóg, dosyć ma zazdrość, zazdroszcząc pokuty!

Niezwykłym to uraża ludzkie uszy echem,

Żeby grzech był pokutą, a pokuta grzechem;

Niechże się tam już sama żwa²⁹⁵³, je, kłuje, kąsa,

Niech szczerą ssie truciznę z odartego wąsa.

Ale twojego domu starożyta cnota

Jako się mur miedziany drewnianego młota,

Ognia złoto prawdziwe, skała wiatru boi,

Lew psa, much zasklepiony żółw w skorupie swojéj,

Tak dba i ta na zazdrość: chociaż za nią cwałem

Stopa w stopę, jako cień, suwa się za ciałem

I rychlej kieł w swych piersiach jadowity zroni,

Niż zaszkodzi, chociaż ją do upaści goni.

Czas, który i na świecie i po śmierci płaci,

Odkryje wszytkich rzeczy ukryte postaci.

Kiedyż tedyż i z grobu, jeśli nie w żywocie,

Skrzywdzonej od zazdrości tryumfować cnocie,

Która chociaż na ziemi przegra (bo tym władnie

Fortuna), przecie zazdrość na koniec upadnie;

A. w ostatku do nieba rekurs²⁹⁵⁴, gdzie przed sędziem

Mądrym więcej fortunie kłaniać się nie będziem.

Tam bez farby przyznają, co należy komu,

Kto pochwały, kto godzien za swe złości sromu.

Pełno przykładów, że tych, którzy dobrym szkodzą,

Psi złe kości ze ścierwu na koniec ogłodzą²⁹⁵⁵.

I onych faworytów, którzy pańskie uszy

Posiedli, wlókł za nogi kat koło ratuszy.

Na cóż tu Plaucyjanów, Sejanów i owych

Wspominać Eutropich Arkadyjuszowych,

Wiecznej świata zarazy? I są, i bywali

W naszej Polszcze, co nad się cnotliwszych psowali,

Których mi się dla synów wymieniać nie godzi,

Choć ci nigdy sokoła sowa nie urodzi!

Na cóż mi, z drugą stronę, wyliczać tu starych

Kamillów, Scypionów, Narsetów, Belzarych,

Którzy, acz się zazdrości żyjąc nie oparli,

Wżdy²⁹⁵⁶ ich imię wiekuje²⁹⁵⁷, choć dawno pomarli.

Przebóg: jeśli na wszytkie świata strony cztery,

Tedy w Polszcze o takie nie trudno martery²⁹⁵⁸!

Skorośmy też przejęli coś Machiawela²⁹⁵⁹.

Że jednego na przykład wymienię z tak wiela:

Ojca pana naszego, po którego zgonie²⁹⁶⁰

Posadził Bóg na złotym jego syna tronie.

Piękna cnoty zapłata, z ciężkim oczu bólem

Zazdrości: ociec — w niebie, syn — na ziemi królem!

Tak, tak myto cnotliwych z przydatkiem poścignie,

A zły się jako w chmurze błyskawica mignie!

Więc, mój drogi starosto, mając w przedzie dziady,

Gdyśmy na ten wiek padli, gdzie serce przykłady

Stwierdzać trzeba do cnoty, mając w herbie Strzemię,

Stój w nim i wytrzymaj złej inwidyi²⁹⁶¹ brzemię.

Masz trzech stryjów abrysy²⁹⁶²: Marsem także i ci

A rycerską w ojczyźnie cnotą znamienici.

Ta jedna w Polszcze płaci, bo wszyscy trzej razem

Dali się w polu z baszą obaczyć Abazem²⁹⁶³.

Widział ich twardy Smoleńsk²⁹⁶⁴, gdy pod jego mury

Gęste bojar²⁹⁶⁵ moskiewskich rozbijali chmury.

Z których Andrzej, niezwykłej młodzieniec urody,

W samym szańcu moskiewskim dostał Wsiewołody,

Chłopa rzekłbyś, że obrzym, że wstał z martwych znowu

Polifem; wielce był król z takiego obłowu

Wesołym; już Szehiny, już gardzi Prozory,

Kiedy widzi tak mężne w swym wojsku Hektory;

Bo ledwie nie w godzinę, drugi Lipski Jerzy

Moskiewską mu pod nogi chorągiew rozszerzy,

A że łba przy niej kornet²⁹⁶⁶ zbył, świadczyło drzewce

W rumianej uszargane z tuleją²⁹⁶⁷ polewce.

Lecz to jeszcze nie za nas i ci to niech piszą,

Którzy z grobów sarmackich bohatyrów krzészą,

A sławę nieśmiertelną przez swoje papiéry

Dają światu, dźwięki jej mieszając w zefiry.

Tu mi Jerzego znowu, lecz nie z takim gustem,

Wspomnieć, łzą napoiwszy a nie inkaustem²⁹⁶⁸

Smutne pióro, przychodzi. Twój-to był stryjeczny,

Znać, że się Lipskim rodził, tak mężny, tak grzeczny!

Widział go wódz, widziało wojsko, widział i ja,

Gdy się spolna nad nami chorągiew rozwija;

Kiedy w śmierci trwalszego szukając żywota,

Gdziekolwiek szczęście do niej otworzyło wrota,

Żywym sercem rycerskim — bo pewnie nie musem —

Jako on Kokles rzymski z mężnym Kurcyjusem,

Z których tamten do Tybru, ten w pełną trucizny

Przepaść skoczył odważnie, dla miłej ojczyzny;

Jako trzech Decyjusów: dziad z wnukiem i z synem;

Z Scewolą, który rękę spalił przed kominem —

Z tymi i których tylko dawne liczą wieki,

Lubo drzewcem kozackie rozrywać pasieki²⁹⁶⁹,

Lubo miasta szturmem brać, lubo ich ostrowy²⁹⁷⁰,

Do wszytkiego ochoczy, na wszytko gotowy;

Dopieroż jeśli dala okazyja pole,

Nie tak mleko wężowi, nie tak miód mił pczole,

Nie tak upatrzonego chciwy łowiec kota²⁹⁷¹

Lubi, jaka w nim była do harców ochota.

Komu dostać języka śród ordy, śród kosza,

Co mu kraść przyznawała ćwiczona Wołosza.

Jemu tylo z natury serce dało męstwa,

Że go żadna pogaństwa nie straszyła gęstwa!

Ze jako głodny orzeł między dropie wpada,

Grzywacza²⁹⁷² bierze jastrząb z największego stada,

Ksiądz bezpiecznie brakuje w polu cudze kopy,

Tak on brał z ich szeregów podobniejsze chłopy!

Świadczy Zbaraż, wieczysta cnoty polskiej próba,

Gdzie han krymski z Chmielnickim sprzysiągszy się oba

Niezliczonym garść naszych zastępem osuli²⁹⁷³,

Że z nieba tylko pomoc w takiej cieśni czuli,

Skąd im Bóg (bo prze zazdrość u króla kredytu

Nie miał) Wiśniowieckiego posłał dla zaszczytu²⁹⁷⁴.

Ten sam wojsku świat widzieć, ten dał we złe razy

Tak sromotnej ojczyźnie uchronić się zmazy;

Gdy rozpaczą i głodem na poły pomarli,

W tym jednym żyli i w tym jednym się oparli.

Niech się Sagunt nie równa i Ostenda z swojém

Oblężeniem, bo to met²⁹⁷⁵ da pewnie oboim;

Tej morze, tamtego mur wyniesiony z cegły

Bronił; a naszych trzykroć sto tysięcy zbiegły

W szczerym polu dziesiątek, aże Bóg złe rady

Zawstydziwszy, sam wystąpił między one zwady.

Tam się Lipski wyznaczył sercem prawie żywym,

Z bliska szablą, z daleka, kiedy łukiem krzywym

Gdzie tylko lub kozaka lub ordyńca zoczył,

Hustem²⁹⁷⁶ nieprzyjacielską posokę wytoczył,

I sam razów poczciwych ukazował piątna,

Czego mu zazdrość ująć nie może pokątna.

Batów²⁹⁷⁷ go zjadł nieszczęsny, kędy bez przykładu

Do tak wściekłego przyszedł nieprzyjaciel jadu:

Nie z konia, nie przy broni, nie w bitwie, nie w szyku,

Ale więźniów niestotyż naszych rzezał w łyku!

O! jako krwie szlachetnej lało się tam wiele,

Że jej zażył Nuradyn na miejscu kąpiele,

Wziąwszy od Chmielnickiego sowite okupy,

Po brzuch konia ubroczył, tratujący trupy.

Tam kwiat wojska naszego ginie i z hetmany,

Jako od Hannibala Rzymianie pod Kanny,

Zgoła z kilku tysięcy kilkadziesiąt — i to

Siła-m rzekł — uszło przecie, których nie pobito.

Mógł ci i on ujść z tymi, lecz wolał mogiły

Podnieść, niżli poganom pokazować tyły!

O nierządzie szkarady! O niesprawo sroga!

Którą że dotąd stoim, bać się też dla Boga!

Byśmy nią nie zginęli, jako stara pieje

Przypowieść, z czego się świat nie od rzeczy śmieje.

Żyje Andrzej, brat jego²⁹⁷⁸, który tej rubieży²⁹⁷⁹

Szczęściem uszedł: bo gdy to, co matce należy

Od cnotliwego syna, oddamy jej w długu,

Wracamy się ziemianie do onego pługu,

Przy którym jest też miejsce poczciwszej zabawce,

Przyszłym czasom swej sławy gotować poprawce.

Aleć by mi tu pierwej papieru nie stało,

By się wszytkich żołnierzów z domu twego miało

Wyliczać, którzy i dziś trybem wielkich przodków

Robiąc na dobre imię, nie zbierają podków,

Dosyć mają zasłużyć, a głosem swobodnym,

Gdy drudzy biorą, wyrzec: i jam tego godnym!

Co dotąd przed dobrtmi chwytali legarci²⁹⁸⁰,

Leda kondys²⁹⁸¹ ci porwie, gdy obrócą charci

Wiem ja, że nie bez wstydu z strony to obojej

Tak w oczy chwalić, jako słuchać chwały swojej,

Aleć mnie miłość moja, ciebie niech odwstydzi

Prawda; gdyć to przyznaję, co świat w tobie widzi;

Chyba jeśli kto ślepy albo będzie głuchy

Lub domator: bo świata odsądzam piecuchy

Komu oczy cebulą zazdrość opaskudzi,

Słońca widzieć nie może, a ma widzieć ludzi?

Skoro z cieniów domowych wyszedłeś, najpierwéj

Udałeś się do dworu sarmackiej Minerwy,

Która, już to w Koronie wiek dochodzi trzeci,

Jako piersiami karmi swych patronów dzieci.

Gdzie kto się czemu święci, w takiej też doktrynie

Ćwiczy: szlachcic, byle się przedać po łacinie

Nie dał, byle rozumiał w kościele i w grodzie,

(Krzywda — cudzym językiem w swym mówić narodzie),

Byle umiał Tacyta zażyć z Cyceronem,

A Seneki do tego, dosyć jest uczonym.

Twa, Jagiełło, pamiątka, tyś w mieście stołecznym

Państw Lechowych ją stwierdził przywilejem wiecznym

Twój pegaz na Wawelu ten stok²⁹⁸², który płynie

Na wszytek siódmy tryjon²⁹⁸³ — gdzie polskie boginie

Z Apollinem mieszkają — swym kopytem kował,

I będzie z Helikońskim jednako wiekował.

Gdzie niedługo mieszkawrszy — na szczęściu w tej mierze

Należy; więcej za rok u tych dziewek bierze

Niżli za dziesięć drugi (nie kochają muzy

Takiego, co zmysł tępy i rozum ma guzy²⁹⁸⁴) —

Wyszedłeś i kochanych rodziców za nogi

Obłapiasz, którym żaden koszt nie był tak drogi,

Żebyś nim świat zwiedziwszy płynął i za morze,

A potem na królewskim zabawił się dworze.

Mierział²⁹⁸⁵ cię dwór natenczas i nie bez przyczyny,

Pełen włoskiej, hiszpańskiej, niemieckiej faryny²⁹⁸⁶,

Zazdrości, ambicyi: a za rządem czepców

Najobfitsze jest żniwo płotków i pochlebców.

Do wojska cię Mars ciągnie, jako knieja zwierza,

Chocieś wzrostem i laty nie doszedł żołnierza,

Koń cię woła chodziwy²⁹⁸⁷ i tarcz kuta w Lemnie.

Wsiadaj! Bo jako Tetys²⁹⁸⁸ wymyśla daremnie

Z Achillesem, zaniosszy małego we śpiączki

Do Chirona, uchodząc trojańskiej mierziączki²⁹⁸⁹;

Już go w Styksie, nieboga, już w Kocycie kąpie

Dla rany, już go stroi w białogłowskie strząpie²⁹⁹⁰;

Darmo: bo kto do czego z natury się bierze,

Pewnie się nie zatai ani w fraucymerze²⁹⁹¹.

Tak i ciebie, Janie mój! drogiej rodzicielki

Scedzone do ostatniej smutne łzy kropelki

Nie strzymają: że skoroć Bellona potuszy²⁹⁹²,

Jako orzeł, choć jeszcze nie dobrze zasuszy²⁹⁹³,

Lekkim ufa Eurom²⁹⁹⁴ i z gniazda się puszcza,

Kiedy go bystra młodość do łowu poduszcza.

Tameś szedł²⁹⁹⁵, kędy na kieł wziąwszy Rusin gruby²⁹⁹⁶,

Zniosszy naszych kilkakroć, do tej przyszedł chluby,

Że się księstwem oderznąć od Korony śmiele

Odważył, panów miawszy za nieprzyjaciele;

Kędy chłop nałożony cepom, pługu, bronie,

Zwątpiwszy za niecnoty swoje o pardonie²⁹⁹⁷,

Do tej przyszedł rozpaczy, woli, niźli robić

Pługiem albo cepami, dać się śmierci dobić!

Najgorsza z takim wojna, który za swe zbrodnie

Żyć nie może, bić może: takiemu śmierć słodnie,

Taki na cudzy żywot tym bezpieczniej jedzie,

Gdy się przy swym jako kot opiera na ledzie²⁹⁹⁸.

Dobrześ, zacny starosto, rodzicom swym wróżył:

Boś się tam stokroć więcej królowi przysłużył

A ojczyźnie tysiąckroć, niż bawiąc się dworem;

Coć z wieczną sławą, z wiecznym przyznawał honorem,

On Potocki, szedziwem ozdobiony latem²⁹⁹⁹,

Przed panem męstwo twoje chwaląc i senatem.

Dopieroż kiedy nowa ze Szwecyi burza

Wszytkę nasze Koronę w odmęcie ponurza:

Kraków wzięty; Kazimierz pomknął gdzieś ku Śląsku;

I wojsko i hetmani w spólnym obowiązku

Dają się Gustawowi, tak srogim hałasem

Przestraszeni; poczty swe piszą przed Duglasem³⁰⁰⁰;

Zatkajcież teraz psiną³⁰⁰¹ poradnicy ucho,

Coście wtenczas nosili za Szwedkami rucho³⁰⁰²!

Dzisieście najgrzeczniejszy i pierwszy do misy,

A przed łaty łupiono z skóry takie lisy! —

Kiedy mówię Kozacy, Orda, Moskwa, Szwedzi,

Multan, Węgrzyn, Wołoszyn, wszytko się to scedzi,

Właśnie jakby na zmowie, do Polski niebogi,

Krwią naszą zalewając wzniecone pożogi:

Wtenczas cię było widzieć, gdyś w rozruchy one

Z bracią swą zatrzymywał rzeczy już zgubione,

I będąc w ośminastem wieku swego lecie,

Piastowałeś w tak ludnym buzdygan³⁰⁰³ powiecie.

Po te, po te, że sami pochwalim się, kresy

Wszytkich szwedzkich tryumfów stanęły progresy.

Skoro Forgiel spadł z Sącza, jako z wiersze³⁰⁰⁴ żaba,

Już się on nie śmie kusić, już go nie nagaba:

Obmierzło mu Podgórze, gdzie pierwszymi między

Dał się cny Lipski poznać sowicie tej nędzy.

O jako wiele razy w twoich cię wsiach macał!

Jak wiele razy głowę twą złotem przepłacał!

Na wszytkie twe popasy, na wszytkie noclegi,

Wyprawował po tobie nieznajome szpiegi!

Dał Bóg, że przeoczywszy one wszytkie sidła,

Rzezałeś ich jakoby na ofiarę bydła.

Co stary słysząc tatuś znowu się odmładzał,

Jakoby go na konia tureckiego wsadzał,

Jakoby mu Bóg wieku z przeszłych lat przylewał,

Gdy w synu widzi serce, które i on miewał.

Tak zgrzybiały Pryjamus w sławnej wojnie onéj

Widząc mężne Hektory, bitne Sarpedony,

Marsowate Troile, waleczne Deifeby,

Ciężkich łupy greckimi wracając z potrzeby³⁰⁰⁵,

Karmił serce pociechą cały lat dziesiątek;

Aleć się minął z końcem niestotyż początek!

Kto by był rzekł, mój zacny starosto, w tym czasie,

Kiedy wojną gorzała w straszliwym hałasie,

Kiedy byś w niej wolnego nie namacał kąta,

Że się z tak złych terminów Korona wypląta?

Wziął Rusin Ukrainę, Tatarzyn się weprze

W Podole, Moskwa w całą Litwę i Zadnieprze;

Węgrzyna nam w Podgórze wrzuciły pokusy³⁰⁰⁶;

Zażął³⁰⁰⁷ Szwed Wielkąpolskę, Brandeburczyk Prusy;

Niemiec przypadł do ziemie, jako wilk na jagnię;

Już mu się blejwas³⁰⁰⁸ przejadł, pewnie soli pragnie;

Jakoż miało-li by przyść do tej szarpaniny,

Woli to zjeść z onym psem, co ma porwać iny.

Pełne były Polaków Węgry, Śląska, Spisze;

Drudzy ledwo się w dziury nie grzebali mysze.

Nie ujżrałeś granduków³⁰⁰⁹, nie uświadczył hrabi;

Drobiaszczek tylko serce a cnota ochabi³⁰¹⁰,

Którzy żadnych nie mając droższych depozytów,

Te dla miłej ojczyzny odważą zaszczytów³⁰¹¹.

Łaska Boga naszego i wszech rzeczy sprawce

Na tej nas przez dwie lecie potrzymawszy ławce,

Wykurzy ten gad z Polski i za taką chłostą

Da, że się nasze członki w jedno ciało zrostą³⁰¹²:

Bo musi z poczciwością każdy wrócić cudze.

Ty bywszy na braterskiej przez ten czas usłudze,

Skoro Kraków odbierzem a wojna przecichnie,

Skoro duszą Rakocy z szwedzkim królem kichnie³⁰¹³,

Bieżałeś w Ukrainę, kędy Mars zapraszał

Do roboty, gdzie Moskwę z buntowniki płaszał.

Tamtać ma za swe, chociaż z naszą szkodą, a ci

Dotąd się przetwarzają w rozliczne postaci:

To na dół, to do góry, w prawo, w lewo kręcą;

W jarzmo nie chcą; bo gdy się wróble w proso wnęcą,

Niech gwiżdże, niechaj ciska, niech stawia straszydła

Gospodarz, przecie oślep polecą do żydła³⁰¹⁴.

I ci przez lat dwadzieścia zakusiwszy lubéj

Wolności, nie zaraz się dadzą wprawić w kluby³⁰¹⁵.

Nie stoi Ukraina wszytka części setnej,

Có się dla niej krwie polskiej wylało szlachetnej.

Taką miał Rzym Kartagę (i póki jej z gruntu

Nie wyrżnął, co rok krwią swą przypłacił ich buntu).

I Żydzi Filistynów, jako wesz w kołnierzu,

Jako bicz: jeśli kiedy przeciwko przymierzu

Wystąpili boskiemu, brali nim po grzbiecie

A nam Ruś nie da siedzieć w pokoju na świecie

I czekać tylko, jeśli pozwolą niebiosy,

Rychło nam ten mól³⁰¹⁶ Turka przywabi na włosy.

Już nie ma co brać orda jeśli chce obłowu,

Musi siągać, jakoż też siąga aż ku Lwowu.

Tameś znowu lat kilka, mój kochany Janie,

Strawił, dokąd łaskawej zdało się Junonie³⁰¹⁷,

W trwalszy cię włożyć zakon³⁰¹⁸, który Bóg sam w raju

Pisał pierwszym rodzicom ludzkiego rodzaju.

Jużeś się też krwie nalał, jużeś zemścił braci

Rycersko, w tamtej świata zgubionych połaci;

Jużeś wieku ubliżył, już nadtyrał zdrowia,

Krzepło³⁰¹⁹ jedząc, sypiając dotąd bez wezgłowia.

Czas by zdjąć twardy kirys i gięte kolczugi³⁰²⁰,

Dosyć w sagu³⁰²¹, już by też w todze swe posługi

Drogiej czynić ojczyźnie: i nie byłeś sprzeczny,

Aleś szedł, kędy cię los prowadził przedwieczny.

Nie przetoś się odmienił: nie zaraz od boku

Broń ci wzięła Dianna, bo nie wyszło roku,

Gdyś znowu z rozkazania szlachty braciej swojéj

Wziął chorągiew i służbę przypowiedział zbroi,

Którą już kilkanaście — o jak prędko lecą —

Lat piastujesz z zupełną wszytkich kontentecą³⁰²².

Szczerość, prawda a ludzkość do miłości stopnie;

Frantostwem³⁰²³ niedługo trwa, jeśli jej kto dopnie.

Niechaj uwija słowa i w koncept się sadzi,

Znamy ziółko pokrzywkę: piękna, ale zdradzi.

Lecz co dobre, to rzadkie; jeśli wierzyć chcecie,

Nic rzadszego nad człeka szczerego na świecie,

Co w przyjaźni statkuje, ani stawia w karty

Wiary swej; nieprzyjaciel komu, wtąż³⁰²⁴ otwarty;

Dołków nie kopie, ale staropolskim śladem

Cnotą swoją uróść chce, nie cudzym upadem.

Krotce mówiąc, co wiary przyjaźni, sumnienia

Nie wiąże do fortuny, która się odmienia,

Ani z chameleontem³⁰²⁵ jaką barwę zoczy,

W taką się w oka mgnieniu sukienkę obłoczy³⁰²⁶.

Nie tknęło ciebie złoto ani obietnice,

Co ludzi, jako szwiec but, wywraca na nice;

Nie zwabiły honory ani przywileje

I odęte solnymi górami nadzieje³⁰²⁷.

Czego że były przez się twoje godne cnoty,

Za toś nie chciał wolności przecyganiać złotéj,

Acz to kupca nalazło, który niechaj krasi

Swe zdrady, jak chce; kąsa pies, chociaż się łasi.

Bo gdzie pieniądz raz wiarę, gdzie raz cnotę złomie³⁰²⁸,

Już na wieki kaleką, już do śmierci chromie³⁰²⁹.

Komu raz psia mamona serce scudzołoży,

Nie wierz, choć się przysięga, klnie, płacze i boży!

Rychlej panna poścignie straconego wieńca,

Niż kredytu u ludzi taki obojeńca³⁰³⁰,

Chociaż gładką wymową swe fałsze przymuśnie.

Tobie nikt, cny starosto, oka nie zapluśnie.

Nigdyś braciej nie zdradzał, wspaniałymi duchy

Wszytko depcąc i złote pod cnotą łańcuchy.

Nie brałeś na ujęcie aniś swoim winem

Kupczył szlachtą; nie wiedział, choć z świętym Marcinem

Dlaczegoś płaszcz ten rzezał rodziców swych zbioru,

Jednym celem ludzkości a braciej faworu,

Któregoś z łaski bożej pełen, choć bez chluby

Nie mogła ambicyja w cię znaleźć skałuby³⁰³¹;

Chociaż cię z tym szukano, na cóż siła mówić?

W domuś miał, co drugiemu z pracą przyszło łowić.

Stąd cię posłem na sejmy, stąd z naszego koła

Funkcyja cię na sędztwo trybunalskie woła.

Niech Lublin i Warszawa tobie będą świadki,

Że im to śliższy stopień, tym człek na nim rzadki

Bez swego interesu i jakiej prywaty.

Trzebać cnoty na posły i na deputaty!

Pewnieć jej tu, chociaż się od zazdrości wściecze,

Język nieprzyjacielski nigdy nie uwlecze³⁰³².

Nie strzegłeś drzwi królewskich, nie wytykał głowy,

Wszytko będąc dla wziątku obiecać gotowy.

Nie zdradził województwa dla żadnej otuchy,

Anić też koło uszu świszczały obuchy:

Gdzie dobrych należyte w Proszowicach dzięki,

Zdrajców taka cześć czeka, takowe niewdzięki,

Którzy wszytko dla prywat zarzucą w pomietle³⁰³³.

A ona instrukcja w pleśni kędy zetle.

Więc w trybunale, kędyś naszym siedział sędzią ,

Żadne cię korrupcyje nie uniosły piędzią

Od świętej justycyi³⁰³⁴, a na miejscu oném

Radbyś był wszytkim oraz sędzią i patronem,

A zwłaszcza województwa tutecznego braci:

Bogdaj³⁰³⁵ tacy bywali zawsze deputaci!

Z jakim kosztem i z jakim wszytkich nas honorem,

Chociażeś żebrząc próżnym nie wytrząsał worem,

Nie wziąwszy i szeląga na to jako drudzy;

Przyznając to, co kuchnie pilnowali cudzéj,

Którzy cudzymi latać nawyknąwszy piórki,

Teraz swych dobrodziejów kąsają z jaszczurki.

Jeszczeż nie tu stanęła miłość braciej twojej,

Acz ci się nic krom dobrej sławy nie okroi:

Według świeżo w Koronie uchwalonej fozy³⁰³⁶,

Kiedy co ćwierć Marsowe nawiedzasz obozy,

Popisując żołnierzów, których do nas myto

Naznaczone, i wszytkim płacisz należyto.

Tam gdy inszych województw komisarze piszą,

Pewnie się w obóz i ty nie wewleczesz myszą,

Najpierwszej ziemie szafarz: coć z ozdobą naszą

Przyzna wojsko, że nie ślesz po bazarach z flaszą;

Nie patrzysz, gdzie się kurzy, gdzie mocno korzenią,

Rychło cię pośle hetman prosić na pieczenią.

Pod opończą³⁰³⁷ nie jadasz, lecz na sławę braci

Pełen twej cześci obóz: niech tak każdy traci!

Nie żebrzesz workowego. Jeśli żołnierzowi

Nie dasz, pewnie nie weźmiesz: niech się tak obłowi

Każdy na województwie! wszakeś jeszcze wioski

Nie kupił, przestawając w cnocie na ojcoskiej.

A kto w bratniej usłudze upatruje zysku,

Nie workowe, od rożna brałby i półmisku.

Bogdajżeś w niej długo żył, bogdaj ci ta cnota

Sprowadziła w zacny dom wszytkie twoje wota!

Niechaj cię Bóg, niechaj cię święta jego matka,

Której służysz, do dni twych piastuje ostatka!

Niechaj cię Pan ukocha; niechaj ci Ojczyzna

Krwawe prace, niech miłość przeciw sobie przyzna!

Bogdaj w sławie, na którąś od dzieciństwa robił,

I w braterskiej miłości, w którąś się sposobił,

Pełen wieku od późnej starości się zgarbił,

Zostawiwszy to, coś tu w ludzkich piersiach skarbił,

Synom synów swych: późne ujźrawszy plaskury³⁰³⁸,

Poszedł, gdzie idą z ziemie święte kreatury.

A zazdrość niech się w język kąsa jadowita,

Która serce zębami padalczymi chwyta.

Tegoć szczerze, bo ociec kochający życzy,

Co w tobie wszytko szczęście za swe własne liczy³⁰³⁹.

Przypisy:

1. hołdownik — lennik. [przypis edytorski]

2. hospodarstwo — księstwo (zazwyczaj mołdawskie lub wołoskie). [przypis edytorski]

3. bojar — szlachcic ruski, rosyjski lub wołoski. [przypis edytorski]

4. Mohiłowie — ród mołdawski, w XVI i XVII w. panujący w tym kraju przy wsparciu Polski; z rodu tego pochodził też metropolita kijowski, Piotr Mohyła, przez prawosławnych uznany za świętego. [przypis edytorski]

5. Osman II (1604–1622) — sułtan w latach 1618–1622, zginął w wyniku buntu janczarów, których prześladował, uważając ich za winnych klęski w wojnie z Polską. [przypis edytorski]

6. bitwa pod Cecorą — stoczona we wrześniu 1620 r., zakończyła się klęską wojsk polskich, a podczas odwrotu, po rozbiciu przez Turków taboru, zginął hetman Stanisław Żółkiewski. [przypis edytorski]

7. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]

8. janczarzy — wyborowa piechota turecka (pierwotnie gwardia przyboczna sułtana), formowana z dzieci chrześcijańskich, od młodego wieku przyuczanych do walki. [przypis edytorski]

9. tuszyć (daw.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]

10. nie dostawać (daw.) — brakować. [przypis edytorski]

11. Chodkiewicz, Jan Karol (1560–1621) — wybitny dowódca wojskowy, hetman wielki litewski od 1605. [przypis edytorski]

12. Radziwiłł, Krzysztof (1585–1640) — magnat, różnowierca, dowódca wojskowy; wspomniana obrona Inflant była jego pierwszą samodzielną misją. [przypis edytorski]

13. Sobieski, Jakub (1590–1646) — magnat, polityk, dowódca wojskowy i pamiętnikarz; Transakcya wojny chocimskiej w dużej mierze opera się na jego relacji. [przypis edytorski]

14. Borodawka, Jacko Nerodycz (zm. 1621) — hetman kozacki od 1619. [przypis edytorski]

15. Sahajdaczny, Jan, właśc. Konaszewicz-Sahajdaczny, Piotr (1570–1622) — hetman Kozaków regestrowych, brał udział w wielu wojnach po stronie polskiej, zmarł z ran po wyprawie chocimskiej. [przypis edytorski]

16. Betlen Gabor (1580-1629) — krótkotrwały król Węgier (1621–1622), przeciwnik Habsburgów i przywódca powstania przeciw nim. [przypis edytorski]

17. Ferdynand II Habsburg (1578–1637) — król Czech i Węgier, cesarz niemiecki od 1619. [przypis edytorski]

18. Gracjan — właśc. Kacper Grazziani, hospodar mołdawski, zm. 1620; w istocie był pochodzenia chorwackiego. [przypis edytorski]

19. Stefan Tomşa II — hospodar mołdawski w okresie 1611–1615 i 1621–1623. [przypis edytorski]

20. Raduł, właśc. Radu Mihnea (1586–1626) — hospodar mołdawski w latach 1616-1619 i 1623-1626, którą to władzę sprawował z ramienia Turcji na przemian z hospodarstwem wołoskim. [przypis edytorski]

21. Jassy — stolica Mołdawii, obecnie w Rumunii. [przypis edytorski]

22. mirza — tytuł szlachecki, książęcy bądź honorowy w krajach islamskich. [przypis edytorski]

23. Kantymir (zm. 1637) — polityk i dowódca tatarski, walczył przeciw Polakom m.in. pod Cecorą i pod Chocimiem. [przypis edytorski]

24. Samego przebiegu czterotygodniowych walk nie zamierzamy przedstawiać — Por. Józef Tretiak, Historia wojny chocimskiej, Kraków 1921 (Biblioteka historyczna krakowskiej sp. wyd.). [przypis edytorski]

25. wezyr — najważniejszy urzędnik dworu tureckiego, pośrednik w kontaktach między sułtanem a poddanymi. [przypis edytorski]

26. Ohrili Hüseyin Pasza — wezyr od marca do września 1621, z pochodzenia Albańczyk. [przypis edytorski]

27. Dilaver Pasza — wezyr w okresie od 17 września 1621 do 20 maja 1622, zginął wraz z Osmanem II w wyniku buntu janczarów. [przypis edytorski]

28. ajent — tu: przedstawiciel. [przypis edytorski]

29. podle (daw.) — obok. [przypis edytorski]

30. naumachia (z gr.) — bitwa morska (sic!). [przypis edytorski]

31. Te Deum (łac.) — początek psalmu „Ciebie, Boże, wysławiamy”, zwyczajowo śpiewanego w podzięce za zwycięstwo. [przypis edytorski]

32. Żadnego związku nie ma również kronika Wacława Potockiego z Osmanem Jana Gundulicia — Najsłynniejszemu utworowi najznakomitszego pieśniarza dubrownickiego (raguzyjskiego) należy się krótka wzmianka. Jan Gundulić (a. Gondola, 1589–1638) zamierzał jeszcze w r. 1620 przełożyć Jerozolimę Tassa i poświęcić ją Zygmuntowi III; porzucił jednak zamiar zupełnie, może gdy się dowiedział o polskim jej przekładzie z r. 1618, i pierwsze dwie pieśni przekładu Jerozolimy, powtórzone w świeżym wydaniu dzieł Gunduliciowych Kórblera (Zagrzeb 1919 w dodatku), nie są wcale jego pióra. Zamiast przekładu stworzył Osmana w dwudziestu pieśniach (14 i 15 nie napisał, przeszkodziła mu śmierć). Na Osmana złożyły się dwa dzieła: jedno (pieśń pierwsza i druga oraz od szesnastej do końca) opowiadało wiernie wedle historii, niemal bez wymysłów poetyckich, zamiar Osmana zniesienia janczarów, ich rokosz i śmierć Osmana. Drugie, pieśni od trzeciej do piętnastej, jest romansową bajędą o Koreckim, Władysławie, Osmanie, o ich żonach i kochankach, o amazonkach i pasterkach, z najzupełniejszą pogardą wszelkiego prawdopodobieństwa: chocimskie walki widzimy na obrazach, rozwieszonych w królewskiej galerii obrazów warszawskiej, gdy je poseł turecki Ali pasza ogląda; pomysł równie niedorzeczny jak owe posągi królów polskich służące do powieści o dawnych dziejach polskich. Gundulić nie był epikiem — był lirykiem; Osman wypadł też jako epopeja wcale słabo (obie jego części nie są stopione jednolicie), ale odznacza się pysznym językiem i najszerszym ujęciem przedmiotu oraz licznymi pięknymi, acz zupełnie zmyślonymi epizodami w stylu Tassa i Włochów. [przypis edytorski]

33. żeśmy palili księgi owe Twardowskiego o ich ekspedycjach napisane — Kronika wierszowana S. Twardowskiego Władysław Czwarty (1649), na skargę posłów moskiewskich, że obrażała honor Moskwy i carski, uległa częściowemu zniszczeniu; pro forma spalono z niej coś niecoś dla zaspokojenia niesłusznych żądań poselskich. Wraca jednak nieraz Potocki do tego ataku i ubolewa nad losem, co w tak poniżający sposób nagrodził trudy Twardowskiego. [przypis edytorski]

34. interregnum (łac.) — bezkrólewie. [przypis edytorski]

35. romansze — Drukujemy romansze, na podstawie rękopisu z XVIII wieku, niewykluczone jednakże, iż w oryginale (w autografie odpowiednie karty sa wydarte) Potocki pisał: romanie, słowa bowiem romans wiek XVIII nie znał; dopiero w drugiej połowie XVIII w. się zjawiło. I Lubomirski mówi o romaniach, nie o romansach, jak Linde mylnie przepisał. [przypis edytorski]

36. znachodzić — dziś: znajdować. [przypis edytorski]

37. najobskurniejszy — tu: najmniej znany. [przypis edytorski]

38. giaur — niewierny, nie-muzułmanin. [przypis edytorski]

39. najbardziej katolickie dzieło Potockiego — poeta pierwotnie wyznawał arianizm, którego się wyrzekł, by nie być zmuszonym do emigracji. [przypis edytorski]

40. Maro — przydomek rzymskiego poety Wergiliusza. [przypis edytorski]

41. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis edytorski]

42. inglorius (łac.) — niesławny. [przypis edytorski]

43. diariusz (daw.) — dziennik. [przypis edytorski]

44. durny — tu: szalony. [przypis redakcyjny]

45. propozyt (daw.) — zamiar. [przypis redakcyjny]

46. szkarady — szkaradny. [przypis redakcyjny]

47. mir — pokój. [przypis redakcyjny]

48. haracz — danina. [przypis redakcyjny]

49. mdły (daw.) — słaby. [przypis edytorski]

50. Co się mścisz nad ostatnim tego domu węgłem,/ Gdzie kto usty przysięga sercem nieprzysięgłem — — podobnie niżej, X 516. [przypis edytorski]

51. wdzięka (daw.) — ozdoba, chwała. [przypis redakcyjny]

52. na nice (daw.) — na podszewkę, na opak. [przypis edytorski]

53. impreza — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

54. gadzina (daw.) — robactwo a. małe zwierzęta. [przypis redakcyjny]

55. Sennacheryb (bibl.) — wojsko Sennacheryba pobił anioł Pański (185, padło w nocy, król uszedł, wedle Ks. Król. IV, 19). [przypis edytorski]

56. Nabuchodonozor — Nabuchodonozor żarł jak wół trawę (kara za bluźnierstwo, wedle Daniela rozdz. 7). [przypis edytorski]

57. Jahel (bibl.) — zabiła wodza Sisarę, wbiwszy mu gwóźdź w skronie (Ks. Sędz. 4). [przypis edytorski]

58. żgać (daw.) — kłuć. [przypis edytorski]

59. zażąć (daw.) — zgnieść. [przypis redakcyjny]

60. poty — póty, do tego czasu. [przypis edytorski]

61. wyposażyć — opłacić. [przypis redakcyjny]

62. zmyć bez ługu — daw. przysłowie: oszukać. [przypis redakcyjny]

63. basarunek (z niem. Besserung) — kara sądowa za okaleczenie. [przypis redakcyjny]

64. obierz (daw.) — powróz, łyka, więzy. [przypis redakcyjny]

65. siąga (daw.) — sąg (miara objętości drewna). [przypis redakcyjny]

66. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

67. przyrodzony (daw.) — tu: naturalny (i dlatego należny). [przypis edytorski]

68. ostręga (daw. a. reg.) — jeżyna. [przypis redakcyjny]

69. śnieć — choroba roślin spowodowana przez grzyba. [przypis edytorski]

70. kostrzewa — rodzaj trawy. [przypis edytorski]

71. znać — tu: wiedzieć. [przypis edytorski]

72. Lacyum — Lacjum, Rzym; tu ze względu na rytm czytamy na trzy sylaby. [przypis edytorski]

73. Saturn — w mitologii rzymskiej bóg rolnictwa, pokonany przez Jowisza. [przypis edytorski]

74. raci — dziś: racice. [przypis edytorski]

75. nos — tu: dziób. [przypis edytorski]

76. u smoku — dziś popr. forma D.lp: u smoka. [przypis edytorski]

77. wżdy (daw.) — przecież. [przypis redakcyjny]

78. stosować — używać. [przypis redakcyjny]

79. impet (daw.) — tu: podnieta. [przypis redakcyjny]

80. bisurmański (daw.) — muzułmański. [przypis edytorski]

81. pojźry (daw. forma trybu rozkazującego) — spójrz. [przypis edytorski]

82. popręg — rzemień podtrzymujący siodło. [przypis edytorski]

83. wiecznieś malowaną zawiązał obręczą — mowa o tęczy. [przypis edytorski]

84. zamkni — tryb rozkazujący, dziś popr.: zamknij. [przypis redakcyjny]

85. cysterny — studnie. [przypis redakcyjny]

86. nowoprzymierny — dotyczący nowego przymierza z Bogiem. [przypis edytorski]

87. poruczyć (daw.) — powierzyć. [przypis edytorski]

88. buje (daw.) — skrzydła. [przypis redakcyjny]

89. bobki — dziś popr. forma N.lp „bobkami”, tj. laurem, wawrzynem. [przypis redakcyjny]

90. Mieczysław — właśc. Mieszko I. [przypis edytorski]

91. mitra — tu: korona. [przypis edytorski]

92. Pogoń — herb Wielkiego Księstwa Litewskiego. [przypis edytorski]

93. Korybut — herb Wiśniowieckich. [przypis edytorski]

94. rodny (daw.) — rodzony. [przypis edytorski]

95. braciej — dziś popr.: braciom. [przypis edytorski]

96. Olgierd (zm. 1377) — wielki książę litewski, syn Giedymina. [przypis edytorski]

97. najjarszy (daw.) — najjaśniejszy. [przypis redakcyjny]

98. wojenny Pegaz — konceptystyczne określenie Pogoni, czyli herbu Litwy. [przypis edytorski]

99. Bellerofon (mit. gr.) — pogromca Pegaza. [przypis edytorski]

100. kopce — granice często dawniej oznaczano usypanymi z ziemi kopcami. [przypis edytorski]

101. krom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

102. zrzuta (daw.) — ruina. [przypis redakcyjny]

103. w bałtyckich porciech — dziś popr. forma Msc.lm: portach. [przypis edytorski]

104. szkuty — łodzie. [przypis redakcyjny]

105. podkomorzy — wysoki urzędnik dworski, zarządzający dobrami publicznymi. [przypis edytorski]

106. kontentować (daw.) — zadowalać. [przypis edytorski]

107. okół (daw.) — obora, stajnia. [przypis redakcyjny]

108. Azyą — wyraz czytamy na trzy sylaby; dziś popr. forma D.lp: Azję. [przypis edytorski]

109. Łowi ryby, jak stara przypowieść, w odmącie — przysłowie: łowić ryby w mętnej wodzie. [przypis edytorski]

110. włok (daw.) — niewód, sieć na ryby. [przypis redakcyjny]

111. Kandia — dziś Heraklion, największe miasto na Krecie. [przypis edytorski]

112. Tracja — region geograficzny na pograniczu dzisiejszej Bułgarii, Grecji i Turcji. [przypis edytorski]

113. siano wlec przez kogoś — przysłowiowe, o przestrachu. [przypis redakcyjny]

114. liga — związek, sojusz. [przypis redakcyjny]

115. pojedynkiem — w pojedynkę. [przypis edytorski]

116. hustem (z czes.) — gęsto; przez Potockiego pisane mylnie przez ch. [przypis redakcyjny]

117. prowincją — zadanie, obowiązek. [przypis redakcyjny]

118. o wodzie — bo nie pije wina. [przypis redakcyjny]

119. klawa (daw.) — buława. [przypis redakcyjny]

120. lwi łupież — skóra złupiona z lwa. [przypis edytorski]

121. Lerna — błoto, moczary, siedziba Hydry. [przypis redakcyjny]

122. Hannibal Barkas (247 p.n.e.–183 p.n.e) — kartagiński dowódca wojskowy, wsławiony serią ostatecznie przegranych wojen z Rzymem. [przypis edytorski]

123. osiedle — tu: siedlisko. [przypis redakcyjny]

124. stos — tu: niebezpieczeństwo. [przypis redakcyjny]

125. imo — mimo, obok. [przypis redakcyjny]

126. Kampania — region w południowych Włoszech. [przypis edytorski]

127. frymarczyć — tu: odmieniać (zazwyczaj słowo to oznaczało: handlować, kupczyć). [przypis redakcyjny]

128. rochmanny (daw.) — łaskawy. [przypis redakcyjny]

129. propozyt (daw.) — przedsięwzięcie, zadanie. [przypis redakcyjny]

130. sobić (daw.) — sposobić się; por. zasoby. [przypis redakcyjny]

131. wrzeciądze — wrota. [przypis edytorski]

132. gach (daw., gw.) — kochanek. [przypis edytorski]

133. milionami — ze względu na rytm czytamy na pięć sylab: milijonami. [przypis edytorski]

134. rozsuć (daw.) — rozsypać. [przypis redakcyjny]

135. Bellona (mit. rzym.) — bogini wojny, siostra a. żona Marsa. [przypis edytorski]

136. jesny (daw.) — jedzący, pożerający. [przypis redakcyjny]

137. zagrześć (daw.) — zagrzebać, pochować. [przypis redakcyjny]

138. niż — tu: zanim. [przypis edytorski]

139. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]

140. swada — tu: umiejętności mówcy a. pisarza. [przypis redakcyjny]

141. za pierwszymi będzie zbierała podkowy — będzie podążać w ślad za innymi. [przypis edytorski]

142. Samuel ze Skrzypny Twardowski (zm. 1661) — poeta barokowy, autor sielanek, poematów mitologicznych (Nadobna Paskwalina) i historycznych. [przypis edytorski]

143. Prace swojej przed grubym spalonej Moskalem./ I na to-żeś zarobił Władysławie Czwarty?! — Na żądanie moskiewskie spalono w Warszawie r. 1649 epopeję Twardowskiego Władysław IV, król polski i szwedzki, jako ubliżającą Moskwie. [przypis redakcyjny]

144. Maro — właśc. Publius Vergilius Maro, zwykle spolszczany jako Wergiliusz (70 p.n.e.–19 p.n.e.), poeta rzymski, autor m. in. eposu heroicznego Eneida, poematu dydaktycznego o rolnictwie Georgiki i zbioru sielanek Bukoliki. [przypis edytorski]

145. Pierre de Ronsard (1524–1585) — poeta francuskiego renesansu. [przypis edytorski]

146. Momus (mit. gr. i rz.) — bóg kpin, drwin i niezasłużonej krytyki, wg niektórych przekazów wygnany z Olimpu. [przypis edytorski]

147. łony — dziś popr. forma N.lm: łunami. [przypis edytorski]

148. kons (skrócone z łac. consilium) — rada. [przypis redakcyjny]

149. hustem (daw., z czes.) — gęsto. [przypis redakcyjny]

150. Lecz pisze urażony na marmorze rany — przysłowiowe: ryje głęboko w pamięci. [przypis redakcyjny]

151. strefy (daw.) — paski. [przypis redakcyjny]

152. źrały (daw.) — dojrzały. [przypis edytorski]

153. źreć (daw.) — dojrzewać. [przypis edytorski]

154. Doczekawszy Miesiąca, w którym źreją Wiśnie (...) — aluzje do herbów Sobieskiego (Janina) i Wiśniowieckich. [przypis redakcyjny]

155. ciągni — dziś popr. forma 1.os trybu rozkazującego: ciągnij. [przypis edytorski]

156. musat (z tur.) — stal do ostrzenia szabel. [przypis edytorski]

157. łyka — więzy. [przypis edytorski]

158. Paleologowie — dynastia cesarzy bizantyjskich. [przypis edytorski]

159. składać (daw.) — ustępować. [przypis redakcyjny]

160. skotopas (daw.) — pastuch. [przypis redakcyjny]

161. czczy (daw.) — nic nieznaczący. [przypis edytorski]

162. gid (daw.) — robactwo, wszy. [przypis redakcyjny]

163. Kajus — Caius Julius Cezar. [przypis redakcyjny]

164. trzecina (daw.) — jedna trzecia. [przypis edytorski]

165. na czele — na czole. [przypis edytorski]

166. opłotni — sąsiadujący bezpośrednio („o płot”). [przypis edytorski]

167. zawierszyć (daw.) — zakończyć (od: wierzch). [przypis redakcyjny]

168. pakta — śluby, tu: umowa pokojowa. [przypis redakcyjny]

169. zdać się — zraić, zręczyć się; matka króla Michała Wiśniowieckiego była z domu Zamoyska. [przypis redakcyjny]

170. mierzić (daw.) — brzydzić. [przypis edytorski]

171. Warna — bitwa pod Warną (1444), w której zginął król Władysław Warneńczyk. [przypis edytorski]

172. widoczyć (daw.) — świadczyć. [przypis redakcyjny]

173. propozyt (daw.) — zamiar. [przypis redakcyjny]

174. skałuba (daw.) — szczelina. [przypis redakcyjny]

175. turnieja (daw.) — rozruch. [przypis redakcyjny]

176. Snopy — herb Wazów. [przypis redakcyjny]

177. Świat Kuryacyusa widziałby z Horacem — aluzja do rzymskiej legendy o pojedynku między braćmi Horacjuszami a braćmi Kuriacjuszami. [przypis edytorski]

178. przytomność (daw.) — obecność. [przypis edytorski]

179. klawa (daw.) — buława. [przypis redakcyjny]

180. talaga a. telega (daw.) — wóz. [przypis redakcyjny]

181. bachmat — koń tatarski. [przypis redakcyjny]

182. derha — dera, koc. [przypis redakcyjny]

183. ściana — tu: granica. [przypis edytorski]

184. poturnak — poturczeniec. [przypis edytorski]

185. masłok (tur.) — napój odurzający (z bieluniu itp.). [przypis redakcyjny]

186. rabież — grabież, rabunek. [przypis redakcyjny]

187. mskłe... sudna (daw.) — chyże czajki, czółna. [przypis edytorski]

188. dziardyn (daw., z wł.) — ogród. [przypis redakcyjny]

189. pard (daw.) — lampart. [przypis redakcyjny]

190. razem (daw.) — nagle. [przypis redakcyjny]

191. insperacie (z wł.) — niespodzianie. [przypis redakcyjny]

192. korty garda — włoskie corpo (nie corle!) di guardia, odwach, strażnica. [przypis redakcyjny]

193. smok — tu: działo. [przypis edytorski]

194. hodża — kapłan turecki. [przypis redakcyjny]

195. szkarady — dziś popr.: szkaradny. [przypis redakcyjny]

196. kartaona a. kartuna — rodzaj armaty. [przypis redakcyjny]

197. czajka — czółno. [przypis edytorski]

198. mir — pokój. [przypis edytorski]

199. wecować (daw.) — ostrzyć. [przypis redakcyjny]

200. udzielny — samoistny. [przypis redakcyjny]

201. pisać (daw.) — zaciągać się do wojska. [przypis redakcyjny]

202. wróg — tu: los. [przypis redakcyjny]

203. osuć (daw.) — osypać. [przypis redakcyjny]

204. stwierdzić — tu: utwierdzić, umocnić. [przypis edytorski]

205. Jedykuła (tur.) — „Siedem wież”, więzienie. [przypis redakcyjny]

206. grzebień stawiać — wbijać się w dumę. [przypis edytorski]

207. pobocz (daw.) — lejce, cugle. [przypis redakcyjny]

208. ściana — tu: granica. [przypis edytorski]

209. pleszcze — dziś popr.: pluszcze. [przypis redakcyjny]

210. cug — ciąg. [przypis redakcyjny]

211. przynuka (daw., reg.) — zachęta. [przypis redakcyjny]

212. kusza — broń podobna do łuku, zwykle napinana za pomocą korby. [przypis redakcyjny]

213. tuszyć (daw.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]

214. cale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]

215. mieć coś o male (daw.) — lekceważyć coś. [przypis edytorski]

216. chromy — kulawy. [przypis edytorski]

217. hołdownik — lennik. [przypis edytorski]

218. hospodar — książę mołdawski lub wołoski. [przypis edytorski]

219. lecz późno na radę z ratusza — przysłowie: z ratusza wracając, zmądrzeli. [przypis redakcyjny]

220. na trzy sztychy — prawdop.: na głębokość trzech szpadli. [przypis edytorski]

221. Lachesis — jedna z trzech Parek, bogiń snujących i przecinających nić ludzkiego żywota. [przypis redakcyjny]

222. wendeta (daw., z wł.) — targ. [przypis redakcyjny]

223. legart (daw.) — leń. [przypis redakcyjny]

224. pasorzyt — dawna pisownia, pochodząca od słowa „rzyć”, oznaczającego tyłek. [przypis edytorski]

225. grubarz (daw.) — grabarz. [przypis redakcyjny]

226. kot (daw.) — mieszek na pieniądze. [przypis redakcyjny]

227. kinąć (daw.) — rzucić się. [przypis redakcyjny]

228. kałauz (tur.) — przewodnik. [przypis edytorski]

229. zakon — tu: klasztor. [przypis redakcyjny]

230. zantuz a. zamtuz — dom publiczny. [przypis edytorski]

231. dębowa kapica — dla leczenia przymiotu. [przypis redakcyjny]

232. puszyć — nadymać. [przypis edytorski]

233. prognostykować (daw.) — przepowiadać. [przypis redakcyjny]

234. cecorskiej — opuszczono: bitwie. [przypis edytorski]

235. miesiąc — księżyc. [przypis edytorski]

236. nasiąść — osiąść. [przypis redakcyjny]

237. nie stanie (daw.) — nie starczy, nie będzie. [przypis edytorski]

238. trakt — tu: sposób. [przypis redakcyjny]

239. giaur — niewierny; tak nazywali Turcy chrześcijan; Potocki stale pisze: gaur. [przypis redakcyjny]

240. nierzkąc (daw.) — nie mówiąc. [przypis redakcyjny]

241. kanclerz — właśc. wezyr, główny urzędnik dworu tureckiego. [przypis redakcyjny]

242. kozuba habiana — kosz z haby, tj. z grubego sukna; namiot. [przypis redakcyjny]

243. łabęci — dziś popr.: łabędzi. [przypis redakcyjny]

244. podsłuchy a. posłuchy — straże, czujki. [przypis redakcyjny]

245. Nie zawsze też kryniczną najdzie do sorbetu — dodaj: wodę; sorbet, napój słodzony. [przypis redakcyjny]

246. głodać (daw.) — gryźć. [przypis redakcyjny]

247. wyprawiać dudki (daw.) — błaznować. [przypis redakcyjny]

248. dywan (tur.) — rada państwa. [przypis redakcyjny]

249. szaraj — właśc. seraj, pałac. [przypis redakcyjny]

250. wałach — wykastrowany ogier. [przypis edytorski]

251. ody (tur.) — koszary. [przypis redakcyjny]

252. aga — pułkownik, wódz. [przypis edytorski]

253. emir — tu: rozkaz. [przypis redakcyjny]

254. beg — gubernator, generał. [przypis redakcyjny]

255. żak (daw.) — uczeń a. student. [przypis edytorski]

256. ochrostać (daw.) — uspokoić. [przypis redakcyjny]

257. do kluby (daw.) — do równowagi. [przypis redakcyjny]

258. mir (daw.) — pokój. [przypis redakcyjny]

259. do domu z uszyma — kolejno trzy zwroty przysłowiowe (Ze złego targu z uszyma/ do domu itd.). [przypis redakcyjny]

260. ni-ocz (daw.) — o nic. [przypis redakcyjny]

261. na oczy — domyślnie: przystąpić. [przypis edytorski]

262. tylko (daw.) — omal. [przypis redakcyjny]

263. imo (daw.) — mimo. [przypis redakcyjny]

264. zdolić (daw.) — zdołać. [przypis redakcyjny]

265. emir (tur.) — rozkaz. [przypis redakcyjny]

266. wilać (daw.) — kręcić. [przypis redakcyjny]

267. liga — związek, przymierze, sojusz. [przypis redakcyjny]

268. zaś — z Warszawy. [przypis redakcyjny]

269. po próżnicy — na próżno. [przypis redakcyjny]

270. taras — tu: więzienie. [przypis redakcyjny]

271. ceduła — tu ogólnie: dokument. [przypis edytorski]

272. odwieczerze frysztu — czas wolny do wieczora (niem. Frist). [przypis redakcyjny]

273. wczas (daw.) — odpoczynek. [przypis edytorski]

274. bojar — szlachcic ruski, rosyjski lub wołoski. [przypis edytorski]

275. pójść w dutepasy — uciec. [przypis edytorski]

276. na drewnie (daw., pot.) — na szubienicy. [przypis edytorski]

277. fakcja — stronnictwo. [przypis redakcyjny]

278. emir (tur.) — rozkaz. [przypis edytorski]

279. obojętny — na obie strony ważony, niepewny. [przypis redakcyjny]

280. i — zbędne dziś. [przypis redakcyjny]

281. uroczyszcze — ostęp. [przypis redakcyjny]

282. poroże — rogi (tu o sile obopólnej). [przypis redakcyjny]

283. arest — zajęcie, więzienie. [przypis redakcyjny]

284. dziura — tu: kryjówka. [przypis redakcyjny]

285. widziadło — tu: widowisko. [przypis redakcyjny]

286. trok — rzemień służący do przewiązywania czegoś, przen. pułapka. [przypis edytorski]

287. wskok (daw.) — natychmiast. [przypis edytorski]

288. knot — tu: świeca. [przypis redakcyjny]

289. sromota (daw.) — wstyd. [przypis edytorski]

290. szkarady — dziś popr.: szkaradny. [przypis edytorski]

291. animować (daw.) — dodawać ducha, mobilizować. [przypis edytorski]

292. statek (daw.) — stateczność. [przypis edytorski]

293. na przepych (daw.) — wbrew. [przypis redakcyjny]

294. Trwajcie! Co gwałtownego, prędko się przesili,/ Co ciężej cierpim, zawsze wspomina się miléj! — por. III, 544. [przypis edytorski]

295. ostrowu — raczej: ostrwi, od: ostr(z)ew, rogatka. [przypis redakcyjny]

296. obie stronie — liczba podwójna; dziś popr.: obie strony. [przypis edytorski]

297. Gałga — lub Kałga, następca tronu. [przypis redakcyjny]

298. po starej — po starej znajomości. [przypis redakcyjny]

299. kondycja (z łac.) — warunek. [przypis edytorski]

300. akord — tu: zgoda. [przypis redakcyjny]

301. śniat — kłoda. [przypis redakcyjny]

302. durnego — szalonego. [przypis redakcyjny]

303. rozhowor (ros. a ukr.) — rozmowa. [przypis redakcyjny]

304. prza (daw.) — sprawa. [przypis redakcyjny]

305. niespory (aw.) — niechętny. [przypis edytorski]

306. tabor — formacja bojowa z połączonych ze sobą wozów. [przypis edytorski]

307. Ferensbachi — właśc. Farensbach. [przypis redakcyjny]

308. prażmo (daw.) — upał, spiekota. [przypis redakcyjny]

309. osuć (daw.) — osypać, tu: otoczyć. [przypis redakcyjny]

310. żurzyć się (daw.) — złościć się. [przypis redakcyjny]

311. stajanie a. stajanie — daw. miara odległości: dystans, po przebyciu którego koń musi się zatrzymać na odpoczynek. [przypis edytorski]

312. wczas (daw.) — odpoczynek. [przypis edytorski]

313. rum (daw.) — nuże, dalej. [przypis redakcyjny]

314. nawiasem — z boku. [przypis redakcyjny]

315. wskoki (daw.) — szybko. [przypis edytorski]

316. zaciskać stoki (daw.) — zatykać źródła. [przypis redakcyjny]

317. awerna — ogień piekielny. [przypis redakcyjny]

318. kacerny — okrutny. [przypis redakcyjny]

319. na wet (daw.) — na koniec. [przypis redakcyjny]

320. skaza — tu: skażenie. [przypis edytorski]

321. nie wskok (daw.) — nie od razu. [przypis edytorski]

322. brona (daw.) — brama. [przypis redakcyjny]

323. sekwestr (daw.) — zajęcie, więzienie. [przypis redakcyjny]

324. bierka a. biera— gra, kostka, przen.: los. [przypis redakcyjny]

325. w nazierki (daw.) — podpatrując. [przypis redakcyjny]

326. Emiliusz — czytamy na cztery sylaby: Emilijusz. [przypis edytorski]

327. U najwyższej wisiała wieże na kopiji/ Tak rzymski Emiliusz, choć z okrutnym żalem — w rękopisie Chodkiewiczowskim brzmią: U najwyższej widziana wisieć na kopiji/ Wieży: tak Emiliusz rzymski, z wielkim żalem... [przypis redakcyjny]

328. który czas (daw.) — jakiś czas. [przypis edytorski]

329. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

330. turma — wieża, więzienie. [przypis edytorski]

331. pomienionej bitwy — mowa o bitwie pod Kannami. [przypis edytorski]

332. ciasne fugi — trudne położenie. [przypis edytorski]

333. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

334. biera (daw.) — kostka, los. [przypis edytorski]

335. podgolić — tu: uciąć szyję. [przypis redakcyjny]

336. siła (daw.) — wielu. [przypis edytorski]

337. dyby — dybki, kłoda z otworami, w które wkładano ręce, pęta. [przypis redakcyjny]

338. proscenia (łac.) — przygrywki [przed przedstawieniem teatralnym — Red. WL) [przypis redakcyjny]

339. po nasku — po naszemu. [przypis edytorski]

340. potuszyć (daw.) — dodać serca, odwagi, otuchy. [przypis redakcyjny]

341. dziadowski — tu: zawarty przez dziada. [przypis edytorski]

342. żurzyć się (daw.) — gniewać się. [przypis redakcyjny]

343. kielec — kieł. [przypis edytorski]

344. głodać (daw.) — gryźć. [przypis redakcyjny]

345. kupić — dziś: skupiać. [przypis edytorski]

346. emir (tur.) — rozkaz. [przypis redakcyjny]

347. zajucha (daw.) — rozjuszenie. [przypis edytorski]

348. dywan (tur.) — rada. [przypis redakcyjny]

349. randewu (z fr.) — spotkanie (w rękopisie: randewo). [przypis redakcyjny]

350. boginiej — dziś popr. forma D.lp: bogini. [przypis edytorski]

351. Antevorta — rzymska bogini losu. [przypis redakcyjny]

352. Dziambetgierej — właśc. Dżanbeg-Girej, chan krymski w latach 1610–1623. [przypis redakcyjny]

353. bachmat — koń tatarski. [przypis redakcyjny]

354. atłan — okrzyk tatarski, „do koni!”(od at, koń). [przypis redakcyjny]

355. kredencować (daw.) — wychodzić naprzód, wybiegać ze służbą. [przypis redakcyjny]

356. pisać się (daw.) — popisywać się. [przypis redakcyjny]

357. legować (daw.) — zapisywać. [przypis redakcyjny]

358. spasy ( z wł. spasso) — wczasy, wygody. [przypis redakcyjny]

359. koczot — rajfur. [przypis redakcyjny]

360. kontest (daw.) — oświadczenie. [przypis redakcyjny]

361. Piszą rymy papugi (...) nowym witają prezentem — w Rzymie uczono ptaki winszowania cezarom, o czym obszerniej w dedykacji. [przypis redakcyjny]

362. co żywo źrebię ono łomie — „łamie” przed czasem źrebię, nim dorośnie (przysłowie). [przypis redakcyjny]

363. basza, aga — tureccy generałowie i pułkownicy. [przypis edytorski]

364. juki — wory na bagaż. [przypis edytorski]

365. sowite poczty — podwójną liczbę żołnierzy. [przypis redakcyjny]

366. bonczuk — tak stale pisze poeta zamiast: buńczuk. [przypis redakcyjny]

367. cekauz — z niem. Zeughaus, arsenał. [przypis redakcyjny]

368. kartaony — z niem. Karthaunen, działa. [przypis redakcyjny]

369. janczaraga — dowódca janczarów. [przypis redakcyjny]

370. dardy — z wł. dardo, włócznia. [przypis edytorski]

371. personat — osoba okazała. [przypis redakcyjny]

372. partyzan — z niem. Partisane, spisa, berdysz. [przypis redakcyjny]

373. Abnoba — łac. nazwa Czarnego Lasu. [przypis redakcyjny]

374. rodela — puklerz drewniany, skórą powleczony, żelazem obity. [przypis redakcyjny]

375. Mufti — najwyższy duchowny i sędzia (szejk-ul-islam)/ turecki. [przypis redakcyjny]

376. hodzia a. hodża — duchowny islamski. [przypis edytorski]

377. meczyt — dziś popr.: meczet. [przypis redakcyjny]

378. górnych empirów — w średniowieczu Empireum oznaczało niebo najwyższe, siedzibę światła i ognia. [przypis redakcyjny]

379. pomucha (daw.) — zaraza, choroba. [przypis redakcyjny]

380. propozyt porze — przedsięwzięcie pruje. [przypis redakcyjny]

381. rugi (daw., z łac. ruga) — fałdy, zmarszczki. [przypis redakcyjny]

382. nie zda — nie podoba. [przypis redakcyjny]

383. łacniej (daw.) — łatwiej. [przypis edytorski]

384. imo (daw.) — mimo. [przypis redakcyjny]

385. mir (daw.) — pokój. [przypis edytorski]

386. sromać się (daw.) — wstydzić się. [przypis edytorski]

387. kokoszyć się (daw.) — chełpić się, nadymać. [przypis redakcyjny]

388. trefunek — tu: trafunek, przypadek. [przypis edytorski]

389. sfora — tu: szyk. [przypis edytorski]

390. odwodem — w rękopisie: dowodem. [przypis redakcyjny]

391. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

392. pomnicie — dziś popr. forma trybu rozkazującego: pomnijcie. [przypis redakcyjny]

393. Onić to w Polszcze zamki murowali — Jeńców tatarskich rzeczywiście do tej pracy używano. [przypis redakcyjny]

394. wżenie — zagna. [przypis redakcyjny]

395. siła — Potocki zgodnie z swą wymową rymuje: sieła. [przypis redakcyjny]

396. które — serce. [przypis redakcyjny]

397. masłoku kuszem — czarą odurzającego trunku. [przypis redakcyjny]

398. równie — równiny. [przypis redakcyjny]

399. niewczas — niewygoda. [przypis edytorski]

400. w rosole — w przykrości, nieszczęściu. [przypis redakcyjny]

401. szaniec — w rękopisie dla rymu: szoniec. [przypis redakcyjny]

402. kałdun — brzuch. [przypis edytorski]

403. z gruntu — w rękopisie: z grontu (dla rymu). [przypis redakcyjny]

404. gdzie — gdy. [przypis redakcyjny]

405. płonka — nieowocująca roślina. [przypis edytorski]

406. tworzydła — wytwory, dzieła. [przypis redakcyjny]

407. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

408. napaśnik — dziś: zapaśnik. [przypis edytorski]

409. w mecie — łac. meta, cel. [przypis redakcyjny]

410. siedle — dziś popr. forma N.lp: siodle. [przypis redakcyjny]

411. przejźry sie — dziś popr. forma 2.os trybu rozkazującego: przejrzyj się. [przypis redakcyjny]

412. na szydłach siedzieć — przysłowie o tym, któremu coś srodze dokucza. [przypis redakcyjny]

413. statek (daw.) — stateczność, rozsądek. [przypis edytorski]

414. bakałarz — nauczyciel. [przypis edytorski]

415. przypaść (daw.) — zgodzić się. [przypis edytorski]

416. rozsuć (daw.) — rozsypać. [przypis redakcyjny]

417. kapituła — tu: rada a. zgromadzenie księży. [przypis redakcyjny]

418. plesz — tonsura. [przypis redakcyjny]

419. tonią — dziś popr. forma B.lp: toń. [przypis redakcyjny]

420. wierę — zaprawdę. [przypis redakcyjny]

421. wprawa... pole — o psie myśliwskim. [przypis redakcyjny]

422. andżar — puginał. [przypis redakcyjny]

423. po kęsie — po kawałku. [przypis edytorski]

424. durny (daw.) — szalony. [przypis edytorski]

425. miesiąc — księżyc. [przypis edytorski]

426. Carogród — Konstantynopol. [przypis edytorski]

427. luna (z łac.) — księżyc. [przypis redakcyjny]

428. czerstwy — zdrowy, silny. [przypis edytorski]

429. czele — dziś. popr. forma N. lp: czole. [przypis edytorski]

430. zmierzły (daw.) — budzący obrzydzenie. [przypis edytorski]

431. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]

432. ściana — tu: granica. [przypis edytorski]

433. powinny (daw.) — należny. [przypis edytorski]

434. bydły — dziś popr. forma N. lm.: bydlętami. [przypis edytorski]

435. obrzym — dziś popr.: olbrzym. [przypis redakcyjny]

436. armata (daw., z łac.) — uzbrojenie. [przypis redakcyjny]

437. Co ich jest w Zbawiciela naszego imieniu — „Jezus” to słowo pięcioliterowe; por. III. w. 197 i 198. [przypis redakcyjny]

438. utni — dziś popr. forma 2.os lp. trybu rozkazującego: utnij. [przypis redakcyjny]

439. konsultum (z łac.) — rada. [przypis redakcyjny]

440. duży — silni. [przypis redakcyjny]

441. kreski (starop.) — głosy. [przypis edytorski]

442. liga — sojusz. [przypis edytorski]

443. zaduszny — czyniony za dusze. [przypis edytorski]

444. wrota pootwiera Janusz — właśc. Janus; w staroż. Rzymie wrota świątyni Janusa otwierano wraz z rozpoczęciem wojny. [przypis edytorski]

445. Lecz się na to upijać szkoda — przysłowie: ufać w coś, polegać na czymś. [przypis redakcyjny]

446. ochynąć (daw.) — zanurzyć. [przypis redakcyjny]

447. polny — hetman polny. [przypis edytorski]

448. Jedykuła — więzienie siedmiu wież. [przypis redakcyjny]

449. kasać się (daw.) — porywać się. [przypis redakcyjny]

450. zaszczyt (z ros.) — obrona. [przypis edytorski]

451. parzyć się — do pary iść. [przypis redakcyjny]

452. szczery (daw.) — prawdziwy. [przypis edytorski]

453. łęk — przednia lub tylna, zwykle podwyższona część siodła. [przypis redakcyjny]

454. ćwiczyzna (daw.) — ćwiczenie, służba. [przypis redakcyjny]

455. zdole — dziś popr.: zdoła. [przypis redakcyjny]

456. ma z nieprzyjacioły — wystarcza go na nieprzyjaciół, dorównuje im. [przypis redakcyjny]

457. z latem — z wiekiem. [przypis edytorski]

458. skołoźrywy (daw.) — wcześnie dojrzały. [przypis redakcyjny]

459. zajarzyć (daw.) — rozgniewać się, rozjątrzyć. [przypis redakcyjny]

460. kwarta — wypłacany kwartalnie żołd. [przypis edytorski]

461. sowity — obfity, tu: podwójny. [przypis redakcyjny]

462. czopowe (daw.) — podatek od alkoholu. [przypis edytorski]

463. laudum (daw., z łac.) — uchwała. [przypis redakcyjny]

464. gdzie — gdy. [przypis redakcyjny]

465. siła (daw.) — wielu. [przypis edytorski]

466. rzezać — ciąć. [przypis edytorski]

467. suplementować (z łac.) — zasilić, wspomóc. [przypis redakcyjny]

468. tycze — dziś popr.: tyczy. [przypis edytorski]

469. kolczuga — rodzaj zbroi wykonanej z drobnych metalowych kółek. [przypis redakcyjny]

470. kier — liche płótno. [przypis redakcyjny]

471. komput — liczba. [przypis redakcyjny]

472. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]

473. holik — (tym razem poeta napisał w rękopsie: helik), drab, pachołek. [przypis redakcyjny]

474. turnieja (daw.) — rozprawa, walka. [przypis redakcyjny]

475. sprawa (daw.) — szyk, przygotowanie. [przypis edytorski]

476. wici — wezwanie na wojnę. [przypis edytorski]

477. brantowny (daw.) — (o metalu szlachetnym) czysty, wytopiony. [przypis edytorski]

478. czuć się — tu: poczuwać do winy. [przypis redakcyjny]

479. kontent (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]

480. lama — galon, bram, obszewka. [przypis redakcyjny]

481. posłuch — straż, czujka. [przypis redakcyjny]

482. kirys — pancerz. [przypis edytorski]

483. galantom (z wł.) — elegant. [przypis redakcyjny]

484. po harapie (daw.) — po wszystkim. [przypis redakcyjny]

485. potrzeba (daw.) — potyczka, bitwa. [przypis edytorski]

486. tworzydło — forma do wytwarzania serów. [przypis redakcyjny]

487. opuszyć (daw.) — futrem obszyć. [przypis redakcyjny]

488. Kodak itd. — miejsca na Ukrainie, słynne z wojen kozackich; w. por. niżej III 1105; powinno być: Kudak. [przypis redakcyjny]

489. królewszczyzna (daw.) — własność państwowa oddawana w dzierżawę w ręce prywatne. [przypis edytorski]

490. zadać (daw.) — dać zadatek. [przypis redakcyjny]

491. fest (daw.) — święto. [przypis edytorski]

492. charakter (daw.) — znak. [przypis edytorski]

493. oblig (daw.) — zobowiązanie. [przypis edytorski]

494. wiecha (daw.) — karczma (od znaku na szyldzie). [przypis edytorski]

495. duchna (daw.) — pierzyna. [przypis redakcyjny]

496. flis — spławianie towarów na handel. [przypis edytorski]

497. czaban (daw.) — wół. [przypis redakcyjny]

498. bzdęga (daw., pot.) — wódka. [przypis redakcyjny]

499. propozyt (daw.) — zamiar. [przypis edytorski]

500. sobić się (daw.) — przysposabiać. [przypis redakcyjny]

501. giseria — warsztat ludwisarski. [przypis edytorski]

502. spiża — dziś: spiż. [przypis edytorski]

503. toki (daw.) — rzemienie przytrzymujące kopię. [przypis redakcyjny]

504. Brontes i Styropes z dużym Piragmotem — imiona Cyklopów przejęte z Eneidy. [przypis redakcyjny]

505. spezy (daw., z wł.) — wydatki. [przypis redakcyjny]

506. za nie — w rękopisie niewyraźnie, może: za nic. [przypis redakcyjny]

507. siestrze — liczba podwójna, dziś popr.: siostry; Anna i Konstancja, siostry Ferdynanda II. [przypis redakcyjny]

508. skaraskać (daw.) — pozbyć. [przypis redakcyjny]

509. tuz (daw.) — as. [przypis edytorski]

510. krzyw — tu: winny. [przypis redakcyjny]

511. cale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]

512. trząskiem (daw.) — truchtem. [przypis redakcyjny]

513. wterebić (daw., reg.) — wprawić. [przypis redakcyjny]

514. utrapiony — tu: nieszczęścliwy, zmagający się z kłopotami. [przypis edytorski]

515. interregnum (z łac.) — bezkrólewie. [przypis edytorski]

516. skąd spadli dwaj Maksymilanowie — co się nie udało obu Maksymilianom (I i II.). [przypis redakcyjny]

517. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

518. czaczko — dziś: cacko; zabawka. [przypis edytorski]

519. maligna — gorączka. [przypis redakcyjny]

520. wrychle (daw.) — wkrótce. [przypis edytorski]

521. winsz (daw.) — życzenie. [przypis redakcyjny]

522. stoi — tu: wystarcza. [przypis edytorski]

523. z Wagi — na zodiaku. Od Wagi zaczynają się znaki zodiaku zimowe. [przypis redakcyjny]

524. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

525. opary — oparzeliska niezamarzające, ale i chwasty. [przypis redakcyjny]

526. kartaony — działa. [przypis redakcyjny]

527. kidać się (daw.) — rzucać się. [przypis redakcyjny]

528. oszedzieć (daw.) — zszarzeć (od: szady, szary), także: posiwieć. [przypis redakcyjny]

529. lilie — czytamy na trzy sylaby: lilije. [przypis edytorski]

530. goła — śmierć, bo «marzec zmiata starce». [przypis redakcyjny]

531. Kozierogi — Koziorożec. [przypis redakcyjny]

532. arest — sekwestr, zajęcie. [przypis redakcyjny]

533. rękawiczne (daw.) — odsetki na rękę, rękawicę wypłacone. [przypis redakcyjny]

534. żywot (daw.) — brzuch, łono. [przypis edytorski]

535. gunia — rodzaj kurtki z wełnianego samodziału. [przypis edytorski]

536. z tak niewczesnego chyżu — z tak niewygodnego domu. [przypis redakcyjny]

537. Hellespont — Dardanele, cieśnina między Półwyspem Bałkańskim a Azją Mniejszą. [przypis edytorski]

538. stropić (daw.) — zmieszać. [przypis redakcyjny]

539. szarga (daw.) — szaruga, słota. [przypis redakcyjny]

540. podczaszy — Lubomirski. [przypis redakcyjny]

541. nierzkąc (daw.) — nie mówiąc, nie tylko. [przypis redakcyjny]

542. omacki — tu: ciemności. [przypis edytorski]

543. karawan (daw.) — ciężki wóz ładowny. [przypis redakcyjny]

544. zażec (daw.) — zapalić. [przypis redakcyjny]

545. ugarać (daw.) — ogrzewać, opiekać. [przypis edytorski]

546. tarać się — dziś popr.: tarzać się. [przypis edytorski]

547. papuzić się — zielenić się, barwić. [przypis redakcyjny]

548. kierz (daw.) — krzak. [przypis edytorski]

549. poruczyć (daw.) — powierzyć. [przypis edytorski]

550. czuły — tu: czujny. [przypis edytorski]

551. nieczesny (daw.) — dokonany w niewłaściwym czasie. [przypis edytorski]

552. wdrużyć (daw.) — wdrążyć. [przypis redakcyjny]

553. płużyć (daw.) — popłacać, sprzyjać. [przypis redakcyjny]

554. niespodziany — w rękopisie dla rymu: niespodziony. [przypis redakcyjny]

555. frant (daw.) — spryciarz. [przypis edytorski]

556. dla wziątku (daw.) — dla zysku. [przypis edytorski]

557. spodar (neol.) — hospodar. [przypis edytorski]

558. kontest (daw.) — tu: oświadczenie. [przypis redakcyjny]

559. obojętny — domyślnie: na wynik walki, więc bezstronny i niepewny. [przypis redakcyjny]

560. cale (daw.) — całkiem. [przypis redakcyjny]

561. przynukać (daw.) — namawiać, skłaniać. [przypis edytorski]

562. manowcy — dziś popr. forma N. lm: manowcami. [przypis edytorski]

563. przecza (daw.) — zatarg. [przypis redakcyjny]

564. potyka — potyczka. [przypis redakcyjny]

565. zrzuta (daw.) — ruina, upadek. [przypis redakcyjny]

566. aparat (daw.) — wyposażenie. [przypis redakcyjny]

567. Tytan — słońce, wstępujące po Raku w znak Lwa. [przypis redakcyjny]

568. bajka — mit starożytny o Filomeli-słowiku, jak w w. i IX, 410, znany z Sobótki Jana Kochanowskiego. [przypis redakcyjny]

569. trzecina (daw.) — jedna trzecia. [przypis edytorski]

570. rostąc — dziś popr.: rosnąc. [przypis redakcyjny]

571. w czele (daw.) — z przodu. [przypis edytorski]

572. okryty (daw.) — wyposażony. [przypis edytorski]

573. komput (daw.) — liczba, zwł. wojska. [przypis edytorski]

574. w czele — dziś popr. forma Msc.lp: w czole. [przypis edytorski]

575. środkowaniem — w kopii Ossol.: przodkowaniem. [przypis redakcyjny]

576. kotary (daw.) — namioty. [przypis redakcyjny]

577. funda (daw.) — proca. [przypis edytorski]

578. szarga — szaruga, burza. [przypis edytorski]

579. zrzuta (daw.) — ruina. [przypis redakcyjny]

580. stanąć (daw.) — wystarczyć. [przypis edytorski]

581. karasować się (daw.) — karaskać się, gotować. [przypis redakcyjny]

582. posłuchy (daw.) — straże, czujki. [przypis edytorski]

583. kłopić się (daw.) — bić, tłuc się. [przypis edytorski]

584. spuma (daw., z wł.) — piana. [przypis redakcyjny]

585. zarza — zorza. [przypis redakcyjny]

586. Tytan — słońce. [przypis redakcyjny]

587. Feb — przydomek Apolla, boga słońca. [przypis redakcyjny]

588. bachmaty — w rękopisie był tu niezrozumiały wyraz Panhaty. [przypis redakcyjny]

589. kwerele (daw., z łac.) — skargi. [przypis redakcyjny]

590. krom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

591. wstręt — tu: odpór, obrona. [przypis edytorski]

592. poszty — dziś popr.: poczty. [przypis edytorski]

593. spiżować (daw.) — zaopatrywać, zwł. w prowiant. [przypis redakcyjny]

594. sztuczny (daw.) — przemyślny. [przypis redakcyjny]

595. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

596. równia (daw.) — równina. [przypis redakcyjny]

597. na stronie obie — na obydwa sposoby (liczba podwójna). [przypis edytorski]

598. wotum (daw.) — głos. [przypis edytorski]

599. Gradyw — przydomek Marsa, boga wojny. [przypis redakcyjny]

600. właszczyć — przywłaszczać. [przypis redakcyjny]

601. cale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]

602. obojętna bierka (daw.) — los (kostka) dwuznaczny, niepewny. [przypis redakcyjny]

603. smarownie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

604. hup przed skokiem — przysłowie, dziś znane w formie: nie mów hop, dopóki nie przeskoczysz. [przypis redakcyjny]

605. pasy — z wł. passo: przejścia. [przypis redakcyjny]

606. tyli (daw.) — tak wielki. [przypis redakcyjny]

607. ochrostać (daw.) — okiełzać, ukrócić. [przypis redakcyjny]

608. przytrudniejszy (daw.) — nieco trudniejszy. [przypis redakcyjny]

609. sporzej (daw.) — łatwiej. [przypis edytorski]

610. beluarda — wieża, machina wojenna. [przypis redakcyjny]

611. czwarzyć (daw.) — pleść. [przypis redakcyjny]

612. w chomącie — poeta pisze: w chomuncie, i stałe chomunto. [przypis redakcyjny]

613. buje (daw.) — skrzydła, tu: żagle. [przypis redakcyjny]

614. troczyć — tu: łowić, zabierać. [przypis redakcyjny]

615. pojazd — tu: bieg. [przypis redakcyjny]

616. poroże — rogi. [przypis redakcyjny]

617. kryształ — zegar słoneczny i klepsydra (z miałkim piaskiem). [przypis redakcyjny]

618. wydrużyć — wydrążyć. [przypis redakcyjny]

619. wysmużyć — przedstawić za pomocą kolorowych smug. [przypis edytorski]

620. opas — tu: pokarm. [przypis edytorski]

621. inkaust — atrament. [przypis redakcyjny]

622. żydło (daw., pot.) — życie. [przypis redakcyjny]

623. propozyt (daw.) — zamiar. [przypis edytorski]

624. żenąć — gnać. [przypis redakcyjny]

625. Bernacki — właśc. Bernawski, wódz wołoski. [przypis redakcyjny]

626. kazać — liczyć. [przypis redakcyjny]

627. laźć na bałuku — leźć na czworakach. [przypis redakcyjny]

628. pokinąć (daw.) — porzucić. [przypis redakcyjny]

629. Biała Woda — Wisła (niem. Weissel). [przypis redakcyjny]

630. Czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]

631. tuszyć (daw.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]

632. ćwierć — wypłacany kwartalnie żołd. [przypis edytorski]

633. chaja (daw., pot.) — burza. [przypis redakcyjny]

634. zawartka (daw.) — zawierucha. [przypis redakcyjny]

635. skarbnik — wóz do przewozu skarbu, rzeczy, wielki i kryty. [przypis redakcyjny]

636. rad (daw.) — chętnie. [przypis edytorski]

637. z jadu — ze złości. [przypis redakcyjny]

638. na glenie (daw., pot.) — do kupy, razem. [przypis redakcyjny]

639. sobić się — sposobić się. [przypis redakcyjny]

640. kontenteca (daw., z wł.) — zadowolenie. [przypis edytorski]

641. podróża — dziś popr.: podróż. [przypis redakcyjny]

642. tuteczny — rodem tutejszy. [przypis redakcyjny]

643. mogiły — gra słów, kalambur o Mohile — mogile. [przypis redakcyjny]

644. kacerny (daw.) — haniebny, srogi. [przypis redakcyjny]

645. duży — tu: silny. [przypis redakcyjny]

646. słonie — tu dla rymu: słońce. [przypis redakcyjny]

647. kałdun — brzuch. [przypis edytorski]

648. lić (daw., reg.) — ulewa. [przypis redakcyjny]

649. puchy — pierze. [przypis redakcyjny]

650. skopuła (z wł.) — rafa. [przypis edytorski]

651. fluks (daw., z łac.) — bieg. [przypis redakcyjny]

652. rewolta — obrót, odmiana. [przypis redakcyjny]

653. na wytrwaną (daw.) — na przeczekanie. [przypis edytorski]

654. siła (daw.) — wiele. [przypis edytorski]

655. zrzuta (daw.) — ruina. [przypis edytorski]

656. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

657. jednochodza — krok koński. [przypis redakcyjny]

658. słodzej — por. I, 870. [przypis redakcyjny]

659. wisz — trzcina, sitowie. [przypis redakcyjny]

660. kocisz — kocz, powóz. [przypis redakcyjny]

661. rabież — grabież, rabunek. [przypis redakcyjny]

662. czując o pewnym żerze — przeczuwając pewny żer. [przypis edytorski]

663. szust (daw.) — szelest. [przypis redakcyjny]

664. białozór — gatunek sokoła, tu: orzeł. [przypis redakcyjny]

665. bierny — tu: taki, który bierze. [przypis edytorski]

666. forga (daw.) — pióropusz. [przypis redakcyjny]

667. gorgi — z wł. trele, rulady (tu o rżeniu). [przypis redakcyjny]

668. łątka (daw.) — lalka, marionetka. [przypis redakcyjny]

669. szedziwy — siwy (sędziwy). [przypis redakcyjny]

670. hladon (daw.) — koń gładki (tj. piękny). [przypis redakcyjny]

671. w takiej toni — wobec takiego zagrożenia. [przypis edytorski]

672. we szli — w uprzęży. [przypis redakcyjny]

673. krzemięzny (daw.) — krzepki. [przypis redakcyjny]

674. jędrznieć (daw.) — twardnieć. [przypis redakcyjny]

675. patrzeć kozłem — patrzeć groźnie. [przypis edytorski]

676. sajdaczny — posiadający sajdak, tj. kołczan. [przypis edytorski]

677. według podoby (daw.) — odpowiedni. [przypis edytorski]

678. chodza (daw.) — krok. [przypis redakcyjny]

679. głodać (daw.) — gryźć. [przypis redakcyjny]

680. na sfery — do nieba wyniesiony. [przypis redakcyjny]

681. komosić się (daw.) — rzucać, ciskać się. [przypis redakcyjny]

682. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

683. w czele — od frontu. [przypis edytorski]

684. kałauz (tur.) — przewodnik. [przypis redakcyjny]

685. pokinąć (daw.) — porzucić. [przypis edytorski]

686. język — jeniec wypytywany i brany na tortury dla zdobycia informacji o wrogu. [przypis redakcyjny]

687. awizo — wiadomość. [przypis redakcyjny]

688. nie blizu (daw.) — daleko. [przypis redakcyjny]

689. bawić (daw.) — zajmować. [przypis edytorski]

690. wici — wezwanie na wojnę. [przypis edytorski]

691. niźli — tu: zanim. [przypis edytorski]

692. pasy (z wł. passo) — przejścia. [przypis redakcyjny]

693. mól (daw.) — troska, zmartwienie. [przypis edytorski]

694. przeciw sobie (daw.) — tu: do siebie. [przypis edytorski]

695. armata (daw., z łac.) — uzbrojenie (tu: sajdak, czyli kołczan). [przypis redakcyjny]

696. kontest (daw.) — świadectwo. [przypis redakcyjny]

697. jucha (daw.) — krew. [przypis edytorski]

698. stanie (daw.) — wystarczy. [przypis edytorski]

699. sto ćwierci — ćwierci żołdu, wypłacanego kwartalnie. [przypis redakcyjny]

700. bramę — poeta pisze: bromę. [przypis redakcyjny]

701. pojezna czajka — wiosłem (pojazdą) kierowana łódź (czajka). [przypis edytorski]

702. Nahajce — właśc. Nogajców, Tatarów z Ordy Nogajskiej. [przypis edytorski]

703. skop — wykastrowany baran. [przypis edytorski]

704. dwie lecie — liczba podwójna, dziś: dwa lata. [przypis edytorski]

705. Mikuła — Mikołaj, najważniejszy święty prawosławny. [przypis redakcyjny]

706. mir (daw.) — pokój, przymierze. [przypis redakcyjny]

707. kamcha (daw.) — adamaszek, atłas. [przypis redakcyjny]

708. hramoty (z rus.) — pisma (dosł.: litery). [przypis redakcyjny]

709. kredyt — tu: wiara, wiarygodność. [przypis redakcyjny]

710. odpowieda — wyzywa do walki. [przypis redakcyjny]

711. Płacze Zygmunt żegnając długiego terminu Widzenia się — ówczesna składnia dopuszczała połączenie „płakać czego” w znaczeniu: płakać z powodu czegoś. [przypis edytorski]

712. nazad (daw.) — z powrotem. [przypis edytorski]

713. I tak wiatrem nadziane puknęły nadzieje — z Kochanowskiego. [przypis edytorski]

714. sowite — obfite. [przypis redakcyjny]

715. więcej moskiewską nie bawiący rzeczą — więcej nie zajmując się tematem Moskwy. [przypis edytorski]

716. konwój (z wł.) — eskorta, straż dodana. [przypis redakcyjny]

717. się schował — tu: wychował. [przypis redakcyjny]

718. kałauz (z tur.) — przewodnik. [przypis redakcyjny]

719. wataha — szajka, banda. [przypis redakcyjny]

720. hoży — tu w nietypowym znaczeniu: godziwy, stateczny. [przypis redakcyjny]

721. na pasiech — na przejściach. [przypis redakcyjny]

722. Że z tą garścią jak goły osiąka na zyzie — przysłowie o niepewnym stanie; zyz — rzut kostek. [przypis redakcyjny]

723. porąc — prując. [przypis redakcyjny]

724. rum — miejsce wolne (z niem. Raum). [przypis redakcyjny]

725. Tytan — słońce. [przypis edytorski]

726. marmurki — lisy czarne, na marmułki (czapki futrzane) używane; dlatego tak nazwane. [przypis redakcyjny]

727. mierny — tu: celny (taki, co dobrze mierzy). [przypis redakcyjny]

728. postura — kształt. [przypis redakcyjny]

729. więdły — wędzony, suszony. [przypis redakcyjny]

730. kier — chodzi o kry lodowe. [przypis edytorski]

731. pławy (daw.) — płetwy. [przypis redakcyjny]

732. Mordwa — jak Ingra, Permia, ludy fińskie. [przypis redakcyjny]

733. wykrotne — tu: zdradliwy, złamany (od wykrotu, wyłomu w lesie). [przypis redakcyjny]

734. siąść — tu: paść. [przypis redakcyjny]

735. kinąć (daw.) — porzucić. [przypis edytorski]

736. trząskiem (daw.) — truchtem. [przypis redakcyjny]

737. wedle czasu — w odpowiednim momencie. [przypis edytorski]

738. posłuchy — straże, czujki. [przypis redakcyjny]

739. pan (daw.) — kasztelan. [przypis edytorski]

740. gon (daw.) — pęd. [przypis redakcyjny]

741. kwapić się (daw.) — spieszyć się. [przypis edytorski]

742. rum — miejsce (z niem. Raum). [przypis edytorski]

743. nie doma — tu: nie w spokoju, niekontent. [przypis redakcyjny]

744. error (łac.) — błąd, omyłka. [przypis redakcyjny]

745. zręczyć (daw.) — złączyć. [przypis redakcyjny]

746. czeladź (daw.) — służba. [przypis edytorski]

747. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

748. winny — tu: należny. [przypis edytorski]

749. przekwintny — wykwintny. [przypis redakcyjny]

750. sowity — podwójny, suty. [przypis redakcyjny]

751. comes — łac. możny, dostojnik, książę. [przypis edytorski]

752. czaczka — dziś: cacka. [przypis edytorski]

753. znaczek (daw.) — oddziałek (od znaku, tj. chorągwi). [przypis redakcyjny]

754. doroczy — coroczny. [przypis edytorski]

755. troczyć — wiązać. [przypis edytorski]

756. argenteria — wyroby ze srebra. [przypis redakcyjny]

757. auszpurski — prawdop.: augsburski. [przypis edytorski]

758. splendeca — (z wł.) przepych; to samo oznacza pompa i fast. [przypis redakcyjny]

759. falandysz — sukno drogie (feinlundisch) i tanie. [przypis redakcyjny]

760. złotogłów — droga tkanina ze złotymi nitkami. [przypis edytorski]

761. krzesła i zwierciadła wojenne — siodła i puklerze. [przypis redakcyjny]

762. Gradyw — przydomek Marsa, boga wojny. [przypis edytorski]

763. dać met — dziś: dać mata, zwyciężyć. [przypis edytorski]

764. sorom — rus. srom, czyli wstyd. [przypis redakcyjny]

765. nie rzkąc twarde blachy — nie mówiąc już o twardych zbrojach. [przypis edytorski]

766. gach (daw.) — kochanek. [przypis edytorski]

767. mucha (daw.) — sztuczny pieprzyk a. brodawka. [przypis edytorski]

768. ustrzmić (daw.) — nastrzępić. [przypis redakcyjny]

769. niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski]

770. razem — naraz. [przypis edytorski]

771. gąsior (daw.) — dyby, więzienie. [przypis redakcyjny]

772. u lesa — w lesie. [przypis redakcyjny]

773. trety — chodniki w mieście. [przypis redakcyjny]

774. łągiew — drążek podtrzymujący drabinę wozu, luśnia. [przypis redakcyjny]

775. kiecka — tu: płaszcz żołnierski, z węg. kecse. [przypis redakcyjny]

776. w zobki (daw.) — naprędce. [przypis redakcyjny]

777. bobo (daw.) — straszydło. [przypis redakcyjny]

778. cienie — tu: kształty, figury. [przypis redakcyjny]

779. żenąć (daw.) — gonić. [przypis redakcyjny]

780. iść na maciory — wracać do ula (od pszczół wzięte), do domu. [przypis redakcyjny]

781. niewczesny (daw.) — niewygodny. [przypis redakcyjny]

782. stywa — kozica (styk) u pługa (z łac. stiva). [przypis redakcyjny]

783. ladra (daw.) — drabina. [przypis edytorski]

784. fakcjować (daw.) — wichrzyć. [przypis redakcyjny]

785. tążyć (daw.) — tęsknić, dążyć. [przypis redakcyjny]

786. mrzeć — tu: gorąco pragnąć. [przypis redakcyjny]

787. Urwiżywot — miejsce niebezpieczne; szlak złoty, tatarski, por. II, w. 528, szlak złoty i kuczmański. [przypis redakcyjny]

788. Lecz trudno wilkiem orać; co się łyso lągnie,/ Łyso ginie; kto nie chce, z góry nie pociągnie — same przysłowia, ostatnie: zły koń i z góry itd. [przypis redakcyjny]

789. kinąć (daw.) — rzucić. [przypis redakcyjny]

790. Bellona — rzymska bogini wojny, siostra a. żona Marsa. [przypis edytorski]

791. skotopas (daw.) — pastuchów. [przypis redakcyjny]

792. barta (daw.) — siekiera podwójna. [przypis redakcyjny]

793. cekauz a. cekhauz — magazyn, zbrojownia. [przypis edytorski]

794. czule — czujnie. [przypis edytorski]

795. wojen (daw.) — żołnierz, wojownik. [przypis redakcyjny]

796. snopy — herb dynastii Wazów. [przypis edytorski]

797. zob (daw.) — karma (ptasia). [przypis redakcyjny]

798. krta — krzta, odrobina. [przypis redakcyjny]

799. brantowny — (o metalu szlachetnym) wytapiany. [przypis edytorski]

800. klawa (daw.) — buława. [przypis redakcyjny]

801. surma — puzon. [przypis redakcyjny]

802. bandolet — karabinek. [przypis redakcyjny]

803. kornet (daw.) — znaczek, sztandar. [przypis redakcyjny]

804. kolet (daw.) — kurtka. [przypis redakcyjny]

805. kolczuga — zbroja wykonana ze splecionych ze sobą metalowych kółek. [przypis redakcyjny]

806. nad Dzieżą — w r. 1612. [przypis edytorski]

807. Petyhorcy — Czerkiesi, Kozacy. [przypis redakcyjny]

808. Śreniawa — herb (przedstawiający bieg rzeki). [przypis edytorski]

809. wrocławski — tj. włocławski, biskup kujawski. [przypis redakcyjny]

810. intrata (daw.) — zysk. [przypis edytorski]

811. sumpt (z łac.) — koszt. [przypis redakcyjny]

812. draka — tu: walka. [przypis redakcyjny]

813. transakcya — przebieg wojny. [przypis edytorski]

814. sprawa (daw.) — szyk, organizacja. [przypis edytorski]

815. takli — tak z partykułą wzmacniającą -li. [przypis edytorski]

816. dziardyn (daw., z wł.) — ogród. [przypis redakcyjny]

817. obierz (daw.) — pęta, więzy. [przypis redakcyjny]

818. chudoba (daw.) — majątek. [przypis edytorski]

819. feudum (z łac.) — lenno. [przypis redakcyjny]

820. nie stało (daw.) — nie wystarczyło. [przypis edytorski]

821. zastole (daw.) — miejsce za stołem (wedle urzędu zasiadane). [przypis redakcyjny]

822. basarunek ( z niem.) — grzywna sądową za obrazę. [przypis redakcyjny]

823. gomółka — bryła sera. [przypis edytorski]

824. Ale wracam do miejsca — poeta wraca do w. 970. [przypis redakcyjny]

825. potwierdzić — tu: utwierdzić, wzmocnić. [przypis edytorski]

826. przynuka (daw., reg.) — zachęta. [przypis edytorski]

827. durny — zarozumiały, zuchwały, szalony. [przypis redakcyjny]

828. met — cel (zamiast meta). [przypis redakcyjny]

829. pas (z wł.) — przejście. [przypis edytorski]

830. kawy (daw.) — brednie, bzdury, tu raczej: problemy. [przypis redakcyjny]

831. kauza (z łac.) — sprawa. [przypis redakcyjny]

832. wytrząsł — w rękopisie: wytrzął. [przypis redakcyjny]

833. bruder (niem.) — brat. [przypis edytorski]

834. krank (z niem.) — choroba. [przypis edytorski]

835. ociec (daw.) — opuchnąć. [przypis redakcyjny]

836. awizować — powiadamiać. [przypis redakcyjny]

837. zadąć sowę — zasępić się. [przypis redakcyjny]

838. ferwor — zapał. [przypis redakcyjny]

839. śniat — pień, kłoda. [przypis redakcyjny]

840. kuty (daw.) — skutki, rzeczy. [przypis edytorski]

841. optaszyć — oskubać. [przypis redakcyjny]

842. lutować (daw.) — żałować (litować). [przypis redakcyjny]

843. rosół — tu: kłopot. [przypis redakcyjny]

844. przydać — dodać. [przypis edytorski]

845. po żyle uparać (upruwać) — o wielkim lęku i bólu. [przypis redakcyjny]

846. cale (daw.) — całkiem. [przypis redakcyjny]

847. w potuł (daw.) — w objęcie. [przypis redakcyjny]

848. chromy — poseł pewniejszy, bo powoli idzie. [przypis redakcyjny]

849. mienić — tu: zmieniać. [przypis edytorski]

850. posłuch — straż, czujka. [przypis redakcyjny]

851. larmo — alarm. [przypis edytorski]

852. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]

853. z niedobaczka (daw.) — z nienacka. [przypis redakcyjny]

854. Witaj, rzecze, nie brodząc do wieczerzy kaczka — przysłowia o niespodzianej zdobyczy. [przypis redakcyjny]

855. się często wstydzi, kto przed skokiem hupa — obecnie przysłowie to brzmi: nie mów hop, zanim nie przeskoczysz. [przypis edytorski]

856. rozwód — tu: przestrzeń. [przypis redakcyjny]

857. zawrzeć — zamknąć. [przypis edytorski]

858. zgoła — w rękopisie goła. [przypis redakcyjny]

859. szłyk (daw.) — rodzaj wysokiej czapki. [przypis redakcyjny]

860. wyskipieć się (daw.) — wyroić się. [przypis redakcyjny]

861. chmięst (daw.) — trzaska. [przypis redakcyjny]

862. odgłos — tu: echo. [przypis redakcyjny]

863. durny (daw.) — szalony. [przypis edytorski]

864. chwost (daw.) — ogon. [przypis redakcyjny]

865. skowera (daw., reg.) — pies. [przypis redakcyjny]

866. sowity (daw.) — suty, obfity. [przypis redakcyjny]

867. rozżenąć (daw.) — rozegnać. [przypis redakcyjny]

868. giaur — (tur.) niewierny, nie muzułmanin. [przypis redakcyjny]

869. nawiasem — z boku. [przypis redakcyjny]

870. cug puścić — oddać przejście. [przypis redakcyjny]

871. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]

872. źle — tu: ledwie. [przypis redakcyjny]

873. Taż mu baba, też koła — przysłowie: to samo. [przypis redakcyjny]

874. korzyszczyć — łupić. [przypis redakcyjny]

875. razem niezłożonym — cięciem, przed którym się nie można obronić. [przypis redakcyjny]

876. wystawać — zdobywać samym staniem. [przypis redakcyjny]

877. posłać przed Abrama — zabić. [przypis redakcyjny]

878. trefunkiem — być może winno być: trafunkiem, tj. przypadkiem. [przypis edytorski]

879. w pohończą (daw., reg.) — na wyścigi. [przypis redakcyjny]

880. funkcja — tu: urząd. [przypis redakcyjny]

881. wrogi (daw.) — tu: losy. [przypis redakcyjny]

882. odwodem (daw.) — cofając się, ustępując. [przypis redakcyjny]

883. uskrobać (daw., pot.) — ujść, wycofać się. [przypis redakcyjny]

884. część — tu: częściowo. [przypis edytorski]

885. idący — dziś popr.: idąc. [przypis edytorski]

886. regiment — tu: dowództwo. [przypis redakcyjny]

887. kałuz (daw.) — przewodnik. [przypis redakcyjny]

888. posłuch — straż, czujka. [przypis redakcyjny]

889. bez obłazu (daw.) — wprost. [przypis redakcyjny]

890. larmo (daw.) — alarm, trwoga. [przypis redakcyjny]

891. ni o czym (daw.) — o niczym. [przypis redakcyjny]

892. kotara (daw.) — namiot. [przypis redakcyjny]

893. pożyć (daw.) — pokonać. [przypis edytorski]

894. wrogi (daw.) — losy, wróżby. [przypis redakcyjny]

895. kwadryga — zaprzęg czterokonny. [przypis redakcyjny]

896. prawy (daw.) — prawdziwy; tu: właśnie. [przypis redakcyjny]

897. bachmat (daw.) — koń. [przypis redakcyjny]

898. oganisty (daw.) — rozłożysty. [przypis redakcyjny]

899. trześnia — czereśnia. [przypis edytorski]

900. pokonić — osadzić końmi. [przypis redakcyjny]

901. towarzysze Bernawskiego — zbóje wołoskie. [przypis redakcyjny]

902. faryna — fr. mąka; tu: rodzaj, gatunek. [przypis redakcyjny]

903. raptura — pismo, list. [przypis redakcyjny]

904. pręga — pręgierz. [przypis redakcyjny]

905. uprzejmy — szczery. [przypis redakcyjny]

906. respons (daw.) — odpowiedź. [przypis redakcyjny]

907. hustem (daw., reg.) — gęsto. [przypis redakcyjny]

908. inkaust — atrament. [przypis redakcyjny]

909. błaźni — w rękopisie: blaźni. [przypis redakcyjny]

910. musat (daw.) — stal do ostrzenia. [przypis redakcyjny]

911. dyktować — tu: dychtować, zaopatrywać. [przypis redakcyjny]

912. Ceres — rzymska bogini urodzaju. [przypis edytorski]

913. bróg — przykryty daszkiem stóg siana. [przypis edytorski]

914. zimny zwierz koziorogi — koziorożec (zimowy znak zodiaku). [przypis redakcyjny]

915. Pomona — rzymska bogini drzew owocowych. [przypis edytorski]

916. paryja — wertep. [przypis redakcyjny]

917. luna (z łac.) — księżyc. [przypis redakcyjny]

918. biegun — koń. [przypis edytorski]

919. giaur — niewierny, nie muzułmanin. [przypis edytorski]

920. źrejomo — w sposób widoczny. [przypis redakcyjny]

921. nie kol, miły jeżu — przysłowie: nie strasznyś, hamuj się. [przypis redakcyjny]

922. niesprawą — nie w szyku. [przypis edytorski]

923. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

924. drwa — tu: brednie, głupstwa. [przypis redakcyjny]

925. potrzeba (daw.) — bitwa, potyczka. [przypis edytorski]

926. fortel — podstęp. [przypis edytorski]

927. tam — w obozie polskim. [przypis redakcyjny]

928. obojętne — tu: nie sprzyjające żadnej z walczących stron, więc niepewne. [przypis redakcyjny]

929. ustrzmić (daw.) — nastrzępić. [przypis redakcyjny]

930. kometa — w dawnej polszczyźnie wyraz ten występował w rodzaju męskim. [przypis edytorski]

931. bonczuk — buńczuk, turecki a. tatarski znak wojskowy wykonany z końskiego włosia. [przypis edytorski]

932. miesiąc — księżyc. [przypis edytorski]

933. hospodar — władca mołdawski lub wołoski. [przypis edytorski]

934. ukraszono — raczej spodziewalibyśmy się: ukradziono. [przypis redakcyjny]

935. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

936. janczar — dziś popr. forma D.lm: janczarów. [przypis redakcyjny]

937. wieżą — dziś popr. forma B. lp: wieżę. [przypis edytorski]

938. giaur gidy — obrzydły, ohydny giaur (niewierny). [przypis redakcyjny]

939. spahij — żołnierz nieregularnej jazdy tureckiej. [przypis edytorski]

940. dziryt — włócznia. [przypis redakcyjny]

941. forga — pióropusz. [przypis redakcyjny]

942. bobo (daw.) — straszydło. [przypis redakcyjny]

943. uprzejmie — tu: otwarcie, szczerze. [przypis redakcyjny]

944. od złota chorągwie gorące — tj. żółte. [przypis edytorski]

945. skofia — pukiel (tu dla rytmu czytamy na 3 sylaby). [przypis redakcyjny]

946. Bellona — rzymska bogini wojny, siostra a. żona Marsa. [przypis edytorski]

947. skomon (zgniecienie) i smoła — wyrażenia pogardliwe: hałastra, czerń itp. [przypis redakcyjny]

948. w rzeczy — niby. [przypis redakcyjny]

949. usajdaczyć się — wyposażyć się w łuki i kołczany (od sajdak, kołczan). [przypis edytorski]

950. szwatrać — szwargotać, mówić niezrozumiale w obcym a nieprzyjemnie brzmiącym języku. [przypis redakcyjny]

951. nużny (daw., reg.) — nędzny. [przypis redakcyjny]

952. bleszczeć — dziś: błyszczeć. [przypis edytorski]

953. głownia — żarzący się kawałek drewna. [przypis edytorski]

954. szmelc — ochronna warstwa na powierzchni metalu. [przypis redakcyjny]

955. rozsuć (daw.) — rozsypać. [przypis redakcyjny]

956. I Kalpe i Abila rosłe wznoszą grzbiety itd. — ahistoryczne zestawienie mitycznych i rzeczywistych nazw geograficznych i ludów wschodnich. [przypis edytorski]

957. Ossa — góra w Grecji, pojawiająca się w mitach o walce między bogami a tytanami. [przypis edytorski]

958. rum (daw.) — rumowisko, gruzy. [przypis redakcyjny]

959. emir (tur.) — rozkaz. [przypis redakcyjny]

960. armata (daw.) — uzbrojenie. [przypis edytorski]

961. obierz — więzy. [przypis redakcyjny]

962. surmy — puzony. [przypis redakcyjny]

963. koncent (daw.) — harmonia. [przypis redakcyjny]

964. dzyngi (daw.) — talerze (instrument perkusyjny). [przypis redakcyjny]

965. gąść (1. os. lp. gędę) (daw.) — śpiewać a. grać. [przypis redakcyjny]

966. skomlą — w rękopisie: skumlą. [przypis redakcyjny]

967. czwarzyć (daw.) — wydawać głosy, drzeć się, wrzeszczeć. [przypis redakcyjny]

968. Febus — przydomek Apolla, boga słońca (Tytan, również u Potockiego patronujący słońcu, pochodzi z zupełnie innego rodu olbrzymów, synów Gei). [przypis redakcyjny]

969. kara (daw.) — wóz. [przypis redakcyjny]

970. porożysty — rogaty. [przypis redakcyjny]

971. bierka — owca. [przypis redakcyjny]

972. maża (daw.) — ciężki wóz ładowny. [przypis redakcyjny]

973. żydło — życie. [przypis redakcyjny]

974. faryna (z fr.) — mąka. [przypis redakcyjny]

975. szorbet — sorbet, konfitury i napój słodki. [przypis redakcyjny]

976. spuma (daw., z wł.) — piana, ślina. [przypis redakcyjny]

977. farfura (daw.) — wyrób fajansowy. [przypis redakcyjny]

978. żywioł — tu: pokarm. [przypis edytorski]

979. cyment — dziś: cynamon. [przypis redakcyjny]

980. uczynić przymierze — dać pokój, odrzec się. [przypis redakcyjny]

981. żółcić — przyprawiać szafranem. [przypis redakcyjny]

982. kanar — cukier. [przypis redakcyjny]

983. cyment — cynamon (z niem. Zimmet). [przypis redakcyjny]

984. kondyment (daw.) — przyprawa. [przypis redakcyjny]

985. wczesny — wygodny. [przypis redakcyjny]

986. manela — obrączka. [przypis redakcyjny]

987. wałach — wykastrowany ogier. [przypis edytorski]

988. nagłówki — cugle; dziś popr. forma N.lm. brzmiałaby: nagłówkami. [przypis redakcyjny]

989. Pigmejowie — afrykańskie plemię cechujące się niskim wzrostem. [przypis redakcyjny]

990. musułbas — materiał bawełniany («besz« z Mosułu, miasta nad Tygrysem, skąd i nazwa muślinu). [przypis redakcyjny]

991. forbot (daw.) — obszycie. [przypis redakcyjny]

992. Węgrzyn, choć nas prawie już wyssał do szczętu — daw. przysłowie: Węgrzyn wyssał nas (tj. doprowadził do ubóstwa) swoimi winami. [przypis edytorski]

993. Pewnie, że w ryb łowieniu nie zaśpi odmętu (...) — por. współczesne przysłowie „łowić ryby w mętnej wodzie”. [przypis redakcyjny]

994. Spisz — region geograficzny, obecnie na Słowacji, zastawiony przez cesarza Zygmunta w roku 1417, przeszedł w ten sposób pod władzę Polski. [przypis redakcyjny]

995. durnym — Brückner przypuszcza, że to błąd rękopisu, i że powinno być: dumnym. [przypis redakcyjny]

996. sromota (daw.) — wstyd. [przypis edytorski]

997. Zdzicze i tych w cudzy kraj w kłopocie odleci (...) — Jan Kazimierz rzuca tron i Polskę. [przypis redakcyjny]

998. kuratele — dziś popr. forma D.lp: kurateli. [przypis edytorski]

999. puchy — dziś popr. forma N. lm: puchami (pierzem). [przypis redakcyjny]

1000. uprzejmie — szczerze. [przypis redakcyjny]

1001. kawy (daw.) — głupstwa. [przypis redakcyjny]

1002. w rzeczy (daw.) — niby. [przypis redakcyjny]

1003. prognostyk (daw.) — przepowiednia. [przypis redakcyjny]

1004. kredenca (daw., z wł.) — usługa. [przypis redakcyjny]

1005. kosz (daw.) — obóz. [przypis redakcyjny]

1006. gonione potrzeby — potyczki jeźdźców. [przypis redakcyjny]

1007. kotary (daw.) — namioty. [przypis redakcyjny]

1008. sajdak — kołczan. [przypis edytorski]

1009. giaurskie baby — konie niewiernych, jak u Samuela Twardowskiego. [przypis redakcyjny]

1010. bando (daw.) — ogłoszenie. [przypis redakcyjny]

1011. czasie — w rękopisie dla rymu: czesie. [przypis redakcyjny]

1012. zaszczyt — tu: obrona (z ros.). [przypis edytorski]

1013. kawalkata — z wł. cavalcata: jazda, jeźdźcy. [przypis redakcyjny]

1014. gładki (daw.) — piękny. [przypis edytorski]

1015. dzianet — rumak. [przypis redakcyjny]

1016. ustrzmić — nastrzępić, ubrać. [przypis redakcyjny]

1017. Tytan — słońce. [przypis redakcyjny]

1018. bawić się (daw.) — zajmować się. [przypis edytorski]

1019. mieszkać (daw.) — zwlekać, unikać czegoś, rezygnować z czegoś. [przypis edytorski]

1020. paiża (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

1021. trzy krzyże — lat trzydzieści. [przypis redakcyjny]

1022. wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]

1023. larmo — alarm. [przypis redakcyjny]

1024. szyposz (daw.) — trębacz. [przypis redakcyjny]

1025. osuć (daw.) — osypać. [przypis redakcyjny]

1026. wpoły — na pół. [przypis edytorski]

1027. Trytoni i Forcy — bóstwa wodne, niżej (w. 524) po naszemu Topielcami zwane. [przypis redakcyjny]

1028. Fawonius — wiosenny wiatr zachodni. [przypis edytorski]

1029. kopii — dla rytmu czytamy na trzy sylaby. [przypis edytorski]

1030. korbety (daw.) — skoki. [przypis redakcyjny]

1031. sforcować się — (daw.) wytężać się. [przypis redakcyjny]

1032. salto ( z łac. a. z wł.) — skok. [przypis redakcyjny]

1033. szwadronami — w rękopisie: szwadranami. [przypis redakcyjny]

1034. indzingiery — dziś: inżynierów; chodzi o specjalistów od fortyfikacji. [przypis edytorski]

1035. haramża (daw., reg.) — zgraja, czerń. [przypis redakcyjny]

1036. sprawa (daw.) — szyk. [przypis edytorski]

1037. sekunda — tu: odwód. [przypis redakcyjny]

1038. drzewo (daw.) — kopia. [przypis edytorski]

1039. armatura (daw.) — uzbrojenie. [przypis redakcyjny]

1040. wedla niego (daw.) — obok niego. [przypis edytorski]

1041. szpar — od metody łowienia ptaków: drążek, na którym przymocowany jest ptak służący jako przynęta. [przypis redakcyjny]

1042. niezbędny (daw.) — obrzydły. [przypis redakcyjny]

1043. wecować demesze (daw.) — ostrzyć szable. [przypis redakcyjny]

1044. Lermunt — w rękopisie stale mylnie: Lernunt. [przypis redakcyjny]

1045. infanteria (daw.) — piechota. [przypis edytorski]

1046. haki i śmigownice, nośne kolubryny, kartaony — różnego rodzaju działa. [przypis edytorski]

1047. darda (daw.) — włócznia. [przypis redakcyjny]

1048. elear — harcownik, żołnierz szukający pojedynku przed bitwą, ogólnie: junak. [przypis redakcyjny]

1049. werteby — dziś: wertepy. [przypis edytorski]

1050. gdzieby (daw.) — gdyby. [przypis redakcyjny]

1051. łozy — zarośla. [przypis edytorski]

1052. wróżyć (daw.) — próbować. [przypis redakcyjny]

1053. wżdy (daw.) — przecież. [przypis edytorski]

1054. przepłoch — luka, miejsca nie zabezpieczone. [przypis redakcyjny]

1055. w czele (daw.) — z przodu. [przypis edytorski]

1056. komput (daw.) — liczba. [przypis redakcyjny]

1057. error (z łac.) — błąd. [przypis redakcyjny]

1058. lasserować (daw.) — połyskiwać. [przypis edytorski]

1059. szmelc — ochronna powłoka na powierzchni metalu. [przypis edytorski]

1060. ruga (daw., z łac.) — zmarszczka. [przypis redakcyjny]

1061. stwierdzić — tu: utwierdzić, umocnić. [przypis edytorski]

1062. potuszyć (daw.) — dodać nadziei. [przypis edytorski]

1063. bucefała (daw.) — rumak (od imienia konia Aleksandra Macedońskiego). [przypis edytorski]

1064. rug — głucha wrzawa. [przypis redakcyjny]

1065. równia (daw.) — równina. [przypis redakcyjny]

1066. jucha — krew. [przypis edytorski]

1067. obierze — pęta. [przypis redakcyjny]

1068. posiężne (daw.) — zamach. [przypis redakcyjny]

1069. Polanie — Polacy. [przypis redakcyjny]

1070. martauz (daw.) — zbój, handlarz niewolników. [przypis redakcyjny]

1071. masłok — napój odurzający. [przypis redakcyjny]

1072. armata (daw.) — uzbrojenie. [przypis redakcyjny]

1073. durny — zarozumiały, szalony. [przypis redakcyjny]

1074. kauza (daw., z łac.) — sprawa. [przypis redakcyjny]

1075. kałauz (daw., z tur.) — przewodnik. [przypis redakcyjny]

1076. załoga (daw.) — tu: zasadzka. [przypis redakcyjny]

1077. oszedziały — osiwiały. [przypis redakcyjny]

1078. pean — hymn. [przypis redakcyjny]

1079. A już hałła tatarskie, jaki wrzące garce/ Bełkot czynią, zagłusza — to samo porównanie w w. 534. [przypis edytorski]

1080. bułat (daw.) — stal, zwł. stalowe ostrze. [przypis redakcyjny]

1081. w Raciborskie — z Raciborska pisali się Morsztynowie. [przypis redakcyjny]

1082. murza — wódz, książę tatarski. [przypis redakcyjny]

1083. talażki (daw.) — wózki (zdrobnienie od talaga). [przypis redakcyjny]

1084. rum (daw.) — gruz, tu: pich i kamienie. [przypis edytorski]

1085. wzdzierać tu: — wstrzymywać. [przypis redakcyjny]

1086. znosić się (daw.) — porozumiewać się. [przypis edytorski]

1087. elear — harcownik, żołnierz szukający pojedynku przed bitwą, ogólnie: junak. [przypis redakcyjny]

1088. smocy — tu metaforycznie: działa. [przypis redakcyjny]

1089. zabielim — poeta wymawiał i rymował: zabielem. [przypis redakcyjny]

1090. holik — hołysz, biedak. [przypis redakcyjny]

1091. łupież (daw.) — skóra (złupiona ze zwierzęcia). [przypis redakcyjny]

1092. dywdyk — bogate przykrycie na konie. [przypis redakcyjny]

1093. czaprag — właśc. czaprak, kapa pod siodło przykrywająca konia. [przypis edytorski]

1094. Agier — właśc. Eger, miasto i twierdza na południowych Węgrzech, dwukrotnie zdobyta przez Turków w XVI w. [przypis redakcyjny]

1095. sudanny (daw.) — smukły. [przypis redakcyjny]

1096. chwost (daw.) — ogon. [przypis redakcyjny]

1097. posłuchy (daw.) — straże, czujki. [przypis edytorski]

1098. larmo — tu: hałas. [przypis edytorski]

1099. pomiotło — miotła; tu pogardliwie o pióropuszach a. buńczukach. [przypis redakcyjny]

1100. na obie stronie — liczba podwójna; sens: korzystna dla obu stron. [przypis edytorski]

1101. na wytrwaną (daw.) — kto kogo przetrzyma. [przypis edytorski]

1102. bellua (z łac.) — bestia. [przypis redakcyjny]

1103. czczy (daw.) — pusty. [przypis edytorski]

1104. talagi — wozy. [przypis redakcyjny]

1105. o male (daw.) — mało. [przypis edytorski]

1106. propozyt (daw.) — propozycja. [przypis redakcyjny]

1107. sforcować się (daw., z wł.) — silić się. [przypis redakcyjny]

1108. baczyć (daw.) — widzieć, zauważać. [przypis edytorski]

1109. dziei — dziś popr. forma D.lm: dziejów. [przypis edytorski]

1110. da na wymiot — ofiaruje niewielki dar w nadziei wielkiego rewanżu. [przypis redakcyjny]

1111. A cóż kiedy wspak padnie obojętna bierka — kiedy niepewna kostka padnie na korzyść strony przeciwnej? [przypis redakcyjny]

1112. najradniej (daw.) — najchętniej. [przypis edytorski]

1113. usterknąć (daw.) — potknąć się. [przypis redakcyjny]

1114. wszytko — tu: całe. [przypis edytorski]

1115. szłapia — kłus. [przypis redakcyjny]

1116. kwapić się (daw.) — spieszyć się. [przypis edytorski]

1117. złożyć się — obronić się, zasłonić. [przypis redakcyjny]

1118. ni — niby, jak. [przypis edytorski]

1119. zruta (daw.) — ruina. [przypis redakcyjny]

1120. znamy swe szkatuły — troszczymy się tylko o swe zbiory (pieniężne). [przypis edytorski]

1121. pogany zasuły — w rękopisie poganie zasuli, dla rymu poprawiono; zasuć — zasypać. [przypis redakcyjny]

1122. ledzie — dziś popr. forma N.lp: lodzie. [przypis edytorski]

1123. adwersarz — przeciwnik. [przypis redakcyjny]

1124. durny — tu raczej: dumny. [przypis redakcyjny]

1125. widomie (daw.) — w sposób widoczny. [przypis edytorski]

1126. Gdy ten albo się zgłodzi, albo ubezpieczy (...), Mści się niebo nad każdym sprawiedliwym sądem (...) — r. 1488, katastrofa armady hiszpańskiej, przez Drake’a, Howarda i innych admirałów Elżbiety angielskiej. [przypis redakcyjny]

1127. Albert — arcyksiążę Albert w r. 1600 we Flandrii. [przypis redakcyjny]

1128. pokwapić się (daw.) — pospieszyć się. [przypis edytorski]

1129. Tak Gustaw Horn w Nordlindze dzisia tryumfował (...) — pierwsza porażka Szwedów, r. 1644, pod Nordlingen bawarskim. [przypis redakcyjny]

1130. auster (daw.) — wicher południowy. [przypis redakcyjny]

1131. tążyć (daw.) — tęsknić. [przypis redakcyjny]

1132. spiża (daw.) — spyża, prowiant. [przypis redakcyjny]

1133. dyskrecja — tu: dbłość, ostrożność. [przypis edytorski]

1134. nie czesne miłosierdzie — miłosierdzie okazywane w niewłaściwym momencie. [przypis edytorski]

1135. nie stoi za jaje (daw., przysł.) — nie jest nic warte. [przypis edytorski]

1136. znużnieć (daw.) — zubożeć. [przypis redakcyjny]

1137. potuszyć (daw.) — dodać otuchy. [przypis redakcyjny]

1138. poty — póty, do tej pory. [przypis edytorski]

1139. przypaść (daw.) — zgodzić się. [przypis edytorski]

1140. Febe — księżyc (Diana, siostra Feba, tj. Apolla). [przypis redakcyjny]

1141. Flegon i Pirois — imiona koni ciągnących słoneczny rydwan. [przypis redakcyjny]

1142. chodziwy — (o koniu) pięknego chodu. [przypis redakcyjny]

1143. glanc — tu: blask. [przypis edytorski]

1144. Tytan — słońce. [przypis redakcyjny]

1145. na przepych (daw.) — dla popisu, na obelgę. [przypis edytorski]

1146. wróżka — tu: wróżba. [przypis edytorski]

1147. gorzeć (daw.) — płonąć. [przypis edytorski]

1148. szaszorzy (daw.) — orli. [przypis redakcyjny]

1149. zmierznąć (daw.) — obrzydnąć. [przypis edytorski]

1150. murza — wódz, książę tatarski. [przypis redakcyjny]

1151. wierę (daw.) — zaprawdę. [przypis redakcyjny]

1152. kosz (daw.) — obóz. [przypis redakcyjny]

1153. dywan (tur.) — rada. [przypis redakcyjny]

1154. wojennik (daw.) — wojownik. [przypis redakcyjny]

1155. haramża (daw., reg.) — czerń, motłoch. [przypis redakcyjny]

1156. zelżyć — tu: ulżyć. [przypis redakcyjny]

1157. sekwestr (daw.) — zarząd. [przypis redakcyjny]

1158. pas (z wł.) — przejście. [przypis edytorski]

1159. żak — tu: zdobycz, łup. [przypis redakcyjny]

1160. prozapas — zapas. [przypis redakcyjny]

1161. spiża — spyża, prowiant. [przypis redakcyjny]

1162. turbować się (daw.) — martwić się. [przypis edytorski]

1163. tuszyć (daw.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]

1164. nieopowiedką — nagle, bez uprzedniej wieści; wyraz ten w autografie nieco zamazany, w kopii Ossolińskich brzmi: nieopowiednie. [przypis redakcyjny]

1165. wysuć — wysypać. [przypis redakcyjny]

1166. posłuchy — straże, czujki. [przypis redakcyjny]

1167. bandolet (z wł.) — karabinek. [przypis redakcyjny]

1168. tymblak — temblak, rzemień do zawieszania szabli na nadgarstku. [przypis redakcyjny]

1169. ferwor — zapał. [przypis redakcyjny]

1170. ćma — tu: tłum. [przypis edytorski]

1171. ćwiczyzna — ćwiczenia. [przypis redakcyjny]

1172. brona (daw.) — brama. [przypis redakcyjny]

1173. w rzeczy (daw.) — niby, rzekomo. [przypis redakcyjny]

1174. załoga — tu: zasadzka. [przypis redakcyjny]

1175. foza (z wł.) — tryb, moda, sposób. [przypis redakcyjny]

1176. beloard — szaniec, reduta. [przypis redakcyjny]

1177. zajarzyć się — zapalić się. [przypis redakcyjny]

1178. strychować (daw.) — strzelać. [przypis redakcyjny]

1179. bobo (daw.) — straszydło. [przypis redakcyjny]

1180. przykład — tu: broń, strzelby. [przypis redakcyjny]

1181. bęben — tu: brzuch. [przypis edytorski]

1182. Eur a. Euros — wiatr południowo-wschodni. [przypis redakcyjny]

1183. śniat — kloc. [przypis redakcyjny]

1184. pokinąć (daw.) — porzucić. [przypis redakcyjny]

1185. przecza (daw.) — spór, walka. [przypis redakcyjny]

1186. trzop (daw.) — czerep, garnek. [przypis redakcyjny]

1187. pochop (daw.) — zachęta, pobudka, zamiar. [przypis edytorski]

1188. oraz — tu: naraz, jednocześnie. [przypis edytorski]

1189. krzemiezić — wzmacniać, pokrzepiać. [przypis redakcyjny]

1190. czuły — tu: czujny. [przypis edytorski]

1191. prawie (daw.) — właśnie, naprawdę. [przypis redakcyjny]

1192. opiekać się — dziś: opiekować się. [przypis edytorski]

1193. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

1194. słonie — słońce (brzmienie dla rymu). [przypis redakcyjny]

1195. spyskłać — zbrudzić, zmazać. [przypis redakcyjny]

1196. mir — pokój, tu: zawieszenie broni. [przypis redakcyjny]

1197. siem odenasta — gra w kostki lub karty. [przypis redakcyjny]

1198. chaja — wicher. [przypis redakcyjny]

1199. pokinąć — porzucić. [przypis redakcyjny]

1200. rohatyna (daw.) — włócznia. [przypis redakcyjny]

1201. berdysz — rodzaj topora bojowego. [przypis redakcyjny]

1202. archandyje — tłumy. [przypis redakcyjny]

1203. po swojsku — po swojemu. [przypis redakcyjny]

1204. tucza (daw.) — pokarm. [przypis edytorski]

1205. przynuka (reg.) — zachęta. [przypis redakcyjny]

1206. trzymać komu grzbiet — stać za nim, posiłkować go. [przypis redakcyjny]

1207. opoździć — opóźnić. [przypis redakcyjny]

1208. fuga (z łac.) — ucieczka. [przypis redakcyjny]

1209. haramża — czerń, motłoch. [przypis redakcyjny]

1210. majdan — plac obozowy. [przypis redakcyjny]

1211. bez (daw.) — przez. [przypis edytorski]

1212. kańczug — bat. [przypis edytorski]

1213. stropić się — zakłopotać się. [przypis edytorski]

1214. dzierżyć — trzymać. [przypis edytorski]

1215. smoła — motłoch. [przypis redakcyjny]

1216. pozorny (daw.) — efektowny. [przypis edytorski]

1217. brona (daw.) — brama. [przypis edytorski]

1218. osuć (daw.) — osypać. [przypis redakcyjny]

1219. hakownica — działo ręczne, mocowane za pomocą haka. [przypis redakcyjny]

1220. czuły — tu: czujny. [przypis redakcyjny]

1221. raziech — dziś popr. forma N.lp: razach; tu w znaczeniu: sytuacjach. [przypis edytorski]

1222. elear — junak. [przypis redakcyjny]

1223. ruga (daw., z łac.) — zmarszczka. [przypis redakcyjny]

1224. karbować — oznaczać przez nacięcia. [przypis edytorski]

1225. stradny (daw.) — znużony. [przypis redakcyjny]

1226. Bellona — rzymska bogini wojny, siostra a. żona Marsa. [przypis edytorski]

1227. Adamów — dziś popr. forma dzierżawcza: Adamowy. [przypis edytorski]

1228. rubież (reg.) — tu: zarąbanie (na śmierć). [przypis redakcyjny]

1229. Gdzie jeden z wodzów wzięty, drugiego w Stambole, Do dzisia dnia na wieży ożog w gębę kole — Koniecpolski w niewoli, a głowa Żółkiewskiego na żerdzi. [przypis redakcyjny]

1230. miesiąc — księżyc. [przypis edytorski]

1231. archiwum — tu: skarbiec. [przypis redakcyjny]

1232. łomać źrebięcia — por. II 50: każdy „łamie” przed czasem źrebię, nim dorośnie (przysłowie). [przypis redakcyjny]

1233. siąść — tu: paść. [przypis redakcyjny]

1234. wyżenąć (daw.) — wygnać. [przypis redakcyjny]

1235. równie (daw.) — równiny. [przypis redakcyjny]

1236. smarownie — tu: gładko (jak z użyciem smaru). [przypis edytorski]

1237. przerębla — tu: przeprawa. [przypis redakcyjny]

1238. ptaki — orły polskie. [przypis redakcyjny]

1239. prawie i z imprezą — właśnie z przedsięwzięciem. [przypis redakcyjny]

1240. pech (daw.) — węch. [przypis redakcyjny]

1241. kredyt — pewność, zaufanie. [przypis redakcyjny]

1242. zanurzy — w rękopisie dla rymu: zanorzy. [przypis redakcyjny]

1243. zasuć (daw.) — zasypać. [przypis redakcyjny]

1244. cyt — milczenie. [przypis redakcyjny]

1245. godziech — liczba podwójna; dziś popr. forma N.lm: godach. [przypis edytorski]

1246. Aurora — jutrzenka; tu la rytmu czytamy na cztery sylaby. [przypis edytorski]

1247. spłótnieć (daw.) — zbiednieć. [przypis redakcyjny]

1248. cug — tu: zaprzęg koni słonecznych, rydwan Apolla. [przypis redakcyjny]

1249. książki — do nabożeństwa. [przypis edytorski]

1250. Który choć mu lada co i psie prawi gówno — w rękopisie ostatni wyraz: góry, co oczywiście zaciera sens. [przypis redakcyjny]

1251. kawić (daw.) — bredzić. [przypis redakcyjny]

1252. prawie (daw.) — właśnie, naprawdę. [przypis redakcyjny]

1253. fuga (daw.) — szczelina. [przypis edytorski]

1254. miasto — zamiast. [przypis edytorski]

1255. bez pochyby (daw.) — na pewno. [przypis edytorski]

1256. zaraszczać — dziś popr.: zarastać. [przypis redakcyjny]

1257. bułat — stal. [przypis redakcyjny]

1258. giaur — niewierny, nie muzułmanin. [przypis edytorski]

1259. awernowy (daw.) — piekielny. [przypis redakcyjny]

1260. wał (daw.) — fala. [przypis edytorski]

1261. szkaradzie — szkaradnie. [przypis redakcyjny]

1262. bałuch — wrzawa. [przypis redakcyjny]

1263. nie po swoich plecu — nie na swoje siły. [przypis redakcyjny]

1264. katerwa (daw.) — hufiec, pułk. [przypis redakcyjny]

1265. pasieka — posiecz. [przypis redakcyjny]

1266. nie po szwie się pruło (daw., przysł.) — nie szło według planów. [przypis edytorski]

1267. suć (daw.) — sypać. [przypis redakcyjny]

1268. śniat — kłoda. [przypis redakcyjny]

1269. pokinąć (daw.) — porzucić. [przypis redakcyjny]

1270. rohatyna — włócznia. [przypis redakcyjny]

1271. iść w zatyłki (daw.) — zajść od tyłu. [przypis edytorski]

1272. czuć — tu: czuwać. [przypis redakcyjny]

1273. mól (daw.) — zmartwienie. [przypis edytorski]

1274. troczyć — brać łup (w troki, czyli w sakwy). [przypis edytorski]

1275. we sforze (daw.) — w zgodzie. [przypis redakcyjny]

1276. łęk — przednia część siodła. [przypis redakcyjny]

1277. ledwochoda — krok powolny. [przypis redakcyjny]

1278. szałasze — dziś: szałasy. [przypis edytorski]

1279. pukać — tu: pękać. [przypis redakcyjny]

1280. od spasi — od szkody (przez wypasienie w polu), sens: przeszkodzi. [przypis redakcyjny]

1281. retyradzić — cofać się, rejterować. [przypis redakcyjny]

1282. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

1283. bando (daw.) — obwieszczenie. [przypis redakcyjny]

1284. bez obłazu (daw.) — bez ceremonii, wprost. [przypis redakcyjny]

1285. rad (daw.) — chętnie. [przypis edytorski]

1286. zatracił — w rękopisie: zatracioł. [przypis redakcyjny]

1287. sekiel (daw.) — dobry koń. [przypis redakcyjny]

1288. sajdak — kołczan. [przypis edytorski]

1289. sołhacy — straż przyboczna (łuczników sułtańskich). [przypis redakcyjny]

1290. wyrychtować (daw.) — przygotować. [przypis edytorski]

1291. wstręt — tu: odpór. [przypis edytorski]

1292. opiekać się — dziś popr.: opiekować się. [przypis edytorski]

1293. prawić (daw.) — mówić. [przypis edytorski]

1294. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

1295. skarpy — tu: wertepy. [przypis redakcyjny]

1296. żwawy — tu: zawzięty. [przypis redakcyjny]

1297. szkarady — szkaradny. [przypis redakcyjny]

1298. stradać (daw.) — stracić. [przypis edytorski]

1299. smocy — tu: armaty. [przypis redakcyjny]

1300. prawie (daw.) — dobrze, skutecznie; tu: szczelnie. [przypis redakcyjny]

1301. karbować — zapisywać (pierwotnie chodziło o notowanie za pomocą nacięć na kiju). [przypis redakcyjny]

1302. przemór (daw.) — wygłodzenie. [przypis redakcyjny]

1303. ze łby — dziś popr.: ze łbów. [przypis edytorski]

1304. dzierżyć (daw.) — trzymać. [przypis edytorski]

1305. żurzyć się (daw.) — srożyć się. [przypis redakcyjny]

1306. grandeca — (z wł.) wspaniałość. [przypis redakcyjny]

1307. sekiel — dobry koń. [przypis redakcyjny]

1308. forga (daw.) — pióropusz. [przypis redakcyjny]

1309. kinąć (daw.) — rzucić. [przypis redakcyjny]

1310. licencjować — dać pozwolenie. [przypis redakcyjny]

1311. dutepas (daw.) — ucieczka. [przypis redakcyjny]

1312. sowity — obfity. [przypis redakcyjny]

1313. smoła — czerń. [przypis redakcyjny]

1314. dawić (daw.) — dusić. [przypis redakcyjny]

1315. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]

1316. niewczesny (daw.) — w niewłaściwym momencie. [przypis edytorski]

1317. duchy — dziś popr. forma N.lm: duchami. [przypis edytorski]

1318. zob — karma dla ptaków, ziarno (tu: wysypywane na przynętę). [przypis redakcyjny]

1319. pokrzepić — wzmocnić. [przypis edytorski]

1320. inwentarz — spis. [przypis redakcyjny]

1321. dużeć — nabierać siły. [przypis redakcyjny]

1322. mdlić (daw.) — osłabiać. [przypis edytorski]

1323. przym — dziś popr.: przyjm, przyjmij. [przypis redakcyjny]

1324. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

1325. Zruć go z pychy do końca z Nabuchodozorem — i dalej: Nabuchodonozor trawę żarł jak wół, por. 1, 21: kara za bluźnierstwo, wedle Daniela rozdz. 7. [przypis redakcyjny]

1326. słonie — słońce (forma wybrana dla rymu). [przypis redakcyjny]

1327. mufti — najwyższy kapłan muzułmański. [przypis edytorski]

1328. muftego przestrogi — II, 83 i dalej. [przypis redakcyjny]

1329. buje (daw.) — skrzydła. [przypis redakcyjny]

1330. progres — postęp. [przypis redakcyjny]

1331. zgaga — tu ogólnie: cierpienie. [przypis redakcyjny]

1332. spatrzyć (daw.) — sprawdzić. [przypis edytorski]

1333. rosół — tu: przykrość. [przypis redakcyjny]

1334. zręczyć (daw.) — złączyć. [przypis redakcyjny]

1335. I jej zdrowie, jakoby gołego na zyzie — przysłowie o stanie rozpaczliwym. [przypis redakcyjny]

1336. decyz — zarządzenie, decyzja. [przypis redakcyjny]

1337. załoga (daw.) — zasadzka. [przypis edytorski]

1338. posłuch — straż, czujka. [przypis redakcyjny]

1339. ze snu rozmarznąć — rozbudzić się. [przypis redakcyjny]

1340. sprawić się (daw.) — sformować szyk. [przypis edytorski]

1341. nie rzkąc (daw.) — nie mówiąc. [przypis edytorski]

1342. lutować (daw.) — litować. [przypis edytorski]

1343. opoździć — dziś: opóźnić. [przypis redakcyjny]

1344. wotum (z łac.) — głos. [przypis redakcyjny]

1345. racja — tu: przyczyna, powód. [przypis redakcyjny]

1346. rabież (daw.) — rabunek, grabież. [przypis edytorski]

1347. zeżmie — ściśnie (od zżąć, żmę). [przypis redakcyjny]

1348. w obie... stronie — liczba podwójna. [przypis edytorski]

1349. żonąć a. żenąć — gonić. [przypis redakcyjny]

1350. ile — o ile. [przypis edytorski]

1351. suć (daw.) — sypać. [przypis edytorski]

1352. ochrostać — przyciąć (cięgą, cięgami). [przypis redakcyjny]

1353. spolić (daw.) — złączyć. [przypis redakcyjny]

1354. Wyglądając w tym polu obojętnej bierki — niepewnego losu (kostki). [przypis redakcyjny]

1355. ochynąć (daw.) — zanurzyć. [przypis redakcyjny]

1356. kotary (daw.) — namioty. [przypis redakcyjny]

1357. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

1358. wadzić — przeszkadzać. [przypis edytorski]

1359. plużyć (daw.) — powodzić się. [przypis redakcyjny]

1360. efekt — skutek. [przypis redakcyjny]

1361. bazar — targ, targowisko. [przypis redakcyjny]

1362. gocha (daw., pot.) — gorzałka. [przypis redakcyjny]

1363. wrogi — losy. [przypis redakcyjny]

1364. obłapić — uściskać. [przypis redakcyjny]

1365. wnęki — wnuki. [przypis redakcyjny]

1366. zakamiały — zakamieniały. [przypis redakcyjny]

1367. kartelusz (daw.) — kartka. [przypis redakcyjny]

1368. w rzeczy (daw.) — niby. [przypis redakcyjny]

1369. śniat (daw.) — kłoda. [przypis redakcyjny]

1370. głąbia (daw.) — głowa kapusty. [przypis redakcyjny]

1371. żywokost — maść gojąca kości. [przypis redakcyjny]

1372. haki — tu: skały. [przypis redakcyjny]

1373. piecza — troska, opieka. [przypis redakcyjny]

1374. samojedź a. samojed — ludożerca. [przypis redakcyjny]

1375. wierę — zaprawdę. [przypis redakcyjny]

1376. szkarady — dziś: szkaradny. [przypis edytorski]

1377. kolera (daw.) — cholera, gniew. [przypis redakcyjny]

1378. przy licu na gorącym porwanych terminie — złapanych na gorącym uczynku. [przypis edytorski]

1379. żurzyć się (daw.) — gniewać się. [przypis redakcyjny]

1380. Lecz nalazł bies sąsiady, trafił przenosiny, (...) Dadzą ognia, i poń się nie trzeba przechadzać — przysłowie: swój swego, żartobliwie, jak i wiersze aż do 826. [przypis redakcyjny]

1381. przez nogę (daw., pot.) — chytrością, podstępem. [przypis redakcyjny]

1382. ustawnie (daw.) — ciągle. [przypis edytorski]

1383. uznać — tu: zaznać. [przypis edytorski]

1384. pytki — tortury. [przypis redakcyjny]

1385. abuchty (daw.) — kiszki do jedzenia. [przypis redakcyjny]

1386. bazar — targowisko. [przypis redakcyjny]

1387. pczoły — dziś popr.: pszczoły. [przypis edytorski]

1388. niech nie grzebie żyda — przysłowie o zatajaniu pomysłu lub rzeczy. [przypis redakcyjny]

1389. siewka — gra dziecięca tu w sensie: zmiana miejsca). [przypis redakcyjny]

1390. wystać — tu: przeczekać. [przypis redakcyjny]

1391. brak — tu: wybór. [przypis redakcyjny]

1392. stradny (daw.) — biedny, nędzny. [przypis redakcyjny]

1393. przydać (daw.) — dodać. [przypis edytorski]

1394. cwykiel (daw.) — klin, reduta. [przypis redakcyjny]

1395. sromota (daw.) — wstyd. [przypis edytorski]

1396. majdan — plac obozowy. [przypis redakcyjny]

1397. siekane gloty — kule, ołów siekany do nabojów. [przypis redakcyjny]

1398. Tytan — słońce. [przypis redakcyjny]

1399. zażec (daw.) — zapalić. [przypis edytorski]

1400. musat — stal do ostrzenia. [przypis redakcyjny]

1401. niepodobny (daw.) — nieprawdopodobny, niemożliwy. [przypis edytorski]

1402. brona (daw.) — brama. [przypis redakcyjny]

1403. rewolta — przewrót, odmiana. [przypis redakcyjny]

1404. szańce — w rękopisie dla rymu: szońce. [przypis redakcyjny]

1405. kotary (daw.) — namioty. [przypis redakcyjny]

1406. wstręt (daw.) — tu: opór, obrona. [przypis edytorski]

1407. usnacht — stróż domowy, pachołek. [przypis redakcyjny]

1408. rubież — rąbanina. [przypis redakcyjny]

1409. suć się (daw.) — sypać się. [przypis edytorski]

1410. dziać — nadziewać na „drzewa” (kopie). [przypis redakcyjny]

1411. larmo — alarm. [przypis redakcyjny]

1412. rad (daw.) — chętnie. [przypis edytorski]

1413. reza (daw.) — moda, tryb. [przypis redakcyjny]

1414. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie, zamiar. [przypis redakcyjny]

1415. sztokada (daw.) — szpada. [przypis redakcyjny]

1416. zajuszony — rozjuszony, czujący krew. [przypis edytorski]

1417. w sprawie — w szyku. [przypis edytorski]

1418. majdan — plac obozowy. [przypis redakcyjny]

1419. nazad — z powrotem. [przypis edytorski]

1420. żenąć (daw.) — gonić. [przypis redakcyjny]

1421. Zrażą Turkom przed skokiem nienadane hupy — przysłowie, dziś znane w brzmieniu: nie mów hop, dopóki nie przeskoczysz. [przypis redakcyjny]

1422. dać tył (daw.) — uciec. [przypis edytorski]

1423. obczerstwiać (daw.) — wzmacniać. [przypis edytorski]

1424. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

1425. postura — postawa. [przypis redakcyjny]

1426. przęsło — wiązanie, warstwa. [przypis redakcyjny]

1427. zarza — dziś: zorza. [przypis redakcyjny]

1428. ustawnie — ustawicznie, ciągle. [przypis edytorski]

1429. ochynąć (daw.) — skoczyć, zanurzyć. [przypis redakcyjny]

1430. nużnieć (daw.) — nędznieć. [przypis redakcyjny]

1431. nie stawać (daw.) — nie starczać. [przypis edytorski]

1432. siła (daw.) — wielu. [przypis edytorski]

1433. Borys — tu: chłop. [przypis redakcyjny]

1434. imać (daw.) — chwytać. [przypis edytorski]

1435. nużny (daw.) — zmęczony. [przypis edytorski]

1436. wątpliwej kości — niepewnego losu. [przypis edytorski]

1437. wierzyć — tu: powierzać. [przypis edytorski]

1438. puszkarz (z węg. puskás) — tu: artylerzysta. Źródłosłów węgierski oznacza żołnierza uzbrojonego w karabin. [przypis edytorski]

1439. zawrzeć (daw.) — zamknąć; tu: otoczyć wałami. [przypis edytorski]

1440. wyikrzyć (daw.) — wyniszczyć. [przypis redakcyjny]

1441. blach — blacha zbroi. [przypis redakcyjny]

1442. prawie (daw.) — rzeczywiście, naprawdę. [przypis edytorski]

1443. na dobie (daw.) — w odpowiednim momencie. [przypis edytorski]

1444. założyć — wypuścić (por. załoga w znaczeniu: zasadzka. [przypis redakcyjny]

1445. szkapa — tu w rodzaju męskim: ten szkapa, nie ta szkapa. [przypis redakcyjny]

1446. herapy — gony myśliwskie. [przypis redakcyjny]

1447. szabeltas — niem. Sabeltasche. [przypis redakcyjny]

1448. niewczas (daw.) — niewygoda. [przypis edytorski]

1449. on (daw.) — ten. [przypis edytorski]

1450. komunny (daw.) — konny. [przypis redakcyjny]

1451. legacja (daw.) — poselstwo. [przypis edytorski]

1452. potencja (daw., z łac.) — moc, potęga. [przypis redakcyjny]

1453. zerki — przeszpiegi, podpatrywanie. [przypis redakcyjny]

1454. Tytan — słońce. [przypis redakcyjny]

1455. roście (daw.) — rośnie. [przypis redakcyjny]

1456. buje (daw.) — skrzydła, przenośnie: loty. [przypis redakcyjny]

1457. ostroża — ostrożność. [przypis redakcyjny]

1458. świt — w rękopisie mylnie: świat. [przypis redakcyjny]

1459. osuć (daw.) — osypać. [przypis redakcyjny]

1460. na głowę — tu: całą. [przypis redakcyjny]

1461. z przyłaja — z boku (por.: na przełaj). [przypis redakcyjny]

1462. pan — kasztelan. [przypis redakcyjny]

1463. chynąć się (daw.) — rzucić się. [przypis redakcyjny]

1464. dziać — nadziewać, przebijać. [przypis redakcyjny]

1465. tuleja — osłona ręki u dołu kopii. [przypis redakcyjny]

1466. posoka — krew. [przypis edytorski]

1467. żeleźca — w rękopisie dla rymu: żelejsca. [przypis redakcyjny]

1468. widziadło — tu: widowisko. [przypis edytorski]

1469. fuga — tu: szpara. [przypis redakcyjny]

1470. wczoru — dniu wczorajszemu. [przypis redakcyjny]

1471. cieszyć — tu: pocieszać. [przypis edytorski]

1472. uwikłać — tu: usidlić. [przypis edytorski]

1473. postura — postawa. [przypis redakcyjny]

1474. bułat — stal. [przypis redakcyjny]

1475. łęk — przednia, podwyższona część siodła. [przypis redakcyjny]

1476. przynuka (daw., reg.) — zachęta. [przypis redakcyjny]

1477. tok — rzemień, którym przymocowywano kopię do siodła. [przypis edytorski]

1478. koncerz — długi miecz. [przypis redakcyjny]

1479. forga (daw.) — pióropusz. [przypis redakcyjny]

1480. missura — misiura, hełm z czepcem. [przypis redakcyjny]

1481. kieca — płaszcz. [przypis redakcyjny]

1482. poździć (daw.) — opóźniać. [przypis redakcyjny]

1483. kęs (daw.) — odrobinę. [przypis edytorski]

1484. wrzepić się — wcisnąć się. [przypis redakcyjny]

1485. bonczuk — buńczuk, znak wojsk tureckich a. tatarskich, wykonany z końskiego włosia. [przypis edytorski]

1486. munsztułuk — nagroda, napiwek. [przypis redakcyjny]

1487. zaszłapować (daw.) — zastępować. [przypis redakcyjny]

1488. zżenąć (daw.) — zegnać. [przypis redakcyjny]

1489. skomosić (daw.) — rozigrać, rozbujać. [przypis redakcyjny]

1490. w trząski (daw.) — truchtem. [przypis redakcyjny]

1491. kopce sypać — graniczyć (granice często były oznaczane kopcami). [przypis redakcyjny]

1492. spezy (daw., z wł.) — koszty. [przypis redakcyjny]

1493. Gdyśmy zbili z Rozwanem Mijała z imprezy — w r. 1600 zwyciężył Zamoyski Michała i Rozwana paszę. [przypis redakcyjny]

1494. pozorny (daw.) — efektowny. [przypis edytorski]

1495. on (daw.) — ten. [przypis edytorski]

1496. obojętny — tu: niepewny (na obie strony się ważący). [przypis redakcyjny]

1497. traktowanie — negocjacje. [przypis edytorski]

1498. Jasna brona — (brama), wysoka Porta (turecka). [przypis redakcyjny]

1499. kiścień — broń tatarska: bicz zakończony metalową kulą. [przypis redakcyjny]

1500. nalewka (daw.) — polewaczka. [przypis redakcyjny]

1501. czeladź (daw.) — służba. [przypis edytorski]

1502. tarapacić (daw.) — gryźć. [przypis redakcyjny]

1503. znak — chorągiew. [przypis redakcyjny]

1504. wziąć na kieł — (o koniu) ponieść. [przypis edytorski]

1505. munsztuku — wędzidło. [przypis edytorski]

1506. matka — tak nazywano chorągiew pułkową. [przypis redakcyjny]

1507. strzele — strzały (liczba podwójna). [przypis redakcyjny]

1508. zruta (daw.) — ruina. [przypis redakcyjny]

1509. podczaszy — Lubomirski. [przypis redakcyjny]

1510. kęs (daw.) — trochę, nieco. [przypis redakcyjny]

1511. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

1512. pościł — w rękopisie dla rymu: pościoł. [przypis redakcyjny]

1513. zawisnąć (daw.) — zależeć. [przypis edytorski]

1514. mól (daw.) — zmartwienie. [przypis edytorski]

1515. prócz że — z wyjątkiem tych, co. [przypis redakcyjny]

1516. dwa tysiąca — liczba podwójna. [przypis edytorski]

1517. durny — szalony. [przypis redakcyjny]

1518. giaur — niewierny, nie muzułmanin. [przypis redakcyjny]

1519. przetrzy — dziś popr. forma 2 os. lp. trybu rozkazującego: przetrzyj. [przypis redakcyjny]

1520. psina (daw.) — bezwstyd. [przypis redakcyjny]

1521. z to (daw.) — na to, tyle. [przypis redakcyjny]

1522. zżenąć (daw.) — zgonić, odpędzić. [przypis redakcyjny]

1523. bonczuk — buńczuk, znak wojsk tureckich a. tatarskich wykonany z końskiego włosia. [przypis edytorski]

1524. płatek — tu: chorągiew. [przypis redakcyjny]

1525. inkaust — atrament (ze względu na rytm czytamy na cztery sylaby). [przypis redakcyjny]

1526. hustem (daw., reg.) — gęsto. [przypis redakcyjny]

1527. ruga (daw., z łac.) — zmarszczka. [przypis redakcyjny]

1528. kawy (daw.) — brednie. [przypis redakcyjny]

1529. lutować (daw.) — żałować. [przypis redakcyjny]

1530. jagody — policzki. [przypis edytorski]

1531. za — aza, czy. [przypis redakcyjny]

1532. równia (daw.) — równina. [przypis redakcyjny]

1533. wynieść — tu: podnieść. [przypis redakcyjny]

1534. bandolety — karabinki. [przypis redakcyjny]

1535. obie stronie — liczba podwójna, dziś popr.: obie strony. [przypis redakcyjny]

1536. tołokna i sałamacha — potrawy tatarskie (odpowiednio z kaszy jaglanej i kisiel). [przypis redakcyjny]

1537. pas (z wł.) — przejście. [przypis edytorski]

1538. fryc (daw.) — nowicjusz. [przypis redakcyjny]

1539. na dziwy — na widowisko. [przypis redakcyjny]

1540. wybijaną (godziną) — końcem. [przypis redakcyjny]

1541. prawie (daw.) — całkiem. [przypis redakcyjny]

1542. wotum (z łac.) — głos, opinia. [przypis edytorski]

1543. biera — los, troska. [przypis redakcyjny]

1544. zawodnik — koń wyścigowy. [przypis redakcyjny]

1545. smoła — motłoch. [przypis redakcyjny]

1546. żenąć (daw.) — pędzić, gonić. [przypis redakcyjny]

1547. Agier — Eger, r. 1596. [przypis redakcyjny]

1548. siąść — tu: upaść. [przypis redakcyjny]

1549. suć (daw.) — sypać. [przypis redakcyjny]

1550. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

1551. Pludry — Niemcy (pogardl., od rodzaju spodni). [przypis redakcyjny]

1552. spahij — jeździec nieregularnej jazdy tureckiej. [przypis edytorski]

1553. zastole (daw.) — miejsce za stołem. [przypis redakcyjny]

1554. zawadzić — tu: uderzyć. [przypis redakcyjny]

1555. rucznica — dziś popr.: rusznica. [przypis redakcyjny]

1556. zimostradny (daw.) — nędzny, mizerny. [przypis redakcyjny]

1557. posłuch — straż, czujka. [przypis redakcyjny]

1558. kosz (daw.) — obóz. [przypis redakcyjny]

1559. aprosz (daw., z fr.) — okop. [przypis redakcyjny]

1560. kredencować — służyć (jako pierwsi). [przypis redakcyjny]

1561. tłomok — tłumok, worek. [przypis edytorski]

1562. Przeczyć nie chcę, i ze mnie jako z gęsi woda — przysłowie, nic mi po tym. [przypis redakcyjny]

1563. równać — tu: porównywać (w walce). [przypis edytorski]

1564. daj to — przypuściwszy. [przypis redakcyjny]

1565. armatura (daw., z łac.) — uzbrojenie. [przypis redakcyjny]

1566. łęk — przednia część siodła. [przypis edytorski]

1567. za — aza, czy. [przypis redakcyjny]

1568. legart (daw.) — ospalec, leń. [przypis redakcyjny]

1569. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

1570. posłuchy (daw.) — straże, patrole. [przypis redakcyjny]

1571. szylwach — właśc. szyldwach, posterunek straży. [przypis edytorski]

1572. Bellona — rzymska bogini wojny, siostra a. żona Marsa. [przypis edytorski]

1573. naszyniec — nasz. [przypis redakcyjny]

1574. gościniec — droga (w domyśle: zwyczajna). [przypis redakcyjny]

1575. Julius — Juliusz Cezar. [przypis edytorski]

1576. Franki — Francuzów, tj. Gallów. [przypis edytorski]

1577. szwank — szkoda. [przypis edytorski]

1578. konsulta (daw., z łac.) — rada. [przypis redakcyjny]

1579. ikry — łydki; w rękopisie: iskrach. [przypis redakcyjny]

1580. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis edytorski]

1581. przypaść na coś (daw.) — zgodzić się. [przypis edytorski]

1582. retyrada — odwrót, ucieczka. [przypis redakcyjny]

1583. luntem — dziś popr.: lontem. [przypis edytorski]

1584. majdan — plac obozowy. [przypis redakcyjny]

1585. kałauz (tur.) — przewodnik. [przypis redakcyjny]

1586. larmo — alarm. [przypis redakcyjny]

1587. na szparze (daw.) — na czele. [przypis redakcyjny]

1588. brak (daw.) — wybór. [przypis redakcyjny]

1589. zaszczyt (daw., z ros.) — obrona. [przypis edytorski]

1590. postura — postawa. [przypis redakcyjny]

1591. Tytan — słońce. [przypis redakcyjny]

1592. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

1593. rozjąć (daw.) — rozłączyć. [przypis edytorski]

1594. dyktownie (daw.) — dychtownie, szczelnie. [przypis redakcyjny]

1595. kotary (daw.) — namioty. [przypis redakcyjny]

1596. składać się (daw.) — bronić się. [przypis redakcyjny]

1597. bonczuk — buńczuk, turecki a. tatarski znak wojskowy wykonany z końskiego włosia. [przypis edytorski]

1598. hodzia — kapłan muzułmański. [przypis edytorski]

1599. Febe — księżyc (Diana, siostra Feba, czyli Apolla). [przypis redakcyjny]

1600. okrom wstrętu (daw.) — bez oporu. [przypis edytorski]

1601. bojęcy się (daw.) — bojąc się. [przypis redakcyjny]

1602. wstręt (daw.) — sprzeciw, opór. [przypis edytorski]

1603. niewczesny (daw.) — w niewłaściwym czasie. [przypis edytorski]

1604. prezentować (daw.) — wyświadczać. [przypis redakcyjny]

1605. przystaw — tu: komisarz u boku posła. [przypis redakcyjny]

1606. perspektywa (daw.) — luneta. [przypis edytorski]

1607. przez munsztuk — półgłosem. [przypis redakcyjny]

1608. strwagany — dziś popr.: strwożony. [przypis edytorski]

1609. popalić boty — szybko uciec. [przypis redakcyjny]

1610. propozyt (daw.) — zamiar. [przypis redakcyjny]

1611. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

1612. szorbet — sorbet, wówczas rodzaj słodkiego napoju. [przypis edytorski]

1613. nużny (daw., reg.) — nędzny. [przypis redakcyjny]

1614. zuciekać — pouciekać. [przypis redakcyjny]

1615. Zieliński — pisany na przemian tak bądź „Zieleński”. [przypis redakcyjny]

1616. w namiecie — dziś popr. forma N.lp: w namiocie. [przypis edytorski]

1617. sudno (daw.) — łódź. [przypis redakcyjny]

1618. poryżać — rżeć (o koniu), grozić. [przypis redakcyjny]

1619. rzezaniec — kastrat. [przypis edytorski]

1620. odwód — tu: odwrót. [przypis edytorski]

1621. opatrzyć (daw.) — zaopatrzyć. [przypis edytorski]

1622. snadniej (daw.) — łatwiej. [przypis edytorski]

1623. awizo — wiadomość. [przypis redakcyjny]

1624. czesie — dziś popr. forma C.lp: czasie. [przypis edytorski]

1625. hospodar — władca mołdawski a. wołoski. [przypis edytorski]

1626. wróżyć opak — myśleć, że jest na odwrót. [przypis redakcyjny]

1627. pewnie — tu: na pewno. [przypis edytorski]

1628. osieł — dziś popr.: osioł; chodzi prawdopodobnie o transportowane w ten sposób zaopatrzenie. [przypis edytorski]

1629. legacja (daw.) — poselstwo. [przypis edytorski]

1630. dywan — tu nie, jak poprzednio, rada, lecz sofa. [przypis redakcyjny]

1631. A zwłaszcza, który z nami był i spokrewniony — Austriak (Rakuszanin). [przypis redakcyjny]

1632. kontempt (daw., z łac.) — wzgarda, obelga. [przypis redakcyjny]

1633. w karze (daw.) — w cuglach. [przypis edytorski]

1634. na szparze (daw.) — na celu. [przypis redakcyjny]

1635. ściana — tu: granica. [przypis edytorski]

1636. psi w krupy — przysł., sens: Tatarzy nas napadali. [przypis redakcyjny]

1637. szaławiła — niegodziwiec. [przypis redakcyjny]

1638. wyskipić (daw.) — wyrzucić. [przypis redakcyjny]

1639. zawody (daw.) — przygotowania. [przypis redakcyjny]

1640. Zadął zaraz Husseim z tej repliki sowę — zachmurzył się, osowiał z powodu tej odpowiedzi. [przypis redakcyjny]

1641. na wezyrat godzić (daw.) — zamierzać zostać wezyrem. [przypis edytorski]

1642. emul (daw., z łac.) — współzawodnik. [przypis redakcyjny]

1643. czuły — tu: czujny. [przypis redakcyjny]

1644. wczas (daw.) — wypoczynek. [przypis edytorski]

1645. pisać się — okazywać się. [przypis redakcyjny]

1646. prawie (daw.) — naprawdę, rzeczywiście. [przypis redakcyjny]

1647. strwagany (daw.) — strwożony. [przypis edytorski]

1648. cetnar — dawna jednostka wagi. [przypis edytorski]

1649. aza (daw.) — może. [przypis edytorski]

1650. durny (daw.) — szalony. [przypis edytorski]

1651. pielesz (daw.) — gniazdo. [przypis redakcyjny]

1652. do tej doby (daw.) — do tej pory. [przypis edytorski]

1653. kota ciągnąć — błaźnić się, droczyć. [przypis redakcyjny]

1654. ni z biesa niewieściuchów — do diabła z niewieściuchami. [przypis redakcyjny]

1655. kłaść — tu: wieszać. [przypis redakcyjny]

1656. legart (daw.) — leń, ospalec. [przypis redakcyjny]

1657. kuty (daw.) — czyny, dzieła. [przypis redakcyjny]

1658. cyt — cicho. [przypis redakcyjny]

1659. zasuty (daw.) — zasypany. [przypis redakcyjny]

1660. tyr (daw.) — docinek. [przypis redakcyjny]

1661. durny — tu: dumny. [przypis redakcyjny]

1662. Weneci — tu: mieszkańcy Wenecji. [przypis edytorski]

1663. na wety (daw.) — na deser. [przypis edytorski]

1664. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

1665. na dziwy — przypatrywać się. [przypis redakcyjny]

1666. rychtować (daw.) — przygotowywać. [przypis edytorski]

1667. Awern — piekło. [przypis redakcyjny]

1668. koło — tu: rada. [przypis edytorski]

1669. godzić — tu: celować. [przypis edytorski]

1670. kredencować (daw.) — zaczynać. [przypis redakcyjny]

1671. zsieść — dziś popr.: zsiąść. [przypis redakcyjny]

1672. larmo (daw.) — alarm. [przypis redakcyjny]

1673. odkosz — odmowa, odrzucenie (pierwotnie: oświadczyn). [przypis edytorski]

1674. majdan — plac obozowy. [przypis redakcyjny]

1675. wyuzdany — tu: wypadły z uzdy, nieopanowany. [przypis edytorski]

1676. podczaszy — Lubomirski. [przypis redakcyjny]

1677. żenąć (daw.) — gonić (właśc. powinno być „żenie”). [przypis redakcyjny]

1678. telej (daw.) — kaftan. [przypis redakcyjny]

1679. koncerz — miecz. [przypis redakcyjny]

1680. bułat (daw.) — stal. [przypis redakcyjny]

1681. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

1682. buńczuk (daw.) — sztandar (ogon koński na drzewcu). [przypis redakcyjny]

1683. w rzeczy (daw.) — rzekomo, niby. [przypis redakcyjny]

1684. odwód — tu: ustępowanie, odwrót. [przypis redakcyjny]

1685. rozpasać — tu: złamać szyk. [przypis redakcyjny]

1686. łysty (daw.) — łydki. [przypis redakcyjny]

1687. Gdzie i samemu mocno zadrży pod kolany — objaw strachu. [przypis edytorski]

1688. stajanie — dawna miara odległości: dystans, jaki koń może przejść bez odpoczynku. [przypis edytorski]

1689. kazać (daw.) — mówić. [przypis edytorski]

1690. perspektywa (daw.) — luneta. [przypis edytorski]

1691. zasznurzyć — dziś: zasznurować. [przypis redakcyjny]

1692. pean — hymn (w tym wypadku Bogurodzica). [przypis redakcyjny]

1693. przekosić (daw.) — przewalić. [przypis redakcyjny]

1694. mdły (daw.) — słaby. [przypis edytorski]

1695. odpowiedź — pojedynek (wyzwanie na pojedynek). [przypis redakcyjny]

1696. społem — tu: naraz, jednocześnie. [przypis edytorski]

1697. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

1698. niewidomy (daw.) — niewidzialny. [przypis redakcyjny]

1699. szmalc — tu: emalia. [przypis redakcyjny]

1700. aspra (daw.) — moneta. [przypis redakcyjny]

1701. Karakaszów — (daw.forma dzierżawcza) Karakaszowy. [przypis edytorski]

1702. dzięgi (daw., z rus.) — monety. [przypis redakcyjny]

1703. telej (daw.) — kaftan. [przypis redakcyjny]

1704. szczędzić — oszczędzać. [przypis edytorski]

1705. Tytan — słońce. [przypis redakcyjny]

1706. wrzepić się — wkraść się, wcisnąć. [przypis redakcyjny]

1707. kaganiec — kaganek. [przypis edytorski]

1708. rumelec — rumak. [przypis redakcyjny]

1709. Hipokreny — tu: pieśni (metafora pochodząca od źródła Pegaza). [przypis redakcyjny]

1710. elefant (daw.) — słoń. [przypis redakcyjny]

1711. w zmowie — zmówiona, zaręczona. [przypis edytorski]

1712. żwawy — tu: gniewny. [przypis redakcyjny]

1713. przywojce — dziś popr.: przywódców (por. w. 167). [przypis redakcyjny]

1714. hajduk — służący a. szeregowy żołnierz. [przypis edytorski]

1715. dla wziątku — dla zysku. [przypis edytorski]

1716. głodać (daw.) — gryźć. [przypis redakcyjny]

1717. zjadły — tu: jadowity, trujący. [przypis edytorski]

1718. Mufty — patrz pieśń II, w. 83–232. [przypis redakcyjny]

1719. ślubić — dziś: ślubować. [przypis edytorski]

1720. pozytura (daw.) — położenie. [przypis redakcyjny]

1721. Cham — chan. [przypis redakcyjny]

1722. Pop Jan — ksiądz Jan, władca legendarnego państwa w Afryce. [przypis redakcyjny]

1723. czacza — dziś popr.: cacka. [przypis redakcyjny]

1724. stoiż — (czasownik „stać” z partykułą „-ż”) czy wart. [przypis redakcyjny]

1725. klacza — dziś popr.: klacz. [przypis redakcyjny]

1726. zajadł — tj. rozgniewał i napuścił Osmana na nas. [przypis redakcyjny]

1727. impet tu: — zawziętość. [przypis redakcyjny]

1728. bonczuk — buńczuk, turecki a. tatarski znak wojskowy wykonany z końskiego włosia. [przypis edytorski]

1729. ferwor — zapał. [przypis redakcyjny]

1730. nie równią — tu: w niekorzystnym stosunku sił. [przypis edytorski]

1731. cale (daw.) — całkiem. [przypis redakcyjny]

1732. Libitina — w mitologii rzymskiej bogini pogrzebu. [przypis redakcyjny]

1733. czczy (daw.) — nic nieznaczący. [przypis edytorski]

1734. groza — tu: groźba. [przypis edytorski]

1735. turniej — tu: walka. [przypis redakcyjny]

1736. spień (daw.) — iglica u sprzączki. [przypis redakcyjny]

1737. ksieniec (daw.) — żołądek. [przypis redakcyjny]

1738. czuły — czujny. [przypis redakcyjny]

1739. tubalny — grzmiący. [przypis redakcyjny]

1740. płot — tu: zasłona. [przypis redakcyjny]

1741. koło — rada wojenna. [przypis edytorski]

1742. nużny (daw.) — nędzny. [przypis redakcyjny]

1743. durny — szalony. [przypis redakcyjny]

1744. mór — pomór, zaraza. [przypis edytorski]

1745. pole — walka w otwartym polu. [przypis redakcyjny]

1746. pogotowiu (daw.) — tym bardziej. [przypis redakcyjny]

1747. zasługi — tu: płaca. [przypis redakcyjny]

1748. Jeżeli nas jak gołych zastanie na zyzie — przysłowie o beznadziejnym stanie. [przypis redakcyjny]

1749. szynkiem — dostarczając „na rękę” (tak, jak się płaci). [przypis redakcyjny]

1750. Chodkiewicz — proponując odwrót dla doświadczenia wojska, postępuje tak samo, jak Agamemnon w Iliadzie II. Potocki nieraz uwzględnia Iliadę, ale tu poszedł za źródłami historycznymi; zob. T. Sinko, Echa klasyczne w literaturze polskiej (Wojna Chocimska i Iliada). [przypis redakcyjny]

1751. kęs przygniewniejszym — nieco gniewny. [przypis redakcyjny]

1752. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

1753. godzić na coś (daw.) — zamierzać coś. [przypis edytorski]

1754. okazja (daw.) — potyczka. [przypis redakcyjny]

1755. Gdy inszy milczą, muszę wymknąć się przed swaty — przysłowie: rwać się do działania przed tymi, co powinni. [przypis redakcyjny]

1756. wrostę — dziś popr.: wrosnę. [przypis edytorski]

1757. kuropatniczek (daw.) — pieszczoch (karmiony kuropatwami). [przypis redakcyjny]

1758. teatrum (daw., z łac.) — widowisko. [przypis redakcyjny]

1759. siedm niedziel (daw.) — siedem tygodni. [przypis edytorski]

1760. kanar (daw.) — cukier. [przypis redakcyjny]

1761. przyskępszym — skąpiej. [przypis redakcyjny]

1762. żadzić się (daw.) — brzydzić się. [przypis redakcyjny]

1763. krzcić — chrzcić, tu: nazywać dowolnie. [przypis edytorski]

1764. wiedzieć — tu: znać. [przypis edytorski]

1765. wczas (daw.) — wygoda, wypoczynek. [przypis redakcyjny]

1766. kitajka (daw.) — płótno. [przypis edytorski]

1767. majdan — plac obozowy. [przypis redakcyjny]

1768. niewczas (daw.) — niewygoda. [przypis edytorski]

1769. Francuzi — tu: Gallowie. [przypis redakcyjny]

1770. kobuzi (daw.) — hałastry, gawiedzi. [przypis redakcyjny]

1771. zmocnicie — dziś popr. forma trybu rozkazującego: wzmocnijcie. [przypis redakcyjny]

1772. tęsknicie — dziś popr. forma trybu rozkazującego: tęsknijcie. [przypis redakcyjny]

1773. dywan (z tur.) — senat, rada państwa. [przypis redakcyjny]

1774. ćwierć — płacy rocznej. [przypis redakcyjny]

1775. spiża (daw.) — spyża, prowiant. [przypis redakcyjny]

1776. cug — tu: wycieczka, wypad przeciw siłom nieprzyjacielskim. [przypis redakcyjny]

1777. siła (daw.) — wiele. [przypis edytorski]

1778. żydło (daw.) — żywność. [przypis redakcyjny]

1779. impet — tu: zawziętość. [przypis redakcyjny]

1780. pczoła — dziś popr.: pszczoła. [przypis edytorski]

1781. kanar (daw.) — cukier. [przypis redakcyjny]

1782. wysuć (daw.) — wysypać. [przypis redakcyjny]

1783. skofia (daw.) — pukiel, czepiec, pokrowiec. [przypis redakcyjny]

1784. wojska — kozackiego. [przypis redakcyjny]

1785. zedrzeć pypeć (daw.) — dać nauczkę. [przypis redakcyjny]

1786. przecz (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski]

1787. progres — postęp. [przypis redakcyjny]

1788. pegaz — tu: koń. [przypis redakcyjny]

1789. awizować — powiadamiać. [przypis redakcyjny]

1790. ziać — tu: oddychać. [przypis redakcyjny]

1791. Kto wie, nie zmieni-li się fortuna z buławą — kto wie, czy nie pójdą nam rzeczy gorzej pod innym wodzem. [przypis redakcyjny]

1792. kucza (daw.) — loch, namiot. [przypis redakcyjny]

1793. bez kazki (daw.) — bez okazałości, marnie. [przypis redakcyjny]

1794. sekiel (daw.) — rumak. [przypis redakcyjny]

1795. dosuży (daw.) — dorodny. [przypis redakcyjny]

1796. najezdnik — w rękopisie: najeznik. [przypis redakcyjny]

1797. Gradyw — przydomek Marsa, boga wojny. [przypis redakcyjny]

1798. fortyle — dziś popr. forma M.lm: fortele. [przypis redakcyjny]

1799. krajczy — Sieniawski. [przypis redakcyjny]

1800. dziryt (daw.) — włócznia. [przypis redakcyjny]

1801. żartko (daw.) — gorąco. [przypis redakcyjny]

1802. sprawą (daw.) — w szyku. [przypis edytorski]

1803. krotofila (daw.) — żart, zabawa. [przypis edytorski]

1804. szlamy — włosy (od futra). [przypis redakcyjny]

1805. karawan — tu: wóz skarbowy. [przypis redakcyjny]

1806. spezy (daw., z wł.) — wydatki. [przypis redakcyjny]

1807. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

1808. dypsas (daw.) — wąż jadowity. [przypis redakcyjny]

1809. ujeść — ukąsić. [przypis edytorski]

1810. zadawić (daw.) — zadusić. [przypis redakcyjny]

1811. zabiegać — tu: zapobiegać. [przypis edytorski]

1812. prawie (daw.) — właśnie. [przypis redakcyjny]

1813. sparta — tu: wydział, praca. [przypis redakcyjny]

1814. regiment — tu: dowództwo. [przypis edytorski]

1815. potrzeby i imprezy (daw.) — walki i przedsięwzięcia. [przypis redakcyjny]

1816. łacniejszy (daw.) — łatwiejszy. [przypis edytorski]

1817. marzec — przysł.: w marcu giną starcy. [przypis redakcyjny]

1818. oszedziały — osiwiały, sędziwy. [przypis redakcyjny]

1819. osikowy — tj. trzęsący się. [przypis redakcyjny]

1820. pokum — kum, znajomy. [przypis redakcyjny]

1821. depozyt — nakład. [przypis redakcyjny]

1822. prawie (daw.) — prawdziwie, całkiem. [przypis redakcyjny]

1823. tusze — nadzieje (od: tuszyć, mieć nadzieję, spodziewać się). [przypis redakcyjny]

1824. sprawić — zdziałać. [przypis edytorski]

1825. kiegoż (daw.) — jakiegoż. [przypis redakcyjny]

1826. wieśnie — dziś popr.: wiośnie. [przypis edytorski]

1827. telej (daw.) — kaftan. [przypis redakcyjny]

1828. mir uderzyć (daw.) — zawrzeć pokój. [przypis redakcyjny]

1829. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

1830. snadniej (daw.) — łatwiej. [przypis edytorski]

1831. wałach — kastrat. [przypis edytorski]

1832. guzy (daw.) — niski. [przypis redakcyjny]

1833. pomucha (daw.) — zaraza. [przypis redakcyjny]

1834. szedziwy (daw.) — sędziwy, siwy. [przypis redakcyjny]

1835. propozyt (daw.) — zamiar. [przypis redakcyjny]

1836. kłaść — tu: przedstawiać. [przypis edytorski]

1837. tym — dobrym. [przypis redakcyjny]

1838. w rzeczy (daw.) — rzekomo, niby. [przypis redakcyjny]

1839. przez nogę przesadzić (daw.) — nogę podstawić. [przypis redakcyjny]

1840. hasze — dziś popr.: hasa. [przypis edytorski]

1841. powód (daw.) — lejce. [przypis redakcyjny]

1842. podjadek (daw.) — pochlebca, podjudzacz. [przypis redakcyjny]

1843. zażec (daw.) — zapalić. [przypis redakcyjny]

1844. wisz (daw.) — trzcina. [przypis redakcyjny]

1845. czerw — robak. [przypis redakcyjny]

1846. sparznie (daw.) — odpadnie. [przypis redakcyjny]

1847. zabijak (daw.) — zabójca. [przypis redakcyjny]

1848. dla wziątku (daw.) — dla zysku. [przypis edytorski]

1849. udawać (daw.) — nicować, wywracać na opak. [przypis redakcyjny]

1850. sykofant ( gr.) — oszczerca, donosiciel. [przypis redakcyjny]

1851. z Armodem mężny Arystoi — Harmodius i Arystogejton zabili tyrana Hipparcha. [przypis redakcyjny]

1852. żywokosty (daw.) — lek. [przypis redakcyjny]

1853. ryhacie — tryb rozkazujący; sens całości: stosujcie się bojarowie do cara. [przypis redakcyjny]

1854. trzebień — kastrat (tu: Kizlaraga). [przypis edytorski]

1855. w złocistej roztwarza farforze — gotuje (kawę) w porcelanie. [przypis edytorski]

1856. że mu się nic po szwie nie porze — przysł.: że mu się nic nie wiedzie. [przypis redakcyjny]

1857. blech — bielidło do bielenia płótna. [przypis redakcyjny]

1858. forga (daw.) — pióropusz. [przypis redakcyjny]

1859. obłapić (daw.) — uściskać. [przypis redakcyjny]

1860. zamiana — wymiana zakładników. [przypis redakcyjny]

1861. otworzysty — otwarty. [przypis redakcyjny]

1862. poświata — światło. [przypis redakcyjny]

1863. widoczyć (daw.) — rozjaśniać. [przypis redakcyjny]

1864. baldekin — dziś popr.: baldachim. [przypis edytorski]

1865. trząskiem (daw.) — truchtem. [przypis redakcyjny]

1866. larmo (daw.) — alarm. [przypis redakcyjny]

1867. mdleć (daw.) — słabnąć. [przypis edytorski]

1868. wcześniej (daw.) — wygodniej (od „wczas”: wypoczynek). [przypis redakcyjny]

1869. naród przewoźny — Szwedzi. [przypis redakcyjny]

1870. awizo — powiadomienie. [przypis edytorski]

1871. wienie — dziś popr.: wionie. [przypis edytorski]

1872. pociągać — tu: przedłużać, powiększać. [przypis redakcyjny]

1873. man-Suder — dla rymu, zamiast Suderman. [przypis redakcyjny]

1874. gruby — tu: prymitywny. [przypis edytorski]

1875. klawa (daw.) — buława. [przypis redakcyjny]

1876. zub (daw., reg.) — ząb. [przypis redakcyjny]

1877. ono-ono — oto oto. [przypis redakcyjny]

1878. w kuczy (daw.) — w namiocie. [przypis redakcyjny]

1879. huczeć — tu: pohukiwać. [przypis edytorski]

1880. grzywacz — dziki gołąb. [przypis redakcyjny]

1881. Daj ci się szczęściła — niech ci przyniesie szczęście. [przypis edytorski]

1882. czuły — czujny. [przypis redakcyjny]

1883. osuć (daw.) — osypać. [przypis redakcyjny]

1884. jędza — tu: śmierć. [przypis edytorski]

1885. prawie (daw.) — właśnie. [przypis redakcyjny]

1886. urobek — procent, zarobek. [przypis redakcyjny]

1887. żywie — dziś popr.: żyje. [przypis redakcyjny]

1888. mauzol — grobowiec, pomnik nagrobny. [przypis redakcyjny]

1889. niewcześnie (daw.) — w niewłaściwym momencie. [przypis edytorski]

1890. dzierżeć (daw.) — trzymać. [przypis edytorski]

1891. Bryjareus — mityczny sturęki olbrzym. [przypis edytorski]

1892. tysiącooczy (mit. gr. i rz.) — Argus był olbrzymem o tysiącu oczu. [przypis redakcyjny]

1893. donatywy (daw., z łac.) — żołd obiecany w darze, dodatkowy. [przypis redakcyjny]

1894. trzy miesięcy — płacy kwartalnej. [przypis redakcyjny]

1895. sroże — srożeje. [przypis redakcyjny]

1896. go — dziś popr.: je. [przypis redakcyjny]

1897. elefant (daw., z łac.) — słoń. [przypis redakcyjny]

1898. pogotowiu (daw.) — tym bardziej. [przypis redakcyjny]

1899. utrzy — dziś popr. forma trybu rozk.: utrzyj. [przypis redakcyjny]

1900. durny (daw.) — szalony. [przypis redakcyjny]

1901. Jefte — wedle księgi Sędziów dokonał ofiary z córki. [przypis redakcyjny]

1902. przyjmi — dziś popr. forma trybu rozk.: przyjmij. [przypis redakcyjny]

1903. kawerna (daw.) — dół, jaskinia. [przypis redakcyjny]

1904. postawił — wypełniając ślub chocimski, Lubomirski założył w Wiśniczu wspaniały kościół Zbawiciela i klasztor Karmelitów Bosych. [przypis redakcyjny]

1905. mój wojewodo — najstarszy syn Lubomirskiego Aleksander, wojewoda krakowski, zmarł w r. 1676; syn jego Karol zmarł w r. 1703 jako marszałek wielki koronny. [przypis redakcyjny]

1906. Karolowych — daw. forma dzierżawcza: Karola Chodkiewicza. [przypis redakcyjny]

1907. wnęk (daw.) — wnuk. [przypis redakcyjny]

1908. odpoczynie — dziś popr. forma 3.os.lp: odpocznie. [przypis redakcyjny]

1909. proceder — sposób działania. [przypis redakcyjny]

1910. zrucić (daw.) — zburzyć. [przypis edytorski]

1911. podle (daw.) — w pobliżu. [przypis edytorski]

1912. przymknąć (daw.) — przysunąć. [przypis edytorski]

1913. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

1914. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]

1915. odtoczyć od czopu (daw., pot.) — dać się we znaki, wet za wet oddać, jak IX, 270. [przypis redakcyjny]

1916. nie szkodni (daw.) — nie stratni. [przypis redakcyjny]

1917. złotogłów — droga tkanina ze złotych nitek. [przypis edytorski]

1918. sepet — rodzaj przenośnego mebla z szufladami. [przypis redakcyjny]

1919. faryna (z fr.) — mączka cukrowa. [przypis redakcyjny]

1920. owałaszyć (daw.) — wykastrować. [przypis edytorski]

1921. juki — worki na bagaż troczone do siodła (podwójne na wielbłąda). [przypis redakcyjny]

1922. pop — kapłan. [przypis edytorski]

1923. opóździł — dziś popr. forma 3. os.lp: opóźnił. [przypis redakcyjny]

1924. Pluton (mit. rz.) — bóg śmierci i zmarłych. [przypis edytorski]

1925. Kocyt — Styks, rzeka w krainie zmarłych. [przypis redakcyjny]

1926. zżąć (daw.) — ścisnąć. [przypis redakcyjny]

1927. potuszyć (daw.) — nabrać nadziei. [przypis edytorski]

1928. skoro (daw.) — szybko. [przypis edytorski]

1929. afekt (daw.) — uczucie, tu: żądza. [przypis edytorski]

1930. impet — tu: popęd. [przypis redakcyjny]

1931. zastąpić od spasi (daw.) — przeszkodzić (aby nie wypasali). [przypis redakcyjny]

1932. smoła (daw.) — motłoch. [przypis redakcyjny]

1933. hałasić (daw.) — napadać. [przypis redakcyjny]

1934. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

1935. kretówka — dziś: kretowisko. [przypis redakcyjny]

1936. Ale że mu kto inszy wędzidła przybierał — Chodkiewicz. [przypis redakcyjny]

1937. podszywać (daw.) — tu: ranić, drażnić. [przypis redakcyjny]

1938. bzdyś — pogardliwe określenie. [przypis redakcyjny]

1939. spiża — spyża, prowiant. [przypis redakcyjny]

1940. kwapić (daw.) — spieszyć się. [przypis edytorski]

1941. dyjasek (daw.) — diabeł. [przypis redakcyjny]

1942. gnojek — chłop, tu pogardliwie o Turkach zabitych przez Kozaków. [przypis redakcyjny]

1943. udawić (daw.) — udusić. [przypis redakcyjny]

1944. Jedykuła — więzienie Siedmiu Wież. [przypis redakcyjny]

1945. zbiec — tu: nadbiec. [przypis redakcyjny]

1946. szyb (daw.) — lot, spadek. [przypis redakcyjny]

1947. bandolety — karabinki. [przypis redakcyjny]

1948. szermem (daw.) — sposobem, sprytnie. [przypis redakcyjny]

1949. majdan — plac obozowy. [przypis redakcyjny]

1950. po swojsku — dziś: po swojemu. [przypis redakcyjny]

1951. skofia (daw.) — pukiel; tu dla rytmu czytamy na trzy sylaby. [przypis redakcyjny]

1952. sowito (daw.) — obficie. [przypis edytorski]

1953. hajwo (daw.) — tu! (na psa). [przypis redakcyjny]

1954. Dzień świtał Wacławowi królowi święcony — 28 września. [przypis redakcyjny]

1955. komunnik (częściej komunik) — konnica. [przypis redakcyjny]

1956. szkarady — dziś: szkaradny. [przypis redakcyjny]

1957. Szot — Szkot. [przypis redakcyjny]

1958. alabarta — dziś: halabarda. [przypis edytorski]

1959. Auster — wiatr południowy. [przypis redakcyjny]

1960. Świata nie znać w kurzawie — fraza z Pieśni VII ksiąg wtórych Jana Kochanowskiego. [przypis edytorski]

1961. I żywy gorejącej wizerunk Sodomy/ Osman, słup a słup solny, nie śmie ruszyć kroku — Osman pozostający bez ruchu niby zamieniona w słup soli żona Lota. [przypis redakcyjny]

1962. impet — nacisk. [przypis redakcyjny]

1963. Ale kiedy Herkules sam dwiema nie zdole — dwóm nie podoła (z łac. przysłowia: Nec Hercules contra plures). [przypis redakcyjny]

1964. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

1965. bonczuków — buńczuk, turecki a. tatarski znak wojskowy, wykonany z końskiego włosia. [przypis edytorski]

1966. przynuka (daw., reg.) — zachęta. [przypis redakcyjny]

1967. przodem — przedtem. [przypis redakcyjny]

1968. jezda — dziś popr.: jazda. [przypis redakcyjny]

1969. półkirysie — półpancerz. [przypis edytorski]

1970. miesiąc — księżyc. [przypis edytorski]

1971. niwa — pole. [przypis edytorski]

1972. smoła (daw.) — hałastra. [przypis redakcyjny]

1973. popręg — rzemień podtrzymujący siodło. [przypis edytorski]

1974. poźrymy — dziś popr. forma 1.os.lm trybu rozk.: spójrzmy. [przypis redakcyjny]

1975. zasreszyć się (daw.) — rozprzęgnąć się, rozproszyć. [przypis redakcyjny]

1976. zawódy — wycieczka, wypad na nieprzyjaciela. [przypis redakcyjny]

1977. majdan — plac obozowy. [przypis redakcyjny]

1978. go — je (pióro). [przypis redakcyjny]

1979. Śreniawa — herb Pisarskich, rzeka Śreniawa. [przypis redakcyjny]

1980. temperować — tu: hartować. [przypis redakcyjny]

1981. ustalić — tu: wzmocnić. [przypis edytorski]

1982. Śreniawa — herb Pisarskich, rzeka Śreniawa. [przypis redakcyjny]

1983. drzewo (daw., pot.) — kopia husarska. [przypis redakcyjny]

1984. stał — mowa o husarzu. [przypis redakcyjny]

1985. jak poty (daw.) — aż dotąd. [przypis redakcyjny]

1986. puszyć się — nadymać się z dumy. [przypis redakcyjny]

1987. hodża a. hodzia — kapłan turecki. [przypis redakcyjny]

1988. pasieka — to, co się posiekało. [przypis redakcyjny]

1989. imo (daw.) — obok. [przypis edytorski]

1990. uf — hufiec. [przypis edytorski]

1991. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

1992. potrzeba (daw.) — walka, potyczka. [przypis redakcyjny]

1993. czoła przetrzeć — tu: odpocząć. [przypis redakcyjny]

1994. obłazem — razem, od razu, ogółem. [przypis redakcyjny]

1995. przytomny (daw.) — obecny. [przypis edytorski]

1996. nawiasem — w bok. [przypis redakcyjny]

1997. potuszyć (daw.) — dodać odwagi. [przypis edytorski]

1998. głębiej piekła — głębiej niż piekło. [przypis edytorski]

1999. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

2000. wotum — ślubowanie. [przypis edytorski]

2001. okazja (daw.) — bój, walka. [przypis redakcyjny]

2002. spuścić kwintę — zniżyć ton. [przypis redakcyjny]

2003. pochop (daw.) — chęć. [przypis edytorski]

2004. rozkomosić (daw.) — rozigrać, rozbujać. [przypis redakcyjny]

2005. opała boki (daw.) — robi bokami. [przypis redakcyjny]

2006. wstręt (daw.) — odpór. [przypis edytorski]

2007. presumpcyą durny — szalony wielkim o sobie mniemaniem (zarozumiałością). [przypis redakcyjny]

2008. Wulturnus — wiatr południowo-wschodni. [przypis redakcyjny]

2009. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]

2010. foza (daw.) — moda, tryb. [przypis redakcyjny]

2011. pasz — gra w karty. [przypis redakcyjny]

2012. pewną — pewną wygraną. [przypis redakcyjny]

2013. rzęsisto stało — pula była wysoka. [przypis edytorski]

2014. za — aza, czy. [przypis redakcyjny]

2015. odeszły — tu: porzucony. [przypis redakcyjny]

2016. o male — mało. [przypis redakcyjny]

2017. wartać się (daw.) — kręcić się. [przypis redakcyjny]

2018. główny — walny, o zasadniczym znaczeniu. [przypis redakcyjny]

2019. przez dzięki (daw.) — gwałtem. [przypis redakcyjny]

2020. pole — pole do walki. [przypis redakcyjny]

2021. za ostatnią zapiąć i założyć — mowa o dziurce do ściągania pasa. [przypis redakcyjny]

2022. psować (daw.) — psuć. [przypis redakcyjny]

2023. przedwczorem (daw.) — przedwczorajszym. [przypis redakcyjny]

2024. Jak im we łbie zagrały listy Gaborego — tj. wojewody siedmiogrodzkiego Gabora Betlena. [przypis redakcyjny]

2025. jeszcze Stefanowych — słuących jeszcze pod Stefanem Batorym. [przypis edytorski]

2026. Z przydatkiem pożyczane oddadzą pod Warną — pomszczą klęskę z r. 1444. [przypis redakcyjny]

2027. kondycje (daw., z łac.) — warunki. [przypis edytorski]

2028. źrały (daw.) — dojrzały. [przypis redakcyjny]

2029. wota (daw.) — głosy. [przypis edytorski]

2030. sentencja (daw., z łac.) — zdanie. [przypis redakcyjny]

2031. dżdżem (daw.) — deszczem. [przypis edytorski]

2032. prawie (daw.) — naprawdę, rzeczywiście. [przypis redakcyjny]

2033. buje (daw.) — żagle a. skrzydła. [przypis redakcyjny]

2034. impet — rozpęd. [przypis redakcyjny]

2035. karty — papiery traktatowe. [przypis redakcyjny]

2036. Pokusimy, da-li się, miru w rozhoworze — spróbujemy, jeśli to możliwe, uzyskania pokoju w rozmowie. [przypis redakcyjny]

2037. właszczyć — przywłaszczyć. [przypis redakcyjny]

2038. Andrzej Szołdrski, pieczętarz Władysławów — sekretarz królewicza i proboszcz gnieźnieński. [przypis redakcyjny]

2039. legacja (daw.) — poselstwo. [przypis redakcyjny]

2040. grzeczność (daw.) — zdolność. [przypis redakcyjny]

2041. na obie stronie — liczba podwójna. [przypis edytorski]

2042. kałauz (daw., z tur.) — przewodnik. [przypis redakcyjny]

2043. na powtórki — powtarzając. [przypis redakcyjny]

2044. niewczesny (daw.) — niewygodny. [przypis edytorski]

2045. opłaźnie (daw.) — ogólnie. [przypis redakcyjny]

2046. czausz — goniec sułtański. [przypis redakcyjny]

2047. forga (daw.) — pióropusz. [przypis redakcyjny]

2048. łęk — przednia, podwyższona część siodła. [przypis edytorski]

2049. pochop (daw.) — rozmach. [przypis redakcyjny]

2050. wczesny (daw.) — dogodny. [przypis redakcyjny]

2051. dywan (tur.) — rada. [przypis redakcyjny]

2052. splendeca (daw., z wł.) — splendor, przepych. [przypis edytorski]

2053. miece — miota. [przypis edytorski]

2054. cerkiel — dziś popr.: cyrkiel. [przypis redakcyjny]

2055. mdły (daw.) — słaby. [przypis edytorski]

2056. twierdzić (daw.) — tu: utwierdzać, wzmacniać. [przypis edytorski]

2057. szumny — okazały. [przypis edytorski]

2058. kredenc (daw.) — pierwsza usługa (przy stole). [przypis redakcyjny]

2059. spiża (daw.) — żywność. [przypis redakcyjny]

2060. legacja (daw.) — poselstwo. [przypis edytorski]

2061. kontest — tu: wyświadczenie. [przypis redakcyjny]

2062. dyshonor — ujma na honorze. [przypis redakcyjny]

2063. z pierwoci (daw.) — od początku. [przypis redakcyjny]

2064. osuty (daw.) — otoczony. [przypis redakcyjny]

2065. zręczyć się (daw.) — zetknąć się. [przypis redakcyjny]

2066. obłapienie (daw.) — uścisk. [przypis redakcyjny]

2067. logofet (z gr.) — kanclerz. [przypis redakcyjny]

2068. katerdziej (daw.) — sędzia. [przypis redakcyjny]

2069. hospodar — władca mołdawski a. wołoski. [przypis edytorski]

2070. kuropłoch — obelga wobec Osmana. [przypis redakcyjny]

2071. kolera (daw.) — gniew. [przypis edytorski]

2072. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

2073. szedziwy (daw.) — osiwiały. [przypis redakcyjny]

2074. zawód (daw.) — sprawa. [przypis redakcyjny]

2075. przeczyć — tu: przeszkadzać. [przypis redakcyjny]

2076. Gradyw — przydomek Marsa, boga wojny. [przypis redakcyjny]

2077. zawdzięczać — tu: odwdzięczyć. [przypis redakcyjny]

2078. sygnet — pieczęć w pierścieniu. [przypis redakcyjny]

2079. ninacz (daw.) — na nic. [przypis redakcyjny]

2080. do upaści (daw.) — do upadłego. [przypis redakcyjny]

2081. niżli (daw.) — raczej niż. [przypis redakcyjny]

2082. łupież (daw.) — skóra (złupiona ze zwierzęcia). [przypis redakcyjny]

2083. gdzie — tu: gdy. [przypis redakcyjny]

2084. mierziony (daw.) — obmierzły, tj. wywołujący wstręt i obrzydzenie. [przypis redakcyjny]

2085. przejęty — tu: przejmujący, dokuczliwy. [przypis redakcyjny]

2086. wyżgać (daw.) — wygonić. [przypis redakcyjny]

2087. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]

2088. go — je. [przypis redakcyjny]

2089. werteby — dziś: wertepy. [przypis edytorski]

2090. potrzeba (daw.) — potyczka. [przypis edytorski]

2091. nawałność — tu: niepokój. [przypis redakcyjny]

2092. zmykać — tu: sprowadzać ze stanowisk. [przypis redakcyjny]

2093. beloard (daw.) — szaniec. [przypis redakcyjny]

2094. brona (daw.) — brama. [przypis redakcyjny]

2095. larmo — alarm. [przypis redakcyjny]

2096. równia (daw.) — równina. [przypis redakcyjny]

2097. parapet — przedpiersie. [przypis redakcyjny]

2098. boczyć — tu: ustępować na bok. [przypis redakcyjny]

2099. masłok — napój odurzający. [przypis redakcyjny]

2100. impet — rozpęd, rozmach. [przypis redakcyjny]

2101. krotofila a. krotochfila (daw.) — żart, zabawa. [przypis edytorski]

2102. majdan — plac obozowy. [przypis redakcyjny]

2103. dziryt — włócznia. [przypis redakcyjny]

2104. missurka — misiurka, hełm lekkiej jazdy. [przypis redakcyjny]

2105. chynąć — rzucić; być może należy czytać: chynąc się. [przypis redakcyjny]

2106. czesie — dziś popr.: czasie. [przypis edytorski]

2107. kugle (daw.) — figle, sztuki. [przypis redakcyjny]

2108. krztoń — dziś: krtań, gardło. [przypis redakcyjny]

2109. komunnik a. komunik — konnica. [przypis redakcyjny]

2110. imo — mimo, obok. [przypis redakcyjny]

2111. flejtuchy — szarpie (materiał opatrunkowy z nitek wyszarpanych z płótna). [przypis redakcyjny]

2112. Pełne ptaków, pełne psów i kotek fundusze — wedle zwyczaju tureckiego. [przypis redakcyjny]

2113. turnieja (daw.) — walka. [przypis redakcyjny]

2114. siadło — tu: legowisko. [przypis edytorski]

2115. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

2116. transakcja (daw.) — rozprawa. [przypis redakcyjny]

2117. aza (daw.) — może, czy. [przypis edytorski]

2118. smarowniej (daw.) — łatwiej. [przypis edytorski]

2119. armatura (daw.) — uzbrojenie. [przypis redakcyjny]

2120. niespodziany — w rękopisie dla rymu: niespodziony. [przypis redakcyjny]

2121. głodać (daw.) — gryźć. [przypis redakcyjny]

2122. Odtoczę im od czopa, zastąpię od spasi! — por. VIII 117, przeszkodzę im. [przypis redakcyjny]

2123. brona (daw.) — brama. [przypis redakcyjny]

2124. pokawić (daw.) — pomylić. [przypis redakcyjny]

2125. delicje (daw.) — rozkosze. [przypis redakcyjny]

2126. po trzecie — po raz trzeci. [przypis redakcyjny]

2127. gdzie — gdy. [przypis redakcyjny]

2128. Nie wesół, jakoby mu psi pojedli krupy — przysłowie o straconej niespodzianie rzeczy, por. wyżej. [przypis redakcyjny]

2129. Febus — przydomek Apolla, boga słońca. [przypis edytorski]

2130. meta (daw.) — cel. [przypis redakcyjny]

2131. jasyr — jeńcy uprowadzeni przez Turków a. Tatarów. [przypis redakcyjny]

2132. komunnik a. komunik — konnica. [przypis redakcyjny]

2133. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

2134. masłocznik — szaleniec, szalbierz (od masłoku, napoju odurzającego). [przypis redakcyjny]

2135. supliki — modły błagalne, prośby. [przypis redakcyjny]

2136. roście — dziś popr.: rośnie. [przypis redakcyjny]

2137. buje (daw.) — skrzydła. [przypis redakcyjny]

2138. Febe — księżyc (Diana, siostra Feba, czyli Apolla). [przypis redakcyjny]

2139. Hem — Bałkan. [przypis redakcyjny]

2140. Tatry — w znaczeniu ogólnym: góry. [przypis redakcyjny]

2141. Już Hemu wysokiego, Tatr i przykrej Ety/ Złotym słońce promieniem oświeciło grzbiety,/ A na krzakach Idejskich (...) — Eta i Ida, góry w Tesalii i na Krecie. [przypis redakcyjny]

2142. gomoły (daw.) — bezrogi. [przypis redakcyjny]

2143. wytchnieć — odechce mu się. [przypis redakcyjny]

2144. cyga (daw.) — bąk. [przypis redakcyjny]

2145. Słowik we dnie i w nocy przy strumieniu wodnym/ Po swej duma czystości akcentem łagodnym — z mitu o Filomeli, por. III 56 i 156. [przypis redakcyjny]

2146. mech — tu: pierze. [przypis edytorski]

2147. tirile — trele. [przypis redakcyjny]

2148. powłokiem (daw.) — przeciągle. [przypis redakcyjny]

2149. Euros — wiatr wschodni. [przypis redakcyjny]

2150. zazionąć (daw.) — owiać. [przypis redakcyjny]

2151. jąć (daw.) — chwycić. [przypis edytorski]

2152. Albo dający obrok swej myśliwej duszy — pasąc duszę. [przypis redakcyjny]

2153. dziardyn (daw., z wł.) — ogród. [przypis redakcyjny]

2154. winohrad (daw.) — winnica. [przypis redakcyjny]

2155. zapusty — tu: gąszcze. [przypis redakcyjny]

2156. cuch — (terminologia myśliwska) węch. [przypis redakcyjny]

2157. rozgardiasz — wrzawa. [przypis redakcyjny]

2158. klucze składać — (o zwierzęciu) kluczyć, mylić pogoń. [przypis redakcyjny]

2159. herap a. harap (daw.) — koniec polowania. [przypis redakcyjny]

2160. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

2161. brydnia — dziś popr.: brednia. [przypis redakcyjny]

2162. płużyć (daw.) — sprzyjać, godzić się. [przypis redakcyjny]

2163. portyra — portiera, zasłona drzwi. [przypis redakcyjny]

2164. stołek — tu w sensie dostojeństwa, urzędu. [przypis redakcyjny]

2165. fawor (daw.) — życzliwość, łaska. [przypis redakcyjny]

2166. tablatura — nuty; stawiać pięty z tablatury: być wyniosłym. [przypis redakcyjny]

2167. tymże zawodem — równocześnie. [przypis edytorski]

2168. wmiece — (od: miotać) wrzuci. [przypis redakcyjny]

2169. żuć — tu: pleść. [przypis redakcyjny]

2170. pospólstwo — pospolitowanie się, poufałość. [przypis redakcyjny]

2171. kuflowa łaska — od kufla, pijatyki. [przypis redakcyjny]

2172. do diaska — do diabła. [przypis redakcyjny]

2173. wierę (daw.) — zaprawdę. [przypis redakcyjny]

2174. Megiera — Furia. [przypis redakcyjny]

2175. rwi — dziś popr. forma 2.os.lp trybu rozkazującego: rwij. [przypis redakcyjny]

2176. wczas (daw.) — na czas, w porę. [przypis edytorski]

2177. szłapią — truchtem. [przypis redakcyjny]

2178. Alcydowe słupy — słupy Heraklesa. [przypis edytorski]

2179. Sezostrys — król egipski. [przypis redakcyjny]

2180. Midas i Polikrates — znani z mitów i podań (pierścień Polikratesa). [przypis redakcyjny]

2181. zapaszysty — pachnący. [przypis redakcyjny]

2182. dalekim świata tego burze — dalekim od burzy tego świata. [przypis edytorski]

2183. wczas (daw.) — wygoda, wypoczynek. [przypis redakcyjny]

2184. fortunat (daw., z łac.) — szczęśliwiec. [przypis redakcyjny]

2185. rug (daw.) — rumor, hałas. [przypis redakcyjny]

2186. komunnik — konnica. [przypis redakcyjny]

2187. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

2188. Niedobór — góry Miodoborskie na Podolu. [przypis redakcyjny]

2189. język — wieści (od jeńca). [przypis redakcyjny]

2190. wspomni — dziś popr. forma 2.os.lp trybu rozk.: wspomnij. [przypis redakcyjny]

2191. zaszczyt — obrona. [przypis redakcyjny]

2192. kazać na (daw.) — liczyć na. [przypis redakcyjny]

2193. hustem (daw.) — gęsto. [przypis redakcyjny]

2194. Śreniawa — herb, czerwona rzeka w białym polu. [przypis redakcyjny]

2195. archangelski — archanielski. [przypis edytorski]

2196. indygenat (daw.) — szlachectwo. [przypis redakcyjny]

2197. spalił ktoś kościół w Efezie Dianie — mowa o Herostratesie, za swój wyczyn skazanym (nieskutecznie) na wieczne zapomnienie. [przypis redakcyjny]

2198. delara (daw.) — delia, płaszcz. [przypis redakcyjny]

2199. Jako topór zawiłe w dębie mija sęki — śmierć mija serce jako topór twarde („zawiłe”) sęki. [przypis redakcyjny]

2200. na łęku — w siodle. [przypis redakcyjny]

2201. drogą miłość — w rękopisie: drugą. [przypis redakcyjny]

2202. język — jeniec schwytany dla uzyskania informacji o siłach przeciwnika. [przypis edytorski]

2203. udać się — spodobać się. [przypis redakcyjny]

2204. kibić — tu: kształt. [przypis redakcyjny]

2205. na powodzie (daw.) — na lejcu. [przypis redakcyjny]

2206. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

2207. rum — (z niem. Raum) przestrzeń, miejsce. [przypis edytorski]

2208. dziryt — włócznia. [przypis redakcyjny]

2209. impet — tu: zamach, uderzenie. [przypis redakcyjny]

2210. kiścień — broń tatarska, bicz z kulą ołowianą. [przypis redakcyjny]

2211. osuć (daw.) — osypać. [przypis redakcyjny]

2212. Tatry — tu ogólnie: góry. [przypis redakcyjny]

2213. flejtuchy — szarpie, rodzaj opatrunku. [przypis redakcyjny]

2214. odwód — tu: odwrót. [przypis redakcyjny]

2215. świat — tu: wolność. [przypis redakcyjny]

2216. morzyć (daw.) — trapić, martwić. [przypis redakcyjny]

2217. odchylisko (daw.) — otchłań. [przypis redakcyjny]

2218. wyjechać (daw.) — napaść. [przypis redakcyjny]

2219. komunnik (daw.) — konnica. [przypis redakcyjny]

2220. myłka (daw.) — pomyłka, błąd. [przypis edytorski]

2221. sak — osaczenie, pułapka (dosł.: worek). [przypis redakcyjny]

2222. pola stawić (daw.) — walczyć. [przypis redakcyjny]

2223. klucze — od zwierza, mylącego łowcę zmianą kierunku biegu. [przypis redakcyjny]

2224. równia (daw.) — równina. [przypis redakcyjny]

2225. kazać (daw.) — mówić. [przypis edytorski]

2226. krom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

2227. masłok — napój odurzający. [przypis redakcyjny]

2228. skarpa — tu: rów. [przypis redakcyjny]

2229. wodze — cugle. [przypis redakcyjny]

2230. zawrzeć (daw.) — zamknąć. [przypis edytorski]

2231. sparzyć — tu: ustrzelić. [przypis redakcyjny]

2232. zawój — tu: turban. [przypis edytorski]

2233. bajtko — batko (batiuszka), duchowny prawosławny. [przypis redakcyjny]

2234. semen — żołnierz z gwardii przybocznej sułtańskiej (pierwotnie: myśliwy sułtański). [przypis redakcyjny]

2235. puścić cug — ustąpić. [przypis redakcyjny]

2236. fozy — mody; przysłowie łacińskie o śmierci tchórza: si morieris minis, asini bombis tu tumulaberis: kto z strachu umiera, temu osioł na pogrzeb zadek swój otwiera (satyra z r. 1646). [przypis redakcyjny]

2237. potrzeba (daw.) — walka, potyczka. [przypis redakcyjny]

2238. kurzyniec (daw.) — kurnik. [przypis redakcyjny]

2239. biera — tu: los (dosł.: kostka do gry). [przypis edytorski]

2240. zżenąć (daw.) — spędzić, zegnać. [przypis redakcyjny]

2241. troje (daw.) — potrójne. [przypis redakcyjny]

2242. wznijść (daw.) — wzejść. [przypis edytorski]

2243. spi — dziś popr. forma 2.os. lp. trybu rozk.: śpij. [przypis redakcyjny]

2244. duchna (daw.) — pierzyna. [przypis redakcyjny]

2245. namiecie — dziś popr. forma Msc.lp: namiocie. [przypis edytorski]

2246. mir (daw.) — pokój. [przypis redakcyjny]

2247. odsaczyć — tu: oddalić, odciąć. [przypis redakcyjny]

2248. Kto z nami nie chce chleba, my z nim i kołaczy — przysłowie. [przypis redakcyjny]

2249. respekt — tu: wzgląd. [przypis redakcyjny]

2250. fast (daw.) — przepych. [przypis redakcyjny]

2251. asystencja (daw.) — otoczenie, straż. [przypis redakcyjny]

2252. Osmanów — dawna forma dzierżawcza, dziś: Osmana. [przypis edytorski]

2253. powinny (daw.) — należny. [przypis edytorski]

2254. pan — tu: kasztelan. [przypis edytorski]

2255. bzdyś — określenie pogardliwe. [przypis redakcyjny]

2256. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

2257. w namiecie — dziś popr. forma Msc.lp: w namiocie. [przypis edytorski]

2258. przyschnąć — przylgnąć. [przypis redakcyjny]

2259. kinąć (daw.) — rzucić. [przypis redakcyjny]

2260. zbyć (daw.) — stracić. [przypis edytorski]

2261. czule — czujnie. [przypis redakcyjny]

2262. zgadni — dziś popr. forma trybu rozkazującego: zgadnij. [przypis edytorski]

2263. sukienka — tu ogólnie: szata, strój. [przypis edytorski]

2264. murza — książę. [przypis redakcyjny]

2265. nie uwijając słów mych bawełnicą — mówiąc prosto z mostu. [przypis edytorski]

2266. hospodar — władca mołdawski a. wołoski. [przypis edytorski]

2267. nicem — na nice, na opak. [przypis redakcyjny]

2268. licem (daw.) — na gorącym uczynku. [przypis redakcyjny]

2269. ustawnie sprawować (daw.) — ustawicznie się uniewinniać. [przypis redakcyjny]

2270. Na pomstę Urynowa i mojej Soroki — spustoszonych doszczętnie przez Kozaków, por. III 926–8. [przypis redakcyjny]

2271. pryncypał — przywódca, herszt. [przypis redakcyjny]

2272. obesłany — tu: ogłoszony. [przypis edytorski]

2273. pośli — dziś popr. forma trybu rozk.: poślij. [przypis redakcyjny]

2274. jeżeli — czy. [przypis redakcyjny]

2275. Jeżeli tam Nuradyn buduje — Tak samo Tatarzy niszczą, nie budują. [przypis redakcyjny]

2276. wierę (daw.) — zaprawdę. [przypis redakcyjny]

2277. takimże mirem — w ramach tej samej umowy pokojowej. [przypis edytorski]

2278. miałki — płytki, głupi. [przypis edytorski]

2279. «Cóż było po Żółkiewskim — rzecze — na Cecorze? — Co wam było z Żółkiewskiego, co ze słania posiłków dla Austrii? [przypis redakcyjny]

2280. suplementy (daw.) — posiłki. [przypis edytorski]

2281. ślicie — dziś popr. forma trybu rozk.: ślijcie; przed Wysoką Portę turecką. [przypis redakcyjny]

2282. durny (daw.) — szalony. [przypis redakcyjny]

2283. sylogizm — wniosek. [przypis redakcyjny]

2284. afekt (daw.) — uniesienie. [przypis redakcyjny]

2285. tyr (daw.) — docinek. [przypis redakcyjny]

2286. kęs (daw.) — trochę. [przypis edytorski]

2287. płocho — lekko. [przypis edytorski]

2288. mir (daw.) — pokój. [przypis redakcyjny]

2289. liga (daw.) — spółka, sojusz. [przypis redakcyjny]

2290. Nie masz szczerości, bowiem w sicie szukasz sęku — przysłowie łacińskie, sens: robić trudności. [przypis redakcyjny]

2291. animusz (z łac.) — duch, umysł. [przypis redakcyjny]

2292. cecorską — bitwę cecorską. [przypis edytorski]

2293. ścierw (pogardl.) — zwłoki. [przypis edytorski]

2294. naskuść — dziś popr.: naskubać. [przypis redakcyjny]

2295. sierści — w rękopisie dla rymu: sierci; tak też najczęściej pisze poeta. [przypis redakcyjny]

2296. awo (daw.) — oto. [przypis redakcyjny]

2297. antecessor (z łac.) — poprzednik. [przypis redakcyjny]

2298. kantar (daw.) — munsztuk, wędzidło. [przypis redakcyjny]

2299. łęk — tu ogólnie: siodło. [przypis redakcyjny]

2300. replika — odpowiedź. [przypis redakcyjny]

2301. durować (daw.) — szaleć. [przypis redakcyjny]

2302. kinąć (daw.) — rzucić. [przypis redakcyjny]

2303. burkułab — rumuński urzędnik, burgrabia. [przypis redakcyjny]

2304. zrzęda — tu: upór. [przypis redakcyjny]

2305. widomie (daw.) — w sposób widoczny. [przypis edytorski]

2306. hustem (daw.) — gęsto. [przypis redakcyjny]

2307. infamia (daw., z łac.) — niesława. [przypis edytorski]

2308. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]

2309. gunia — wełniana kurtka. [przypis redakcyjny]

2310. doszto — domacano. [przypis redakcyjny]

2311. hipokryta — obłudnik. [przypis redakcyjny]

2312. strzelić — tu: posłać wiadomość. [przypis redakcyjny]

2313. prezenta (daw., z łac.) — okazałość. [przypis redakcyjny]

2314. imo (daw.) — mimo, obok. [przypis redakcyjny]

2315. kobuz — mały ptak drapieżny. [przypis redakcyjny]

2316. Ulisses na Frygi — Ulisses nadaje się na głupich Frygów (ale nie na nas!). [przypis redakcyjny]

2317. szwajca — szydło; złota szwajca — przekupstwo. [przypis redakcyjny]

2318. foch — tu: fortel, sztuczka. [przypis redakcyjny]

2319. beloarda — tu: baszta. [przypis redakcyjny]

2320. okryty znak — pełna chorągiew, szwadron. [przypis redakcyjny]

2321. nachynąć (daw.) — skłonić się, nachylić. [przypis redakcyjny]

2322. pompa — uroczystość. [przypis edytorski]

2323. kartaony — działa (ciężkie). [przypis redakcyjny]

2324. podszywać — dokuczać. [przypis edytorski]

2325. przegraje — dziś popr.: przegrywa. [przypis redakcyjny]

2326. doma — w domu. [przypis redakcyjny]

2327. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

2328. przejęty — tu: przejmujący, dotkliwy. [przypis redakcyjny]

2329. telej (daw.) — kaftan. [przypis redakcyjny]

2330. cwelich — rodzaj tkaniny. [przypis edytorski]

2331. tuszyć (daw.) — mieć nadzieje. [przypis edytorski]

2332. Kiedy minie szczodry dzień i dacie za Hryca itd. — kiedy minie dzień szczodrości sułtańskiej i zapłacicie za prostych Kozaków. [przypis redakcyjny]

2333. podarza (daw.) — podarunki. [przypis redakcyjny]

2334. siła (daw.) — wiele. [przypis edytorski]

2335. presumpta (daw.) — zarozumiałość. [przypis redakcyjny]

2336. sumpty — koszty. [przypis redakcyjny]

2337. kałauz — przewodnik. [przypis redakcyjny]

2338. impet — zawziętość. [przypis redakcyjny]

2339. antypast (z wł.) — przekąska. [przypis redakcyjny]

2340. wet (daw.) — smakołyk, deser. [przypis redakcyjny]

2341. szłyk (daw.) — wysoka czapka. [przypis redakcyjny]

2342. zarydzał (daw.) — zaczerwienił się. [przypis redakcyjny]

2343. kęs (daw.) — nieco, odrobina. [przypis redakcyjny]

2344. kondycje (daw., z łac.) — warunki. [przypis redakcyjny]

2345. kazać (daw.) — okazywać się, prawić. [przypis redakcyjny]

2346. płazać — dziś: pełzać. [przypis redakcyjny]

2347. rosół — tu: gniew, zły humor. [przypis redakcyjny]

2348. złożyć (daw.) — ustąpić. [przypis redakcyjny]

2349. zdać się (daw.) — zejść się. [przypis redakcyjny]

2350. zdolić — zdołać, zwyciężyć. [przypis redakcyjny]

2351. do podobieństwa (daw.) — prawdopodobne. [przypis redakcyjny]

2352. dywan — rada sułtańska. [przypis redakcyjny]

2353. tenor — tu: brzmienie. [przypis redakcyjny]

2354. niemieszkanie (daw.) — bezzwłocznie. [przypis edytorski]

2355. Już gońcem tego posła idzie do Stambołu — przed posłem wysyłano do Stambułu zawsze gońca. [przypis redakcyjny]

2356. czausz — cesarski goniec. [przypis redakcyjny]

2357. w tąż — tak samo. [przypis redakcyjny]

2358. ordyniec — Tatarzyn. [przypis redakcyjny]

2359. przebieg — przesmyk. [przypis redakcyjny]

2360. tryby — tu: zwyczaje. [przypis redakcyjny]

2361. pas (daw.) — prawo przejścia. [przypis redakcyjny]

2362. pamroczyć się (daw.) — zmierzchać się. [przypis redakcyjny]

2363. obojętny — jak wielokrotnie wcześniej: wątpliwy, niepewny wyniku. [przypis redakcyjny]

2364. na dzień — w dzień. [przypis redakcyjny]

2365. pokotem — hurmem. [przypis redakcyjny]

2366. na czasie — (dla rymu w rękopisie: na czasie), w samą porę. [przypis redakcyjny]

2367. ostępem — obstąpiwszy, okrążywszy. [przypis redakcyjny]

2368. nie trawiący — nie marnując. [przypis edytorski]

2369. aga (z tur.) — naczelnik, dowódca. [przypis redakcyjny]

2370. dywan (tur.) — sofa. [przypis edytorski]

2371. baldekin — dziś: baldachim. [przypis redakcyjny]

2372. wedle niego — obok niego. [przypis edytorski]

2373. beg ( z tur.) — gubernator. [przypis redakcyjny]

2374. zawód (daw.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

2375. Brona — Porta. [przypis redakcyjny]

2376. wiekować — trwać. [przypis edytorski]

2377. tyli (daw.) — tak wielki. [przypis redakcyjny]

2378. pobrat (daw.) — pobratymstwo, zbratanie się. [przypis redakcyjny]

2379. pan — tu: kasztelan. [przypis edytorski]

2380. transakcja — tu: układ. [przypis redakcyjny]

2381. płowa — dziś: plewa. [przypis redakcyjny]

2382. cale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]

2383. przecza (daw.) — sprzeczka. [przypis redakcyjny]

2384. wezyr — minister. [przypis redakcyjny]

2385. rum — nuże. [przypis redakcyjny]

2386. snażyć się (daw.) — silić się. [przypis redakcyjny]

2387. do znaku (daw.) — do cna, zupełnie. [przypis redakcyjny]

2388. wiecha — tu: broda. [przypis redakcyjny]

2389. kieca — tu: płaszcz. [przypis redakcyjny]

2390. kozera (daw.) — karta atutowa, bijąca inne. [przypis redakcyjny]

2391. puszyć (daw.) — kryć (o futrze). [przypis redakcyjny]

2392. buzdygan — laska, buława. [przypis redakcyjny]

2393. rynkiem (daw.) — w koło. [przypis redakcyjny]

2394. antykamera (daw.) — przedpokój. [przypis redakcyjny]

2395. Króciciel wschodu — tj. Aleksander Macedoński. [przypis redakcyjny]

2396. kobiercy — dziś popr. form N.lm: kobiercami. [przypis edytorski]

2397. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

2398. kortygarda — z fr. corps de garde, odwach, budynek straży. [przypis redakcyjny]

2399. spezy (daw.) — koszty. [przypis redakcyjny]

2400. wiersza (daw.) — więcierz na ryby (jako żaba w wiersze — przysłowie). [przypis redakcyjny]

2401. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

2402. ambit — tu: okręg. [przypis redakcyjny]

2403. trzcie — trzcina (tu przenośnie: mnóstwo). [przypis redakcyjny]

2404. brodafiasz (daw., pot.) — brodacz. [przypis redakcyjny]

2405. rum — (z niem. Raum) miejsce wolne. [przypis redakcyjny]

2406. ożenąć (daw.) — opędzić. [przypis redakcyjny]

2407. cień — tu: kształt, maska, kukła. [przypis redakcyjny]

2408. rozjazd (daw.) — szeroka sieć. [przypis redakcyjny]

2409. grzeczność (daw.) — tu: dzielność. [przypis redakcyjny]

2410. trzebień — kastrat. [przypis edytorski]

2411. Alep — Aleppo, miasto w Syrii. [przypis redakcyjny]

2412. wałach — kastrat. [przypis edytorski]

2413. rad (daw.) — chętnie. [przypis edytorski]

2414. Istotna komedyja, gdy Jupiter młody/ Konfunduje przyprawne owych starców brody — porównanie wzięte z widowisk szkolnych. [przypis redakcyjny]

2415. fastrzyga — fastryga, ścieg, nić. [przypis redakcyjny]

2416. podle (daw.) — obok. [przypis edytorski]

2417. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]

2418. koncent (daw., z łac.) — współbrzmienie, harmonia, muzyka. [przypis redakcyjny]

2419. Cyceronem daruje żaki i studenty — Na w. 666 urywa się autograf Potockiego aż do w. 762; z braku jednej karty (197–8) Brückner posłużył się tu kopią Ossolińskich nr. 1348. [przypis redakcyjny]

2420. cyrk (daw.) — okręg, koło. [przypis redakcyjny]

2421. kocha — po tym słowie opuszczone „się”. [przypis redakcyjny]

2422. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

2423. afekt (daw.) — uczucie, życzliwość. [przypis redakcyjny]

2424. mir (daw.) — pokój. [przypis redakcyjny]

2425. polskiemu narodu — dziś popr.: polskiemu narodowi. [przypis edytorski]

2426. bułat — stal, klinga. [przypis redakcyjny]

2427. blachmal (daw.) — emalia. [przypis redakcyjny]

2428. bobki — laury, wawrzyny. [przypis redakcyjny]

2429. liga (daw.) — przyjaźń, sojusz. [przypis redakcyjny]

2430. paszt (daw.) — papka, ciasto. [przypis redakcyjny]

2431. farfura (daw.) — porcelana. [przypis redakcyjny]

2432. ambra — pachnidło. [przypis redakcyjny]

2433. drugą — tu: drugą kolej. [przypis redakcyjny]

2434. zadawić (daw.) — zadusić. [przypis redakcyjny]

2435. kwitować (daw.) — darować. [przypis redakcyjny]

2436. jakby wytarł płatem — do cna. [przypis edytorski]

2437. i — zbędne dla nas. [przypis redakcyjny]

2438. sztok (daw.) — stok, źródło. [przypis redakcyjny]

2439. trzop (daw.) — czerep. [przypis redakcyjny]

2440. ściana — tu: strona. [przypis redakcyjny]

2441. siła (daw.) — wiele. [przypis redakcyjny]

2442. trudna — trudna rzecz. [przypis redakcyjny]

2443. Nowinaż to pogaństwu, co w swym interesie — od w. 763 do końca Brückner znów opiera się na autografie. [przypis redakcyjny]

2444. rozgrzeszyć — tu: dużo grzeszyć. [przypis redakcyjny]

2445. w rzeczy — niby (Jana Zapolyę 1541 r.). [przypis redakcyjny]

2446. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

2447. ścisłość — tu: brak. [przypis redakcyjny]

2448. posiedź (daw.) — później. [przypis redakcyjny]

2449. słuszna — słuszna rzecz. [przypis redakcyjny]

2450. tyli (daw.) — tak wielki. [przypis redakcyjny]

2451. przekolić się (daw.) — przebić się, przecisnąć się. [przypis redakcyjny]

2452. szerm (daw.) — tryb, sposób. [przypis redakcyjny]

2453. ciemięga — uciemiężenie. [przypis edytorski]

2454. źretelny (daw.) — widoczny. [przypis redakcyjny]

2455. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

2456. zeń (daw.) — tu: z niego, jak on. [przypis redakcyjny]

2457. zachodzić od spasi (daw.) — przeszkadzać w wyrządzeniu szkody. [przypis redakcyjny]

2458. Brona — Wysoka Porta. [przypis redakcyjny]

2459. zawodem (daw.) — zachodem. [przypis redakcyjny]

2460. kutnarski (daw.) — podły, kiepskiej jakości. [przypis redakcyjny]

2461. Febus — słońce (przydomek Apolla, boga słońca). [przypis redakcyjny]

2462. górze — nędza, bieda. [przypis redakcyjny]

2463. postoły (daw.) — łapcie. [przypis redakcyjny]

2464. juki — wory na bagaż. [przypis redakcyjny]

2465. sowę zadąć (daw., pot.) — sposępnieć. [przypis redakcyjny]

2466. propozyt (daw., z łac.) — zamiar. [przypis redakcyjny]

2467. rościł — w rękopisie dla rymu: rościół. [przypis redakcyjny]

2468. palcy — dziś popr. forma N.lm: palcami. [przypis redakcyjny]

2469. jemiołucha — ptak (kwiczoł). [przypis redakcyjny]

2470. lep — z łodyg jemioły. [przypis redakcyjny]

2471. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

2472. potuszyć (daw.) — dać znać. [przypis redakcyjny]

2473. na bezrok — r. 1622. [przypis redakcyjny]

2474. Mustafa — następca zaduszonego Osmana. [przypis redakcyjny]

2475. kasać się (daw.) — porywać się. [przypis redakcyjny]

2476. w Eoi — na wschodzie. [przypis redakcyjny]

2477. dzianet (daw.) — rumak. [przypis redakcyjny]

2478. klatka — tu: sąsiek, skrzynia. [przypis redakcyjny]

2479. samary — juki, wory na bagaż. [przypis redakcyjny]

2480. cybeby (daw.) — rodzaj większych rodzynek. [przypis redakcyjny]

2481. więdłe wyzy — wędzoną wyzinę (rybę). [przypis redakcyjny]

2482. skarucha (daw.) — kora. [przypis redakcyjny]

2483. talagę żonie (daw.) — wózek pędzi. [przypis redakcyjny]

2484. kara (daw.) — taczka, wózek. [przypis redakcyjny]

2485. kocisz (daw.) — wóz, kocz. [przypis redakcyjny]

2486. zadni — tylny. [przypis edytorski]

2487. drużyć (daw., reg.) — drążyć. [przypis redakcyjny]

2488. I jako się wspomniało — por. wyżej VII, 817–820. [przypis redakcyjny]

2489. różaną — różaną wodę. [przypis redakcyjny]

2490. znak (daw.) — chorągiew. [przypis redakcyjny]

2491. forga (daw.) — pióropusz. [przypis redakcyjny]

2492. hołobla — dyszel poboczny. [przypis redakcyjny]

2493. bonczuk — buńczuk, znak wojskowy turecki a. tatarski wykonany z końskiego włosia. [przypis edytorski]

2494. delia (daw.) — suknia z opończą. [przypis redakcyjny]

2495. szaraj — saraj, pałac. [przypis redakcyjny]

2496. ze strychem (daw.) — z naddatkiem, z dosypką. [przypis redakcyjny]

2497. tarkać (daw.) — głosić, przebąkiwać o pokoju. [przypis redakcyjny]

2498. wciąż — tu: wprost. [przypis redakcyjny]

2499. jasyr — zdobycz, zwł. jeńcy. [przypis redakcyjny]

2500. z Wałachy — z Wołochami. [przypis edytorski]

2501. w cale — w całości. [przypis edytorski]

2502. zwłaczać (daw.) — zwlekać. [przypis redakcyjny]

2503. prawie (daw.) — właśnie. [przypis redakcyjny]

2504. majdan — plac obozowy. [przypis redakcyjny]

2505. transakcja (daw.) — rozprawa. [przypis redakcyjny]

2506. przejęty — tu: przejmujący. [przypis redakcyjny]

2507. abszejt (daw., z niem.) — odpuszczenie. [przypis redakcyjny]

2508. opał — tu: niepewność. [przypis redakcyjny]

2509. gody (daw.) — festyn, święto. [przypis redakcyjny]

2510. apertura (daw., z łac.) — otwór. [przypis redakcyjny]

2511. starszyzna — w rękopisie: starzyzna. [przypis redakcyjny]

2512. Arktury (daw.) — gwiazdy (północne). [przypis redakcyjny]

2513. skołoźrywy (daw.) — rychły. [przypis redakcyjny]

2514. pielesze — legowiska. [przypis redakcyjny]

2515. hramoty (daw., z rus.) — pisma (dosł.: litery); poeta pisze dwukrotnie: rhamoty. [przypis redakcyjny]

2516. Podczaszy — Lubomirski. [przypis redakcyjny]

2517. barkułab — burgrabia (wołoski). [przypis redakcyjny]

2518. w rzeczy (daw.) — niby. [przypis redakcyjny]

2519. fordyment — kaptur u szabli. [przypis redakcyjny]

2520. z aparaty — tu: z gotowością (do wojny), z przyborami. [przypis redakcyjny]

2521. paszować — dziś: pasować (w grze w karty), ustępować. [przypis redakcyjny]

2522. styskować — utyskiwać. [przypis redakcyjny]

2523. miesiąc — księżyc; w w. 1075 i n. nawiązania do herbowego półksiężyca króla Michała Wiśniowieckiego. [przypis edytorski]

2524. pochutnywać (daw.) — smakować sobie, podobać się. [przypis redakcyjny]

2525. wyzobić (daw.) — wyjeść, wydziobać. [przypis redakcyjny]

2526. zkukłać (daw.) — potłumić. [przypis redakcyjny]

2527. tytuł — tu: znak (mowa o księżycu). [przypis redakcyjny]

2528. tuszyć (daw.) — mieć nadzieję, spodziewać się. [przypis edytorski]

2529. rodzic — ojciec. [przypis redakcyjny]

2530. Jam Lech — kalambur od imienia Michała Korybuta Wiśniowieckiego (Michael). [przypis edytorski]

2531. rydzy — rudy. [przypis redakcyjny]

2532. drzewo (dw., pot.) — kopia. [przypis edytorski]

2533. Z nieba smoku rydzego kiedy zmierzał na tron (...) Która, że się na ziemskim piętrze znowu gnieździ — w. 1114–1125, dosłownie z Apokalipsy św. Jana, rozdz. 13. [przypis redakcyjny]

2534. Awern — podziemie, piekło. [przypis redakcyjny]

2535. Piast — tu: król polskiego pochodzenia. [przypis edytorski]

2536. drużba — tu: ktoś, kto nosi to samo imię. [przypis redakcyjny]

2537. Upsalma — właśc. Uppsala, miasto w Szwecji. [przypis redakcyjny]

2538. zaszczyta (z ros.) — obrona. [przypis redakcyjny]

2539. hustem (daw.) — gęsto. [przypis redakcyjny]

2540. oblig (daw.) — zapewnienie, zobowiązanie. [przypis redakcyjny]

2541. mir (daw.) — pokój. [przypis redakcyjny]

2542. w ciągnieniu — w przemarszu. [przypis edytorski]

2543. Febus — słońce (przydomek Apolla, boga słońca). [przypis redakcyjny]

2544. pozytura (daw., z łac.) — położenie. [przypis redakcyjny]

2545. rum (daw.) — nuż, dalej. [przypis redakcyjny]

2546. ujść w rękojeści — przysłowie: zdradzić, nie dotrzymać umowy, słowa. [przypis redakcyjny]

2547. haramza (daw.) — czerń, motłoch. [przypis redakcyjny]

2548. okazja — sposobność. [przypis redakcyjny]

2549. komunnik (daw.) — konnica. [przypis redakcyjny]

2550. cug (daw.) — tu: szyk. [przypis redakcyjny]

2551. stanowiska — tj. na leże zimowe. [przypis redakcyjny]

2552. Grzegorz siódmy — właśc. Grzegorz piętnasty, nie siódmy. [przypis redakcyjny]

2553. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

2554. depozyt — tu: skarb. [przypis redakcyjny]

2555. abrys (daw.) — obraz, plan. [przypis redakcyjny]

2556. fawor (daw., z łac.) — przychylność. [przypis redakcyjny]

2557. dwoić — tu: dzielić. [przypis redakcyjny]

2558. kirys — pancerz. [przypis edytorski]

2559. ujma — krzywda. [przypis redakcyjny]

2560. rzegotać — skrzeczeć. [przypis redakcyjny]

2561. pean — uroczysta pieśń, tu Te Deum. [przypis redakcyjny]

2562. wiktoria (z łac.) — zwycięstwo. [przypis redakcyjny]

2563. fest — festyn, święto. [przypis redakcyjny]

2564. durny — szalony. [przypis redakcyjny]

2565. sroże — dziś popr.: sroży się. [przypis redakcyjny]

2566. i z głową — „i” dziś zbędne. [przypis redakcyjny]

2567. poroże — rogi. [przypis redakcyjny]

2568. ksieniec (daw.) — brzuch. [przypis redakcyjny]

2569. Nie szkodzi, gdy za rękę jaszczurka go chwyta — św. Pawłowi z Dziejów Apost. 24. [przypis redakcyjny]

2570. fabryka (daw.) — budowa. [przypis redakcyjny]

2571. wniki — dziś popr.: wnyki, sidła. [przypis redakcyjny]

2572. pokryty (daw.) — obłudny. [przypis redakcyjny]

2573. L. J. C. — Laus Jesu Christo (Chwała Jezusowi Chrystusowi). [przypis redakcyjny]

2574. in theatro Orbis Poloni (łac.) — na widowni świata polskiego. [przypis redakcyjny]

2575. perennis gloriae (łac.) — chwały wieczystej. [przypis redakcyjny]

2576. Drużyna — Drużyna albo Srzeniawa, jeden herb o dwu nazwach (z gwiazdą lub bez niej nad rzeką), nazwa często przekształcana z łacińska na Druentia, z powodu pychy herbowej. [przypis redakcyjny]

2577. rydzy — rudy. [przypis redakcyjny]

2578. po nasku — po naszemu. [przypis redakcyjny]

2579. frambuga — dziś: framuga. [przypis redakcyjny]

2580. szumi — szumem głosi ich chwałę. [przypis redakcyjny]

2581. ściana — tu: granica. [przypis edytorski]

2582. Almon — itd., por. wstęp. [przypis redakcyjny]

2583. met bierze — zwycięża (metafora szachowa, dziś powiedziano by: daje mata). [przypis edytorski]

2584. Ceres — rzymska bogini wegetacji roślinnej. [przypis edytorski]

2585. pojazda (daw.) — wiosło. [przypis redakcyjny]

2586. psia gwiazda — kanikuła; określenie Syriusza, najlepiej widocznego u nas w lecie. [przypis redakcyjny]

2587. Cyntia — księżyc. [przypis redakcyjny]

2588. Teraz gdy księżyc, który wszytkich rzek patronem — przytyk do herbu króla Michała. [przypis redakcyjny]

2589. płowić (daw.) — czynić szarym, płowym. [przypis redakcyjny]

2590. Lecz gdy się i ten prędko w swoim zaćmi kole (...) — W rękopisie Celińskiego, jak zapisał Kraszewski, znajdowały się tu jeszcze następujące wiersze, przystosowane do Sobieskiego (herbu Janina): [przypis redakcyjny]

2591. meaty (daw.) — ujścia. [przypis redakcyjny]

2592. zapaszysty (daw.) — wonny. [przypis redakcyjny]

2593. ferventissimi amoris mei (łac.) — najgorętszej miłości mojej. [przypis edytorski]

2594. przeciwko WMM Panu (daw.) — do wielce mnie miłościwego Pana. [przypis edytorski]

2595. meritissimorum erga patriam, które exerces, w waleczne wielkich przodków swoich wstępujący strzemiona, actuum (łac.-pl) — najzasłużeńszych czynów względem ojczyzny, które wykonywasz. [przypis redakcyjny]

2596. consecro (łac.) — poświęcam. [przypis redakcyjny]

2597. partum otii (łac.) — płodem próżnowania. [przypis redakcyjny]

2598. carmina scribentis secessum et otia quaerunt (łac.) — pieśni wymagają samotności i spokoju piszącego. [przypis redakcyjny]

2599. non omnino otiosi (łac.) — nie całkiem bezczynnego. [przypis redakcyjny]

2600. extemporaneus (łac.) — człowiek piszący bez przygotowania. [przypis redakcyjny]

2601. bonorum mala carminum Laverna (łac.) — złodziejska bogini dobrych wierszy. [przypis redakcyjny]

2602. Odirum exitium mortalibus, o nihil unquam (łac.) — o straszliwa zgubo śmiertelników, zazdrości, co nigdy niczemu wzrosnąć i wielkim wznieść się sławom nie dozwalasz. [przypis redakcyjny]

2603. suum cuique pulchrum (łac.) — swoje dla każdego piękne. [przypis redakcyjny]

2604. ne sutor ultra crepidam (łac., przysł.) — szewcze, patrz swego kopyta. [przypis redakcyjny]

2605. nocte mettre, somno editi patre (łac.) — zrodzeni z matki nocy, z ojca snu. [przypis redakcyjny]

2606. omissum aut perperam factum, summa libertate carpunt (łac.) — opuszczonego albo opacznie zrobionego, szarpią z największą swobodą. [przypis redakcyjny]

2607. zajźrzeć (daw.) — zazdrościć. [przypis edytorski]

2608. donec eadem hominum natura, similia evenient omnia (łac.) — póki jednaka natura ludzi, póty wszystko podobne będzie. [przypis redakcyjny]

2609. rodzonemu synowcowi swemu, opatowi mogilskiemu, swoję dedykował historyją — Chronica gestorum, Kraków 1645, dedykowane Jakubowi Piaseckiemu. [przypis redakcyjny]

2610. Pallor in ore sedet, macies in corpore toto (łac.) — bladość na twarzy siedzi, wynędznienie na całym ciele. [przypis redakcyjny]

2611. livor (łac.) — zawiść. [przypis redakcyjny]

2612. Invidia Siculi non inuenere tyranni/ Tormentum maius (łac.) — Sycylijscy tyrani nie znaleźli większej męczarni nad zawiść. [przypis redakcyjny]

2613. mihi ipsi balneum subministrabo (łac.) — sam sobie łaźnię przyrządzę. [przypis redakcyjny]

2614. sobie intus samemu canam (łac.-pl.) — śpiewać będę doma. [przypis redakcyjny]

2615. finem citias inveniet, quam modum (łac.) — prędzej znajdzie kres niż miarę. [przypis redakcyjny]

2616. perenne gloriae monumentum (łac.) — wieczysty pomnik sławy. [przypis redakcyjny]

2617. fideli opera (łac.) — rzetelną pracą. [przypis redakcyjny]

2618. sacrum sine fumo i verba pro farina (łac.) — ofiarę bez dymu i słowa zamiast mąki. [przypis redakcyjny]

2619. in muneribus res praestantissima mens est (łac.) — w podarunkach najważniejsza rzecz — to wola (intencja). [przypis redakcyjny]

2620. mansum ex ore daret (łac.) — od ust by sobie odjął. [przypis redakcyjny]

2621. stat sua cuique dies et ineluctabile fatum (łac.) — każdego czeka jego dzień i nieuniknione przeznaczenie. [przypis redakcyjny]

2622. zawierać — zamykać. [przypis edytorski]

2623. vetustas non opera solum, sed ipsam exedit naturam (łac.) — starość nie tylko dzieła, ale samą nawet naturę niszczy. [przypis redakcyjny]

2624. non toti morimur, vivit potior pars nostri (łac.) — nie ze wszystkim umieramy, żyje lepsza cząstka nasza. [przypis redakcyjny]

2625. divinae particula aurae (łac.) — cząstką ducha boskiego. [przypis redakcyjny]

2626. expers mortalitatis (łac.) — nie podlegając śmierci. [przypis redakcyjny]

2627. anima nostra rationalis (łac.) — dusza nasza rozumna. [przypis redakcyjny]

2628. putredo (łac.) — zgnilizna. [przypis redakcyjny]

2629. siderum (łac.) — gwiazd. [przypis redakcyjny]

2630. cecinit (łac.) — śpiewał. [przypis redakcyjny]

2631. Saepe sinistra cava praedixit ab ilice cornix (łac.) — Częstokroć złowieszcza wrona przepowiadała to z dębu wypróchniałego. [przypis redakcyjny]

2632. et sola ni sicca secum spatiatur arena (łac.) — sam piasek, choć nie suchy, rozpada się. [przypis redakcyjny]

2633. obiecadło — dziś: abecadło. [przypis edytorski]

2634. Ipse haec ego scripsi et spolia Celtica dicavi (łac.) — sam to napisałem i łupy celtyckie ofiarowałem. [przypis redakcyjny]

2635. fides penes autorem (łac.) — wiarygodność od autora zależy. [przypis redakcyjny]

2636. desudavit (łac.) — napociło się. [przypis redakcyjny]

2637. Forma mentis aeterna (...) (łac.) — jako oblicza ludzkie, tak i wizerunki oblicza są niedołężne i znikome. Forma myśli nieśmiertelna, którą utrzymać i wyrazić możesz nie za pomocą obcej materii i sztuki, lecz własnymi twymi obyczajami. [przypis redakcyjny]

2638. grassatur invidiae lues (łac.) — rozszerza się zaraza zazdrości. [przypis redakcyjny]

2639. de uicissitudine fortunae (łac.) — o zmienności losu. [przypis redakcyjny]

2640. jeden — Kleombrot z Ambracji. [przypis redakcyjny]

2641. intuitu (łac.) — ze względu. [przypis redakcyjny]

2642. Proszowice — w Proszowicach odbywał się sejmik województwa krakowskiego. [przypis redakcyjny]

2643. simplex veritatis oratio (łac.) — prosta wymowy prawda. [przypis redakcyjny]

2644. a dies diem docet, i biedna pernoctata (łac.) — dzień od dnia się uczy i... przespany dzień. [przypis edytorski]

2645. utroque excellere (łac.) — w obu rzeczach celować. [przypis redakcyjny]

2646. post funera vivit (łac.) — żyje po śmierci. [przypis redakcyjny]

2647. assiduo addiscentes ad senium pervenimus (łac.) — ustawicznie się czegoś nowego ucząc, dochodzimy do starości. [przypis redakcyjny]

2648. indormimus vitiis saeculi nostri (łac.) — śpimy na błędach wieku naszego. [przypis redakcyjny]

2649. rigida... animadwersja — surowa... nagana. [przypis redakcyjny]

2650. capitale (łac.) — zbrodnią. [przypis redakcyjny]

2651. nullus remedio locus, ubi quae fuerant vitia, iam mores sunt (łac.) — nie ma miejsca dla lekarstwa tam, gdzie to, co było występkiem, stało się już zwyczajem. [przypis redakcyjny]

2652. infame (łac.) — hańbą. [przypis redakcyjny]

2653. Ludovicus Vives — wybitny humanista hiszpański (1492–1540). [przypis redakcyjny]

2654. viro consulari (łac.) — byłemu konsulowi. [przypis redakcyjny]

2655. male ... habuit senatum (łac.) — źle usposobiła senat. [przypis redakcyjny]

2656. causam criminalem (łac.) — sprawę gardłową. [przypis redakcyjny]

2657. Iam perditae rei patrocinari (łac.) — bronić tak złej sprawy. [przypis redakcyjny]

2658. constantissime negare crimen (łac.) — upornie zaprzeczać występku tego. [przypis redakcyjny]

2659. praelataque est Pollionis fina non aliam ob causam quam quod mater eius in eodem coniugio manebat (łac.) — wyżej ceniono córkę Polliona nie z innej przyczyny, jeno z tej, że jej matka trwała w jednym małżeństwie. [przypis redakcyjny]

2660. apud Erulos adeo secundo matrimonio non locus, ut uxor ad sepulchrum mariti statim se laqueo indueret, nisi invisa et infamis vivere mallet (łac.) — u Herulów tak dalece powtórne śluby nie są we zwyczaju, że żona u grobu męża zaraz pętlicę na szyję zarzucała, chyba że wolała żyć w nienawiści i hańbie. [przypis redakcyjny]

2661. structura huius universi (łac.) — budowa tego świata. [przypis redakcyjny]

2662. dwa tysiąca — liczba podwójna; dziś popr.: dwa tysiące. [przypis edytorski]

2663. zakon boży — prawo boże, dziesięć przykazań. [przypis edytorski]

2664. ad senectam (łac.) — ku starości. [przypis redakcyjny]

2665. podobieństwo — prawdopodobieństwo, możliwość. [przypis edytorski]

2666. dowcip (daw.) — rozum. [przypis edytorski]

2667. naturaliter quod procedere non potest (...) (łac.) — z konieczności co nie może postępować, cofa się, a zatrzymanie się w stanie doskonałym jest trudne; i jak z początku zapalamy się do doścignięcia przedniejszych, tak potem, gdyśmy zwątpili w możność prześcignięcia ich lub im dorównania, wraz z nadzieją starzeje się zapał i przestaje dążyć zatem, czego osiągnąć nie może (Velleius). [przypis redakcyjny]

2668. ut agere memoratu digna pronum, ita celeberrimus quisque ingenio, ad prodendam uirtutis memoriam sine gratia, aut ambitione, bonae tantum conscientiae pretio ducitur (łac.) — jak skłonny do działania rzeczy godnych pamięci, tak też celujący zdolnością, w uwiecznieniu cnoty powoduje się nie nadzieją wdzięczności albo ambicją, ale jedynie świadomością wartości dobrych czynów. [przypis redakcyjny]

2669. officit nostra libertas (łac.) — zawadza wolność nasza. [przypis redakcyjny]

2670. simulant (łac.) — udają. [przypis redakcyjny]

2671. łyczko — zdrobnienie od łyko. [przypis edytorski]

2672. w piśmiech — dziś popr. forma N. lm: w pismach. [przypis edytorski]

2673. Daniel Heinsius (1580–1655) — filolog holenderski; w znanej a wielokrotnie przedrukowywanej redakcji jego Orationes przytoczonego ustępu nie znajdujemy. [przypis redakcyjny]

2674. in armis nascuntur Poloni (...) (łac.) — Polacy rodzą się w zbroi, prawdziwe to plemię tęgiego Marsa i Bellony... Zygmunt zasłużył sobie u Pawła Jowiusza, znakomitego historyka, że go umieścił w szeregu trzech owych bohaterów: Karola V cesarza, Franciszka I króla Francji i jego, króla polskiego... Gdyby nie panowali razem, to każdy z nich godzien by był władać światem całym. [przypis redakcyjny]

2675. impari nec eo quem Veritas meretur affectu (łac.) — nie z takim samym uczuciem i nie z takim, na jakie by prawda zasługiwała. [przypis redakcyjny]

2676. causanda (łac.) — jest tego przyczyną. [przypis redakcyjny]

2677. incuriosi et posteritatis (łac.) — niedbali o samych siebie... niedbali również o potomność. [przypis redakcyjny]

2678. invidemus (łac.) — zazdrościmy. [przypis redakcyjny]

2679. substancja (daw.) — majątek. [przypis edytorski]

2680. ad posteritatem meruimus — zasłużyliśmy na przyszłość. [przypis redakcyjny]

2681. obliterabitur (łac.) — pokryje się. [przypis redakcyjny]

2682. Vixere multi ante Agamemnona fortes (...) (łac.) — wielu było dzielnych przed Agamemnonem, lecz spoczywają nieopłakiwani, gdyż brak im wieszcza natchnionego. [przypis redakcyjny]

2683. opera manuum nostrarum (łac.) — dzieła rąk naszych. [przypis redakcyjny]

2684. decoquere ante parta maiorum nati, sanguinis non virtutis haeredes? Equites! (łac.) — urodzeni do trwonienia tego, co przodkowie zebrali... czyśmy dziedzicami krwi a nie cnoty? Rycerze! [przypis redakcyjny]

2685. Niestojcie — niestety. [przypis redakcyjny]

2686. okazja (daw.) — bitwa, potyczka. [przypis edytorski]

2687. nie eques ale equus polonus (łac.) — nie jeździec (rycerz) ale koń polski. [przypis redakcyjny]

2688. O tempora, o mores! — O czasy, o obyczaje! [przypis redakcyjny]

2689. omnis enim res (...) (łac.) — wszystko bowiem: cnota, sława, honor, rzeczy boskie i ludzkie są posłuszne pięknym bogactwom: kto je zbierze, ten będzie sławnym, mężnym, sprawiedliwym, mądrym a nawet królem i czymkolwiek zechce. [przypis redakcyjny]

2690. Invidemus posteritati (łac.) — a zazdrościmy potomności. [przypis redakcyjny]

2691. żeby przykład z przodków swoich brali bożej bojaźni — przykłady bojaźni bożej, miłości przeciwko królom, szczerości, przystojności — wylicza po kolei Potocki, utyskując na ich przemilczanie przez historyków. [przypis redakcyjny]

2692. domatim — w domu. [przypis redakcyjny]

2693. aperto... caelo — pod otwartym niebem. [przypis redakcyjny]

2694. miłość przeciwko Panu — dziś popr.: miłość do Pana. [przypis edytorski]

2695. libertas et dominatio conveniunt (łac.) — wolność z panowaniem w parze chodzą. [przypis redakcyjny]

2696. meruerant majores nostri axioma (łac.) — wysłużyli sobie przodkowie nasi ten pewnik. [przypis redakcyjny]

2697. in coelesti etiam alimento (łac.) — w Najświętszym nawet Sakramencie. [przypis redakcyjny]

2698. carnificina (łac.) — katownia. [przypis redakcyjny]

2699. defuncti periculo (łac.) — przebywszy niebezpieczeństwo. [przypis redakcyjny]

2700. priuato commodo foedera et amicitias metiuntur — wygodą prywatną mierzą sojusze i przyjaźnie. [przypis redakcyjny]

2701. decoris et honoris (łac.) — godności i honoru. [przypis redakcyjny]

2702. victricem ad osculum dexteram (łac.) — zwycięską prawicę do pocałowenia. [przypis redakcyjny]

2703. Pervincit (łac.) — zwycięża. [przypis redakcyjny]

2704. cum gregariis (łac.) — z szeregowcami. [przypis redakcyjny]

2705. etiam in equabus incestus abominabilis (łac.) — u klaczy kazirodztwo wstrętne. [przypis redakcyjny]

2706. alto supprimimus silentio (łac.) — głębokim pokrywamy milczeniem. [przypis redakcyjny]

2707. et e contra (łac.) — i przeciwnie. [przypis edytorski]

2708. perpetuo mergimus somnos (łac.) — w wiecznym śnie pogrążamy. [przypis redakcyjny]

2709. totis campis fulsere hostium signa (łac.) — na całym placu zabłyszczały znaki nieprzyjaciół. [przypis redakcyjny]

2710. exhorta (z łac.) — zachęta. [przypis edytorski]

2711. fax et tuba (łac.) — pochodnią i surmą. [przypis redakcyjny]

2712. restricta mente et corde injurato (łac.) — z restrykcją myślową i sercem nieprzysięgłym. [przypis redakcyjny]

2713. cunctanti Vladislao (łac.) — zwlekającemu Władysławowi. [przypis redakcyjny]

2714. seguito (z wł.) — świtę, orszak. [przypis redakcyjny]

2715. et multi alii (...) (łac.) — wielu innych, którzy... zjednali sobie różnymi przysługami... spodziewali się wdzięczności księcia. [przypis redakcyjny]

2716. conticuere omnes intentique ora tenebant, versando annulum in digitis (łac.) — zamilkli wszyscy i z wielką uwagą usta zamknięte mieli, obracając pierścień w palcach. [przypis redakcyjny]

2717. per confertas (...) (łac.) — przez ściśnięte tłumy, wbrew swemu i wszystkich oczekiwaniu. [przypis redakcyjny]

2718. tanti honoris insigne (łac.) — odznakę tak wielkiego zaszczytu. [przypis redakcyjny]

2719. aliquo suo merito praesumebant (łac.) — z powodu zasługi względem niego spodziewali się. [przypis redakcyjny]

2720. non eodem omnes prosequitur affectu (łac.) — nie tym samym uczuciem darzy wszystkich. [przypis redakcyjny]

2721. dissensioni inter cives (łac.) — do niezgody wśród obywateli. [przypis redakcyjny]

2722. explicare in primordiis (łac.) — wytłumaczyć w samych początkach. [przypis redakcyjny]

2723. parare necessitudines (łac.) — zdobywać sobie przyjaźni. [przypis redakcyjny]

2724. obligates (łac.) — obowiązany. [przypis redakcyjny]

2725. acceptum referebat beneficium (łac.) — odebrane oddawał dobrodziejstwo. [przypis redakcyjny]

2726. omnis virtus (...) gratitudo requirit modum (łac.) — każda cnota i wszelka wdzięczność wymaga wiary. [przypis redakcyjny]

2727. im summa cum invidia (łac.) — z najwyższym niezadowoleniem. [przypis redakcyjny]

2728. in aperium evasit amicitia odium (łac.) — zerwana przyjaźń zamieniła się w otwartą nienawiść. [przypis redakcyjny]

2729. Non pro mentis (...) (łac.) — nie według zasług, ale jakby z należnego prawa ubiegali się o wszystko... dla swoich znajomych. [przypis redakcyjny]

2730. invitis illis (łac.) — wbrew ich woli. [przypis redakcyjny]

2731. konferować — tu z łac.: powierzyć. [przypis edytorski]

2732. eksprobracja (daw., z łac.) — zarzut. [przypis edytorski]

2733. ex se (łac.) — od siebie samych. [przypis redakcyjny]

2734. ut fit (łac.) — jak to bywa. [przypis redakcyjny]

2735. firmaret potentiam (...) (łac.) — umocnił władzę... drogą prośby władał. [przypis redakcyjny]

2736. emul (daw., z łac.) — współzawodnik, przeciwnik. [przypis edytorski]

2737. non sine totius Reipublicae mola (łac.) — nie bez wstrząśnienia całej Rzeczypospolitej. [przypis redakcyjny]

2738. concussisset (...) non occupasset (łac.) — byłoby zachwiało... nie uprzedziła. [przypis redakcyjny]

2739. summa regiminis in distributiva justitia (łac.) — całość rządów na wymiarze sprawiedliwości. [przypis redakcyjny]

2740. oraculum: praeficere officiis eta dministralionibus non peccaturos potius quam damnare cum peccassent (łac.) — przepowiednię: ustanawiać przełożonych w urzędach i administracji raczej takich, co nie zgrzeszą, niż potępiać, gdy już zgrzeszyli. [przypis redakcyjny]

2741. non tam capaces, quam nihil desiderantes (łac.) — nie tyle zdolnych, jak raczej takich, którzy niczego nie pożądają [przypis redakcyjny]

2742. nullus illum amat, qui semper da mihi clamat (łac.) — nikt nie kocha tego, kto zawsze woła: dawaj mi. [przypis redakcyjny]

2743. nisi eius bellicae gloriae incuria, luxuriae (...) (łac.) — gdyby nie niedbałość o sławę wojenną, zbytki... nie wywołało nieszczęsnej pożogi wojny domowej. — Wyraz incuria poprawiliśmy z infamia, nie dającego sensu. [przypis redakcyjny]

2744. studiosissimus eoque bellandi ignarus, in bellis tamen infaustis vilam multiformi consumpsit fortuna (łac.) — jako wielce dbały o pokój i przez to nieznając się na rzemiośle wojennym, wśród wojen przecież nieszczęśliwych przepędził życie z nader zmiennym szczęściem. [przypis redakcyjny]

2745. subicimus (łac.) — poddajemy. [przypis redakcyjny]

2746. in absolutis dominiis: sic voto sic jubeo, stet pro ratione voluntas (łac.) — w państwach samowładnych: tak chcę, tak każę; za powód niech starczy wola. [przypis redakcyjny]

2747. obrochmanić (daw.) — obłaskawić. [przypis redakcyjny]

2748. exoticum dominium (łac.) — cudzoziemskie panowanie. [przypis redakcyjny]

2749. sanguine et moribus (...) (łac.) — krwią i obyczajem... do nas najpodobniejszych. [przypis redakcyjny]

2750. terrigena (łac.) — mieszkaniec (tej) ziemi. [przypis edytorski]

2751. divinitus (łac.) — z natchnienia Bożego. [przypis redakcyjny]

2752. pie credimus (łac.) — pobożnie wierzymy. [przypis redakcyjny]

2753. in monumentis veneranda (...) antiquitas (łac.) — czcigodna starożytność w pomnikach. [przypis redakcyjny]

2754. olio et fare (łac.) — oliwą i mąką. [przypis redakcyjny]

2755. Nescio qua natale solum dulcedine cunctos (łac.) — ziemia rodzinna niewysłowioną słodyczą wszystkich pociąga i nie pozwala zapominać o sobie. [przypis redakcyjny]

2756. circumscriptum regimen (łac.) — władzę ograniczoną. [przypis redakcyjny]

2757. cum titulo principis (łac.) — z tytułem księcia. [przypis redakcyjny]

2758. Gołogóry — Miasteczko dwie mile od Złoczowa odległe. Mowa o bajecznym «rokoszu gliniańskim», gdzie niby ścięto panów z fakcji królewskiej; rokoszowi temu poświęcił Potocki osobny wiersz, ocalały w Wirydarzu Trembeckiego (str. 43 — wydania lwowskiego). [przypis redakcyjny]

2759. perenne monumentum (łac.) — wiecznotrwałym pomnikiem. [przypis redakcyjny]

2760. ekscepcja (z łac.) — wyjątek. [przypis edytorski]

2761. nullus arguet (łac.) — nikt nie oskarży. [przypis redakcyjny]

2762. intendebat animo (łac.) — zamierzał w duchu. [przypis redakcyjny]

2763. nonnullis autoritate sua jam gravis, libertati Polonae, certe si provixisset, periculosus fore visus est (łac.) — wydawało się, że dla niejednego z powodu znaczenia swojego jest przykry, dla wolności polskiej, gdyby pożył dłużej, stałby się niebezpiecznym. [przypis redakcyjny]

2764. formidabilis vicina potentia (łac.) — straszną jest potęga sąsiada. [przypis redakcyjny]

2765. omnia vestigia versum te spectantia video, nulla retrorsum (łac.) — wszystkie ślady widzę ku tobie skierowane, żadnego z powrotem. [przypis redakcyjny]

2766. adversae factionis fomenta (łac.) — knowania przeciwnego stronnictwa. [przypis redakcyjny]

2767. exordia dominationis (łac.) — początki panowania. [przypis redakcyjny]

2768. intimae admissionis (...) dehortari (łac.) — najzaufańsi... odwieść. [przypis redakcyjny]

2769. ut corpore, animi sic viribus fortes et virtute viros (łac.) — mężów dzielnych tak ciałem, jako też siłami ducha i męstwem. [przypis redakcyjny]

2770. sine consensu Reipublicae (łac.) — bez zezwolenia Rzeczypospolitej. [przypis redakcyjny]

2771. vindicare (...) et consilia ineluctabilis vis fatorum corrupisset (łac.) — pomścić (i byłby pomścił, gdyby go był los nie zawrócił i gdyby zamiarów nie zniweczyła nieunikniona potęga przeznaczeń). [przypis redakcyjny]

2772. detestabile scriptum (łac.) — przeklęte pismo. [przypis redakcyjny]

2773. in casu improlitatis suae (łac.) — na wypadek bezpotomności. [przypis redakcyjny]

2774. civili sanguine inundatio (łac.) — zalanie krwią obywatelską. [przypis redakcyjny]

2775. vindicavimus (łac.) — pomściliśmy. [przypis redakcyjny]

2776. paradoxum (łac.) — paradoks. [przypis edytorski]

2777. gloriosius (łac.) — bardziej chwalebnie. [przypis edytorski]

2778. bello et pace (łac.) — na wojnie i w czasie pokoju. [przypis edytorski]

2779. Facilius est errare naturam, quam ut dissimilem sui princeps possit formare Rempublicam (łac.) — łatwiej jest zbłądzić naturze, niż żeby panujący mógł uformować rzeczpospolitą niepodobną do siebie. [przypis redakcyjny]

2780. induunt naturam (łac.) — przywdziewają naturę. [przypis redakcyjny]

2781. componitur orbis (...) (łac.) — świat układa się na wzór króla; rozkazy nie potrafią tak nagiąć ludzkich umysłów jak życie panującego. [przypis redakcyjny]

2782. extra sphaeram (łac.) — nawiasowo. [przypis redakcyjny]

2783. injuriamus (łac.) — krzywdzimy. [przypis redakcyjny]

2784. porrigere posteritati (łac.) — przekazywać potomności. [przypis redakcyjny]

2785. quanti constitit (łac.) — jak wiele kosztowało. [przypis redakcyjny]

2786. alienigenam (łac.) — cudzoziemskiego. [przypis redakcyjny]

2787. juris regii in ducali Prussia (łac.) — prawa królewskiego w Prusach książęcych. [przypis redakcyjny]

2788. hieroglifik — symbol (w formie prostego znaku wizualnego). [przypis edytorski]

2789. Quod mens augurat et opto (łac.) — co serce prorokuje i czego pragnę. [przypis redakcyjny]

2790. divinitus (łac.) — z Bożego natchnienia. [przypis edytorski]

2791. a fortes creantur fortibus, nec imbellem feroces progener ant aquilae columbam (łac.) — dzielni rodzą się z dzielnych; bezbronnego gołębia nie płodzą orły drapieżne. [przypis redakcyjny]

2792. miserias nostri maximas orbis parens (łac.) — zlitowawszy się nad nami wszechrodzic świata. [przypis redakcyjny]

2793. in proprio posuit sua sidera coelo (łac.) — gwiazdy swoje na własnym niebie umieścił. [przypis redakcyjny]

2794. gloriae et libertatis Polonae (łac.) — sławy i wolności polskiej. [przypis redakcyjny]

2795. nepos (łac.) — wnuk. [przypis edytorski]

2796. acta heroica sequuntur (łac.) — zaszczyty idą za czynami bohaterskimi. [przypis redakcyjny]

2797. virtute et constantia cum invidia domi certabat, in castris genitus, patriis nutritus in armis filius, armipotenti dextera patrios avitosque consummabit honores (łac.) — męstwem i stałością z zawiścią domową walczył; urodzony w obozie syn, wykarmiony w ojcowskiej zbroi, dzielną prawicą dosięgnie zaszczytów ojca i dziada. [przypis redakcyjny]

2798. assurget (łac.) — powstanie. [przypis redakcyjny]

2799. Tempus erit — nec enim me fallunt omina, quando (...) (łac.) — Przyjdzie czas — nie mylą mię bowiem wieszcze znaki — kiedy przed nim uciekać będą w popłochu zastępy wśród zawieruchy okrutnie szalejącej wojny, kiedy morderczym mieczem skosi wszystkie ciała wrogów na drodze spotkane. Przyjdzie czas, kiedy sława, zwiastunka czynów, na skrzydłach uderzających zaniesie odznaczonego męstwem i wielkimi zasługami, do najdalszych krain. Wy tylko, bogowie, użyczcie życia spokojnego i młodości wiecznie świeżej w swoim kwiecie, co mu już przyrzekają Parki swą niezmienną wolą, ażeby kiedyś dalecy wnucy dowiedzieli się i zapamiętali, i żeby jego imiona na wieki utrwaliły się w księgach. [przypis redakcyjny]

2800. tanti spes affulsit voti (łac.) — zajaśniała nadzieja takiego życzenia. [przypis redakcyjny]

2801. in principis virtutes regnatrices corde (łac.) — w sercu panującego cnotami rządzącymi. [przypis redakcyjny]

2802. turbidum (łac.) — burzliwe. [przypis redakcyjny]

2803. fatalem dissidiorum, diffidentiae, discordiae civilis procellam sedare in pectoribus hominum sua mansuetudine (łac.) — uśmierzyć w sercach ludzkich łagodnością swoją zgubną burzę zatargów nieufności i niezgody obywatelskiej. [przypis redakcyjny]

2804. noviluniorum (łac.) — nowiów. [przypis redakcyjny]

2805. imo praxim (łac.) — mimo zwyczaju. [przypis redakcyjny]

2806. spiritualis cum saeculari (...) (łac.) — stan duchowny z świeckim, rycerski z senatorskim. [przypis redakcyjny]

2807. sibi cohaerent — nie są ze sobą zgodne. [przypis redakcyjny]

2808. Licentiata libertas (...) (łac.) — Rozpustna swoboda, bezkarna swawola, nie ma w sądach sprawiedliwości, nie ma w sercach zaufania, bunt w obozie, niezgoda w radzie, urząd nie ma powagi, senat dostojności, sądy znaczenia, wszystkim do występków dana możność albo nakazana konieczność; cnoty nie doznają czci, zbrodnie nie podlegają karze; niski boi się możnego, nie poważa, możniejszy pogardza niższym, nie wyprzedza go w niczym. [przypis redakcyjny]

2809. non ducibus potestas, non militi obsequium, qui quamvis alacer sed tamen imperia ducum interpretari quam exequi mavult, non agris securitas, non aris reverentia, non diis cultus (łac.) — wodzowie nie mają władzy, żołnierz nie dba o posłuszeństwo, gdyż jakkolwiek jest dzielnym, woli przecież wyrokować o rozkazach wodzów niż je wykonywać; role nie mają bezpieczeństwa, ołtarze — poszanowania, bogowie — czci. [przypis redakcyjny]

2810. vulgantur callide (...) (łac.) — chytrze bywają rozpowszechniane, lekkomyślnie wiarę zyskują. [przypis redakcyjny]

2811. quibus deerat inimicus, per amicos opprimebature (łac.) — kto nie miał nieprzyjaciela, ulegał przemocy przyjaciół. [przypis redakcyjny]

2812. interregnorum (łac.) — bezkrólewii. [przypis edytorski]

2813. tempestas (łac.) — burza, niebezpieczeństwo. [przypis redakcyjny]

2814. tot vicissitudinibus lassatam (...) (łac.) — życie tylu zmianami skołatane, wraz z szczęściem opuści... owdowiła... osierociła. [przypis redakcyjny]

2815. coelitus centum milium (...) (łac.) — z woli niebios zjednoczoną wolą stu tysięcy ludzi... przybył na pomoc ojczyźnie w rozbiciu, kiedy ją fale już zalać miały. [przypis redakcyjny]

2816. sonat anagrammatice (łac.) — brzmi przez przestawienie liter (Michael). [przypis redakcyjny]

2817. provoluta tanto sanguine ... parta decora ... praemia virtuti restituam, cultores agris, altaria templis et pristinum (...) (łac.) — stracone, obfitą krwią... zdobyte zaszczyty ... nagrodę cnocie oddam, oraczów rolom, ołtarze kościołom, i dawny... blask przywrócę. [przypis redakcyjny]

2818. Niech inszym do niej złotem gościniec zagwoździ — przytyk do wyścigów Leszkowych o koronę (legenda z kroniki mistrza Wincentego). [przypis redakcyjny]

2819. opożdzi — dziś popr.: opóźni. [przypis edytorski]

2820. Quanto plura recentium sive veterum revolvo (łac.) — im więcej wypadków z dziejów nowszych czy dawnych rozważam, tym jaśniej dostrzec się dają igraszki rzeczy ludzkich we wszystkich sprawach; wielu bowiem dzięki sławie, nadziei, czci, hojności powołanych było do władzy, a tymczasem los trzymał w ukryciu przyszłego władcę. [przypis redakcyjny]

2821. dominationis primitias furibundi (...) (łac.) — początki panowania szalejący... niepokoić niezgodą wewnętrzną Eolowie. [przypis redakcyjny]

2822. clementiae, prudentiae, majestatis (łac.) — łagodności, roztropności, powagi. [przypis redakcyjny]

2823. optimo genere veniae (...) (łac.) — najlepszym rodzajem przebaczenia: nie wiedzieć, kto czym zgrzeszył. [przypis redakcyjny]

2824. któremu... (łac.) — tu przechodzi Potocki od króla Michała do Cezara. [przypis redakcyjny]

2825. conscii (łac.) — poczuwający się do winy. [przypis redakcyjny]

2826. nihil gloriosius principe impune laeso (łac.) — nic wspanialszego nad władcę bezkarnie obrażonego. [przypis redakcyjny]

2827. klemencja (daw., z łac.) — łagodność. [przypis edytorski]

2828. excelsi animi (łac.) — wzniosłego umysłu. [przypis redakcyjny]

2829. proprium est non sentire (sic immanis fera ad latratum canum lenta respexit) (łac.) – właściwością jest nie czuć się dotkniętym (tak dziki zwierz spokojnie patrzy na szczekanie psów). [przypis redakcyjny]

2830. in delationibus aures praebeas, non etiam fidem, nam quis innocens erit, si accusasse sufficiet (łac.) — w oskarżeniach podawaj ucho, ale nie wiarę, bo któż będzie niewinnym, jeśli wystarczy samo oskarżenie? [przypis redakcyjny]

2831. et in aequanimitate principis (łac.) — i w stateczności panującego. [przypis redakcyjny]

2832. praecipua rerum ad famam dirigenda (łac.) — najważniejsze sprawy kierować trzeba ku sławie. [przypis redakcyjny]

2833. prospera sui memoria insatiabiliter paranda (łac.) — szczęśliwą o sobie pamięć nieustannie przygotowywać musi. [przypis redakcyjny]

2834. regnorum lues (łac.) — choroba królestw. [przypis redakcyjny]

2835. non sua, sed principis meliuntur fortuna (łac.) — biorą miarę nie ze swojego losu ale z losu króla. [przypis redakcyjny]

2836. animo perfido et subdolo avaritiam et libidinem occultant, ex ancipiti temporum mutatione pendentes, tamquam cum fortuna fidem stare oporteat (łac.) — umysłem zdradzieckim i podstępnym pokrywają chciwość i rozwiązłość, zależąc od wątpliwej przemiany okoliczności, jak gdyby wierność od losu zależała. [przypis redakcyjny]

2837. desperatos in quieta Republica honores in turbido posse assequi arbitrantur (łac.) — mniemają, że w zamęcie mogą osiągnąć zaszczyty, o których czasu spokoju rzeczypospolitej zwątpili. [przypis redakcyjny]

2838. profligata in pace fides, rebus turbidis alacres, per incerta tutissimi (łac.) — w spokoju stracona wiara, w zamęcie weseli, wśród niepewności bezpieczni. [przypis redakcyjny]

2839. viro esurienti necesse est furari (łac.) — człowiek głodny kraść musi. [przypis redakcyjny]

2840. aliud stantes, aliud sedentes, utroque pede claudi, quibus nec ara nec virtus, religio ad ostentationem, oratio magnifica sed fide careas, hos ama tanquam osurus (łac.) — inni stojąc, inni siedząc, kulawi na obie nogi, dla których nic nie znaczy ołtarz ni cnota, religia dla popisu, mowa wspaniała, ale kłamliwa; tych tak kochaj, jakbyś miał nienawidzieć. [przypis redakcyjny]

2841. odio praesentium suis quoque periculis laetantur (łac.)— nienawiścią tchnąc dla rzeczy istniejących, cieszą się z własnych nawet niebezpieczeństw. [przypis redakcyjny]

2842. neque boni intellectus neque cura mali, sed mercede aluntur ministri sceleribus, privatimque degeneres, in publicum exitiosi (łac.) — ani zrozumienie dobra ani troska o zło, (u nich nie istnieje), ale zapłatą się żywią pośrednicy zbrodni, w domu zwyrodniali, w życiu publicznem zgubni. [przypis redakcyjny]

2843. in acie (...) (łac.) — na wojnie ... w kuchni. [przypis redakcyjny]

2844. nulla ex honesto spes, etiam publica mala singulis in occasionem gratiae trahuntur (łac.) — niczego od uczciwości się nie spodziewają; nawet nieszczęścia publiczne dla jednostek sposobnością dla uzyskania wpływu się stają. [przypis redakcyjny]

2845. alii sacerdotia et consulatus ut spolia adepti, procurationes et interiorem potentiam alii, odio et terrore omnia agunt (łac.) — jedni urzędy kapłańskie i konsulat jakby łup uzyskali, drudzy zarządy i większą władzę, nienawiścią i strachem wszystko działają. [przypis redakcyjny]

2846. proximam quamquam poenam, antequam poeniteret, ultum properant (łac.) — wymierzają jaką bądź karę, nie dawszy czasu na pokutę. [przypis redakcyjny]

2847. recentem aliorum felicitatem aegris introspiciunt oculis (łac.) — na świeże szczęście innych zazdrosnymi patrzą oczyma. [przypis redakcyjny]

2848. largiuntur privatim, ut avidius de publico consumant (łac.) — są hojni prywatnie, ażeby tym łakomiej z publicznego dobra trwonić. [przypis redakcyjny]

2849. invidia in occulto, adulatio in aperto est (łac.) — nienawiść po kryjomu, pochlebstwo jawnie służy. [przypis redakcyjny]

2850. ubi primi esse possent, soli volunt; qui nunquam recte fecerunt, ut facere viderentur, sed quia aliter facere non potuerunt (łac.) — gdzie by pierwszymi być mogli, samymi być chcą; którzy nigdy nic dobrego nie zrobili, ażeby zdawało się przynajmniej, że coś robią, ale ponieważ inaczej robić nie mogli. [przypis redakcyjny]

2851. bilingues, haec illave, prout invaluissent, defensuri Prothei! (łac.) — dwujęzyczni Proteusze, gotowi bronić tego lub owego, jak co wzrosło w siły. [przypis redakcyjny]

2852. fugatis aemulis (łac.) — rozproszywszy współzawodników. [przypis redakcyjny]

2853. in nova felicitate (łac.) — wśród nowego szczęścia. [przypis redakcyjny]

2854. cum applausu (łac.) — z oklaskiem. [przypis redakcyjny]

2855. ubique adulatorum uberrima messis (łac.) — wszędzie obfite żniwo pochlebców. [przypis redakcyjny]

2856. emul (daw., z łac.) — współzawodnik, konkurent. [przypis edytorski]

2857. Salve Auguste victor et imperator! (łac.) — witaj, Auguście, zwycięzco i wodzu. [przypis redakcyjny]

2858. Salve Antoni victor et imperator! (łac.) — witaj, Antonjuszu, zwycięzco i wodzu. [przypis redakcyjny]

2859. in arcano fatorum sinu — (łac.) w tajemniczym łonie przeznaczeń. [przypis redakcyjny]

2860. Ucieszony cesarz takowym witaniem, kazał szewcowi dać dziesięć tysięcy we złocie za onego kruka — tę anegdotkę opowiada Potocki nieraz, potrąca o nią i w poemacie. [przypis redakcyjny]

2861. munsztułuk (z tur.) — napiwek za dobrą wiadomość. [przypis edytorski]

2862. sub Sigismundo, Vladislao, Casimiro unius familiae quasi haereditas fuimus, loco libertatis erit, quando eligere coepimns (łac.) — za Zygmunta, Władysława, Kazimierza byliśmy jakoby dziedzictwem jednej rodziny, przyjdzie wolność, gdyśmy obierać królów zaczęli. [przypis redakcyjny]

2863. A tuć wszytkim historiografom przestrone — Odtąd Brückner opiera się na autografie Potockiego, który zaczyna się na karcie XII rkpsu Ossol. 1822. [przypis redakcyjny]

2864. quo numine laeso (łac.) — które bóstwo obraziwszy. [przypis redakcyjny]

2865. Suum cuique decus posteritas rependat (łac.) — niech potomność odmierzy każdemu należny zaszczyt. [przypis redakcyjny]

2866. praecipuum annalium munus, ne virtutes sileantur, utque pravis dictis factisqne ex posteritate, ex infamia metus sit (łac.) — głównym zadaniem roczników, żeby cnót nie pomijano milczeniem i żeby nikczemne słowa i czyny lękały się potomności i niesławy. [przypis redakcyjny]

2867. ubi sentire, quam velis, et quae sentios, exprimere licet (łac.) — gdzie wolno czuć, jak chcesz i wypowiadać, co czujesz. [przypis redakcyjny]

2868. grande mortalis aevi spatium, pauci non modo aliorum, sed nostri etiam superstites sumus, exemptis e medio vitae tot annis, quibus juvenes ad senectutem, senes ad limina mortis per silentium venimus (łac.) — wielki przeciąg wieku ludzkiego, niewielu z nas przeżyło nie tylko innych, ale samych siebie, gdy wyłączymy z okresu życia lat tyle, w których młodzieńcy ku starości, starcy ku progom śmierci w milczeniu zbliżyliśmy się. [przypis redakcyjny]

2869. tanto postliminio (łac.) — tak wielkim prawem powrotu do własnego kraju. [przypis redakcyjny]

2870. non extraneis vitiata fucis (łac.) — nie zeszpecona cudzoziemskim fałszem. [przypis redakcyjny]

2871. naufragas legere tabulas (...) (łac.) — tylu przygód... pozbierać deski rozbitego okrętu.. Co ciężkiem było do zniesienia, to słodko jest przypominać sobie (jedna z najczęściej powtarzanych u Potockiego sentencji). [przypis redakcyjny]

2872. inglorios actus (łac.) — czyny niesławne. [przypis redakcyjny]

2873. insuavis est poenitendae rei recordatio (łac.) — niemiłym jest przypomnienie rzeczy, której żałować musimy. [przypis redakcyjny]

2874. subit inertiae dulcedo animos, et invisa primo desidia, postremo amator (łac.) — opanowuje umysły słodycz gnuśności, a niecierpiana z początku bezczynność, staje się w końcu ulubioną. [przypis redakcyjny]

2875. vergentibus patriae nostrae fatis (łac.) — wskutek zmiany losów ojczyzny naszej. [przypis redakcyjny]

2876. Żywot Władysława czwartego — Władislaw IV Kroi Polski y Szwedzki. Samuela z Skrzypny Twardowskiego. W Lesznie, u Daniela Vetterusa roku MDCL (1650) fol. str. 275; całe dzieło kursywą drukowane. [przypis edytorski]

2877. succincte (łac.) — zwięźle. [przypis redakcyjny]

2878. in alio proposito occurrentem materiam (łac.) — rzecz, która się nawija w innej rozprawie. [przypis redakcyjny]

2879. summo cum dedecore (łac.) — ze straszną hańbą. [przypis redakcyjny]

2880. publico decreto (łac.) — wyrokiem publicznym. [przypis redakcyjny]

2881. gloriosius (łac.) — godniejszego chwały. [przypis redakcyjny]

2882. ad rogum monumenta nostra damnantur (...) (łac.) — pomniki nasze skazywane są na stos. Trudno się nie śmiać z głupoty tych, co mniemają, że potęgą obecną można zniszczyć nawet pamięć wieku następnego. [przypis redakcyjny]

2883. memoriam ipsam cum voce perdidissemus, si tam in nostra potestate esset oblivisci, quam tacere (łac.) — stracilibyśmy byli pamięć wraz z głosem, gdyby w mocy naszej było tak zapomnieć, jak milczeć. [przypis redakcyjny]

2884. ab excessu divi Stephani (łac.) — od zgonu ś. p. Stefana. [przypis redakcyjny]

2885. memorandum facinus (łac.) — dzieło godne pamięci. [przypis redakcyjny]

2886. gloriae partum (łac.) — dla sławy uczyniono. [przypis redakcyjny]

2887. omissum (łac.) — zaniedbano. [przypis redakcyjny]

2888. deses (łac.) — bezczynnie. [przypis redakcyjny]

2889. quantum praestitisset (łac.) — czego by dokonał. [przypis redakcyjny]

2890. rerum bene gerendarum (łac.) — dzielnych czynów. [przypis redakcyjny]

2891. tandem succubuimus (łac.) — w końcu ulegliśmy. [przypis redakcyjny]

2892. summo cum opprobrio gentis nostrae (łac.) — z najsroższą niesławą narodu naszego. [przypis redakcyjny]

2893. extorquebant (łac.) — wydzierali. [przypis redakcyjny]

2894. quaerulari (łac.) — żale rozwodzić. [przypis redakcyjny]

2895. Jam respice canos (...) (łac.) — spojrzyj przecie na głowy sędziwe, na ręce bezwładne i ramiona bezsilne! Znika władza życia, wiek zużyliśmy na wojnach; odpuść na śmierć starców! [przypis redakcyjny]

2896. perduellium (łac.) — wrogów. [przypis redakcyjny]

2897. hic labor juvabit (łac.) — praca ta zajmie. [przypis redakcyjny]

2898. male cohaerens corpori suo caput (łac.) — głowa źle przylegająca do ciała. [przypis redakcyjny]

2899. nunquam respondebat fortuna, semper opinio, quamvis poenituisset, audere libebat (łac.) — nigdy nie odpowiadało szczęście, zawsze mniemanie; chociażby miał żałować, lubił być śmiałkiem. [przypis redakcyjny]

2900. renunciavit — zrzekł się. [przypis redakcyjny]

2901. tandem viso funere suo intelliget se mortuum esse (łac.) — w końcu zobaczywszy swój pogrzeb zrozumie, że już umarł, jak się wówczas lękali ludzie, jak drżał senat, jak naród był w popłochu, jakie zamieszanie w kraju, w jak ścisłym byliśmy sąsiedztwie ocalenia i upadku; o tym ani mam czas pisać, ani gdybym miał, nie mógłbym. [przypis redakcyjny]

2902. commune periculum Concordia propulsare (łac.) — wspólne niebezpieczeństwo zgodą odeprzeć. [przypis redakcyjny]

2903. ab extra (łac.) — z zewnątrz. [przypis redakcyjny]

2904. immunitatem (łac.) — wolności. [przypis redakcyjny]

2905. vallus vitem decepit (łac.) — podpórka zawiodła winną latorośl. [przypis redakcyjny]

2906. hunc nexum, hanc copulam (łac.) — ten związek, tę spójnię. [przypis redakcyjny]

2907. tarda sunt quae in commune consuluntur; privatam gratiam statim mereare, statim recipias (łac.) — powolne jest to, co się dla dobra publicznego robi; na prywatną wdzięczność wnet zasłużysz, wnet ją odbierzesz. [przypis redakcyjny]

2908. pejerarunt (łac.) — złamali przysięgę. [przypis redakcyjny]

2909. nundinabantur libertatem nostram (łac.) — frymarczyli wolnością naszą. [przypis redakcyjny]

2910. cum irrisu (łac.) — z szyderstwem. [przypis redakcyjny]

2911. O regnum venale, et si emptorem invenerit, brevi periturum (łac.) — o królestwo sprzedajne, które zginie niebawem, jeśli tylko kupca znajdzie. [przypis redakcyjny]

2912. a longe, cum irreparabili (...) (łac.) — od dawna z niepowetowaną... klęską. [przypis redakcyjny]

2913. promovebant (łac.) — popierali. [przypis redakcyjny]

2914. jurament (...) (łac.) — gotowi przyjąć pana wraz ze złotem, wystawiając na targ przedajną wymowę, uprawiając korsarstwo na głębi wolności polskiej. Przeklęta żądzo złota, do czegóż nie zmuszasz serc śmiertelnych! [przypis redakcyjny]

2915. sero moluni deorum molae (łac.) — późno mielą młyny bogów. [przypis redakcyjny]

2916. akcypiter (z łac.) — jastrząb. [przypis redakcyjny]

2917. susque deque (łac.) — za nic. [przypis redakcyjny]

2918. compages frustatim — całość (państwa) w kawałki. [przypis redakcyjny]

2919. non suffecisset oneri brachia tanto (łac.) — nie podstawił ramion pod taki ciężar. [przypis redakcyjny]

2920. jam jam labentis cum libertate Regni Poloni (łac.) — już już upadającego wraz z wolnością królestwa polskiego. [przypis redakcyjny]

2921. adeste qui omnia humana prae divitiis spernitis (...) (łac.) — słuchajcie wy, co dla bogactw wszystkimi sprawami ludzkimi gardzicie, mniemając, że nie ma ani zaszczytu wielkiego, ani cnoty bez opływania w dostatki: jedyna nadzieja narodu rzymskiego, Cyncynnat, uprawiał rolę za Tybrem cztery morgi wynoszącą; tam czy to kopiąc rów, czy orząc, został pozdrowiony i pozdrowił posłów, którzy go poprosili, żeby w todze wysłuchał rozkazów senatu; zdziwiony, każe żonie Hacylii przynieść togę z chaty, którą przywdział, obtarłszy się równocześnie z kurzu i potu; winszują mu posłowie dyktatury i wiodą do miasta. [przypis redakcyjny]

2922. Saepe paupertas virtus fuit, in hac majores nostros apud aratra ipsa, mirantes decora sua, circumstetere lictores (łac.) — częstokroć ubóstwo było cnotą; w nim przodków naszych przy pługach, dziwiących się zaszczytowi, obstępowali liktorowie. [przypis redakcyjny]

2923. suffecit tanto oneri caput (łac.) — wybrał głowę do takiego brzemienia. [przypis redakcyjny]

2924. post tot tantasque procellas (łac.) — po tylu i tak licznych burzach. [przypis redakcyjny]

2925. swoje pognoił snopy — przymówka do Snopa, herbu Wazów. [przypis redakcyjny]

2926. novae spes sementis, jugo scandit roseo medii fastigia coeli (łac.) — nadzieja nowego posiewu na różanym wozie wstępuje na szczyt niebios. [przypis redakcyjny]

2927. praesentissimi solis (łac.) — obecności słońca. [przypis redakcyjny]

2928. primores suorum consultare jubet: Annis, bellisque verendi, crinigeri sedere patres (łac.) — znakomitości swoich radzić się każe: laty i wojnami poważni, siedzieli ojcowie długowłosi. [przypis redakcyjny]

2929. Mavortia signa rubescunt, Floribus et subitis animantur frondibus hastae (łac.) — czerwienieją znaki Marsowe: kwiatami i gałęziami niespodziewanymi ożywiają się włócznie. [przypis redakcyjny]

2930. Sator protegat hunc statum (...) (łac.) — Sprawca niech się opiekuje tym stanem, niech strzeże tego pokoju, królowi zaś naszemu, gdy już najdłuższej mety śmiertelników dojdzie (wraz z matką i żoną najdroższą, które jako odwieczna mądrość złączyła z łożem, tak nie rozłączy z Olimpem, których potęgi nikt nie poczuje, chyba że albo z niebezpieczeństwa będzie podźwignięty, albo zaszczytem podniesiony), niech przeznaczy jak najpóźniejszych następców. [przypis redakcyjny]

2931. votum (łac.) — życzenie. [przypis redakcyjny]

2932. occurrens calamo (łac.) — nawijająca się pod pióro. [przypis redakcyjny]

2933. minucje (daw.) — kalendarz. [przypis redakcyjny]

2934. gach (daw.) — kochanek. [przypis edytorski]

2935. zeszły — w podeszłym wieku. [przypis edytorski]

2936. rucznica — dziś popr.: rusznica. [przypis redakcyjny]

2937. westa — niem. Weste, katanka. [przypis redakcyjny]

2938. Lyaeus — Bachus, bóg wina. [przypis redakcyjny]

2939. Mstów i Przyłęk tu leżą (...) Prezentują starzałej dru. . . . . . — w rękopisie dopisane na marginesie i przez nieuwagę introligatora obcięte zapewne jeszcze w XVII w., skutkiem czego żadna ze znanych nam kopii tych wierszy nie posiada [przypis redakcyjny]

2940. lisić się (daw., pot.) — pozbyć się (mowa o Lubomirskich). [przypis redakcyjny]

2941. rozsuć (daw.) — rozsypać. [przypis redakcyjny]

2942. Miłość twoja przeciwko rodzicom — dziś popr.: miłość moja do rodziców. [przypis edytorski]

2943. nie prę się — nie zaprzeczam. [przypis edytorski]

2944. feudum — lenno. [przypis redakcyjny]

2945. suta — sypana (mogiła Kraka). [przypis redakcyjny]

2946. dziewosłębić (daw.) — być swatem, tu raczej: starać się o rękę. [przypis edytorski]

2947. Krucygerzy — Krzyżacy (z łac. „cruciger”, niosący krzyż). [przypis redakcyjny]

2948. czwierci — ćwierci, kwartalne raty żołdu. [przypis edytorski]

2949. angielski — tu: anielski. [przypis edytorski]

2950. ogorzeć — tu: osmalić się. [przypis edytorski]

2951. żywioł — żywność. [przypis redakcyjny]

2952. Awern — tu: piekło. [przypis edytorski]

2953. żwa — żuje. [przypis redakcyjny]

2954. rekurs (daw., z łac.) — odwołanie się. [przypis edytorski]

2955. ogłodać (daw.) — ogryźć. [przypis redakcyjny]

2956. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

2957. wiekować — trwać przez wieki. [przypis edytorski]

2958. marter (z łac.) — świadek, męczennik. [przypis redakcyjny]

2959. Niccolo Machiawelli (1469–1527) — włoski autor traktatów politycznych, zachęcających do kierowania się zasadą „cel uświęca środki”; symbol amoralnej polityki. [przypis edytorski]

2960. Ojca pana naszego, po którego zgonie — Jeremi Michał Korybut, książę na Wiśniowcu i Lubniach, wojewoda ruski, ojciec króla Michała, mąż wielce waleczny, zmarły 22 sierpnia 1651 roku. [przypis redakcyjny]

2961. inwidia (z łac.) — zazdrość. [przypis edytorski]

2962. abrys (daw.) — zarys, także: rycina. [przypis redakcyjny]

2963. Dali się w polu z baszą obaczyć Abazem — 29 października 1633 roku pod Kamieńcem Podolskim. [przypis redakcyjny]

2964. Widział ich twardy Smoleńsk — sprawy dzieł rycerskich wojska i diariusz z obozu z pod Smoleńska w roku 1633–1634. [przypis redakcyjny]

2965. bojar — dziś popr. forma D.lm: bojarów; bojar — szlachcic rosyjski, mołdawski lub wołoski. [przypis edytorski]

2966. kornet — niski stopień oficerski w rosyjskiej kawalerii. [przypis edytorski]

2967. tuleja — rurka, osada. [przypis redakcyjny]

2968. inkaust — atrament (tu, ze względu na rytm, czytamy na cztery sylaby). [przypis redakcyjny]

2969. pasieki — zasieki. [przypis redakcyjny]

2970. ostrów — ostroga, forteca? (niejasne; znaczenie dosłowne: wyspa). [przypis redakcyjny]

2971. kot — tu: zając. [przypis edytorski]

2972. grzywacz — gatunek gołębia. [przypis edytorski]

2973. osuć (daw.) — osypać. [przypis redakcyjny]

2974. zaszczyt (daw., z ros.) — obrona. [przypis redakcyjny]

2975. met — dziś popr.: mat (w szachach). [przypis edytorski]

2976. hustem (daw., z rus.) — gęsto. [przypis redakcyjny]

2977. Batów — Batów w województwie podolskim. Bitwa 1 i 2 czerwca 1652 roku. Marcin Kalinowski hetman z wielu innymi poległ, jeńców do 5000 w pień wycięto — ledwie zostawiono przy życiu. [przypis redakcyjny]

2978. Żyje Andrzej, brat jego — Umarł podczaszym chełmskim r. 1689. [przypis edytorski]

2979. rubież — mord (dosł.: rąbanina). [przypis redakcyjny]

2980. legart — wyżeł, leń (piecuch). [przypis redakcyjny]

2981. kondys — kundel. [przypis edytorski]

2982. stok (daw.) — źródło a. strumień. [przypis edytorski]

2983. siódmy tryjon — z łac. septem triones, mowa o siedmiu gwiazdach gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy, przenośnie zaś — o krajach północnych. [przypis edytorski]

2984. guzy (daw.) — kusy, krótki. [przypis redakcyjny]

2985. mierzić (daw.) — brzydzić. [przypis edytorski]

2986. faryna — mąka; tu: tryb, sposób postępowania, moda. [przypis redakcyjny]

2987. chodziwy — dzielny. [przypis redakcyjny]

2988. Tetys — Tetyda, matka Achillesa. [przypis edytorski]

2989. mierziączka — waśń. [przypis redakcyjny]

2990. strząpie — strzępy, ta sama fabuła co wyżej w. 7–10. [przypis redakcyjny]

2991. fraucymer (daw.) — damy dworu. [przypis edytorski]

2992. potuszyć (daw.) — sprzyjać, dać nadzieję. [przypis edytorski]

2993. zasuszy pióra — odrośnie. [przypis redakcyjny]

2994. Eur — (łac. odpowiednik: Volturnus) wiatr wschodni. [przypis redakcyjny]

2995. Tameś szedł — obok dopisany wariant: szedłeś. [przypis redakcyjny]

2996. gruby — tu: prymitywny. [przypis edytorski]

2997. pardon — wybaczenie a. darowanie życia. [przypis edytorski]

2998. Gdy się przy swym jako kot opiera na ledzie — przysłowie o niepewnym bycie. [przypis redakcyjny]

2999. On Potocki, szedziwem ozdobiony latem — Mikołaj hetman, sędziwy. [przypis redakcyjny]

3000. Przestraszeni; poczty swe piszą przed Duglasem — stawają z szeregami swoimi. [przypis redakcyjny]

3001. psina — wstyd. [przypis redakcyjny]

3002. rucho (daw.) — suknia. [przypis redakcyjny]

3003. buzdygan — buława. [przypis redakcyjny]

3004. wiersza — sieć na ryby. [przypis redakcyjny]

3005. potrzeba (daw.) — bitwa, potyczka. [przypis edytorski]

3006. pokusy — diabelskie. [przypis redakcyjny]

3007. zażąc — ścisnąć. [przypis redakcyjny]

3008. blejwas — niem. biel ołowiana. [przypis redakcyjny]

3009. granduk — wielmoża. [przypis redakcyjny]

3010. ochabić — ogarnąć. [przypis redakcyjny]

3011. zaszczyt (daw., z ros.) — obrona. [przypis redakcyjny]

3012. zrostą — dziś: zrosną. [przypis redakcyjny]

3013. duszą kichnąć (daw., pot.) — umrzeć. [przypis redakcyjny]

3014. żydło — zboże, pożywienie. [przypis redakcyjny]

3015. kluba (daw.) — dyby, okowy. [przypis edytorski]

3016. mól (daw.) — problem, zmartwienie. [przypis edytorski]

3017. Junonie — w rękopisie dla rymu Junanie. [przypis redakcyjny]

3018. zakon (daw.) — prawo. [przypis edytorski]

3019. krzepło (daw.) — rzeczy skrzepłe, zimne. [przypis redakcyjny]

3020. kolczuga — zbroja spleciona z metalowych kółek. [przypis redakcyjny]

3021. sag...toga — rzymska szata wojenna i pokojowa. [przypis redakcyjny]

3022. kontenteca (daw., z wł.) — zadowolenie. [przypis redakcyjny]

3023. frantostwo — spryt, podstęp. [przypis edytorski]

3024. wtąż — tak samo. [przypis redakcyjny]

3025. chameleont — dziś: kameleon. [przypis edytorski]

3026. obłoczy — forma zmieniona dla rymu; winno być: obłóczy. [przypis edytorski]

3027. odęte solnymi górami nadzieje — dochody z żup. [przypis redakcyjny]

3028. Bo gdzie pieniądz — na marginesie wariant: W kim łakomstwo... [przypis redakcyjny]

3029. chromie — kuleje. [przypis redakcyjny]

3030. obojeńca — obojętca, na obie strony mówiący. [przypis redakcyjny]

3031. skałuba (daw.) — szpara. [przypis redakcyjny]

3032. nie uwlecze — dziś: nie uwłaczy. [przypis edytorski]

3033. pomiotło — miotła, poniewierka. [przypis redakcyjny]

3034. justycja (z łac.) — sprawiedliwość. [przypis edytorski]

3035. Bogdaj — w rękopisie mylnie Bogdy. [przypis redakcyjny]

3036. foza — moda. [przypis redakcyjny]

3037. pod opończą — ukrywając się. [przypis redakcyjny]

3038. plaskury (daw.) — praszczury, prawnuki. [przypis redakcyjny]

3039. (...) za swe własne liczy — ostatnie słowa (za swe własne liczy) odcięto przy oprawie, a uzupełniła je późniejsza ręka. W rkpsie Ossol. wiersz ten brzmi: Co w tobie wszytko szczęście swe na świecie liczy. [przypis redakcyjny]