Księga XII

Gdy Turn spostrzegł, że w klęsce Latynów odwaga

Złamana i lud odeń wzrokiem się domaga

Spełnienia obietnicy, gniewem niezbłaganie

Wre i dumę podsyca. Jak na Penów łanie⁸⁶¹

Ciężko w pierś przez myśliwców zranion lew straszliwy

Porywa się do walki, wstrząsa kudły grzywy

Na karku nasrożonym — niestrwożon obławą

Ugrzęzły pocisk kruszy i grzmi paszczą krwawą:

Nie inaczej gniew w krewkim zapala się Turnie.

Wzburzony, tak do króla odezwie się chmurnie:

«Nie zwleka Turn, nie żąda, by cofnął swe słowa

Trwożny Enej; niech umów zawartych dochowa!

Wyjdę w bój! Czyń obiaty, ojcze, układ stanów:

Albo tą dłonią w Tartar pchnę mroczny, do Manów,

Wygnańca z Azji (siedząc, niech patrzą Latyni,

Jak Turn sam za ich hańbę zadosyć uczyni),

Albo Enej tron weźmie i Lawinię społem».

Na to Latyn odpowie mu z pogodnym czołem:

«Bohaterski młodzieńcze! O ile ty śmiało

W bój rzucasz się, o tyle mnie pilniej przystało

Ostrożnie szukać rady wśród każdej przygody.

Masz kraje ojca Dauna, masz zdobyte grody

Liczne — złota i chęci na okup mi stanie.

Są inne panny w Lacjum, na laurenckim łanie,

Z możnego rodu... Dozwól, że rzucę manowiec

Wykrętów; chociaż przykre to, prawdy się dowiedz:

Mnie córki z zalotników dawniejszych nikomu,

Według wróżb, nie godziło się wydawać z domu.

Miłość dla cię, krwi związki i łzy smutnej żony

Sprawiły, żem na zakaz nie dbał; — zwyciężony,

Cofnąłem obietnice, za oręż porwałem...

Jakich klęsk odtąd los mnie przygniata nawałem,

Sam widzisz, Turnie — ciebie pierwszego to bodzie!

Dwakroć w boju pobici, ledwo strzeżem w grodzie

Italii; nasza płynie krew Tybru topielą

Dotąd — ogromne łany pól kośćmi się bielą...

Przecz waham się? Przecz zmieniam myśl? Jeślim gotowy

Po zgonie Turna Teukrom dotrzymać umowy,

Czemuż, kiedy żyw, nie dbam, by wojna ustała?

Co powiedzą Rutule krewni, co mi cała

Italia powie, kiedy ciebie, coś królewny,

Córki mej, miał być mężem, na zgon wydam pewny?

Zważ zmienność wojen, niech ci stanie przed oczyma

Rodzic stary, którego z dala w smutku trzyma

Ardei gród...»

Te słowa nie zdały się na nic.

Gniew Turna, miast przycichnąć, rozgorzał bez granic.

Gdy jeno dech pochwycił, rzekł, wzburzon ogromnie:

«Porzuć, ojcze najmilszy, wszelką troskę o mnie,

Dozwól sławę okupić zgonem. Zresztą... co tam

Trwożyć się! Ja też oszczep prawicą mą miotam

Niesłabo, i od moich krew tryska uderzeń!

Daleka będzie matka-bogini — strach przeżeń⁸⁶²! —

Wśród ucieczki go w mrocznym obłoku nie schowa!»

Nowego boju grozą przelękła królowa

Ściskała Turna z płaczem i śmiertelną trwogą:

«Turnie! Jeśli Amaty łzy wzruszyć cię mogą

I cześć jej... o, podporo w starości jedyna,

Nadziejo ma i chwało królestwa Latyna!

W tobie domu ostoja, któż inny ją da mi?!...

O jedno błagam: Przestań wojować z Teukrami!

Co ciebie, Turnie, spotka pod wroga żelazem,

I mnie też spotka. Życia zbędę z tobą razem

Wprzód, niżbym, branka, zięciem Eneja ujrzała!»

Ze łzami słucha matki Lawinia nieśmiała,

Na twarzy jej wiośnianej rumieńca czar świeży

Zapała i przez lica spłonione przebieży.

Jak kiedy kto słoniową kość szkarłatem splami

Indyjskim, lub jak świecą splecione z różami

Białe lilie: — tak płonie wstydliwa dziewica.

On, miłością przejęty, patrzy w panny lica,

Rwie się w bitwę i krótko odpowie Amacie:

«Przecz łzami i złą wróżbą pierś mi osłabiacie,

Gdy w bój twardy wyruszam z czołem rozjaśnionem?

O matko! Turn nie może cofać się przed zgonem!

Niech Idmon Enejowi, nie czekając do dnia,

Niesie me twarde słowa: gdy zorza przedwschodnia

Ognistym blaskiem nieba zrumieni toń mroczną,

Niech nie rusza wojsk — Teukrzy i Rutule spoczną;

Naszą krwią się ta wojna rozstrzygnie straszliwa:

W tym polu niechaj Enej Lawinię zdobywa.»

Rzekł, wraca do dom, płonąc ogniem niepowszednim,

Każe wieść konie — cieszy się, kiedy rżą przed nim.

Pilumnowi je niegdyś dała Orytyja:

Każdy bielszy od śniegu, w cwale wicher mija.

Krząta się raźno giermków orszak nieleniwy,

Ten głaszcze je po karku, ów czesze włos grzywy.

On sam zbroję, mosiądzem błyszczącą i złotem,

Na barki tęgie kładzie; świetny puklerz potem

Pochwyci oraz szyszak z czerwonymi kity

I miecz, który dla Dauna kuł mistrz znamienity

Ogniowładca⁸⁶³ i w Styksu falach zahartował.

Potem w dłoń ujmie włócznię, co pod cieniem pował

W pośrodku gmachu stała przy wielkiej kolumnie,

Z Aktora łup, Aurunka, i wstrząsa nią dumnie,

Krzycząc: «O włócznio, próżno do żadnej rozprawy

Nie brana! Teraz pora!... Ciebie Aktor żwawy

W bój nosił — dziś dłoń Turna. Daj uderzyć śmiało,

Przedrzeć ostrzem kolczugę, co osłania ciało

Fryskiego gacha! Włosy za pomocą szczypiec

Trefione, myrrą zlane, brzeszczotem mu przypiec

W kurzu!» — Tak Turn się miota; z płomiennej twarzy

Iskry lecą, blask w oczach namiętnych się żarzy.

Podobnie na zapasy biegnący byk srogi

Wydaje ryk straszliwy i nastawia rogi,

Na pień drzewa prąc gniewnie, wichry wokół siebie

Razami chłoszcze, miałki piach racicą grzebie.

Świecący zbroją, darem matki, Enej śmiały

Podsyca również w piersi Marsowe zapały

Ciesząc się, że bój skończy nareszcie rozejmem.

Druhów i Jula słowem pociesza uprzejmem,

Jawiąc losy; przez posły każe Latynowi

Odpowiedź nieść i prawa pokoju stanowi.

W następnym dniu, zaledwie rozjaśniła Zorza

Szczyty gór, ledwo konie Słońca wstały z morza,

Zionąc z nozdrzy wzniesionych światło pełne krasy —

Już, znacząc plac pod miastem na bliskie zapasy,

Rutule wraz i Teukrzy krzątają się w gwarze.

W środku dla wspólnych bogów zbudują ołtarze

Z darni. Inni zaś wodę i żar niosą społem,

Strojni w białe fartuchy i wieńce nad czołem.

Spieszy tłum Auzonidów, zbrojnych w długie włócznie.

Z otwartych bram. Stąd wali buf Trojan buńczucznie

I tyrreńskie zastępy z bronią jakby sroga

Bitwa w mozół Marsowy wzywała na wroga.

Jawią się pośród szyków w odzieniu bogatem

Wodzowie, strojni złotem i pysznym szkarłatem:

Mnestej z krwi Assaraka, cny Azylas goni

I Messap, syn Neptuna, poskromiciel koni.

Na dany znak huf każdy swe miejsce zabierze;

Wbijają w ziemię włócznie i skłonią puklerze.

Ciekawych rzesze, kobiet bezbronnych gromada

I starców tłum wieżyce i dachy obsiada;

Inni stoją przy bramach wysokich stłoczeni.

Juno ze wzgórza — co dziś Albańskim się mieni

(Wtedy nazwy nie miało, chwała i ozdoba

Obce mu były) — na gród i zastępy oba,

Laurentów oraz Trojan, rzucała wzrok ostry

I tak z nagła ozwała się do Turna siostry,

Boginki, co ma w pieczy pluszczących rzek fale

I zatok (taki zaszczyt królujący w chwale

Juppiter za zabrane dziewictwo jej zsyła):

«O Nimfo, rzek ozdobo, najbardziej mi miła!

Wiesz, że z wszystkich Latynek, które skłonił Jowisz,

By weszły w jego łoże, ty jedna stanowisz

Wyjątek: ciebie chętnie wśród nieba ujrzałam...

Poznaj boleść, Juturno, twą i dłonie załam!

Dopóki los nie bronił i Parki, by stało

Lacjum, Turna i murów twych broniłam śmiało;

Teraz widzę, że z dolą wrogą walczy młodzian,

Że złość Parek i zgon się doń zbliża niespodzian.

I bój, i rozejm smutkiem me serce przygniata...

Ty, jeśli zdołasz wspomóc nieszczęsnego brata,

Spiesz! Słuszna to rzecz! Może nam błysną nadzieje».

Ledwo rzekła, — łzy z oczu Juturna wyleje

I w piersi się nadobne uderzy strapiona.

«Nie pora na łzy — rzekła Saturnka Junona; —

Śpiesz! Gdy można, broń brata, nim śmierć go zabierze,

Lub bitwę wznieć i wszczęte rozerwij przymierze.

Ja sama cię wspomogę...» To rzekłszy, zmieszaną

Rzuci, serce bolesną zraniwszy jej raną.

Tymczasem śpieszą króle: król Latyn wspaniały

Czterema końmi sadzi; skroń mu pełną chwały

Złoty zdobi z dwunastu promieni dyjadem,

Znak Słońca, przodka. Wraz Turn wali jego śladem

Białymi końmi, trzęsąc oszczepami dwoma.

Tam ojciec Enej, w którym początek ma Roma,

Gwieździstą tarczą błyszczy i złotem kolczugi;

Obok Askań, potężnej Romy twórca drugi,

Kroczy. W śnieżystej szacie kapłan, jako pragnie

Obyczaj, niosąc: prosię i wełniste jagnię,

Przed ołtarzem je kładzie pod żarem płomieni.

Oni, ku wschodzącemu słońcu obróceni,

Posypią mąkę z solą, po czym każdy ścina

Sierść z głów ofiar i bóstwa czci libacją z wina.

Zbożny Enej, wyjąwszy z pochwy oręż goły:

«Świadczcie mi — słońce z ziemią, dla której mozoły

Znosiłem, jakich mało dotąd naliczono! —

Ty, Ojcze wszechpotężny, i ty, jego Żono,

Łaskawą bądź mi, błagam! I ty, sławny Marsie,

Którego świętą mocą wszystkich bitew żar się

Zapala! Rzek i źródeł wzywam, bóstw w przestworze

Powietrznym, i tych, które modre kryje morze:

Jeśli los auzońskiemu da tryumf Turnowi,

My do grodu Ewandra powrócić gotowi;

Jul ustąpi i zbrojne zastępy z nim razem

Nie będą odtąd państw tych pustoszyć żelazem!

Jeśli zaś nam zwycięstwo dać zechce Mars srogi —

Jak sądzę i jak raczej zwiastują mi bogi —

Nie chcę, by Teukrom mieli Italczycy służyć,

Berła nie chcę: na równych prawach, bez nadużyć,

Oba ludy we wiecznym dłoń złączą rozejmie!

Ja dam bóstwa i obrzęd, teść Latyn obejmie

Rząd nad wojskiem i ludem; powstanie osada

Teukrów, miastu Lawinia miano swoje nada!»

Tak pierwszy Enej; po nim Latyn, wznosząc lice

Do nieba i ku gwiazdom podnosząc prawicę:

«Ziemi, morzu i gwiazdom klnę się nieśmiertelnym,

Toż przed dziećmi Latony, Janusem dwuczelnym

Przysięgam; niech słów moich Dit słucha kryjomy⁸⁶⁴

I Rodzic, co przymierza umacnia przez gromy!

Dotykam się ołtarzy i świadczę się szczerze;

Tym ogniem, że będziemy szanować przymierze,

Cokolwiek na nas spadnie. — Słów mych siła żadna

Nie zmieni, choćby ziemia stoczyła się na dna

Topieli, w piekło runął błękit pięknolicy:

Jak berło to — (a właśnie miał berło w prawicy) —

Wiotkiej się latorośli nie umai prętem,

Skoro raz od pnia w lesie zostało odciętem,

Tracąc liście i drobne gałązki naokół —

Niegdyś drzewko, dziś snycerz je spiżem wkrąg okuł,

By władcy Lacjum dzierżeć je mogli w swej dłoni».

Takimi słowy rozejm utwierdzali oni

W starszyzny gronie. Potem nad żarem zarzewia

Zarzynają zwierzęta i wyrwawszy trzewia

Żywym, składają misy na ołtarz sczerniały.

Lecz Rutulom od dawna zapasy się zdały

Nierównymi — lęk dziwny w ich piersi się wciska

Tym bardziej, gdy nierówne siły ujrzą z bliska.

Wzmaga trwogę Turn, który w milczeniu głębokiem

Uczcił ołtarz, podchodząc ze spuszczonym wzrokiem

Kolana drżą, młodzieńcze pobladło mu czoło.

Juturna, słysząc głośne szemrania wokoło,

Widząc lęk w twarzach tłumu wzruszonego szczerze,

W tłok śpieszy i Kamersa postać na się bierze,

Co wielkim rodem oraz sławnym ojca mianem

Chlubił się i sam walczył z męstwem niesłychanem.

Tak wiedząc, co zamierza, w szyb zbity się chowa,

Pogłoski różne sieje w tłumie i te słowa:

«Nie wstyd wam, o Rutule, by wszystek lud w mieście

Jednego w bój słał? Czyliż nierówni jesteście

W liczbie, w sile? Ot, Teukrzy wszyscy w bój gotowi,

Arkadzi i etruski huf, wrogi Turnowi!

Na połowę wojsk naszych ledwo wroga stanie...

Jego, po zgonie, przyjmą w swe grono niebianie,

Żyw zostanie tą sławą, co go opromieni —

My, straciwszy kraj, służyć będziemy zmuszeni

Dumnym panom, gdy boju unikamy z dala!»

Tymi słowy młodzieży pierś męstwem rozpala...

Coraz większy i większy wśród wojsk zgiełk się czyni.

Zmienią myśl Laurentczycy i sami Latyni.

Ci, którzy już z pokoju cieszyli się szczerze,

Teraz miecza chcą dobyć, krzyczą, by przymierze

Unieważnić, nad losem litując się Turna.

Do tego większy jeszcze znak doda Juturna

Na niebie — zjawę dziwną, jaką do tej chwili

Nigdy italscy męże zwiedzeni nie byli:

Płowy orzeł, z przestworza różanego ptaki

Nadbrzeżne śledząc, krążył wokół czas niejaki

I pysznego łabędzia, nagle spadłszy z góry,

Nad falą porwał w locie krzywymi pazury.

Wzniośli wzrok Italczycy: wszystko ptactwo nagle

(Dziw wielki!), odwróciwszy lotnych skrzydeł żagle,

Zaciemniając piórami pogodne błękity,

Prze wroga gęstą chmurą — aż lękiem pobity

I utrudzon ciężarem, łup puścił bez zwłoki

Do rzeki, a sam pierzchnął szybko pod obłoki.

Wrzask radości wybuchnął wśród rutulskich kolumn,

Dłoń ściągną do oręża. Pierwszy wieszczek Tolumn:

«To to było — rzekł — o co tak często błagałem!

Poznaję wróżbę bogów! Broń ze sercem śmiałem

Porwij ludu, gdy na cię zbir obcy uderza

Jak na ptaki niemocne, i twoje wybrzeża

Pustoszy; wnet on pierzchnie przez wzdęte mórz fale!

Zewrzyjcie jeno szyki w bojowym zapale,

Brońcie króla, którego porwały wam wrogi!»

Rzekł i na nieprzyjaciół cisnął oszczep srogi,

Wybiegłszy. Świśnie pocisk okuty żelazem

I tnie powietrze. Buchnął wrzask wielki i razem

Zmieszały się szeregi, wzburzone niemało.

Oszczep gna, gdzie dziewięciu mężnych braci stało:

Dorodni wszyscy, krzepkie mający ramiona;

Gilipowi z Arkadii zrodziła ich żona

Tyrrenka. Z tych jednemu — tam, gdzie pas bogaty,

Zdobny złotem, guz sprzęga podpinając szaty —

Pięknemu chłopcu w zbroi świetnej, włóczni ostrze

Przeszywszy pierś, na płowym go piasku rozpostrze.

Zaś dzielnych braci zaraz owładnie gniew ślepy:

Ci miecze chwycą, tamci, porwawszy oszczepy,

Na przebój runą. Przeciw Laurentczycy skoczą;

Trojanie w tłoku z wrzawą się porwą ochoczą,

Agillińcy i w krasnych zbroicach Arkadzi;

Wszystkich jedna chęć boju na miecze prowadzi.

Rozerwano ołtarze; — z warczeniem złowieszczem

Mkną pociski, żelaznym biją wokół deszczem.

Lecą dzbany i głownie. Ucieka sam Latyn,

Unosząc bogi, bite ostrzami rohatyn⁸⁶⁵.

Ci wozy zaprzęgają, a tamci na konie

Skaczą, dobywszy mieczy w ojczyzny obronie.

Messap, którego żądza owładnęła dzika

Zerwać sojusz, Aulesta króla, Tyrreńczyka,

Napiera swym rumakiem. Ów, strwożon okropnie,

Cofając się uderzy o ołtarza stopnie

Głową wraz i barkami. — Jak burzy huragan

Przypadł Messap, w strzemionach stojąc, nieubłagan.

Oszczepem ciężkim wroga skłuje i tak powie:

«Masz za swoje! Dar lepszy tu wzięli bogowie!»

Mkną Italczycy, złupią ciepłe jeszcze ciało.

Korynej, osmalony kół zrywając śmiało

Z ołtarza, Ebusowi — gdy ów w przód się poda

Z mieczem — przytknie do twarzy; jemu wielka broda

Zajmie się, swąd wydając; zaś naparstnik skory

Lewicą strwożonego porwie za kędziory,

Kolanem go do ziemi przyprze i uderza

W bok srogim mieczem. Dzielny Podalir pasterza

Alsa, co w pierwszym szyku przez strzały nań goni,

Mieczem z nagła chce trzasnąć. Ów, w potężnej dłoni

Siekierę wzniósłszy, głowę mu przez środek czoła

Rozłupie i krwią zbroję opryska dokoła...

Tamtego sen żelazny i cisza zamroczy —

Na wieczystą noc jasne zamknęły się oczy.

Lecz zbożny Enej, z gołą głową, wznosząc ręce

Niezbrojne, druhów karci tak w ciężkiej udręce:

«Gdzież gnacie? Skąd tak nagła niezgoda powstała?

O, stłumcie gniewy! Rozejm zawarty i cała

Rzecz skończona: ja tylko bój toczyć mam prawo,

Mnie to zdajcie! Lęk złóżcie! Ja utwierdzę krwawo

Sojusz. Wszak mnie to Turna zwierzył⁸⁶⁶ układ święty!»

Kiedy takie przestrogi głosi i zachęty,

Ze świstem nagle lotna uderzy weń strzała.

Nie wiedzieć, czyja ręka ją w tłoku wysłała,

Przypadek li, czy bogi Rutulom tej chluby

Dostąpić dały; — czyn ten osłonił mrok gruby

I nikt z rany Eneja nie chlubił się potem.

Turn widząc, że ustąpił Enej ranny grotem

I wodzów lęk ogarnia, wre znowu ochoczy

Męstwem; o konie woła i oręż wyskoczy

Na pyszny wóz i w dłonie raźno wodze chwyta.

Wielu mężnych uśmierci, wielu, rwąc z kopyta,

Pół żywych rzuca; wozem tłum od trwogi ślepy

Prze, zbiegłym wbija w karki ich własne oszczepy.

Jak nad Hebru falami chłodnymi, krwią splamion,

Mars tarczą grzmi i ufny w potęgę swych ramion

W bój rącze gna rumaki — te polem odkrytem

Sadzą szybsze niż wichry — jęczy pod kopytem

Daleki kraniec Tracji; społem czarna Trwoga,

I Gniew i Podstęp gnają, groźne druhy boga:

Tak Turn w bitwy natłoku pędzi nieubłagan

Dymiące z potu konie i nie szczędzi nagan

Dla ległych wrogów. Pryska krew na wszystkie strony

Spod kopyt, które depcą piach krwią przesycony.

Już Stenela, Tamira i Fola powala:

Tych z bliska włócznią bodąc, tamtego zaś z dala;

Glauka też i Ladosa, których w lickiej ziemi

Imbras rodzic wychował, nauczył ostremi

Władać groty i konno gnać z wichrem w zawody.

Z innej strony do boju Eumedes mknie młody,

Przesławny w boju; jego rodzicem był Dolon⁸⁶⁷.

Miano dziada on nosił; hart ducha, zespolon

Ze siłą, miał po ojcu, któremu, gdy śmiało

Na zwiady szedł, Pelidy wozu się zachciało

W nagrodę; ale inną wziął z Tydydy dłoni

I odtąd Achillesa nie pragnie już koni.

Tego, gdy Turn na polu zobaczył odkrytem,

Najpierw lekkim go z dala ugodził dzirytem,

Wstrzymał konie, z rydwanu skoczył, z twarzą srogą

Podbiegł do wpół żywego, na kark wstąpi nogą,

Z prawicy miecz mu wyrwie, i gardło żelazem

Przeszywa, tymi słowy karcąc go zarazem:

«Oto, Teukrze, zdobyta ziemia! Leżąc, przemierz

Hesperię! Ten wian biorą ci, co pragną lemiesz

Zapuścić w łan mój, szukać tu siedziby skorej!»

Potem od włóczni jego padł Asbit i Chlorej;

Sybarysa, Daresa, Tersylocha zmiata

I Tymesa, gdy runął z dzikiego bachmata.

Jak gdy w kraju Edonów⁸⁶⁸ Boreasz gna w szale

Przez nurt egejski, pędząc ku wybrzeżom fale —

Pierzchają chmury, jasne niebo się odsłania:

Tak przed Turnem, gdzie naprze, w tłoku zamieszania

Uchodzą wstecz zastępy. Jego pęd porywa

Wozu — od wichru kita się trzepie straszliwa...

Nie wstrzymał Fegej gniewu, widząc zapęd taki,

Lecz skoczywszy przed rydwan, spienione rumaki

Za cugle porwał, w bok je ciągnął, co sił w dłoni.

Gdy wiesza się przy dyszlu i pierś swą odsłoni,

Szerokie ostrze włóczni pancerz mu strzaskało

Dwoisty, z lekka tylko zadrasnąwszy ciało.

On przecież, zasłoniwszy się kręgiem puklerza,

Gołym mieczem na wroga cios srogi wymierza,

Gdy wtem z nagła pęd szybkich odtrącił go osi

I powalił na ziemię. Turn skoczy, miecz wznosi,

Tnie między hełm i pancerz, a tułów bez głowy,

Buchający krwią ciepłą, rzuca na piach płowy.

Gdy tak Turn pole żniwem zaściela bogatem

Wokół, Eneja Mnestej wraz z wiernym Achatem

I Askań w obóz wiodą, zlanego obficie

Krwią własną; on na długim wspiera się dzirycie,

Wre gniewem, pragnie pocisk wydobyć złamany,

Na pomoc woła druhów, każe spiesznie z rany

Szerokim mieczem wyciąć do cna żelaziwo

Skryte wśród rany, by mógł w bój wrócić co żywo.

Nadszedł Japyks Jazyda, przed wszystkimi miły

Febowi, co z miłości dlań ziół tajne siły

Wyjawił mu, lekarstwa swe najrozmaitsze,

Sztukę wróżb, strzał miotania oraz gry na cytrze.

Ów, ojcu schorzałemu pragnąc ziemski pobyt

Przedłużyć, kunszt leczenia, cichą pracą zdobyt,

Przekładał ponad życie prowadzone hucznie.

Ciężko jęcząc, oparty o potężną włócznię,

Stał Enej niewzruszony wśród młodzi i Jula,

Co ze smutkiem doń lica spłakane przytula.

Peońskim⁸⁶⁹ obyczajem obleczon w płaszcz, starzec

Możnymi zioły Feba daremnie ból zarzec

Usiłuje, daremnie wyśledza grot tęgi

I wyrwać chce żeleźce ostrymi obcęgi:

Los nie szczęści, pomocy nie daje Apollin.

Zaś srogi zgiełk z pagórków pobliskich i dolin

Raz wraz rośnie. Wróg zbliża się. — Obłok kurzawy

Kryje niebo; już widać konnicy tłum żwawy,

Grad włóczni pada w obóz; leci w przestrzeń siną

Wrzask młodzieńców walczących i tych, którzy giną.

Wtedy, syna wzruszona męką, Wenus tkliwa

Z kretejskiej Idy sama dyktamnu krzew zrywa,

Co liście ma szerokie, a kwiatów pręciki

Szkarłatne. Dobrze krzewy te zna kozioł dziki,

Gdy z nagła grot zdradziecki utkwi w jego ciele.

Wenus, chmurą twarz kryjąc, przyniosła to ziele. —

Zaprawia zaraz wodę lekarstwem tak rzadkiem

W pięknym dzbanie, a potem domiesza ukradkiem

Ambrozji sok i wonne panaku odwary.

Tym płynem jął obmywać ranę Japyks stary,

Nie znając jego mocy, kiedy nagle z ciała

Ból ustąpił i z rany krew płynąć przestała;

Bez żadnego nacisku grot wypadł, i siły

Na nowo się pierwotną rześkością skrzepiły.

«Podajcie broń mężowi! Przecz więzi was trwoga?»

Krzyknął Japyks i pierwszy podnieca na wroga.

«To nie jest ludzka sprawa, przed cudem twarz skłońcie!

Nie kunszt żaden, Eneju, i nie moja dłoń cię

Leczy: większy bóg większe dzieła znaczy tobie!»

On, chciwy boju, złotą blachą nogi obie

Ubezpiecza i włócznię wstrząsa ponad głową.

Gdy tarcz chwycił i zbroję przyodział na nowo,

Askania tkliwie ściska zbrojnymi ramiony,

Przez przyłbicę całując, i rzecze wzruszony:

«Męstwa i trudu, chłopcze, ucz się od rodzica,

Szczęścia od innych! W boju tym moja prawica

Obroni cię i wielką obdarzy nagrodą.

Ty zasię, kiedy lata ci skrzepią dłoń młodą,

Pomnij w ślady twych przodków ze sercem biec skorem,

Za rodzicem Enejem i wujem Hektorem!»

To rzekłszy, wypadł z bramy obozu, wspaniały,

Wstrząsając wielką włócznią w dłoni. Wraz za wały

Antej i Mnestej runie, z nimi cała rzesza

Wojowników. Kłąb ślepej kurzawy się miesza

W polu; drży ziemia, bita rumaków kopytem.

Widzi Turn mknące szyki wojsk w polu odkrytem,

Widzą Auzońce. Zimny lęk zmroził im łona

Do głębi. Pierwsza pierzchnie Juturna strwożona

Wrzaskiem, nie śmiejąc wytrwać w bojowym mozole,

On zwarty hufiec wiedzie przez otwarte pole.

Jak gdy ku brzegom, z niebios oderwana chmura

Przez pełne morze sunie, wnet trwoga ponura

Owłada serca ziemian — wiedzą, że zwalony

Las runie i obsianych pól zniszczeją plony —

Słychać szum wielki wichrów, na brzeg rwących przed nią:

Tak retejski⁸⁷⁰ wódz hufce z mocą niepoślednią

Na wrogów gna; wnet w boju szeregi związali,

Tymbrej mieczem groźnego Ozyrysa zwali,

Archecja Mnestej; Achat tnie wśród zbitych kolumn

Epulona, Ufensa Gijas. — Padł i Tolumn,

Wieszczek, co pierwszy pocisk wyrzucił na wroga.

Zgiełk bije pod niebiosy, nagła zdjęła trwoga

Rutulów: pierzchną, pyłu wzniecając zamiecie.

Enej zbiegłych nie raczy ciąć mieczem po grzbiecie,

Mija prących od czoła. Kędy kurzu chmurna

Zawieja rzednie, pilnym okiem szuka Turna,

Tego tylko na walkę przyzywając srogą.

Więc Juturna, o brata nagłą zdjęta trwogą,

Metyska, co powoził, znienacka obala

Z rydwanu i w kurzawie porzuci go z dala;

Sama wskoczy i dłońmi wodze wstrząsa śmiało.

Przybierając Metyska głos, zbroję i ciało.

Jak jaskółka, w obszerny dom wpadłszy bogacza,

Czarnymi skrzydły⁸⁷¹ kręgi obrotne zatacza,

Zbierając żer dla piskląt, i raz w głąb się zagna

Krużganków gmachu pustych, raz nad grząskie bagna

Zaleci: — tak Juturna po polu krwią zlanem

Przez tłum wrogów rumaki gna; rączym rydwanem

Tu i tam brata w pędzie zwycięsko podwiezie

I nie dając mu walczyć, krwawe mija rzezie.

Również Enej z przeciwka kręte toczy koła,

Śledzi męża wśród szyków rozpierzchłych i woła

Gromkim głosem. Ilekroć obróci nań oczy

I gnając konie w bystrym zapędzie poskoczy,

Tylekroć wstecz Juturna rącze zwraca konie...

Cóż ma począć, strapiony? Daremnie mu w łonie

Wre burza trosk, daremnie goreje gniew ślepy.

Wtem Messap, co w lewicy dwa dzierżył oszczepy

Lekkie, każdy z żeleźcem misternie wykutem,

Jeden z nich na Eneja sprawnym miota rzutem.

Enej stanie, puklerzem pierś kryje bez trwogi

I klęka na kolano; przecież oszczep srogi

Z wierzchołka hełmu kitę mu strąci znienacka.

Wtedy złość nim owładła; widząc, że zasadzka

W krąg czyha, a w pościgu Turna nie dopadnie,

Klnie się niebem, że układ rozerwano zdradnie,

Na zbite hufce runie i pocznie się srogo

W krwi wrogów pławić, zgoła nie szczędząc nikogo

I pełne gniewom swoim rozpuszczając wodze.

Kto z bogów mi opowie rzeź zawziętą srodze

I różne zgony wodzów, których w polu chwały

Dzielny Turn i bohater z Troi zwalił śmiały...

Takież gniewy. Jowiszu, żywią w sercu swojem

Ludy, co miały wiecznym związać się pokojem?!

Dzielny Enej raźnego Rutula Sukrona —

Pierwsze to było starcie — bez trudu pokona:

Z boku, gdzie najłatwiejsza jest droga dla śmierci,

Przez żebra srogim mieczem piersi mu przewierci.

Turn Amyka, strąciwszy z konia, włóczni grotem

Przebija; brata jego Dyjora wraz potem

Tnie mieczem w pieszym boju; dwie ścięte ich głowy,

Ciekące krwią, na wozie w wir niesie bojowy.

Ów Talosa, Tanajsa z Cetegiein, trzech razem

I smutnego Onita uśmiercił żelazem,

Tebańczyka, Perydki dziecię. Ten śmiałemi

Dłońmi zwalił dwóch braci z Apollina ziemi⁸⁷²

I Meneta, co próżno nienawidził wojny;

W Arkadii on, nad rybną Lerną żył spokojny,

Nie chcąc sił swoich możnym zaprzedać w usłudze,

Przy ojcu, co najęte orał łany cudze.

Jak kiedy ze stron różnych niecone pożary

W gęstwie zeschłych wawrzynów szaleją bez miary,

Albo jak szybkim pędem walące strumienie,

Głośno hucząc do morza rwą, szerząc zniszczenie

Każdy na swojej drodze: nie inaczej śmiały

Enej i Turn w bój gnają; gniewnymi zapały

Wrą serca, nieznające lęku wobec wroga;

Całą mocą w krąg bitwa rozpala się sroga.

Enej potomka władców latyńskich, Murrana,

Z rodu, w którym jaśniały sławnych królów miana

Strącił z wozu na ziemię złomem wielkiej skały:

Pod rydwan wartkie koła zaraz go porwały;

Niepomne pana swego, co wił się po ziemi,

Stratowały go konie kopyty raźnemi.

Ów Hyllowi, co naprzód parł pośród przechwałek,

Zabiegł i skronie przeszył włócznią. Runął śmiałek,

Przez hełm złoty w mózgu utkwił oszczep srogi.

I twa prawica w boju, Kreteju bez trwogi,

Nie zdzierżyła Turnowi. Bogi też Kupenka

Nie ustrzegły: Eneja dosięgła go ręka;

Runął — nie pomógł puklerz ze spiżu kowany.

I ciebie też laurenckie zobaczyły łany

Eolu, jak zasłałeś ziemię wielkim ciałem,

Choć nie zmógł cię Argiwów tłum sercem zuchwałem

Ni Achil, co Pryjama królestwo w gruz wali!

Tu był kres życia twego: — pod Idą, w oddali,

W Lirnezie dom pozostał, w Laurencie mogiła...

Tak wszystkich wojsk nawała w bój szyki zwróciła:

Lutyni, Teukrzy, Mnestej, Serest pełen chwały,

Messap, koni pogromca, i Azylas śmiały,

Taskowie i Ewandra Arkadzi prą z mocą.

Mąż na męża uderza, społem się szamocą

Bez przerwy, bez spoczynku, w tłoku zamieszania.

Wtedy matka nadobna Eneja nakłania,

By ku murom gromadę wojsk zwrócił zwycięską

Czym prędzej i Latynów nagłą złamał klęską.

On wśród szyków, za Turnem śledząc, końmi toczy

Tu i ówdzie — ku miastu wreszcie zwrócił oczy,

Które stało bezkarnie, piętrząc się nad taras

Wałów — i śmielszy bitwy plan zaczął snuć zaraz.

Mnesteja ze Sergestem i Serestem społem

Woła, na wzgórek wstąpi z rozjaśnionym czołem;

Nie składając puklerzy i włóczni, Teukrowie

W krąg zbiegną się. On, stojąc na kopcu, tak powie:

«Nie zwlekajmy: Jowisza wspomaga nas ręka!

Niech nikt się przedsięwzięcia śmiałego nie lęka:

Gród ten, wojny przyczynę, gdzie włada król Latyn,

Jeśli jarzma nie przyjmą, do ostatnich chatyn

Zburzę i z ziemią zgliszcza dymiące się zrównam.

Mamże czekać, aż w boje Turn wróci i znów nam

Stawi czoło? Zwyciężon znów ruszy w bój zbrojnie?

Ten gród jest głównym węzłem, jest osią w tej wojnie.

Nieście żagwie, pożogą wymuście przymierze!»

Rzekł. Wraz każdy ochoczo do dzieła się bierze.

Klin tworząc, zwartym szykiem pod mury młódź chwacka

Z drabinami gna — ogień rozbłyśnie znienacka.

Pod bramy drudzy pędzą i sieką obrońce⁸⁷³,

Inni włóczniami jasne zaciemniają słońce.

Enej wśród pierwszych, gdy się pod murem bój wszczyna,

Dłoń wznosząc wielkim głosem oskarża Latyna,

Przysięga, że zniewolon znów ima się stali,

Gdy dwakroć Italczycy przymierze zerwali.

Pośród trwożnych mieszkańców niezgody zgiełk wzrasta:

Jedni chcą, aby bramy otworzono miasta

Teukrom, samego króla przywodzą ku wałom —

Drudzy, zbrojni, obsadzą każdy murów załom.

Tak kiedy pasterz pszczoły w skalistej czeluści

Znajdzie i z dołu na nie gryzący dym puści:

One z gniewem pośpiesznie woskowe obozy

Obchodzą z głośnym brzękiem wśród lęku i grozy,

Szerzy się woń dusząca — głuchy od jam wnętrza

Szmer słychać i słup dymu pod niebo się spiętrza.

Inny też cios Latynom Fortuna zawodna

Zadała, cios, co miasto całe wstrząsnął do dna:

Gdy królowa ujrzała, że ku murom wrogi

Prą i na dachy miecą zarzewie pożogi,

Rutulów zaś i Turna nie widać — znękana

Sądzi, że śmierć wśród bitwy spotkała młodziana.

Ciężka boleść myśl zdrową zamąci jej w głowie;

Siebie klęski tej źródłem i przyczyną zowie,

Z głośnym jękiem rozpaczy łzami zlewa lica,

Szkarłatny płaszcz rozdziera dłońmi, nieszczęśnica,

I straszną śmierć znajduje na pętli u belki.

Na wieść o tym Latynki podniosą krzyk wielki.

Pierwsza Lawinia dłońmi złocisty włos targa

I różowe policzki szpeci: druhen skarga

Zawtóruje jej: w domu brzmią jęki niewieście.

Stąd żałobna wieść w całym rozszerza się mieście,

Przygnębiając umysły. — W rozdartej odzieży,

Złamany dolą żony i miasta, przybieży

Latyn i swą siwiznę brudnym pyłem szpeci;

Wini się, że wpierw groźnej nie stłumił zamieci,

Eneja jako zięcia przybierając do dom.

Zaś Turn, w polu, ku bitwy najdalszym obwodom

Pędząc, nielicznych zbiegów znużony już goni,

Coraz to mniej się ciesząc rączością swych koni.

Wtem z dala go dochodzi zgiełk i wrzawa głucha:

Zmieszany krzyk przestrachu do bacznego ucha

Doleci mu, zamętu szum i szmer ponury...

«Biada mi! Jakież łkanie wstrząsa grodu mury?

Skąd zgiełk ten, co wśród miasta całego wre srodze?»

Tak rzekł i trwożnym koniom ściągnąć każe wodze.

Doń siostra, twarz i postać mająca Metyska,

Trzymając zaprzęg koni, co rwie się i ciska,

Takimi rzecze słowy: «Tutaj, Turnie śmiały,

Pędźmy Trojan, gdzie droga otwiera się chwały —

Murów miasta tymczasem inni bronić mogą.

Gdy Enej Italczyków gnębi bitwą srogą.

I my też jego Teukrom nieśmy pogrom krwawy:

Nie mniejszych się trofeów doczekasz i sławy!»

Na to Turn:

«O siostro, jam od dawna poznał sztuki twoje,

Gdyś zerwała przymierze i wszczęła te boje —

I teraz próżno zwodzisz! Lecz jakiż bóg, dosyć

Nielitosny, tak wielki trud kazał ci znosić?

Czy chcesz ujrzeć, jak w polu nieszczęsny brat runie?

Bo cóż zrobię? Jak zwodnej zaufam Fortunie?

Widziałem ja, z boleścią straszniejszą od stu ran,

Jak wołając mnie, z druhów mych najmilszy, Murran

Upadał, wielki, wielką zwyciężony raną;

Padł i Ufens nieszczęsny, by na niesłychaną

Nie patrzeć hańbę. Teukrzy broń wzięli i ciało...

Pozwolęż, by gród ginął (co jedno zostało),

Czynem mowę Drancesa stwierdzając sobaczą?

Turna pierzchającego te ziemie zobaczą?

Czyż tak straszno jest umrzeć? — Wy bodaj, o Many,

Sprzyjajcie, kiedy Olimp na mnie zagniewany!

Wolny od skazy, winy tej zgoła nieświadom,

Zestąpię do was, równy mym wielkim pradziadom!»

Ledwo to rzekł, gdy przez tłok wrogów Saces śmiały

Na spienionym rumaku, w twarz ranion od strzały,

Rwie cwałem tuż, wołając Turna jego mianem:

«Turnie! W tobie nadzieja! Nad miastem znękanem

Miej litość! Enej mieczem jak piorun rozbłyska

Grożąc, że w gruzy zwali Italów zamczyska.

Już na dachy w krąg leci płonące zarzewie,

Latyni wzrok ku tobie wznoszą! — Latyn nie wie,

Kogo zięciem swym nazwie i komu dochowa

Przymierza. Stale tobie przychylna królowa

Odjęła sobie życie, nie widząc cię przy nas.

Przed bramą Messap tylko i dzielny Atynas

Podtrzymują szyk. Wokół nich, do rzezi gotów,

Tłum wrogów prze, las nagich zjeża się brzeszczotów

Żelazny — a ty wozem gnasz przez puste trawy!»

Zdumiał się Turn na obraz niedoli tak łzawy

I stanął odrętwiały. W sercu mu zbolałem

Wre wstyd, żałość ze ślepym pomieszania szałem,

Wielka miłość i męstwo, świadome swej siły.

Ledwie mu one mroki z duszy ustąpiły,

Ku murom zwrócił oczy, co żarem mu płoną,

Na wielkie miasto patrząc z twarzą zachmurzoną.

Oto morze płomieni, żrąc piętro po piętrze,

Biło w niebo, objąwszy z trzaskiem wieży wnętrze,

Którą sam z belek dźwignął, sam wzmocnił u pował

Gankami i wysokie mosty pobudował.

«Los zwycięża mnie, siostro! Nie odwódź z walk pola!

Pójdę, gdzie bóg i twarda przyzywa mnie dola,

Stawię się Enejowi i przed gorzkim zgonem

Nie zadrżę: nie zobaczysz mnie z czołem zhańbionym,

Siostro! Lecz wprzód tym szałem poszaleć mam prawo!»

Rzekł i zaraz na ziemię z wozu skoczył żwawo;

Przez wrogów tłum, przez strzały biegnie, smutną siostrę

Opuszcza, w pędzie groty roztrącając ostre.

Jak złom ciężki z gór szczytu oderwanej bryły,

Którą burza strąciła lub deszcze podmyły,

Lub też z laty nadwątlił mokrej pleśni osad,

Z łoskotem leci w przepaść, zerwany od posad,

Przez pola sunie, drzewa, bydło i pasterzy

Rwąc ze sobą: — tak, łamiąc szeregi, Turn bieży

Do murów grodu, kędy krwi strugi po ziemi

Płyną i włócznie lecą ze świsty groźnemi.

Podnosi głos potężny i ręką znak czyni:

«Przerwijcie bój, Rutule, i wy też, Latyni!

Cokolwiek los gotuje, sam zniosę i razem

Za złamane sojusze zetrę się żelazem!»

Rozstąpiono się zaraz i miejsce mu dano.

Zaś ojciec Enej, Turna usłyszawszy miano,

Zaniecha murów, rzuca wysokie warownie,

Przerywa wszelkie znoje wesół niewymownie

I dźwięcząc zbroją śpieszy, by stawić mu czoło:

Tak Atos albo Eryks, tak — szumiąc wesoło

Bujnymi dąbrowami wśród łoskotu pienin —

Śnieżny szczyt w niebo ojciec podnosi Apenin.

Zwrócą oczy Rutule, Trojanie i cały

Huf Italów, wraz z tymi, co dzierżyli wały

I taranem burzyli mur wnętrzny zamczyska;

Złożą broń z barków. Latyn sam podziwia z bliska

Mężów, którzy zrodzeni w różnych krajach, razem

Zeszli się, aby ostrym bój stoczyć żelazem.

Oni, skoro przed sobą plac ujrzą odkryty,

W szybkim pędzie, z daleka rzuciwszy dziryty,

Zerwą się; spiż puklerzy głuchym dudni chrzęstem,

Jęczy ziemia i miecze odezwą się częstem

Szczękaniem. Traf i męstwo ze sobą się splecie.

Jak na Syli ogromnej lub Taburnu grzbiecie,

Kiedy dwa byki, czoła zniżywszy, na srogą

Kuszą walkę — pasterze cofają się z trwogą,

Zmilknie bydło przelękłe, jałowic gromada

Patrzy, kto władnąć będzie, za kim pójdą stada;

One wzajem raz po raz ranią się rogami

Nastawiając łby z mocą; obfita krew plami

Karki ich i łopatki; gaj echem grzmi gromkiem: —

Nie inaczej trojański wódz z Dauna potomkiem

Zewrą się puklerzami; szczęk bije pod chmury.

Sam Jowisz, równe szale dwie wznosząc do góry,

Losy obu walczących mężów na nie kładzie,

Patrząc, kogo z nich dola przeznaczy zagładzie.

Skoczy Turn, naprzód silnie podawszy się ciałem,

Wzniesie miecz ponad głową — i wraz cięciem śmiałem,

Natrze... Krzykną Trojanie i Latyni; z bliska

W napięciu patrzą szyki. Lecz zdradny miecz pryska.

Turn, rozsierdzon, zostałby zgoła bez obrony,

Gdyby zaraz nie pierzchnął. — Pierzchnie przerażony,

Gdy w dłoni strzaskanego miecza ujrzy kawał.

Mówią, że gdy na pierwszą walkę się udawał,

Pozostawił rodzica oręż z nieuwagi

I woźnicy Metyska w dłoń chwycił miecz nagi;

Póki Teukrów czerń w polu pierzchała zmieszana,

Ów starczył; lecz gdy trafił na zbroję Wulkana

Śmiertelny miecz, jak lodu złom strzaskan w pył miałki,

Prysnął. Na płowym piasku lśnią jego kawałki.

Zaczem Turn bez pamięci ucieka, jak zdoła,

To tu, to tam niepewne zataczając koła,

Bo tłumy Teukrów widzi, gdy naprzód się zagna,

Z tyłu mury wysokie i obszerne bagna...

Zaś Enej, choć dolega mu rana od strzały,

Kolana drżą i w biegu ból znosi niemały,

Pędzi za nim i stopą mu stopy naciska.

Tak gończy, kiedy natknie na jelenia z bliska,

Zdybawszy go nad rzeką lub w sieci, co gaje

Osacza, z ujadaniem nań głośnym nastaje; —

Zwierz, przelękły zasadzką, ucieka przez trawy

Nad brzegiem, tu i ówdzie — lecz umbryjczyk żwawy

Gna ziejąc; już, już, zda się, chwyta zdobycz w kielce⁸⁷⁴,

Kłapnie szczęką i — zwiedzion — przystaje, zły wielce;

Zgiełk głośny bije wokół, od jeziora brzega

Grzmią echa, pod niebiosa wrzawa się rozlega.

Turn, uchodząc, Rutulom nie szczędzi przygany;

Po imieniu wołając, błaga o miecz znany.

Enej krzyczy, że w miejscu padnie śmiercią srogą,

Kto by podejść śmiał bliżej — miesza zdjętych trwogą,

Zagładą miastu grozi i nastaje społem.

Pięć razy pędem biegną i skręcają kołem

Nazad, bo nie o małe im chodzi nagrody:

Na szali tutaj Turna krew i żywot młody.

Przypadkiem drzewo Fauna oliwne tam stało

O gorzkich liściach, drogie żeglarzom niemało;

Nieraz na nim, ślub pełniąc, ocaleni z fali

Laurenckiemu bogowi swe szaty wieszali;

Ale Teukrzy krzew święty ścięli, bo nie żartem

Walcząc, chcieli się w polu potykać otwartem.

Tutaj oszczep Eneja, poprzednio ciśnięty,

Tkwił pomiędzy korzenia podatnymi skręty.

Przyskoczył Dardanida, chce wyrwać grot z drzewa,

Aby dosiąc nim wroga, gdy się nie spodziewa

Dopaść z bliska. — Turn wtenczas, nieprzytomny z trwogi:

«Ty, Faunie, i ty, Ziemio! — krzyknie — oszczep srogi

Dzierżyjcie! Wszak jam zawsze czcił wasze ołtarze,

Które hańbi dziś plemię Eneadów wraże!»

Rzekł i nie próżno boga błagał wśród zatrwożeń,

Bo Enej, szarpiąc włócznię wbitą w giętki korzeń,

Darmo trudzi się:, między splątanymi węzły

Korzenia nie drgnął nawet grot, silnie ugrzęzły.

Tymczasem, kształt woźnicy przybrawszy Metyska,

Córka Dauna miecz znowu do rąk bratu wciska.

Wenus, na śmiałej nimfy czyn spojrzawszy gniewnie,

Skoczy i wyrwie oszczep, w twardym tkwiący drewnie.

Zaczem skrzepieni, bronią wstrząsając buńczucznie,

Ten w miecz ufny, a tamten w potężną swą włócznię,

Ciężko dysząc na Marsa znój biegną szalony.

Tymczasem król Olimpu rzecze do Junony,

Co z chmury zrumienionej patrzała na boje:

«Jakiż kres, o małżonko, wezmą plany twoje?

Wiesz dobrze — fatum samo zrządziło tak, nie ja,

Że w grono niebian trzeba nam przyjąć Eneja.

Co knujesz? Czego czekasz w chmur zimnych osłonie?

Słusznaż, by niebian ludzkie miały ranić dłonie?

Słusznaż — bo cóż bez ciebie mogłaby Juturna —

Miecz oddawać i krzepić pobity lud Turna?

Przestań już i do moich się nakłoń nalegań:

Niech ból cię nie przeraża skrycie, losów nie gań,

Niech z ust miłych nie płyną skargi w każdej porze!

Do kresu doszły rzeczy. Przez lądy i morze

Mogłaś gnać Trojan, zbrojnych żar niecić rozterek,

Niszczyć dom, śluby zrywać przez smutnych klęsk szereg:

Dalszych prób zakazuję».

Tak Jowisz ją wini.

Na to z czołem skłonionym Saturnka bogini:

«Znając, wielki Jowiszu, jaką jest twa wola,

Odstąpiwszy od Turna, smutna zeszłam z pola;

Nie widziałbyś mnie pośród powietrznej siedziby,

Znoszącej twe wymówki: tam, w pożodze, niby

Wicher, parłabym szyki w bój. Lecz wola twa tu

Trzyma mnie. Chciałam, żeby nieszczęsnemu bratu

Dopomogła Juturna, ratując mu życie,

Lecz strzał jej z łuku miotać nie kazałam skrycie.

Na zdrój Styksu przysięgam, w ślepej pomście srogi,

Na co jedno niezłomnie przysiąc mogą bogi!

Zbrzydziwszy sobie boje, schodzę bez wahania...

Ale, czego przeznaczeń prawo nie zabrania,

Za Lacjum proszę, twymi wsławione potomki

Gdy szczęśliwym małżeństwom zakończą bój gromki,

Kiedy przymierze naród z nich jeden uczyni,

Nie daj, by stare miano stracili Latyni,

Nie przemieniaj ich w Trojan, do Teukrów nie wliczaj

Dozwól mowę zachować i stroju obyczaj!

Niech wieczne będzie Lacjum i Alby królowie,

Niech Roma z krwi italskiej moc czerpie i zdrowie.

Niech, raz zginąwszy, ginie razem z mianem Troja!»

Z uśmiechem jej król świata rzekł: «Małżonko moja!

Siostrą Jowisza, córką Saturna zaiste

Jesteś, gdy w piersi żywisz gniewy tak ogniste!

Lecz nuże, niech ustąpi zaciekłość tak mocna.

Dajęć wszystko — wyznaję, żem zwyciężon do cna:

Mowę, zwyczaj i miano ojczystej swej ziemi

Zachowają Auzońce. Pomieszani z niemi

Osiędą w kraju Teukrzy. Ja ofiar sposobu

Nauczę, lud Latynów stworzę z ludów obu,

Ród, który z krwi auzońskiej zmieszanej się wzbudzi,

Nad niebian się podniesie cnotą i nad ludzi —

Równej chwały ci żadne nie dadzą plemiona».

Zgadza się, myśl z radością zmieniając, Junona;

Zstąpi natychmiast z nieba i rzuci obłoki.

Rodzic zasię rzecz inną rozważa bez zwłoki:

Jak Juturnę od brata odwołać ze ziemi.

Są dwie jędze okropne, zwane «Straszliwemi»,

Siostry Megery; Noc je ciemna wśród wydrążeń

Zrodziła skalnych; szpetne, z długimi na sążeń

Splotami wężów, skrzydły szybkimi i srogiem

Obliczem. Przed Jowisza zjawiają się progiem,

Gotowe lęk i trwogę do ludzkich nieść komór,

Gdy król bogów choroby lub straszliwy pomór

Chce zesłać, albo bliską wojną grody trwoży. —

Z tych jednę Jowisz wybrał i z górnych przestworzy

Na złą wróżbę Juturnie nieszczęśliwej śle ją.

Ona leci ku ziemi wichrową zawieją,

Jak zgubna strzała, których nędznych dziedzic wioszczyn,

Part lub Cydon⁸⁷⁵ w trucizny gorzki wnurzył rozczyn

I z łuku w mroczny przestwór śle niepostrzeżenie;

Grot, świszcząc, niewidzialny raźnie pruje cienie:

Tak ku ziemi śpieszyła córa Nocy chmurna.

Gdy ujrzała Italów i zastępy Turna,

Znienacka bierze na się postać małej sowy,

Co zgliszcza zamieszkując lub puste parowy,

Jęczeniem się naprzykrza w nocy tajemniczem.

Taką postać przybrawszy, przed Turna obliczem

Lata, skrzydłami puklerz potrącając śmiało.

Jemu dziwny lęk z nagła obezwładni ciało,

Włos zdębi się⁸⁷⁶ od grozy, głos w gardle mu skona.

Gdy szelest Jędzy pozna Juturna strwożona,

Włos szarpie rozpuszczony, przeczuwszy nieszczęście,

Drapie twarz i na piersi wdzięcznej krwawi pięście.

«Jak, Turnie, mam cię wspomóc teraz? Biednej siostrze

Cóż pozostaje? Jaką opiekę rozpostrze

Nad twym życiem? Czyż mogę zwyciężyć znak taki?

Już, już opuszczam szyki! Nie trwóżcie mnie, ptaki

Obmierzłe! Rozpoznaję zgubne skrzydeł szumy!

Nie mylą mnie, Jowiszu wielki, pełne dumy

Rozkazy twe! Więc tak mi za dziewictwo płacisz?

Przecz wieczne dałeś życie? Przecz podziemia zacisz

Znać nie mogę? Tam ciężkie znikłoby cierpienie,

Wstąpiłabym z nieszczęsnym bratem między Cienie...

Ja nieśmiertelna!... Jakże szczęścia zaznam, biedna,

Bez ciebie, bracie? Jakież dość mroczne bezedna

Ukryją mnie, boginię, przed bólem bez miary?»

To rzekłszy, głowę spiesznie spowiła w płaszcz szary

Głośno jęcząc i w rzeczne wsiąkła uroczyska.

Enej zasię nastaje, oszczepem rozbłyska

Ogromnym i tak woła, spoglądając chmurnie:

«Czemu zwlekasz? Dlaczego ociągasz się, Turnie?

Nie biegiem, ale srogim czas walczyć żelazem!

Zwróć twarz! Co sił masz jeno i sztuki, zbierz razem

Ku walce — spróbuj w niebo skrzydłami szybkiemi

Ulecieć albo skryć się w głębokościach ziemi!»

Ów głową wstrząsł: «Nie trwożą mnie groźne twe słowa,

Ale bóstwa i wroga mi moc Jowiszowa». —

To rzekłszy, rzucił okiem na wielkie głazisko

Mchem obrosłe, co w polu leżało tuż blisko,

Jako znak na granicy ugorów, wśród chwastu;

Ledwo by je dźwignęło dobranych dwunastu

Ludzi, jakich dziś ziemia wydaje. Turn przecie,

Drżącą dłonią porwawszy głaz, na wroga miecie

W pędzie — lecz zgoła dawnej nie rozpoznał siły

W biegu i w chodzie: dłonie z mozołem wznosiły

Ogromny odłam skalny, chwiały się kolana,

A krew mu w żyłach niemoc mroziła nieznana.

Rzucony drżącą ręką męża kamień srogi,

Nie trafiwszy do celu, padł w połowie drogi...

Jak nocą, wśród ciężkiego snu, na próżno chciwie

Zdajem się rwać do biegu w bezsilnym porywie —

Mimo żmudnych wysiłków, nogi krzepkiej za dnia

Nie ruszym, język skołczał, niemoc obezwładnia

Całe ciało, głos nawet w zapędzie się łamie:

Tak Turna, kędykolwiek mężne zwróci ramię,

Bogini sroga nęka. — W piersi jego gra sto

Różnych uczuć. Na ziomków patrzy i na miasto,

Waha się... z lękiem śledzi grożący mu pocisk;

Nie wie, czy natrzeć, czy do szańcowych opłocisk

Uciekać — nie spostrzega rydwanu ni siostry...

Gdy tak waha się, Enej podniósł oszczep ostry,

Zmierzył przestrzeń oczyma i — podan wstecz — ciska

Z daleka: nie tak z kuszy miecon złom urwiska

Warczy w powietrzu, nie tak z chmur czarnych niezbłagan

Grom z hukiem wali... Leci, jak burzy huragan

Niosąca zgubę włócznia, w brzeg tarczy uderza,

Rwie kolczugę, przebiwszy siedem blach puklerza

I ostrzem udo w środku przeszywa. Bezwładnie

Na kolana olbrzymi Turn z chrzęstem upadnie.

Z jękiem skoczą Rutule, grzmi zgiełkiem stok cały

Wzgórza i głuche bory echem odegrzmiały.

On, oczy i dłoń wznosząc, z licem przygnębionem:

«Zasłużyłem zaiste — rzekł — nie drżę przed zgonem.

Użyj praw twych! Lecz jeśli smutne ojca lica

Mogą cię wzruszyć, błagam: i tyś miał rodzica!

Nad Daunem starym litość miej, o Teukrów chwało!

I mnie lub, jeśli wolisz, martwe oddaj ciało

Mym ziomkom! Zwyciężyłeś — i wojsko widziało

Auzońskie, żem dłoń wznosił... Lawinią twą żoną.

Dalej nie sięgaj zemstą!»

Z twarzą rozognioną

Stanął Enej, dłoń wstrzymał, wzrok tocząc surowy

Już, już wahać się począł pod wpływem tej mowy —

Wtem z wielkich barków błyśnie nieszczęsny pas przed nim

I znane guzy blaskiem zalśnią niepoślednim:

Strój młodego Pallasa; Turn, pychą omamion,

Nosił go, jako jedno ze zwycięskich znamion.

Gdy tak ciężkiej boleści pamiątkę na oczy

Ujrzał Enej, wrąc cały gniewem, doń przyskoczy

I groźnie: «Ty, na którym łup z druha się znalazł,

Miałbyś pomsty ujść?! — Pallas cię raną tą, Pallas

Zatraca i w zbrodniczej krwi zmywa zniewagi!»

To mówiąc, w piersi wrogiej utopił miecz nagi

W szale... Tamtemu członki przeszło śmierci drżenie

A dusza z jękiem skargi pierzchła między Cienie.

Przypisy:

1. brzeg lawiński — wybrzeże Morza Tyrreńskiego w okolicy staroż. miasta Lawinium (dziś: Pratica di Mare, część miasta Pomezia, należącego do metropolii rzymskiej, położone 5 km od brzegu morza i 30 km od Rzymu), które wg mit. rzym. miał założyć Eneasz i nazwać na cześć swej żony Lawinii. Lawinium było jednym z miast Związku Latyńskiego, tj. związku miast autochtonicznej ludności Płw. Apenińskiego. [przypis edytorski]

2. gnan losem (...) pamiętny gniew znosząc Junony — los wybrał Eneasza na założyciela nowego państwa w Lacjum i parł go do wypełnienia przeznaczonej misji; z drugiej strony wszystkie poczynania Eneasza hamował zapamiętały gniew Junony, mściwie prześladującej Trojan. [przypis edytorski]

3. tyryjski — fenicki a. punicki; od gł. miasta fenickiego, Tyru. [przypis edytorski]

4. Samos — wyspa, jedna z Cyklad na Morzu Egejskim u wybrzeża Azji Mniejszej, na której mieściła się sławna świątynia Hery (w mit. rzym.: Junony). [przypis edytorski]

5. tam były jej bronie, tam wóz — aluzja do świątyni Juno Caelestis w Kartaginie, będącej w istocie wcześniejszym miejscem kultu fenickiej i punickiej bogini Tanit. [przypis edytorski]

6. zamki Tyru — Kartagina. [przypis edytorski]

7. Parki (mit. rzym.) — trzy boginie, a zarazem personifikacje przeznaczenia: Nona, Decima i Morta; odpowiadały Mojrom, prządkom losu ludzkiego z mit. gr. (Klotho, Lachesis i Atropos). [przypis edytorski]

8. córka Saturna — Junona. Saturn: staroitalski bóg zasiewów; w mit. rzym. odpowiadający gr. Kronosowi; jego imię wiązało się z mitem „złotego wieku”, którego mieszkańcy Italii mieli zażywać pod jego panowaniem. [przypis edytorski]

9. za swe Argos — przen.: za Helladę, za ojczyznę Greków walczących pod Troją. [przypis edytorski]

10. Parysa sąd krzywdzący — aluzja do wyroku Parysa, który w lasku Idy przyznał jabłko przeznaczone „dla najpiękniejszej” bogini miłości, Wenerze, nie zaś Minerwie, bogini mądrości ani nie małżonce Jowisza, Junonie. [przypis edytorski]

11. Ganimedes — syn Trojańczyka Trosa; chłopiec, który dla swej wyjątkowej urody został porwany przez przemienionego w orła Jowisza na Olimp, gdzie służył za podczaszego przy stole bogów. [przypis edytorski]

12. mamże — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: czy mam, czyż mam. [przypis edytorski]

13. mogęż — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że skróconą do -ż; znaczenie: czy mogę, czyż mogę. [przypis edytorski]

14. Teukrowie — Trojanie; pan (wódz) Teukrów: Eneasz. [przypis edytorski]

15. Argiwowie — mieszkańcy Argos; także ogólnie: Grecy (których wodzem pod Troją był król Argolidy, Agamemnon). [przypis edytorski]

16. Pallas mogła spalić łodzie Argiwów (...) — Pallas Atena ścigała swym gniewem Ajasa, syna Ojleusa (króla Lokrów), który dopuścił się świętokradztwa i znieważenia Kasandry: szukającą ochrony w świątyni Ateny wieszczkę uprowadził i zgwałcił w dniu zburzenia Troi; bogini raziła go piorunem i rozbiła jego flotę przy przylądku Eubei. [przypis edytorski]

17. szybkie ognie — tu: pioruny. [przypis edytorski]

18. miecąc (daw. forma) — miotając; rzucając, ciskając. [przypis edytorski]

19. żenie (daw.) — gna, przegania itp.; przestarz. forma 3.os.lp od gnać. [przypis edytorski]

20. któram (...) jest — przykład konstrukcji z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: która jestem. [przypis edytorski]

21. winna chwała — tu: należna chwała. [przypis edytorski]

22. obiata — ofiara składana bóstwom, duchom przodków itp. [przypis edytorski]

23. Eolia (mit. gr.) — skalista, pływająca wolno po morzu wyspa, która miała być siedzibą władcy wiatrów, Eola; utożsamiana ze Stromboli a. Lipari, należącymi do Wysp Liparyjskich na Morzy Tyrreńskim, na płn. od Sycylii. [przypis edytorski]

24. turma — wieża; więzienie. [przypis edytorski]

25. ojciec niebian i król ludzi — Jowisz. [przypis edytorski]

26. tyrreńskie wody — Morze Tyrreńskie; u zach. wybrzeży Italii. [przypis edytorski]

27. penaty — bóstwa opiekuńcze domu, domowych zapasów, rodziny; czasem też: całego państwa. [przypis edytorski]

28. Ilium — Ilion; Troja. [przypis edytorski]

29. dziryt — włócznia. [przypis edytorski]

30. Eurus a. Wulturnus (mit. rzym.) — bóg wiatru wsch. (także: płd.-wsch. a. płn.-wsch.); uosobienie Wschodu jako strony świata. [przypis edytorski]

31. Notus — wiatr południowy. [przypis edytorski]

32. Afrykus — wiatr zachodni (a. płd.-zach.). [przypis edytorski]

33. Tydyda (mit. gr.) — Diomedes, syn Tydeusa (stąd przydomek Tydyda) i Deipyle, heros, ulubieniec bogini Ateny, bohater wyprawy Epigonów i wojny trojańskiej, król Argos. [przypis edytorski]

34. Sarpedon — syn Zeusa i Europy, król Lików (mieszkańców Licji); poległ z ręki Patroklosa, przyjaciela Achillesa. [przypis edytorski]

35. Symois a. Symoent — rzeka pod Troją. [przypis edytorski]

36. Akwilon (mit. rzym.) — bóg wiatru płn.; uosobienie gwałtownego, zimnego wiatru oraz w ogóle Północy jako strony świata; odpowiednik Boreasza w mit. gr. [przypis edytorski]

37. Not a. Notus — wiatr południowy. [przypis edytorski]

38. Eurus a. Wulturnus (mit. rzym.) — bóg wiatru wsch. (także: płd.-wsch. a. płn.-wsch.); uosobienie Wschodu jako strony świata. [przypis edytorski]

39. Syrty (z gr.) — nazwa dwóch zatok na płn. wybrzeżu Afryki: zachodniej (dziś: między Tunisem a Trypolisem), zw. Małą Syrtą oraz wschodniej, zw. Wielką Syrtą; w starożytności zatoki uważano za groźne dla żeglarzy ze względu na zdradliwe, przemieszczające się wraz z pływami morza mielizny oraz liczne rafy. [przypis edytorski]

40. Likowie — mieszkańcy Licji a. Likii, krainy w płd.-zach. części Azji Mniejszej (dziś: płd.-zach. cz. prowincji Alanya w Turcji), położonej w otoczonej przez góry dolinie rzeki Ksantos (daw. Sibris), z miastami Ksantos, Tlos, Patara i Pinara; Likowie (a. Licyjczycy) jako pierwsi mieli przyjść z pomocą Troi w jej sporze z Grecją podczas wojny trojańskiej, a do legendarnych bohaterów z Licji należą Sarpedon i Glaukos. [przypis edytorski]

41. Zefir (mit. gr.) — bóg wiatru zach., tj. łagodnego, ciepłego, wilgotnego wiatru, przynoszącego orzeźwienie, a wiosną budzącego przyrodę do życia; uosobienie Zachodu jako strony świata; w mit. rzym. odpowiadał mu Fawoniusz (łac. Favonius). [przypis edytorski]

42. Eur — Eurus, wiatr wschodni (a. płd.-wsch). [przypis edytorski]

43. także to (...) mroczy — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy to tak mroczy (wam pycha rodowa umysł); czyż aż tak mroczy itd. [przypis edytorski]

44. raz wtóry — tu: na drugi raz; następnym razem. [przypis edytorski]

45. Cymotoe (mit. gr.) — jedna z nimf morskich, Nereid, córek Nereusa (boga morskiego i wróżbity) i Okeanidy Doris. [przypis edytorski]

46. Tryton (mit. gr.) — bóg morski, syn Posejdona (w mit. rzym. Neptuna) i Amfitryty, do których orszaku należał; ojciec trytonów, tj. hybrydycznych istot morskich, pół ludzi, pół ryb (odpowiedników lądowych satyrów). Tryton przedstawiany był jako postać o górnej części ciała aż do pasa ludzkiej, zaś dolnej jak u ryb, z ogonem skręconym spiralnie, niekiedy dodatkowo wyposażonej w parę tylnych nóg końskich; jego atrybutem był trójząb i muszla. [przypis edytorski]

47. porać (daw.) — ryć, przecinać. [przypis edytorski]

48. słowy — dziś popr. forma N.lm: słowami. [przypis edytorski]

49. Eneadzi — tu: towarzysze Eneasza. [przypis edytorski]

50. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]

51. niesplamion — forma skrócona ze wzgl. na rytm wiersza; niesplamiony, nieskalany. [przypis edytorski]

52. Enej — Eneasz. [przypis edytorski]

53. Antej a. Antheus — jeden z dowódców okrętów trojańskich. [przypis edytorski]

54. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]

55. żenie (daw.) — pogna; przestarz. forma 3.os.lp od gnać. [przypis edytorski]

56. nawy (daw.) — okręty, statki. [przypis edytorski]

57. wodze (...) obala — daw. forma odmiany, dziś: wodzów (tj. przywódców stada). [przypis edytorski]

58. hoży — zdrowy, dziarski, urodziwy. [przypis edytorski]

59. Acest a. Acestes (mit. gr.) — legendarny założyciel Segesty (a. Egesty) na Sycylii, syn boga-rzeki Krimisusa i Trojanki imieniem Egesta (a. Segesta); podczas wojny trojańskiej walczył wspierając rodaków swej matki, a następnie wrócił na Sycylię. Gościnnie przyjął tam Eneasza błąkającego się wraz z niedobitkami Trojan, więc wyrażając swą wdzięczność Eneasz wybudował dla niego miasto nazwane imieniem matki Acesta, Trojanki (innym miastem wzniesionym na Sycylii przez Eneasza na cześć gościnnego Elymusa miało być Elyme). [przypis edytorski]

60. wnętrzne (daw.) — wewnętrzne; znajdujące się wewnątrz. [przypis edytorski]

61. niecić — krzesać, wzniecać. [przypis edytorski]

62. poły — tu: połcie (mięsa). [przypis edytorski]

63. Antenor — tu: Trojańczyk, reprezentant stronnictwa ugodowego, optującego za oddaniem Heleny mężowi, załagodzeniem sporu i zażegnania groźby wojny; miał ocaleć po upadku Troi i z częścią swoich rodaków przybyć w okolice Wenecji, by założyć nowe państwo na terenach zamieszkałych uprzednio przez Liburnów. [przypis edytorski]

64. Timav, Timavus — rzeczka między Triestem a daw. Akwileją, dziś w Słowenii. [przypis edytorski]

65. gród Patawy — Patarium, dziś: Padwa. [przypis edytorski]

66. z gniewu jednej — domyślnie: Junony. [przypis edytorski]

67. Cyterejka — przydomek Afrodyty, a w mit. rzym. Wenus; od nazwy wyspy Cytery (dziś Kithira), położona u płd. wybrzeża Peloponezu, gdzie miała wyłonić się z piany morskiej bogini miłości i gdzie miała swoje świątynie. [przypis edytorski]

68. lud zwalczy — tj. ludy Rutulów i Etrusków, zwalczone przez Eneasza. [przypis edytorski]

69. między grody — daw. forma N.lm; dziś: między grodami, tj. między miastami, wśród miast. [przypis edytorski]

70. wzmacniając ją wały — daw. forma N.lm; dziś popr.: (...) wałami. [przypis edytorski]

71. odzierżyć — otrzymać coś a. owładnąć czymś. [przypis edytorski]

72. Ilia, kapłanka-królowa — Rea Sylwia, bohaterka legend rzym.; córka króla miasta Alba Longa, Numitora, zmuszona do złożenia ślubów czystości, została westalką, kapłanką wiecznego ognia Westy; jednak ze związku z bogiem wojny, Marsem, urodziła bliźnięta, Romulusa i Remusa. [przypis edytorski]

73. dwoje bliźniątek — Romulus i Remus, legendarni założyciele Rzymu, ocaleni przez matkę w koszyku puszczonym na rzekę, uratowani i wykarmieni przez wilczycę kapitolińską. [przypis edytorski]

74. mieniąc — zmieniając, odmieniając. [przypis edytorski]

75. Assaraka (...) dom — tj. Rzymianie jako potomkowie Trojan poprzez Eneasza; Assarak, syn Trosa, był pradziadkiem Eneasza (od Assaraka pochodził Kapys, od niego Anchizes, ojciec Eneasza). [przypis edytorski]

76. z laty — daw. forma N.lm., dziś popr.: z latami, tj. z czasem, kiedyś. [przypis edytorski]

77. kraj Ftyji i Miceny (...) podbije, ziemia Argos mu skłoni się sama — wymienione tu miasta mają symbolicznie reprezentować całą Grecję: Ftyja w Tessalii jako ojczyzna Achillesa, zaś Myceny i Argos na Peloponezie jako miasta związane z innymi wielkimi bohaterami greckimi: Agamemnonem i Diomedesem; podporządkowując sobie te sławne polis Rzymianie mieliby wziąć odwet na Grekach za zburzenie Troi. [przypis edytorski]

78. Wierność (mit. rzym.) — Fides; bóstwo czczone w Rzymie. [przypis edytorski]

79. Westa (mit. rzym.) — bogini ogniska domowego i państwowego; w mit. gr. odpowiadała jej Hestia, jednakże uznaje się, że kult bogini ma rodowód praindoeuropejski; Westa należała do bóstw opiekuńczych Troi i z Eneaszem przybyła do Italii. [przypis edytorski]

80. Kwiryn (łac. Quirinus; mit. rzym.) — czczony pod postacią włóczni (łac. quiris: włócznia) jeden z najstarszych bogów staroż. Rzymu, obok Jowisza i Marsa zajmujący najważniejsze miejsce wśród bóstw państwa rzym.; patron kwirytów, tzn. zbrojnych (we włócznie), czyli Rzymian jako narodu wojowników; wg późniejszej legendy Kwiryn był utożsamiany przez Rzymian z królem Romulusem, który miał przyjąć to imię po śmierci i wniebowzięciu. [przypis edytorski]

81. wrzeciądze Wojen — bramy świątyni Janusa, zamykane na czas pokoju. [przypis edytorski]

82. syn Mai (mit. gr.) — Merkury, posłaniec bogów. [przypis edytorski]

83. skrzydły — dziś popr. forma N. lm: skrzydłami. [przypis edytorski]

84. pobożny — stały epitet określający Eneasza. [przypis edytorski]

85. wwodzić — wprowadzać. [przypis edytorski]

86. Harpalka, Harpalika a. Harpalyke — królewna tracka, córka Klymenosa, wyśmienita myśliwa i wytrawna biegaczka (niedościgła nawet dla koni). [przypis edytorski]

87. Hebrus — rzeka w Tracji (dziś: Maritsa). [przypis edytorski]

88. kędy (daw.) — gdzie; tu: gdzieś. [przypis edytorski]

89. wzięlim — forma skrócona od: wzięliśmy. [przypis edytorski]

90. siostrzyca Feba — Diana, boska łowczyni, siostra Apolla (Febusa). [przypis edytorski]

91. zabrnęlim — forma skrócona od: zabrnęliśmy. [przypis edytorski]

92. obiata — ofiara składana bogom, duchom opiekuńczym itp. [przypis edytorski]

93. górnie — tu: wysoko. [przypis edytorski]

94. Agenor (mit. gr.) — król Fenicji; syn Posejdona i Libii, bliźniaczy brat króla egipskiego Belosa, ojciec porwanej przez Zeusa Europy; opuściwszy Egipt, zamieszkał w Syrii, obejmując władzę nad miastem Tyr (a. Sydon); Kartagina (wspomniana dalej jako gród Dydo) była kolonią fenicką. [przypis edytorski]

95. z wróżbami pierwszymi — chodzi o wróżby (omina), które wg obyczajów staroż. Rzymian każdorazowo poprzedzały ślub. [przypis edytorski]

96. Pigmalion — tu: brat Dydony; syn Belosa, władca fenickiego miasta Tyr; z chęci zysku zabił męża Dydony, co zmusiło ją do ucieczki z rodzinnych stron. Dydona osiadła na płn. wybrzeżu Afryki i założyła Kartaginę. [przypis edytorski]

97. wylany na zbrodnie (daw.) — podatny na zbrodnie. [przypis edytorski]

98. niebaczny — nieuważny, nieostrożny. [przypis edytorski]

99. drewny — dziś popr. forma N.lm: drewnami. [przypis edytorski]

100. ze sztuką — tu: umiejętnie, w sposób wyrafinowany. [przypis edytorski]

101. niepośledni — dosł. nieostatni; przen.: nadzwyczajny. [przypis edytorski]

102. Byrsa a. Bosra — fenicka nazwa Kartaginy, oznaczająca „królewski zamek”; istnieje także bajeczna etymologia, wywodząca tę nazwę od gr. słowa oznaczającego skórę, co wiąże się z legendą, że Dydona kupiła tyle ziemi pod swoją nową siedzibę w płn. Afryce, ile objąć może skóra wołu (por. kupiwszy ziemi tyle, ile się zamyka byrsą), jednak sprytna królowa poleciła pociąć skórę na wąskie rzemienie i opasać nimi odpowiednią dla założenia miasta przestrzeń. [przypis edytorski]

103. Italii (...), kędy z Jowisza potęga mojego rodu — przodek Eneasza, Dardanus, miał pochodzić z Italii; w ten sposób uzasadniać się miało osiedlenie wygnańców z Troi pod wodzą Eneasza na Płw. Apenińskim: jako powrót do daw. siedzib rodowych. [przypis edytorski]

104. Eur — Eurus, wiatr wschodni (a. płd.-wsch). [przypis edytorski]

105. ptak Jowisza (mit. rzym.) — orzeł; obok gromu był to najważniejszy atrybut boga nieba, burzy i deszczu, najwyższego władca nieba i ziemi, ojca bogów. [przypis edytorski]

106. skrzydły — dziś popr. forma N. lm: skrzydłami. [przypis edytorski]

107. słonić — tu: zasłaniać. [przypis edytorski]

108. widmy — dziś popr. forma N.lm: widmami. [przypis edytorski]

109. słowy — dziś popr. forma N.lm: słowami. [przypis edytorski]

110. Pafos — miasto na płd.-zach. wybrzeżu wyspy Cypr, gdzie wg mit. gr. narodziła się z piany morskiej bogini miłości Afrodyta; mieścił się tam ośrodek kultu Afrodyty-Wenery. [przypis edytorski]

111. Saba — jedno z największych królestw przedmuzułmańskich, usytuowane na płd.-zach. terenach Półwyspu Arabskiego (dziś: Jemen), ze stolicą w Marib; obszary te znane były w czasach staroż. z produkcji kadzidła i mirry. [przypis edytorski]

112. obran — forma skrócona od: obrany. [przypis edytorski]

113. zwycięstwy — dziś popr. forma N.lm: zwycięstwami. [przypis edytorski]

114. znaczną dary — daw. forma N.lm; dziś popr.: (...) darami. [przypis edytorski]

115. iliackie (...) bitwy — przedstawienia walk podczas wojny trojańskiej; przymiotnik iliacki od: Iliada. [przypis edytorski]

116. są łzy rzeczy — przysłowiowe. [przypis edytorski]

117. Pergam — Pergamon, staroż. miasto w Myzji, w Azji Mniejszej, stolica państwa pergamońskiego (dziś okolice miasta Bergama w Turcji); tu synonim Troi. [przypis edytorski]

118. Frygi — Frygowie, mieszkańcy Frygii w zach. cz. Azji Mniejszej; tu: synonim Trojan. [przypis edytorski]

119. Rezos (mit. gr.) — syn boga rzeki Styrmon i muzy Kaliope, król Tracji, sprzymierzeniec Troi, który przybył jej na pomoc na czele wojsk konnych. Rezos posiadał dwa wyjątkowe rumaki o maści bielszej od śniegu, o których przepowiednia mówiła, że jeśli napiją się wody z rzeki Skamander pod Troją, miasto będzie nie do zdobycia. Aby do tego nie dopuścić, Odyseusz z pomocą Diomedesa udali się potajemnie nocą do obozu Trojan, wykradli konie, a Rezosa zabili. [przypis edytorski]

120. Tydyda (mit. gr.) — Diomedes, syn Tydeusa (stąd przydomek Tydyda) i Deipyle, heros, ulubieniec bogini Ateny, bohater wyprawy Epigonów i wojny trojańskiej, król Argos. [przypis edytorski]

121. dzielne konie uwiodła (...) nim Troi paszę jadły i Ksantu nurt piły — nawiązanie do przepowiedni, że Grecy zdobędą Troję, jeśli konie Rezosa nie zażyją popasu pod Troją i nie napiją się wody z trojańskiej rzeki. [przypis edytorski]

122. Troil a. Troilos (mit. gr.) — najmłodszy syn Hekabe (Hekuby) i Priama, króla Troi; istniała przepowiednia, że Troja pozostanie niezdobyta, jeśli Troilos dożyje dwudziestu lat; dlatego Achilles zgładził chłopca, czym zasłużył sobie na gniew Apollina. [przypis edytorski]

123. Iliadek (...) tłum — procesja błagalna Trojanek. [przypis edytorski]

124. z przyjaciela zwłoki — daw. forma N.lm; dziś: (...) zwłokami. [przypis edytorski]

125. Memnon (mit. gr.) — syn Jutrzenki (Eos) i Titonosa (brata Priama, króla Troi); król Etiopów, których przyprowadził na pomoc Trojańczykom; zginął z ręki Achillesa. [przypis edytorski]

126. Amazonki (...) z groźną Pentezileą (mit. gr.) — Amazonki miały być plemieniem kobiet-wojowniczek, córek boga Aresa; wg różnych wersji mitu miały zamieszkiwać wybrzeże Morza Czarnego, Trację, centralną Scytię na lewym brzegu Dunaju bądź płn. wybrzeże Azji Mniejszej u podnóża Kaukazu; Pentezilea, ich przywódczyni, przybyła na czele Amazonek na odsiecz Troi i tam poległa w walce Achillesem. [przypis edytorski]

127. Eurotas — rzeka w Lakonii, nad którą wzniesiono miasto Spartę. [przypis edytorski]

128. Cynt a. Cynthus — góra na wyspie Delos, gdzie urodzili się bogowie: Diana i Apollin. [przypis edytorski]

129. Oceanidy — w górach raczej: Oready, nimfy górskie. [przypis edytorski]

130. powała — sufit, sklepienie. [przypis edytorski]

131. rozdawa — dziś popr: rozdaje. [przypis edytorski]

132. słowy — dziś popr. forma N.lm: słowami. [przypis edytorski]

133. Hesperia — Italia a. tereny Europy zach., z Hiszpanią włącznie. [przypis edytorski]

134. bitwy wsławion — daw. formy; dziś popr.: bitwami wsławiony. [przypis edytorski]

135. Enotrzy (Oenotri) — lud, którym władał arkadyjski król Enotr i który osiedlił się w płd. Italii. [przypis edytorski]

136. zwie ją Italią, swego wodza nadając jej imię — kolejnym po Enotrze, legendarnym królem plemienia Enotrów, miał być Italus (a. Italos; syn Penelopy i Telegonusa) i od jego imienia zasiedlone przez ten lud ziemie Płw. Apenińskiego zyskały nazwę Italii. Italus miał przekształcić pasterski lud Enotrów w osiadłe, rolnicze społeczeństwo, ustanawiając wiele obyczajów, w tym dotyczących posiłków. Inna etymologia wywodzi nazwę kraju Italia od słowa oznaczającego „jagnię” i wskazującego na hodowlę bydła przez mieszkańców tych obszarów. [przypis edytorski]

137. Orion — konstelacja gwiazd widoczna od lata do początków zimy, gdy na Morzu Śródziemnym częste są burze. [przypis edytorski]

138. wzdętymi nurty — daw. forma N.lm; dziś popr.: (...) nurtami. [przypis edytorski]

139. wwieść — wprowadzić. [przypis edytorski]

140. ojcze — tu: o Eneaszu. [przypis edytorski]

141. nie stawać (daw.) — nie dostawać; nie starczać; brakować. [przypis edytorski]

142. słów (...) szelesty — daw. forma N.lm; dziś popr.: (...) szelestami. [przypis edytorski]

143. odwrócone słońce konie spina — kraina na drugim końcu świata, gdzie rydwan słońca widoczny jest jako odwrócony. [przypis edytorski]

144. Hesperia, błonia Saturna — po zdetronizowaniu przez syna Saturn (Kronos) miał być królem Hesperii (Italii). [przypis edytorski]

145. Eryks — legendarny król Sycylii, syn Posejdona i Afrodyty, władca Elymów, który zginął w walce z Herkulesem; także: nazwa sycylijskiej góry. [przypis edytorski]

146. druhy — dziś popr. forma M.lm: druhowie. [przypis edytorski]

147. zresztą (daw.) — poza tym. [przypis edytorski]

148. matki słowa — tu: słowa Wenery, matki Eneasza. [przypis edytorski]

149. rówien (daw.) — dziś popr.: równy. [przypis edytorski]

150. lico a. lica (daw.) — twarz. [przypis edytorski]

151. z Paru (...) kamień — marmur paryjski; wysoko ceniony w Grecji i Rzymie. [przypis edytorski]

152. bezedna — otchłanie, bezdenne przepaści. [przypis edytorski]

153. Teucer przybył w sydońskie zagony, wypędzon z ziem ojczystych, by szukać korony z pomocą Bela (...) — Teucer a. Teukros (mit. gr.), syn Telamona, króla Salaminy (w Attyce) i Hezjony, siostry Pryjama, króla Troi, przyrodni brat Ajaksa Wielkiego, na którego podczas snu Atena zesłała szaleństwo, które doprowadziło go do samobójstwa; Teucer urządził pogrzeb bratu, ale nie pomścił go, za co po powrocie z wojny został wypędzony przez ojca. Nową ojczyznę znalazł na Cyprze, gdzie dzięki sydońskiemu (tj. punickiemu) królowi Belusowi założył nową Salaminę Cypryjską. [przypis edytorski]

154. wrzeciądza a. wrzeciądze — brama, wrota. [przypis edytorski]

155. związek wzbroniony — chodzi o związek Heleny z Parysem. [przypis edytorski]

156. matki Ledy — Leda była żoną króla Sparty Tyndareusa, matką Heleny oraz bliźniaków Kastora i Polluksa. [przypis edytorski]

157. znachodzić (daw.) — znajdować. [przypis edytorski]

158. grot tyfejski — piorun, którym Jowisz zabił niegdyś Tytana Tyfeusa. [przypis edytorski]

159. dla Junony — tu: przez Junonę, z powodu Junony. [przypis edytorski]

160. sydońskie miasto — Kartagina, kolonia Sydonu. [przypis edytorski]

161. królewski chłopiec — tu: syn Eneasza, Askaniusz (Jul). [przypis edytorski]

162. idalski chram — świątynia w Idalium na Cyprze poświęcona Afrodycie, bogini miłości, którą stąd obdarzano przydomkiem Idalia. [przypis edytorski]

163. Acydalia — Wenus Acydalijska; przydomek pochodzi od źródła Acidalia w Beocji, w którym bogini miłości miała się kąpać wraz z Gracjami. [przypis edytorski]

164. Sychej — zmarły, ukochany mąż Dydony. [przypis edytorski]

165. Belun — król Tyru, ojciec Dydony. [przypis edytorski]

166. nastawa — dziś popr. forma: nastaje. [przypis edytorski]

167. Arktur — najjaśniejsza gwiazda w konstelacji Wolarza (Bootesa); w starożytności przypisywano jej wielki wpływ na pogodę. [przypis edytorski]

168. słotne Hyjady — grupa gwiazd w konstelacji Byka, w którą Słońce wchodzi w poł. maja, rozpoczynając porę deszczową; tu z przydomkiem „słotne”, w oryg. ich gr. nazwa znaczy tyle do „deszczowe”. [przypis edytorski]

169. podwójne Triony — gwiazdozbiory: Wielka i Mała Niedźwiedzica. [przypis edytorski]

170. Jutrzenki syn — Memnon; przybył na pomoc Trojanom na czele Etiopów. [przypis edytorski]

171. Diomeda konie — właśc. konie Rezosa, zabrane mu podstępem przez Diomedesa i Odysa. [przypis edytorski]

172. doryckie — tu w znaczeniu ogólnym: greckie. [przypis edytorski]

173. Ja lękam się Danajów, chociaż niosą dary — przysłowiowe. [przypis edytorski]

174. czerń (daw.) — lud, tłum. [przypis edytorski]

175. Palamed — Palamedes z Eubei, potomek egipskiego króla Belusa, zmusił Ulissesa do udziału w wyprawie pod Troję, za co Ulisses zemścił się: oskarżył Palamedesa o porozumiewanie się z nieprzyjaciółmi i zdradę i doprowadził do jego ukamienowania. [przypis edytorski]

176. Pelazgowie — tu: Grecy; w istocie Pelazgowie były to neolityczne plemiona zamieszkujące Helladę przed przybyciem Greków na Peloponez w II tys. p.n.e. [przypis edytorski]

177. tem srogim gniew wzbudził — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: tym srogi gniew wzbudziłem. [przypis edytorski]

178. pozwy — dziś popr. forma N.lm: pozwami. [przypis edytorski]

179. Kalchas (mit. gr.) — wieszczek, który towarzyszył wojskom achajskim w wyprawie przeciw Troi, przepowiedział m.in. że oblężenie miasta będzie trwało dziesięć lat, zanim zostanie zakończone sukcesem; że aby okręty wojenne wyszły z portu, trzeba przebłagać Artemidę (i zaproponował złożenie w ofierze córki Agamemnona, Ifigenii); że powodem zarazy, jaka spadła na Greków w dziewiątym roku oblężenia, był gniew Apollina, którego kapłana Chryzesa znieważono, gdy jego córkę pojmał Agamemnon jako swoją brankę, on również przepowiedział, że Troja nie zostanie zdobyta, póki w miejscowej świątyni Ateny będzie znajdował się posążek bogini, Palladion. [przypis edytorski]

180. Itak — Ulisses, król Itaki. [przypis edytorski]

181. Atrydzi — potomkowie Atreusa, tu: jego synowie, Agamemnon i Menelaus. [przypis edytorski]

182. Auster a. Notus (mit. rzym.) — bóg wiatru południowego; uosobienie Południa jako strony świata oraz wilgotnego, letniego wiatru. [przypis edytorski]

183. Krwią dziewicy, Danaje, wichryście zbłagali — aluzja do ofiary Ifigenii w Aulidzie: aby przebłagać Artemidę (Dianę) i móc wyruszyć na wyprawę przeciw Troi, Grecy zdecydowali się złożyć bogini w ofierze córkę Agamemnona, Ifigenię. Artemida jednak miała uratować dziewczynę: nie dopuścić do przelewu jej krwi i uczynić ją swoją kapłanką. [przypis edytorski]

184. w bagniem krył się — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: w bagnie kryłem się. [przypis edytorski]

185. okowy — kajdany. [przypis edytorski]

186. słowy — dziś popr. forma N.lm: słowami. [przypis edytorski]

187. kto ten kolos stawił — kto postawił tego kolosa; kto zbudował tę ogromną budowlę. [przypis edytorski]

188. Pelazg — tu: Grek. [przypis edytorski]

189. wylan na — wylany na coś, podatny na coś. [przypis edytorski]

190. Tydydes (mit. gr.) — Diomedes, syn Tydeusa (stąd przydomek Tydyda) i Deipyle, heros, ulubieniec bogini Ateny, bohater wyprawy Epigonów i wojny trojańskiej, król Argos. [przypis edytorski]

191. sromać się (daw.) — wstydzić się. [przypis edytorski]

192. bogów — tj. właśc. posąg bogini Ateny, czyli Palladion (a. Palladium); posążek ten miał być zrzucony z Olimpu przez Zeusa założycielowi Troi (Dardanosowi a. Ilosowi). Wg przepowiedni Troja nie mogła być zdobyta, dopóki Palladion znajdował się w trojańskiej świątyni Ateny. Diomedes i Odyseusz wykradli nocą podstępnie święty posążek Ateny, aby pozbawić Troję tej nadprzyrodzonej ochrony; inna wersja mitu mówi, że Palladium, podobnie jak bóstwa domowe Penaty, wziął uchodzący z Troi Eneasz. [przypis edytorski]

193. gmach — tu: konstrukcja, budowla (tj. olbrzymi drewniany koń). [przypis edytorski]

194. Trytonia — Atena jako przysposobiona córka Trytona; wychowywała się razem z Pallas, naturalną córką Trytona. [przypis edytorski]

195. Kassandra, z woli boga niesłuchana zawsze — córka Priama, Kasandra, obdarzona przez Apollina umiejętnością jasnowidzenia, ale również przekleństwem, że jej przepowiedniom nikt nie będzie wierzył. [przypis edytorski]

196. zdrady wykonawca Epej — Epeius, wybitny cieśla, budowniczy konia trojańskiego. [przypis edytorski]

197. penaty — tu: bogowie opiekuńczy całego miasta. [przypis edytorski]

198. Dejfob — syn Priama, po śmierci Parysa poślubił Helenę. [przypis edytorski]

199. Ukalegon — czcigodny starzec trojański. [przypis edytorski]

200. sygejskie jaśnieją z łun tonie — sens: w morzu przy przylądku Sygejon odbija się łuna. [przypis edytorski]

201. lec — tu: polec (w walce). [przypis edytorski]

202. zbite bogi — tj. stłuczone posążki bóstw. [przypis edytorski]

203. była Troja — przysłowiowe. [przypis edytorski]

204. z szyderstwy — dziś forma N.lm: szyderstwami. [przypis edytorski]

205. Mygdonides — syn Mygdona, króla Frygii. [przypis edytorski]

206. Pobitym ufność jedna: nie żywić nadziei — przysłowiowe. [przypis edytorski]

207. Zefir obok Nota i Eura (mit. gr.) — Zefir, Notus i Eurus byli bogami wiatrów, odpowiednio: zachodniego, południowego oraz południowo-wschodniego. [przypis edytorski]

208. Nerej a. Nereus (mit. gr.) — bóg morski, wróżbita, obdarzony zdolnością zmiany swej postaci w dowolną istotę; syn Pontosa i Gai (a. tytanów Okeanosa i Tetydy), ojciec nimf morskich Nereid; atrybutem Nereusa, podobnie jak Neptuna, był trójząb; tu wymieniony zamiast Neptuna. [przypis edytorski]

209. Penelej (mit. gr.) — właśc. Peneleos, wojownik achajski, wódz Beotów; należał do wyprawy Argonautów i był jednym z konkurentów Heleny, jednak nie zyskał jej względów; przybył na pomoc Agamemnonowi na czele floty beockiej złożonej z 12 okrętów; zginął pod Troją. [przypis edytorski]

210. Andromacha (mit. gr.) — żona królewicza trojańskiego Hektora, matka Astianaksa; po upadku Troi została niewolnicą Neoptolemosa (a. Pyrrusa), syna Achillesa, i z tego związku urodziła trzech synów: Pergamosa, Pielosa i Molossosa; tego ostatniego zabiła z zazdrości o niewolnicę żona Neoptolemosa, Hermiona. [przypis edytorski]

211. Pyrrus a. Neoptolemos (mit. gr.) — syn herosa Achillesa i jego kochanki Deidamii (Dejdamei). [przypis edytorski]

212. Scyrów — przyprowadził Pyrrus z wyspy Scyrus (jednej z Cyklad), od dziadka swego, Lykomedesa, którego córką była Deidamia. [przypis edytorski]

213. ramiony — dziś popr. forma N.lm: ramionami. [przypis edytorski]

214. Kreuzęm wspomniał — przykład konstrukcji z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: wspomniałem Kreuzę. Kreuza: żona Eneasza, matka Askaniusza, córka króla Troi Priama i Hekabe (Hekuby). [przypis edytorski]

215. córka Tyndara (mit. gr.) — Helena Trojańska; formalnie ojcem królewny spartańskiej Heleny był Tyndareos, król Sparty, choć jego żonę, Ledę zapłodnił zmieniwszy się w łabędzia władca bogów Zeus, a Helena wykluła się z jaja. [przypis edytorski]

216. gniew małżonka — tu: małżonka Heleny, Menelausa. [przypis edytorski]

217. Erynna — właśc. Erynia, Furia, tj. bogini zemsty; tu: przen. o Helenie, jako o osobie, która spowodowała szereg nieszczęść, mianowicie wojnę, będącą orgią wzajemnej mściwości. [przypis edytorski]

218. braci nasycę popioły — chodzi o „nasycenie” poległych poprzez dokonanie zemsty. [przypis edytorski]

219. zastanowić — tu: zatrzymać; sprawić, że ktoś stanie w biegu. [przypis edytorski]

220. Lacenka — Lakonka, kobieta rodem ze Sparty. [przypis edytorski]

221. król niebian i ziemi (...) żary mnie dotknął swojemi — Jowisz poraził piorunem Anchizesa i dotknął do kalectwem, ponieważ Anchizes nie umiał zachować dyskrecji i zdradził tajemnicę, że to bogini Wenera obdarzyła go synem Eneaszem. [przypis edytorski]

222. widomie (daw.) — dziś popr.: widocznie; w widoczny sposób. [przypis edytorski]

223. góry idajskie a. Ida — pasmo gór w pobliżu Troi; Ida we Frygii była poświęcona bogini-matce Kybele (Cybele) i stanowiła ośrodek jej kultu. [przypis edytorski]

224. Feniks — tu: syn Amintora, wychowawca Achillesa i jego towarzysz pod Troją. [przypis edytorski]

225. lud Lidii — Etruskowie, w których krainie wypływa Tyber, mieli pochodzić z Lidii w Azji Mn. [przypis edytorski]

226. wielka bogów matka — Cybele. [przypis edytorski]

227. Neptuńska Troja (mit. gr.) — Neptun otoczył Troję murem. [przypis edytorski]

228. Antander — miasto na płd. od Troi, u stóp Idy. [przypis edytorski]

229. fryski — frygijski; od: Frygia (kraj w zach. cz. Azji Mniejszej, gdzie miała znajdować się Troja). [przypis edytorski]

230. Trakowie — mieszkańcy Tracji, staroż. krainy leżącej między dolnym biegiem Dunaju, Morzem Czarnym, Morzem Egejskim a rzeką Strymon (dziś podzielonej między Bułgarię, Grecję Turcję); podczas wojny trojańskiej Trakowie mieli być sprzymierzeńcami Trojan. [przypis edytorski]

231. matka Diońska — Wenera (w mit. gr. Afrodyta), jako córka Zeusa i Diony. [przypis edytorski]

232. gałązki — dziś popr. forma N.lm: gałązkami. [przypis edytorski]

233. zjaw — tu: zjawisko. [przypis edytorski]

234. posoka (daw.) — krew. [przypis edytorski]

235. leśne boginie (mit. gr.) — Hamadriady, nimfy drzew. [przypis edytorski]

236. Gradyw (mit. rzym., z łac. gradivus: kroczący naprzód) — przydomek Marsa. [przypis edytorski]

237. geckie niwy — ziemie Getów, sąsiadujących przez Dunaj z Trakami. [przypis edytorski]

238. znak zmienił w szczęśliwy — częsty gest religijny w kulturze rzymskiej, por. Dii, avertite omen (łac.): bogowie, odwróćcie złą wróżbę. [przypis edytorski]

239. kolany — dziś popr. forma N.lm: kolanami. [przypis edytorski]

240. Polidor — najmłodszy syn Priama i Hekuby. [przypis edytorski]

241. włos się zdębi — włos staje dęba. [przypis edytorski]

242. Atryda — tu: Agamemnon. [przypis edytorski]

243. Do czegóż nie wiedziesz człowieka, Przeklęty głodzie złota! — przysłowiowe. [przypis edytorski]

244. Many (mit. rzym.) — dusze zmarłych przodków. [przypis edytorski]

245. wwodzić — wprowadzać. [przypis edytorski]

246. wysepka wielce droga dla Neptuna z Egei i Nereid macierzy — wyspa Delos; Neptun z Egei (egejski): Neptun mający swój pałac w Morzu Egejskim; Nereid macierz: matka nimf morskich, Nereid, okeanida Doris (a. Doryda). [przypis edytorski]

247. srebrnołuki książę — Apollo. [przypis edytorski]

248. Mykon, Gyaros — wysepki w pobliżu Delos, należące do archipelagu Cyklad na Morzu Egejskim. [przypis edytorski]

249. chram (daw.) — świątynia. [przypis edytorski]

250. Tymbrej — przydomek Apolla; Thymbra to nazwa miasta w Troadzie w pobliżu Troi, nazwa równiny oraz świątyni i sanktuarium Apollina, jednego z dwóch głównych miejsc jego kultu (Apollo zwany był panem Delf i Tymbry). [przypis edytorski]

251. Dardanie — Trojanie. [przypis edytorski]

252. rodzic — tu: ojciec Eneasza, Anchizes. [przypis edytorski]

253. Jowisza Kreta — Jowisz urodził się i wychował na Krecie, w grocie na górze Ida. [przypis edytorski]

254. retejska ziemia — od Reteum, przylądka w Troadzie. [przypis edytorski]

255. stąd kult matki Cybeli, korybantów miedzie (...) się wiedzie — z Krety miał wywodzić się znany w Troi kult Cybele (a. Kibele), wielkiej Matki bogów, czczonej na górze Cybele we Frygii; korybanci: kapłani bogini Cybele, czczący ją tańcami wojennymi. [przypis edytorski]

256. gnozyjskie — kreteńskie; od nazwy gł. miasta Krety, Knossos. [przypis edytorski]

257. Idomenej a. Idomeneus (mit. gr.) — król Krety, wnuk Minosa, syn Deukaliona; uczestnik wojny trojańskiej (jako jeden z zalotników Heleny został związany obietnicą do wzięcia udziału w wyprawie), doradca Agamemnona, jeden z wojowników ukrytych we wnętrzu konia trojańskiego. Po zakończeniu wojny, kiedy wracał do domu, jego statki napotkały sztorm. Idomeneus przyrzekł Posejdonowi, że jeśli uda mu się dopłynąć do domu, złoży mu w ofierze pierwszą rzecz, jaką zobaczy. Kiedy wylądował na Krecie, jako pierwszego spotkał swojego syna i złożył go w ofierze bogu. Bogowie byli źli, że Idomeneus zabił własnego syna i zesłali na Kretę zarazę. Idomeneus został wygnany z Krety do Kalabrii w Italii. [przypis edytorski]

258. wroga — tu: chodzi o króla Idomeneusa, który walczył z Trojanami. [przypis edytorski]

259. Ortygia — daw. nazwa wyspy Delos w archipelagu Cykladów na Morzu Egejskim. [przypis edytorski]

260. Naksos Bakcha — Bachus (w mit. gr. Dionizos), bóg płodności i wina, przybywszy na wyspę Naksos, spotkał porzuconą tam przez Tezeusza, zrozpaczoną księżniczkę kreteńską Ariadnę; Bachus pocieszył ją i poślubił. [przypis edytorski]

261. Donisa — wyspa na wsch. od Naksos. [przypis edytorski]

262. Olear — wyspa z archipelagu Cyklad, dziś: Antiparos. [przypis edytorski]

263. śnieżna Paros — wyspa Paros, „śnieżna” od białej barwy marmuru, który tam wydobywano. [przypis edytorski]

264. Kureci (mit. gr.) — bóstwa opiekuńcze a. kapłani (w liczbie dziewięciu) Rei, którzy na Krecie chronili małego Zeusa przed jego ojcem Kronosem; aby nie dowiedział się o nowo narodzonym i nie pożarł go, jak pozostałych swych potomków, kureci tańczyli, uderzając włóczniami o miedziane tarcze, zagłuszając w ten sposób płacz dziecka; także: korybanci (z Frygii) a. daktylowie/daktyle (bóstwa opiekuńcze związane z Reą). [przypis edytorski]

265. Syriusz — także: Psia Gwiazda a. Kanikuła; gwiazda widoczna latem i wiązana ze zjawiskiem suszy. [przypis edytorski]

266. penaty — bóstwa domowe; tu również: opiekuńcze bóstwa całego ludu, narodu. [przypis edytorski]

267. przesiąc — dziś popr.: przesiąknąć. [przypis edytorski]

268. Tam gród nasz, na tym Dardan urodził się łanie (...) — Dardanus miał opuścić swe miasto rodzinne Korytus w Etrurii i otrzymać od Teukra, jako wiano córki oddanej Dardanusowi za żonę, krainę w pobliżu późniejszej Troi, zwaną najpierw Dardanią, a następnie od imienia wnuka Dardanusa, Trosa: Troją. [przypis edytorski]

269. Iasius — brat Dardana, miał z nim ciągnąć do wyspy Samotraki. [przypis edytorski]

270. pola dyktyjskie — od Dikte, góry na Krecie. [przypis edytorski]

271. Finej a. Fineus — ślepy wieszcz tracki, który miał oślepić też swych synów z pierwszego małżeństwa; bogowie zesłali za to na niego skrzydlate potwory, harpie, zabierające lub kalające mu pokarm; od plagi tej uwolnili go Argonauci, Zetes i Kalais, skrzydlaci synowie Boreasza, a Fineus z wdzięczności wskazał im dalszą drogę. [przypis edytorski]

272. wstąpilim — forma skrócona od: wstąpiliśmy. [przypis edytorski]

273. skrzydły — dziś popr. forma N.lm: skrzydłami. [przypis edytorski]

274. Leukate (...) Apollin — Leukada, wyspa na Morzu Jońskim u zach. wybrzeży Grecji oraz wzniesiona na niej świątynia Apollina; na wyspie istniała też skała, z której zrzucano do morza zbrodniarzy. [przypis edytorski]

275. kraj Feaków — Korcyra; dziś: Korfu. [przypis edytorski]

276. Epir — górzysta kraina w płn.-zach. Grecji nad Morzem Jońskim, (granicząca na płn. z Albanią, na wsch. z Tesalią), w starożytności słynna dzięki świątyni i wyroczni w Dodonie; gł. miasta: Nikopolis i Buthrotum; od V w. p.n.e. w Epirze panowała dynastia wywodząca swoje początki od syna Achillesa, Pyrrusa. [przypis edytorski]

277. port Chaoński — port w Epirze, od nazwy Chaonów, jednego z trzech gł. plemion (obok Molossów i Tesprotów) tworzących staroż. lud zamieszkujący Epir i zbiorczo zwany Epirotami; Chaonowie zamieszkiwali równinę Butroton na płn. Epiru, w VI w. p.n.e. tworzyli państwo plemienne, wywodząc ród swoich władców od trojańskiego Helenosa. [przypis edytorski]

278. Helen a. Helenos — syn Priama, wzięty do niewoli przez syna Achillesa, Pyrrusa, z którym przybył do Epiru. [przypis edytorski]

279. władnie (daw. forma) — włada, rządzi. [przypis edytorski]

280. Andromacha — wdowa po Hektorze. [przypis edytorski]

281. nowy Symoent — nazwany tak samo na pamiątkę dawnej rzeki, która płynęła w Troadzie. [przypis edytorski]

282. Pryjama dziewica — Polyksena, złożona na ofiarę na grobie Achillesa. [przypis edytorski]

283. w niewoli rodząc — chodzi o urodzonych Pyrrusowi (Neoptolemosowi) przez Andromachę synów: Pergamosa, Pielosa i Molossosa (tego ostatniego z zazdrości o Andromachę zabiła żona Pyrrusa, Hermiona). [przypis edytorski]

284. Hermione — córka Menelausa i Heleny, wnuczka Ledy, żona Pyrrusa, a po jego śmierci Orestesa. [przypis edytorski]

285. Chaon — miał być przyjacielem czy bratem Helenusa i poświęcić życie dla dobra ziomków. [przypis edytorski]

286. Helen Priamida — Helenus, syn Priama, który miał zbudować w Chaonii drugą „małą Troję”, z zamkiem nazwanym Pergamon, rzeką Ksantem itp. [przypis edytorski]

287. wieszczek — tu: Helenus. [przypis edytorski]

288. Klaru laur — w gaju laurowym w miejscowości Klarus niedaleko Kolofonu w Jonii istniała sławna wyrocznia Apollina. [przypis edytorski]

289. bijąc woły — tu: zabijając woły na ofiarę bogom. [przypis edytorski]

290. słowy — dziś popr. forma N.lm: słowami. [przypis edytorski]

291. Parki — boginie („prządki”) losu ludzkiego; tu również: strzegące tajemnicy wyroków tegoż losu. [przypis edytorski]

292. scheda — dziedzictwo, spadek; tu: Italia uważana przez Eneasza za spadek po przodkach. [przypis edytorski]

293. Trynakria (daw.) — Sycylia. [przypis edytorski]

294. jezioro piekieł — Awernus pod Kume w Kampanii. [przypis edytorski]

295. Cyrki wyspa — wyspa wróżki Cyrce (a. Kirke), zwana Ajaja (łac. Aeaea, po gr.: płacz). [przypis edytorski]

296. Lokrzy narycyjscy — lud Lokrów z miasta Naryks. [przypis edytorski]

297. salentyński łan (...) Lyktejski Idomenej — w mieście Sallentini w Kalabrii miał zamieszkać wypędzony z Krety Idomeneus. [przypis edytorski]

298. Petelia — miasto w płd. Italii, założone (a. umocnione murem obronnym) przez Filokteta wypędzonego z rodzinnej Meliboi (tu: Melboi) w Tesalii. [przypis edytorski]

299. zapora Peloru — cieśnina sycylijska z przylądkiem przylądkiem Pelorus. [przypis edytorski]

300. niegdyś wskutek wielkiego wstrząśnienia (...) fal nurt rozszalały Sycylię od Hesperii oddarł — Sycylia stanowiła niegdyś całość z Półwyspem Apenińskim, a jej oderwanie musiały spowodować erupcje wulkaniczne; Wergiliusz daje tu wyraz wiedzy starożytnych na ten temat. [przypis edytorski]

301. Pachin — daw. Pachynum, przylądek na pd. wybrzeżu Sycylii; dziś: Pachino, miejscowość i gmina na Sycylii we Włoszech, w prowincji Syrakuzy. [przypis edytorski]

302. jedenć (...) wskażę sposób — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]

303. Kumai gród — Kume (łac. Cumae), staroż. miasto w regionie Kampanii na Płw. Apenińskim (dziś k. Neapolu we Włoszech), założone przez Greków z Eubei; słynęło m.in. z wyroczni Sybilli. [przypis edytorski]

304. święte jezioro w Awernie — Avernus, okrągłe jezioro wulkaniczne na wsch. od Kume (dziś Averno pod Neapolem we Włoszech), w starożytności uważane za wejście do Hadesu, podziemnego świata zmarłych; nazwa pochodząca od gr. aornos, znaczyła tyle co: „bez ptaków” (wierzono, że zabójczymi wyziewami jezioro odstrasza ptaki). [przypis edytorski]

305. obłędna wieszczka — tu: Sybilla z Kume. [przypis edytorski]

306. pod liczbą kładzie — numeruje, porządkuje zapisane „liście”, karty. [przypis edytorski]

307. Dodona — miasto z wyrocznią, należące tu do państwa Helenusa. [przypis edytorski]

308. trójnitny pancerz — kolczuga z oczkami z potrójnego drutu. [przypis edytorski]

309. z włosistymi kity — daw. forma N.lm; dziś popr.: (...) kitami. [przypis edytorski]

310. wodze — tu: uprząż. [przypis edytorski]

311. przez Wenery świetne uczczon śluby — Wenera obdarzyła Anchizesa synem, Eneaszam. [przypis edytorski]

312. Anchizie (...) dwakroć wyrwan z Pergamu zaguby — za życia Anchizesa Troja była dwukrotnie zburzona: raz przez Herkulesa, drugi raz przez Greków, w wyniku wojny trojańskiej. [przypis edytorski]

313. Astianaks — syn Andromachy i Hektora, zabity po zdobyciu Troi. [przypis edytorski]

314. Ceraunia — góry w Epirze. [przypis edytorski]

315. Hory — tu: uosobienie godzin; w mit. gr. boginie czuwające nad ładem i rytmem natury, personifikacje pór roku. [przypis edytorski]

316. Zorza (mit. rzym.) — Aurora, bogini zorzy porannej; odpowiednik Eos w mit. gr. [przypis edytorski]

317. port (...) poświęcon Minerwie — Portus Veneris w pobliżu Arx Minervae w Kalabrii. [przypis edytorski]

318. chram (daw.) — świątynia. [przypis edytorski]

319. Lacynia (...) Kaulonia i Scylacej — odniesienia do terenów zamieszkałych w starożytności przez lud Bruttów (a. Brucjów), na płd. krańcu Płw. Apenińskiego, od granic Lukanii do sycylijskich cieśnin i cypla Leucopetra (dziś: obszar Kalabrii), tworzyli konfederację miast ze stolicą w Cosentii. [przypis edytorski]

320. wiosły — dziś popr. forma N.lm: wiosłami. [przypis edytorski]

321. Many (mit. rzym.) — dusze zmarłych przodków. [przypis edytorski]

322. wnętrzny (daw.) — wewnętrzny. [przypis edytorski]

323. Enceladus — jeden z gigantów, którzy się porwali przeciw Jowiszowi i zostali strąceni do Tartaru. [przypis edytorski]

324. upowić — spowić; otulić. [przypis edytorski]

325. się poda — skieruje się. [przypis edytorski]

326. penaty — bóstwa domowe; tu również: opiekuńcze bóstwa całego ludu, narodu. [przypis edytorski]

327. w Cyklopa wielkiej grocie (...) — nawiązanie do Odysei: druhy Ulissesa, który zamknięty w grocie Cyklopa Polifema, oślepił go i uciekł, przywiązawszy się do brzucha barana. [przypis edytorski]

328. Ulis itacki (mit. gr.) — Ulisses a. Odyseusz, król Itaki; bohater Odysei Homera. [przypis edytorski]

329. trzy razy księżyc tarczę wypełnił swą srebrną — tj. minęły trzy miesiące księżycowe. [przypis edytorski]

330. flotę mknącąm ujrzał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika (oraz szykiem przestawnym); inaczej: ujrzałem mknącą flotę. [przypis edytorski]

331. wiosły — dziś popr. forma N.lm: wiosłami. [przypis edytorski]

332. huf — hufiec, oddział. [przypis edytorski]

333. Pantagias — mała rzeka na wschodnim wybrzeżu Sycylii, wpadająca do morza między Megarą a Syrakuzami. [przypis edytorski]

334. opoki — skały. [przypis edytorski]

335. Megary — tu: osada dorycka na płn. od Syrakuz; kolonia Megary w Attyce. [przypis edytorski]

336. Alfej a. Alfejos — bóg rzeki o tej samej nazwie, syn Okeanosa i Tetydy. Narzucał się ze swą miłością Artemidzie, a następnie jej towarzyszce, nimfie Aretuzie. Kiedy ta uciekła przed nim na wyspę Ortygię k. Syrakuz na Sycylii i zamieniła się tam w źródło, Alfejos ścigał ją pod ziemią i morzem, aż na Sycylii połączył swe wody z wodami źródła Aretuzy (rzeka sycylijska wpadająca do morza k. Syrakuz również nosiła nazwę Alfejos). [przypis edytorski]

337. Aretuza — nimfa źródła sycylijskiego. [przypis edytorski]

338. Helorus — staroż. miasto na Sycylii, w pobliżu wsch. wybrzeża, ok. 40 km na południe od Syrakuz, nad rzeką o tej samej nazwie. [przypis edytorski]

339. Kamaryn, właśc. Kamarina — miasto na płd. Sycylii, kolonia Syrakuz; zniszczona ostatecznie przez Syrakuzy. [przypis edytorski]

340. Akragas — dziś: Agrigento, miasto na płd. wybrzeżu Sycylii, w prowincji Agrigento. [przypis edytorski]

341. Selin — Selinus, miasto na Sycylii. [przypis edytorski]

342. lilibejski bród — Lilibeum, staroż. miasto (dziś Marsala) i przylądek na zach. wybrzeżu Sycylii. [przypis edytorski]

343. Drepanum — miasto portowe na zach. wybrzeżu Sycylii; na płn. od Lilibeum. [przypis edytorski]

344. wiela (daw.) — wiele. [przypis edytorski]

345. fata — tu: wyroki przeznaczenia. [przypis edytorski]

346. węzły — dziś popr. forma N.lm: węzłami. [przypis edytorski]

347. Skoro pierwsza mnie miłość przez zgon tak zawiodła — pierwszy mąż Dydony, Sychej, został zabity; jego zgon zawiódł w ten sposób miłość młodej żony, że utraciła obiekt swej miłości. [przypis edytorski]

348. bezbrodna — niemająca brodu; niezgłębiona, bezdenna. [przypis edytorski]

349. szczery — tu: prawdziwy. [przypis edytorski]

350. ongi — niegdyś, kiedyś wcześniej. [przypis edytorski]

351. brata — chodzi o brata Dydony i zabójcę jej męża, tj. Pigmaliona, władcę Tyru. [przypis edytorski]

352. iliacki — trojański; z Ilionu. [przypis edytorski]

353. przemognie — dziś popr. forma: przemoże (od bezokolicznika: przemóc). [przypis edytorski]

354. ojciec beztroski (mit. rzym.) — Bachus, bóg płodności i wina (odpowiednik Dionizosa w mit. gr.); jednym z jego epitetów było określenie „rozwiązujący troski” (Lyaeus). [przypis edytorski]

355. stadło (daw.) — małżeństwo. [przypis edytorski]

356. chram (daw.) — świątynia. [przypis edytorski]

357. góry dyktejskie — góry na Krecie (od góry Dikte); wśród nich legendarna grota Zeusa. [przypis edytorski]

358. Tytan — bóg słońca, syn Tytana Hiperiona. [przypis edytorski]

359. Cyterejka — Wenus; przydomek od wyspy Cytery (dziś: Kithira), gdzie była szczególnie czczona i posiadała sławną świątynię. [przypis edytorski]

360. huf — hufiec; oddział; tu: grupa. [przypis edytorski]

361. parkany — tu: sieci. [przypis edytorski]

362. massylscy jeźdźcy — jeźdźcy numidyjscy (od nazwy Massylów, jednego z dwóch gł. szczepów zamieszkujących Numidię); a. ogólnie: afrykańscy. [przypis edytorski]

363. Ksantu roztocze w kraj matki, w Delos śpiesząc, opuszcza Apollin (mit. gr.) — Apollo spędzał zimę w rodzinnej Licji, nad rzeką Ksantus, zaś lato na Delos, gdzie witano go uroczystymi obchodami. [przypis edytorski]

364. Cyntus — góra na Delos. [przypis edytorski]

365. Dryjopi, właśc. Driopi — mieszkańcy krainy Doris pod Parnasem. [przypis edytorski]

366. Agatyrsi — szczep sarmacki. [przypis edytorski]

367. Kreci — tj. Kreteńczycy. [przypis edytorski]

368. ze wzgórzy — dziś popr.: ze wzgórz. [przypis edytorski]

369. mierzyn — koń niewielkiego wzrostu; także: niski, mały koń pociągowy. [przypis edytorski]

370. Wenery wnuk (mit. rzym.) — syn Eneasza, Askaniusz. [przypis edytorski]

371. Ziemia (mit. rzym.) — Tellus, najstarsza z bogiń, patronka płodności, zbiorów, ale też małżeństw. [przypis edytorski]

372. swachna — swatka; osoba zajmująca się pośredniczeniem w dobieraniu par małżeńskich. [przypis edytorski]

373. Wieść (mit. rzym.) — Fama, bogini szybko rozchodzącej się pogłoski; odpowiednik Feme w mit. gr., przedstawianej niekiedy z wieloma parami oczu i ust. [przypis edytorski]

374. śreżoga — zjawisko optyczne, jakie dają promienie światła przeświecające przez mgłę, dym, zapylone a. mocno rozgrzane powietrze, co sprawia wrażenie wibracji, migotania obrazu; rozedrgane z powodu gorąca powietrze (np. w upalny dzień albo blisko źródła ciepła), sprawiające wrażenie mgły. [przypis edytorski]

375. Enkelados a. Enceladus (mit. gr.) — jeden z gigantów, syn Gai (Ziemi) i Uranosa (a. Gai i Tartaru); brał udział w walce z bogami olimpijskimi, gigantomachii, i poległ, rażony gromem Zeusa oraz przygnieciony Sycylią. [przypis edytorski]

376. ócz (daw.) — dziś: oczu. [przypis edytorski]

377. gmin — lud; zwykli mieszkańcy. [przypis edytorski]

378. słowy — dziś popr. forma N.lm: słowami. [przypis edytorski]

379. niecić — wzniecać, rozniecać. [przypis edytorski]

380. Hammon — bóg egipski o baranich rogach, utożsamiany przez Greków i Rzymian z Jowiszem. [przypis edytorski]

381. Garamas — jeden z tytanów, brat Gygesa; swoje pochodzenie od niego wywodzili Garamantowie, lud berberyjski zamieszkujący płn. Afrykę, od wybrzeży Wielkiej Syrty ku południowi, po obszary dzisiejszej Sahary (przodkowie dzisiejszych Tuaregów). [przypis edytorski]

382. Lenej — Bachus; dar Leneja: wino. [przypis edytorski]

383. Widzisz to? Czyż gdy gromy miotają twe ręce (...) — por. powiedzenie „Widzisz i nie grzmisz”. [przypis edytorski]

384. meoński — tu: lidyjski a. frygijski. [przypis edytorski]

385. przecz (daw.) — tu: przecież, wszakże. [przypis edytorski]

386. różdżka — chodzi tu o atrybut Merkurego (a wcześniej, w mit. gr., Hermesa): laskę oplecioną przez węże; także: kaduceusz, posoch. [przypis edytorski]

387. Cylleńczyk — Merkury; przydomek od góry Cyllene w Arkadii, gdzie się urodził. [przypis edytorski]

388. przez matkę od Atlasa wiodące ród dziecię (mit. rzym.) — matką Merkurego była nimfa Maja, córka Atlasa. [przypis edytorski]

389. dzieły — dziś popr. forma N.lm: dziełami. [przypis edytorski]

390. baczyć — uważać, zwracać uwagę. [przypis edytorski]

391. włos się zdębi — włos staje dęba. [przypis edytorski]

392. Tyjada — inaczej: menada a. bachantka; czcicielka Bachusa (w mit. gr. Dionizosa), jedna z kobiet ogarniętych ekstatycznym szałem dionizyjskim, które w wieńcach z bluszczu, liści dębu, szyszek jodły, w skórach zwierzęcych sławiły grą, śpiewem i tańcem Dionizosa (w mit. rzym. Bachusa), szczególnie podczas nocnych obrzędów ku jego czci. [przypis edytorski]

393. Cyteron a. Kitajron — góra w Beocji, w pobliżu Teb; na niej w niemowlęctwie został porzucony Edyp, aby nie spełniła się przepowiednia, że zabije swego ojca i ożeni z własną matką. [przypis edytorski]

394. Elissa — pierwotne imię Dydony; Dydoną nazwano ją w Kartaginie. [przypis edytorski]

395. grynejski Apollo — od świątyni Apollina w Grynium na płn.-zach., tzw. eolskim wybrzeżu Azji Mn. [przypis edytorski]

396. Licji wyrocznie — wyrocznie w świątyni Apollina w Patarze w Licji. [przypis edytorski]

397. winny — tu: należny. [przypis edytorski]

398. nie bogini z łona wydałać — inaczej: nie bogini wydała cię z łona. [przypis edytorski]

399. hirkański — od nazwy: Hirkania, krainy u stóp Kaukazu, nad Morzem Kaspijskim. [przypis edytorski]

400. tuszyć (daw.) — mieć nadzieję; por. otucha. [przypis edytorski]

401. cieszyć — tu: pocieszać. [przypis edytorski]

402. słowy — dziś popr. forma N.lm: słowami. [przypis edytorski]

403. skora — tu: sprzyjająca i nieodległa (sposobność). [przypis edytorski]

404. nawy (daw.) — okręty. [przypis edytorski]

405. miecąc — dziś popr. forma: miotając; rzucając. [przypis edytorski]

406. częstymi ofiary — daw. forma N.lm; dziś popr.: (...) ofiarami. [przypis edytorski]

407. w szale Pentejowi Eumenid złych twarze (mit. gr.) — król Teb Penteusz opierał się wprowadzeniu kultu Dionizosa (w mit. rzym. Bachusa) w swoim państwie, za co bóg opętał szałem jego matkę i inne kobiety tebańskie, które rozszarpały nieposłusznego Penteusza. [przypis edytorski]

408. zjawy Oresta pędzą (mit. gr.) — Orestes pomścił śmierć swego ojca Agamemnona, zabijając matkę Klitemnestrę (Klitajmestrę); ścigały go za to potem Furie (Eumenidy), boginie zemsty o wężowych włosach, z pochodniami w dłoniach, które prześladują zbrodniarzy, szczególnie tych, którzy dopuścili się zabójstwa, przelewając krew rodziców a. najbliższej rodziny. [przypis edytorski]

409. Hesperydy (mit. gr.) — właścicielki strzeżonego przez smoka ogrodu, w którym rodziły się złote jabłka. [przypis edytorski]

410. szały — dziś popr. forma N.lm: szałami. [przypis edytorski]

411. Chaos — podziemie, jako czeluść ziejąca pustką i pochłaniająca (gr. chainein) wszystko. [przypis edytorski]

412. dziewiczej Dyjany trzy czoła (mit. rzym.) — Diana (w mit. gr. Artemida) bywała utożsamiana z boginią nocy i magii (a także pokuty i pomsty) Hekate oraz boginią księżyca Selene, stąd potrójne wyobrażenie Hekate Tergemina (Troista Hekate); oprócz kobiecych, ludzkich przedstawienie potrójnej bogini, zdarzały się również z głowami lub atrybutami zwierzęcymi: konia, psa i węża; (por. też: mit. rzym. Hekate Trivia). [przypis edytorski]

413. słowy — dziś popr. forma N.lm: słowami. [przypis edytorski]

414. zmienna zawsze i niestała kobieta — przysłowiowe. [przypis edytorski]

415. zjawy — daw. forma N.lm; dziś popr.: zjawami. [przypis edytorski]

416. niecić — wzniecać, rozniecać. [przypis edytorski]

417. ciała jego pociąć i na fale rozrzucić (mit. gr.) — podobnie jak Medea cięła ciało swego brata Apsyrta, gdy uciekała z Jazonem. [przypis edytorski]

418. w potrawie podać ojcu przy uczcie (mit. gr.) — jak Atreus bratu Tyestesowi ugotowanych jego synów a. jak Prokne Tereusowi syna. [przypis edytorski]

419. A kiedyś niech powstanie mściciel z naszych kości — przysłowiowe. [przypis edytorski]

420. dla Dita — dla króla Podziemia, Hadesa (mit. gr.), któremu w mit. rzym. odpowiadał Pluton, zw. też Dis a. Dis Pater, utożsamiany z Veiovisem, bóg o rodowodzie staroitalskim, mąż Prozerpiny, władca świata podziemnego, ale też bogactwa, patron Manów, Larw i Lemurów, dobrych i złych duchów świata podziemnego; do jego orszaku włączano Furie oraz Libitinę, boginię śmierci. [przypis edytorski]

421. Akwilon (mit. rzym.) — bóg wiatru płn.; uosobienie gwałtownego, zimnego wiatru oraz w ogóle Północy jako strony świata; odpowiednik Boreasza w mit. gr. [przypis edytorski]

422. Eryks — imię legendarnego króla Sycylii, syna Posejdona i Afrodyty, władcy Elymów, który zginął w walce z Herkulesem; także: nazwa miasta i góry na Sycylii. [przypis edytorski]

423. Acestes — założyciel Segesty na Sycylii. [przypis edytorski]

424. Krynisus — rzeka na Sycylii i bożek tej rzeki; por. krynica. [przypis edytorski]

425. skoro dzień błogi dziewiąta Zorza wniesie — wskazanie na czas trwania (9 dni) wspominkowych obrzędów żałobnych zakończonych igrzyskami. [przypis edytorski]

426. mirtem matczynym — mirtem jako rośliną poświęconą Wenerze, matce Eneasza; mirt towarzyszył zarówno obrzędom weselnym, jak żałobnym. [przypis edytorski]

427. z licznymi wojowniki — daw. forma N.lm; dziś popr.: (...) wojownikami. [przypis edytorski]

428. kruża a. kruż (poet.) — czara z uchwytami, puchar, dzban. [przypis edytorski]

429. geniusz (mit. rzym.; łac. genius loci) — duch opiekuńczy miejsca. [przypis edytorski]

430. wątpia (daw.) — wnętrzności. [przypis edytorski]

431. surma — trąba; szczególnie wojskowa, której dźwięk wspomaga komendy. [przypis edytorski]

432. płetwy — dziś popr. forma N.lm: płetwami. [przypis edytorski]

433. grzmoce — dziś popr.: grzmoci. [przypis edytorski]

434. białego wam byka poświęcę — biały byk jako najwspanialsza, rzadka ofiara. [przypis edytorski]

435. Forkus — bożek morski, brat Nereusa. [przypis edytorski]

436. Panopeja — jedna z nimf morskich, Nereid. [przypis edytorski]

437. Portun (mit. rzym.) — opiekun portów, także: utożsamiany z gr. Palemonem, bożkiem morskim. [przypis edytorski]

438. purpura malibejska — od miasta Melibea w Tesalii słynącego z wyrobu tkanin, m.in. na uroczyste szaty, tzw. purpury. [przypis edytorski]

439. meandra szlaki — tu: meander jako linia ornamentu; nazwa pochodzi od rzeki Meander w Lidii, charakteryzującej się krętą linią swego biegu. [przypis edytorski]

440. królewicz na idajskiej górze (mit. gr.) — Ganimedes, syn króla Trosa. [przypis edytorski]

441. goniec Jowisza — orzeł. [przypis edytorski]

442. punickie wstęgi — tu: purpurowe. [przypis edytorski]

443. gnozyjski — tu: kreteński; od gł. miasta Krety, Knossos. [przypis edytorski]

444. strzały — dziś popr. forma N.lm: strzałami. [przypis edytorski]

445. argolicka — zabrana Argiwom, Grekom. [przypis edytorski]

446. wian — wieniec, tj. przen. zwycięstwo. [przypis edytorski]

447. getulski — z Afryki płn. [przypis edytorski]

448. szpony — dziś popr. forma N.lm: szponami. [przypis edytorski]

449. wrzeciądz — brama, odrzwia. [przypis edytorski]

450. z bebryckiej Amyka krwi — ze szczepu Bebryków, Traków w Bitynii, ich królem był Amykus, sławny pięściarz. [przypis edytorski]

451. miecą — dziś popr. forma: miotają; rzucają. [przypis edytorski]

452. szturmy — dziś popr. forma N.lm: szturmami. [przypis edytorski]

453. Erymant — góry w Arkadii, gdzie Herkules zabił sławnego dzika erymantyjskiego. [przypis edytorski]

454. Pandarze, (...) gdy bogów głos zerwać ci każe rozejm — głos Ateny, działającej tu zdradliwie. [przypis edytorski]

455. przeźroczy — dziś popr.: przeźroczysty. [przypis edytorski]

456. Trynakrzy — mieszkańcy Trynakrii (Sycylii). [przypis edytorski]

457. Cysseusz — król tracki, którego córką była Hekuba. [przypis edytorski]

458. słowy — dziś popr. forma N.lm: słowami. [przypis edytorski]

459. Fal Ksantu, Symoentu — Ksantus (Skamander) i Symoent, rzeki w Troadzie. [przypis edytorski]

460. retejski — trojański, od przylądka Retejon (Rhoitajon) w Troadzie. [przypis edytorski]

461. cieszyć — tu: pocieszać. [przypis edytorski]

462. Enej pługiem łan zatnie — daw. obyczaj związany z zakładaniem miast: uroczyste wyorywanie pługiem obrysu przyszłych murów grodu. [przypis edytorski]

463. idalijska — przydomek Wenery, od góry na Cyprze, Idalium. [przypis edytorski]

464. słowy — dziś popr. forma N.lm: słowami. [przypis edytorski]

465. ócz (daw.) — dziś: oczu. [przypis edytorski]

466. Burze (mit. rzym.) — Tempestates, boginie wichrów i burz. [przypis edytorski]

467. gród Frygów — Troja. [przypis edytorski]

468. Parka (mit. rzym.) — tu: bogini losu. [przypis edytorski]

469. Cyterejka — przydomek Wenery, od wyspy Cytery u wybrzeży Lakonii. [przypis edytorski]

470. fale, skąd twój ród (mit. rzym.) — o Wenerze jako tej, która wynurzyła się z piany morskiej. [przypis edytorski]

471. wżdy (starop.) — jednakże, ostatecznie, w końcu; wżdyć: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]

472. Pelida — Achilles. [przypis edytorski]

473. gród krzywoprzysięski (mit. gr.) — o Troi; bo król trojański Laomedon nie wypłacił Neptunowi umówionej nagrody za zbudowanie murów Troi. [przypis edytorski]

474. Glaukus — rybak beocki, przemieniony po utonięciu w bożka morskiego. [przypis edytorski]

475. Palemon, syn Iny a. Melicertes (mit. gr.) — syn królewny tebańskiej Ino, córki Kadmosa, która wraz z synem skoczyła ze skały do morza, ścigana przez obłąkanego męża, Atamasa (dotkniętego szaleństwem przez Herę, co było karą za wychowanie przez Ino małego Dionizosa); oboje z synem zostali przemienieni w bóstwa morskie: Ino w boginkę Leucotheę, a Melicertes w bożka Palemona, strzegącego okrętów. [przypis edytorski]

476. Fork — morski starzec; Forka drużyny: bożki morskie. [przypis edytorski]

477. Thetis (mit. gr.) — Tetyda, jedna z Nereid; matka Achillesa. [przypis edytorski]

478. Sen (mit. rzym.) — Somnus, syn Nocy, brat Śmierci; odpowiednik Hypnosa z mit. gr. [przypis edytorski]

479. jać (...) zastąpię — skrócone: ja cię zastąpię. [przypis edytorski]

480. w nurtach Lety (mit. gr.) — tj. w rzece przynoszącej zapomnienie, płynącej w Hadesie, podziemnej krainie zmarłych. [przypis edytorski]

481. Syrenie rafy — u wybrzeża Kampanii, niedaleko Sorrento. [przypis edytorski]

482. eubejskie Kume — Kume, osada Chalcydejczyków z Eubei. [przypis edytorski]

483. Hesperia — tu: Italia. [przypis edytorski]

484. Sybilla — w staroż. Grecji i Rzymie imię to oznaczało po prostu prorokinię; najsławniejsze są dwie: kumańska i tiburtyńska. [przypis edytorski]

485. Delijczyk — Apollo, urodzony na Delos. [przypis edytorski]

486. Trywia — potrójna bogini; tu: Hekate; jej poświęcona była cała okolica nad jeziorem Awernus; gaj Hekate otaczał świątynię Apollina. [przypis edytorski]

487. Dedal — mityczny architekt i rzeźbiarz ateński; żył na Krecie, gdzie królowi Minosowi wybudował sławny labirynt. Poróżniwszy się potem z Minosem, sporządził sobie i swemu synowi Ikarowi skrzydła, by za ich pomocą uciec na Sycylię. Ikar, jak wiadomo, spadł do morza podczas tej podróży. [przypis edytorski]

488. chram (daw.) — świątynia. [przypis edytorski]

489. zgon Androgeja — Androgeos, syn Minosa, zwyciężył w Atenach we wszystkich zawodach i został zamordowany przez zazdrosnych Ateńczyków; Minos pomścił jego śmierć i zmusił pokonanych Ateńczyków (Cekropidów, od króla Cekropsa), do corocznej daniny z siedmiu młodzieńców i siedmiu dziewczynek na ofiarę dla Minotaura, potwora z głową byka, mieszkającego w głębi Labiryntu. [przypis edytorski]

490. ziemia gnoska — Gnosus, tj. Knossos, na Krecie. [przypis edytorski]

491. Pazyfy — Pazyfae — żona Minosa. [przypis edytorski]

492. Minotaur, zła spuścizna po niecnej Wenerze — tj. po niecnej miłości. [przypis edytorski]

493. miłość Ariadny — (córki Minosa) do Tezeusza, królewicza ateńskiego, który przyjechał zabić Minotaura i otrzymał od królewny sławny kłębek, po którego nitce doszedł do wyjścia z labiryntu. [przypis edytorski]

494. wraży (daw.) — wrogi. [przypis edytorski]

495. Deifobe — Sybilla Kumejska była córką znanego bożka morskiego, Glauka. [przypis edytorski]

496. zdębi się (...) włos — włosy staną dęba. [przypis edytorski]

497. śluby — dziś popr. forma N.lm: ślubami. [przypis edytorski]

498. Eacyda — wnuk Eaka. [przypis edytorski]

499. Massylowie — lud we wsch. Numidii, w sąsiedztwie Kartaginy. [przypis edytorski]

500. z bóstwy — dziś popr. forma N.lm: z bóstwami. [przypis edytorski]

501. Ty złemu nie ustępuj, lecz przeciw idź śmiało — przysłowiowe. [przypis edytorski]

502. gród Grajów — gród grecki, Pallanteum na Palatynie. [przypis edytorski]

503. słowy — dziś popr. forma N.lm: słowami. [przypis edytorski]

504. Acheront — rzeka podziemna, która miała tworzyć rozlewisko na zewnątrz w postaci jeziora Awerneńskiego. [przypis edytorski]

505. struny — dziś popr. forma N.lm: strunami. [przypis edytorski]

506. Dit (mit. rzym.) — przydomek Plutona, boga podziemnej krainy umarłych. [przypis edytorski]

507. Kocytus (mit. gr.) — rzeka jęków w podziemnej krainie umarłych. [przypis edytorski]

508. mroki — dziś popr. forma N.lm: mrokami. [przypis edytorski]

509. ważyć — tu: rozważać. [przypis edytorski]

510. matki swojej ptaki — gołębie były ptakami poświęconymi Wenerze, matce Eneasza. [przypis edytorski]

511. z nieswojego drzewa — jemioła jest rośliną pasożytniczą; jej nasiona, przeniesione przez ptaki, wyrastają na korze innych drzew. [przypis edytorski]

512. górę, co imieniem Mizena nazwana — Przylądek Mizenum, na płd. od Kume. [przypis edytorski]

513. Aornos — z gr. „bez ptaków”, czyli miejsce, ponad którym ptaki nie latają. [przypis edytorski]

514. matka Eumenid — matką Eumenid (furii) była Noc, córa Chaosu, siostra Ziemi. [przypis edytorski]

515. władca Styksu — Dito (Pluton). [przypis edytorski]

516. Chaos — z którego wyszedł świat, zalega wraz z ciemnością podziemie. [przypis edytorski]

517. Flegeton — rzeka ognia w podziemnej krainie umarłych. [przypis edytorski]

518. wstęgi — dziś popr. forma N.lm: wstęgami. [przypis edytorski]

519. Sny — Somnia; mary senne. [przypis edytorski]

520. Scylla (mit. gr.) — potwór morski z Odysei Homera; nazwana dwukształtną, ponieważ z góry miała postać dziewczyny. [przypis edytorski]

521. Briareus — Tytan mający sto rąk. [przypis edytorski]

522. gad Lerny — hydra lernejska o wielu głowach, zabita przez Herkulesa. [przypis edytorski]

523. Chimera — z przodu lew, z tyłu smok, w środku dzika koza. [przypis edytorski]

524. Gorgony — z nich najsławniejsza Meduza, zamieniająca spojrzeniem wszystko w kamień; ściął jej głowę Perseusz. [przypis edytorski]

525. postać, co się zwiera z trzech ciał — Gerion, któremu Herkules zabrał stado wołów i krów. [przypis edytorski]

526. bezbrodna — której nie można przejść w bród. [przypis edytorski]

527. spaleni — nawiązanie do obrzędu palenia ciał zmarłych na stosie pogrzebowym. [przypis edytorski]

528. żertwa (daw.) — ofiara. [przypis edytorski]

529. miejsce weźmie (...) Palinura miano — na płn. od zatoki Salerneńskiej do dziś istnieje Porto di Palinuro. [przypis edytorski]

530. żem przyjął Alcyda — Charon tak się przestraszył Herkulesa (Alcyda), przybywającego po Cerbera, że go przeprawił przez Styks, za co ukarany został rocznym więzieniem. [przypis edytorski]

531. skoro — szybko; tu: skwapliwie a. pochopnie. [przypis edytorski]

532. amfryska — Apollinowa; od Amfrysu, rzeki w Tesalii, nad którą Apollo pasł niegdyś stada króla Admeta. [przypis edytorski]

533. stryja — Dita, tj. Plutona, który był jej mężem, ale zarazem stryjem, jako brat Jowisza i ojciec Prozerpiny. [przypis edytorski]

534. Styks trzyma strugi dziewięcioma — Styks opisywano jako rzekę o dziewięciu zakrętach. [przypis edytorski]

535. Fedra (mit. gr.) — żona Tezeusza, zakochana w swym pasierbie Hipolicie, i wzgardzona przez niego, odebrała sobie życie; [przypis edytorski]

536. Prokrit — żona Cefalusa, przez zazdrość naraziła się na przypadkową śmierć z ręki męża. [przypis edytorski]

537. Eryfile — Eryfile dała się przekupić Polinicesowi, przygotowującemu wyprawę przeciw ojczystym Tebom, i pokazała, gdzie się ukrywał jej mąż Amfiaras, który teraz musiał iść pod Teby i zginął. Śmierć jego pomścił na matce syn, Alkmeon. [przypis edytorski]

538. Euadne (mit. gr.) — żona Kapaneusa, jednego z uczestników wyprawy przeciw Tebom, po śmierci męża rzuciła się na jego pogrzebowy stos. [przypis edytorski]

539. Pazyfae — żona Minosa. [przypis edytorski]

540. Laodamia (mit. gr.) — pożerana tęsknotą za mężem, Protesilaosem, poległym pod Troją, złączyła się z nim przez śmierć. [przypis edytorski]

541. Cenis, co z dziewki chłopcem wprzód musiała zostać — Tesalkę Cenis Neptun zamienił w Ceneusza. Młodzieniec zginął w walce z Centaurami. [przypis edytorski]

542. Marpejska skała — Marpezos nazywała się góra na Paros, gdzie łamano marmury. [przypis edytorski]

543. Tydej — ojciec Diomedesa, poległy pod Tebami. [przypis edytorski]

544. Partenopej — Arkadyjczyk poległy pod Tebami. [przypis edytorski]

545. Adrast — Adrastus, król Argos, teść Polinicesa, jedyny z siedmiu bohaterów wyszedł cało spod Teb. [przypis edytorski]

546. Dardanie — Trojanie. [przypis edytorski]

547. Idajos — woźnica Priama. [przypis edytorski]

548. Atryda — syn Atreusa; tu: Agamemnon. [przypis edytorski]

549. Deifob — syn Priama, jeden z najdzielniejszych Trojan, poślubił po śmierci Parysa Helenę. [przypis edytorski]

550. cieszyć — tu: pocieszać. [przypis edytorski]

551. Teucer — protoplasta Trojan, zwanych też Teukrami. [przypis edytorski]

552. Pelazgowie — tu: Grecy. [przypis edytorski]

553. Reteum — na wybrzeżu trojańskim, gdzie był przylądek Retejon. [przypis edytorski]

554. Lacenka — tu: Helena. [przypis edytorski]

555. Eolida — tu: Ulises, jako potomek Syzyfa, syna Eola. [przypis edytorski]

556. Tyzyfone — jedna z Furii, Erynii. [przypis edytorski]

557. gnozyjski — kreteński, od nazwy miasta Knossos. [przypis edytorski]

558. Radamantes (mit. gr.) — brat Minosa, sędzia dusz. [przypis edytorski]

559. dwóch Aloidów — Otos i Efialtes, synowie olbrzyma Aloeusa. [przypis edytorski]

560. Salmoneus — syn Eola, brat Syzyfa, król Elidy, miał pochodnią naśladować błyskawice Jowisza. [przypis edytorski]

561. Titios — syn Ziemi, który targnął się na cześć Latony i poległ pod strzałami Apollina i Diany. [przypis edytorski]

562. Iksion — król Lapitów w Tesalii, chciał uwieść Junonę; za karę w Hadesie został wpleciony w płonące koło. [przypis edytorski]

563. Piritous — inny Lapita, na Prozerpinę, za karę w Hadesie został przykuty do skały. [przypis edytorski]

564. Flegiasz — ojciec Iksiona; z zemsty za porwanie mu córki przez Apollina spalił poświęconą mu świątynię delficką i za to poniósł karę taką samą jak Tantal. [przypis edytorski]

565. powinny (daw.) — obowiązkowy, wyznaczony przez powinność, należny. [przypis edytorski]

566. tracki kapłan — tu: Orfeusz, syn Muzy Kalliopy, miał wprowadzić tajemnicze obrzędy, misteria, zwane potem orfickimi. [przypis edytorski]

567. Ilus, Assarak, Dardan, założyciel Troi (mit. gr., mit. rzym.) — Ilus założył Ilion, Assarak, jego brat, objął po nim władzę; Dardan, syn Jowisza ożeniony z córką Teukra, objął dziedzictwo poprzednich. [przypis edytorski]

568. pean — pieśni radosne na cześć Apollina. [przypis edytorski]

569. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]

570. Erydan — mityczna rzeka na najdalszym Zachodzie, gdzie też umieszczano Wyspy Szczęśliwe. [przypis edytorski]

571. Muzeusz — śpiewak attycki, uchodził (obok Orfeusza) za autora wielu utworów religijnych. [przypis edytorski]

572. ramiony — dziś popr. forma N.lm: ramionami. [przypis edytorski]

573. słowy — dziś popr. forma N.lm: słowami. [przypis edytorski]

574. by ci Libii państwa nie szkodziły — nawiązanie do pobytu Eneasza u Dydony. [przypis edytorski]

575. albańczyk — od Alba (Alba Longa), czyli mający już imię łacińskie (w przeciwieństwie do trojańskich imion przodków). [przypis edytorski]

576. wian z dębu — wieniec dębowy dawano za uratowanie życia obywateli. [przypis edytorski]

577. Nomentum — w kraju Sabinów nad źródłem Alii, dokąd prowadziła z Rzymu Via Nomentana. [przypis edytorski]

578. Gabii — miasto w Lacjum, między Rzymem a Preneste. [przypis edytorski]

579. Fideny (Fidenae) — miasto na końcu doliny Tybru, między Rzymem i Veii. [przypis edytorski]

580. Kolatyn — Collatia na wzgórzach między drogą prenestyńską a lewym brzegiem Anienu. [przypis edytorski]

581. Pometi a. Suessa Pometia — być może miasto w kraju Wolsków. [przypis edytorski]

582. Castrum Inui — też: Fanni; miasto Rutulów. [przypis edytorski]

583. Bolę razem z Korą — Bola: wśród Ekwów za Anienem; Kora: górskie miasteczko w Lacjum. [przypis edytorski]

584. Berecyntka — Cybele lub Rea, matka bogów, czczona na frygijskiej górze Berecynthus. Przedstawiano ją w koronie wieżowej (corona turrita) na głowie. [przypis edytorski]

585. Garamanci i Indowie — w czasie powstawania Eneidy najdalsze znane południowe narody. [przypis edytorski]

586. Atlas (mit. gr.) — jeden z tytanów, skazany na dźwiganie na barkach sklepienia niebios. [przypis edytorski]

587. łania — mowa o łani cerynickiej, którą Herkules ścigał aż do krainy Hyperborejczyków. [przypis edytorski]

588. Erymanthus — góra w zachodniej Arkadii, gdzie Herkules zabił sławnego dzika. [przypis edytorski]

589. z gór niseńskich jadąc — Nysa, góra w Indiach; wg mitologii wychował się tam Bakchus i z niej wyjechał w świat na rydwanie zaprzężonym w tygrysy. [przypis edytorski]

590. Kureci wysłali go biedni — Numa pochodził z Babińskiego miasteczka Cures. [przypis edytorski]

591. Tullus Hostilius — legendarny trzeci król Rzymu. [przypis edytorski]

592. Bruta, co mszcząc się, rózgi ciemięzcom odbiera — mszcząc się za Lukrecję i wolność; rózgi (fasces), symbol najwyższej władzy. [przypis edytorski]

593. Decjusze — ród słynący bohaterami poległymi w walce za ojczyznę. [przypis edytorski]

594. krwawy Torkwat — T. Manlius Torquatus, kazał stracić w r. 340 swego syna, z powodu przekroczenia zakazu wodza. [przypis edytorski]

595. Kamil — M. Furius Camillus, przyszedł z odsieczą Kapitolowi oblężonemu przez Gallów. [przypis edytorski]

596. teść z alpejskich gór, z grodu Moneka (...) zięć — Teść, Cezar, z którego córką ożeniony był Pompejusz, przybywający przez Alpy z Galii zaalpejskiej; z grodu Moneka, Herkulesa Monoecus, który miał świątynię na przylądku niedaleko Nicei (dziś Monako); zięć — Pompejusz. [przypis edytorski]

597. Eacydy ród — królów macedońskich, którzy wywodzili się od Achillesa, wnuka Eaka. [przypis edytorski]

598. Kwiryn — Romulus, którego posąg stał w świątyni Jowisza Feretryjskiego, gdzie składano łupy (spolia opima). [przypis edytorski]

599. słowy — dziś popr. forma N.lm: słowami. [przypis edytorski]

600. Kajety — miasto portowe w Lacjum. [przypis edytorski]

601. ziemia Cyrce (mit. gr.) — wyspa wróżki Cyrce, umiejscawiana na zach. brzegu Płw. Apenińskiego, ok. 100 km na płd. od Rzymu, na przylądku Cicrei (oddzielonym od lądu podmokłymi obszarami i wyglądającym jak wyspa). [przypis edytorski]

602. porze — forma 3.os. lp: tnie, przecina. [przypis edytorski]

603. córa Słońca (mit. gr.) — Kirke a. Circe, córka Heliosa i nimfy Perseis (a. bogini Hekate); mieszkała na wyspie Ajai (tj. „płacz”), w Odysei zatrzymała u siebie czarami Ulissesa, zaś jego towarzyszy zaklęła w postać wieprzy; miała zdolność przemieniania ludzi w zwierzęta. [przypis edytorski]

604. władli — skrócone od: władali. [przypis edytorski]

605. Erato (mit. gr.) — jedna z muz, córek Zeusa i tytanidy Mnemosyne; imię Erato znaczy tyle co „Ukochana” a. „Namiętna”; opiekowała się szczególnie poezją miłosną. [przypis edytorski]

606. króle — dziś popr. forma: królów. [przypis edytorski]

607. tyrreński — tu: etruski. [przypis edytorski]

608. Hesperia — tu: Italia. [przypis edytorski]

609. tameczny — tamtejszy; znajdujący się tam. [przypis edytorski]

610. Pik a. Pikus (mit. gr.) — syn Saturna, wróżbita; wróżył przy pomocy dzięcioła, sam się umiał w niego zmienić; wg innej wersji mitu został w tego ptaka zmieniony przez wróżkę Kirke, gdy ośmielił się odrzucić jej względy (łac. picut: dzięcioł); król Lacjum, jego żoną była Canens, a synem Faunus; po śmierci ubóstwiony i czczony jako bóg lasów i wróżb. [przypis edytorski]

611. bezedna — otchłanie (bezdenne). [przypis edytorski]

612. płomię — daw. forma M.lp; dziś: płomień. [przypis edytorski]

613. perły — dziś popr. forma N.lm: perłami. [przypis edytorski]

614. blaski — dziś popr. forma N.lm: blaskami. [przypis edytorski]

615. zjaw — tu: zjawisko. [przypis edytorski]

616. Albunea — rzymska wyrocznia (Sybilla Tiburtyńska) oraz grota i siarczane źródło jej poświęcone, znajdujące się w staroż. etruskiej miejscowości Tibur (dziś: Tivoli). [przypis edytorski]

617. Enotria — płd. część Italii. [przypis edytorski]

618. bóstwy — dziś popr. forma N.lm: bóstwami. [przypis edytorski]

619. Many — dusze zmarłych przodków. [przypis edytorski]

620. obydwa Oceany — Atlantycki i Indyjski. [przypis edytorski]

621. nogi — dziś popr. forma N.lm: nogami. [przypis edytorski]

622. Laomedont (mit. gr.) — król Troi, syn Ilosa i Eurydyki, ojciec Priama. [przypis edytorski]

623. Geniusz miejsca (łac. genius loci; mit. rzym.) — duch opiekuńczy miejsca, często przedstawiany pod postacią węża. [przypis edytorski]

624. idajski — przydomek Jowisza pochodzący od góry Idy na Krecie, gdzie miał się wychować. [przypis edytorski]

625. fryska Macierz — frygijska Wielka Matka, bogini Cybele. [przypis edytorski]

626. Numik a. Numikus — rzeczka w Lacjum, wypływająca z bagna, w pobliżu wybrzeża morskiego. [przypis edytorski]

627. kroki — dziś popr. forma N.lm: krokami. [przypis edytorski]

628. kolumny — dziś popr. forma N.lm: kolumnami. [przypis edytorski]

629. rózgi — tu: rózgi liktorskie, symbol władzy. [przypis edytorski]

630. Cyrce złotą go różdżką i jadem (...) zmieniwszy w ptaka — wróżka Cyrce miała przemienić wieszcza i króla Lacjum Pikusa w dzięcioła. [przypis edytorski]

631. Aurunkowie — jedno ze staroż. plemion Italii. [przypis edytorski]

632. ustawnie (daw.) — ustawicznie; nieustannie. [przypis edytorski]

633. Iliadki — Trojanki. [przypis edytorski]

634. rodziciel Cyrce — Helios, bóg słońca. [przypis edytorski]

635. bachmat — koń wierzchowy. [przypis edytorski]

636. Pachin — daw. Pachynum, przylądek na płd. wybrzeżu Sycylii; dziś: Pachino, miejscowość i gmina na Sycylii we Włoszech, w prowincji Syrakuzy. [przypis edytorski]

637. sygejska niwa — tu: Troja; od przylądku Sigejon (dziś: Jeniszekir) w Troadzie. [przypis edytorski]

638. czyli — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy też. [przypis edytorski]

639. mógł Mars wydrzeć życie Lapitom (...) — Mars, gdy nie został zaproszony na wesele Lapity Piritoosa, miał zesłać na tesalskich Lapitów szał, podjudzając ich do zgubnej walki z Centaurami. [przypis edytorski]

640. Kalidon (mit. gr.) — kraj w Etolii ukarany przez Artemidę (mit. rzym. Dianę), która zesłała na jego mieszkańców ogromnego dzika, Ojneusa, by spustoszył ziemię, której król, Eneus, obraził boginię, nie składając jej należnych ofiar. [przypis edytorski]

641. Gdy niebo mi oporne, piekło wzruszę do dna — przysłowiowe. [przypis edytorski]

642. swachna — swatka; osoba kojarząca pary małżeńskie. [przypis edytorski]

643. Cyssejka żagiew rodzi na zgubę Pryjama — Cyssejka, tj. córka Cysseusza, Hekuba, przed urodzeniem Parysa miała proroczy sen. Śniła, że wydała na świat płonącą pochodnię, od której spłonęła Troja. [przypis edytorski]

644. Allekta a. Alekto (mit. gr.) — jedna z Erynii; bogini nieubłaganego, niepohamowanego gniewu (jej imię znaczy tyle co: „niestrudzona”). [przypis edytorski]

645. zaszczycać — tu w daw. znaczeniu: ochraniać, bronić (zasłaniać tarczą, czyli daw. szczytem). [przypis edytorski]

646. krewnemu Turnowi — Turnus był synem siostry Amaty. [przypis edytorski]

647. Z Inacha, Akryzjusza i z Micen ród — Inach był pierwszym królem Argos, Akryzjusz czwartym; tego córką była Danae, która uciekła do Italii i tu założyła Ardeę dla syna Daunusa, ojca Turnusowego; nie z Micen więc, lecz z Argos. [przypis edytorski]

648. tyrs — drążek z szyszką u góry, opleciony bluszczem; odznaka szalejących czcicielek Bachusa, bachantek. [przypis edytorski]

649. Io! — okrzyk bachantek. [przypis edytorski]

650. szały — dziś popr. forma N.lm: szałami. [przypis edytorski]

651. skrzydły — dziś popr. forma N.lm: skrzydłami. [przypis edytorski]

652. wiedźma — tu: furia Alekto. [przypis edytorski]

653. tyrreński — tu: etruski. [przypis edytorski]

654. czerń (daw.) — tłum, pospólstwo. [przypis edytorski]

655. chram (daw.) — świątynia. [przypis edytorski]

656. upały — dziś popr. forma N.lm: upałami. [przypis edytorski]

657. Trywii topiel — jezioro Diany; dziś: Lago di Nerai, w górach Albańskich w pobliżu Arycji. [przypis edytorski]

658. Nar — dziś: Nera; rzeka spływająca z Apeninów do Tybru przez kraj Sabinów i Umbrów. [przypis edytorski]

659. Welinus — dopływ Naru, tworzący sławne wodospady w Terni. [przypis edytorski]

660. pługi — dziś popr. forma N.lm: pługami. [przypis edytorski]

661. syn Wenery — tu: Eneasz. [przypis edytorski]

662. Ampsankta Jar — nad jeziorem Amapsanktus w kraju Hirpinów. Szkodliwe wyziewy jeziora dały powód do wierzeń, że w jego okolicy znajduje się wejście do piekieł. [przypis edytorski]

663. córka Saturna — tu: Junona. [przypis edytorski]

664. Getowie — lud znad dolnego Dunaju. [przypis edytorski]

665. Hirkanowie — lud mieszkający nad Morzem Kaspijskim. [przypis edytorski]

666. Partowie — których król Fraates, dla uniknięcia wojny z Rzymem, zwrócił orły rzymskie, zdobyte przez Partów pod Karre na Krassusie w r. 53 przed n. e. Poeci augustowscy często wspominają o tym „odzyskaniu znaków”. [przypis edytorski]

667. toga — tu tzw. trabea, tj. biała toga w purpurowe pasy, przypominające belki (łac. trabes). [przypis edytorski]

668. surma — trąba; szczególnie wojsk. trąba sygnałowa. [przypis edytorski]

669. Atyna — miasto Wolsków we wschodniej części Lacjum. [przypis edytorski]

670. Tybur — (dziś Tivoli) nad Anienem. [przypis edytorski]

671. Krustumera — mieszkańcy Crustumium lub Crustumerium w kraju Sabinów. [przypis edytorski]

672. Antemny — miasto sabińskie przy ujściu Anienu do Tybru. [przypis edytorski]

673. Helikon — góra w Beocji, siedziba Muz. [przypis edytorski]

674. Agillina, właśc. Agylla — staroż. miasto, połączone z trzema portami nad Morzem Tyrreńskim, ważny ośrodek kultury etruskiej: Caisra a. Cisra w języku Etrusków; następnie staroż. rzym. Caere; dziś: Cerveteri (nazwa od: Caere Vetus). [przypis edytorski]

675. Alcyd a. Alkides (mit. gr.) — Herakles (w mit. rzym. Herkules); heros był synem Zeusa i Alkmeny, żony króla Teb, Amfitriona, którego ojcem był Alkajos; przydomek utworzony jest zgodnie z tą właśnie, ludzką linią rodu Heraklesa; potwierdza go niejako to, że za popełnioną w szale zbrodnię (zabicie swoich dzieci spłodzonych z Megarą) Herakles miał z wyroku bogów udać się do Tirynsu, daw. siedziby rodu Amfitriona, a więc też Alkajosa, i dla tamtejszego króla 12 prac. [przypis edytorski]

676. w Awentynu lesie — na znanym wzgórzu Rzymu. [przypis edytorski]

677. tyryncki — od miasta argiwskiego Tyryns, gdzie miał się wychowywać Herkules. przez bożka (...) tyrynckiego (...) uwiedziona: tj. przez Herkulesa. [przypis edytorski]

678. Gerion — olbrzym z Hibernii (dzisiejszej Hiszpanii), któremu Herkules zabrał sławne stado wołów i krów. [przypis edytorski]

679. w tyrreńskiej fali — w Tybrze. [przypis edytorski]

680. spisa — rodzaj włóczni. [przypis edytorski]

681. on — tu: ten, ów. [przypis edytorski]

682. centaury synowie chmury — Iksion, czyhając na Junonę, objął chmurę, mającą postać tej bogini i spłodził centaurów. [przypis edytorski]

683. Otrys, Homole — góry w Tesalii, ojczyźnie centaurów. [przypis edytorski]

684. Preneste — miasto na zboczu Apeninów, w regionie Lacjum, na wsch. od Rzymu; dziś: Palestrina. [przypis edytorski]

685. Anien — rzeka w Lacium, dziś: Teverone, dopływ Tybru pod Rzymem. [przypis edytorski]

686. Hernikowie (łac. Hernici) — staroitalski lud poch. sabińskiego, którego nazwa zoznacza „mieszkańców skał”; zamieszkały w Lacjum, między dzisiejszym jeziorem Ficino a doliną rzeki Sacco. [przypis edytorski]

687. Anagnia — dziś: Anagni, staroż. miasto w prowincji Frosinone w Lacjum, na wzgórzach na płd.-wsch. od Rzymu; daw. kraj ludu Herników. [przypis edytorski]

688. Amasenus — dziś: Amaseno, daw. rzeka przepływająca kraj Wolsków i wpadająca do morza między Circei a Terraciną; dziś również miasto i gmina w prowincji Frosinone w Lacjum we Włoszech, w górzystym regionie ok. 100 km na płd.-wsch. od Rzymu. [przypis edytorski]

689. dziryt — włócznia. [przypis edytorski]

690. z Fescenii, z Faliski Ekwowie — miasta w płd. Etrurii niedaleko Tybru. [przypis edytorski]

691. Sorakte — góra w pobliżu Tybru. [przypis edytorski]

692. Kwiryci — lud sabiński z miasta Cures na lewym brzegu Tybru, ok. 40 km na płn.-wsch. od Rzymu (dziś: Fara Sabina w prowincji Rieti w Lacjum we Włoszech). [przypis edytorski]

693. Mutuskowie — mieszkańcy sabińskiego miasta Trebula Mutusca w prowincji Rieti w Lacjum; dziś: Monteleone Sabino. [przypis edytorski]

694. Nursia — w górach Sabińskich w Umbrii (dziś: Norcia). [przypis edytorski]

695. Allia — potok wpadający do Tybru 18 km od Rzymu. [przypis edytorski]

696. na licyjskim łanie — Licja, kraina w płd. części Azji Mniejszej. [przypis edytorski]

697. Massyka — góra w Kampanii (dziś: Monte Massico). [przypis edytorski]

698. Wolturn — główna rzeka regionu Kampanii we Włoszech; dziś: Volturno. [przypis edytorski]

699. Nersy — łac. Nersae (dziś: Nesce) miasto Ekwów (łac. Aequi) zamieszkujących Apeniny po obu brzegach Anienu. [przypis edytorski]

700. Marruvium — stolica antycznego ludu Marsów, zamieszkującego okolice jeziora Lago del Fucino; miasto Marruvium było usytuowane na wyżynie w prowincji dell’Aquila w Abruzji we Włoszech; dziś odpowiada mu miasteczko San Benedetto dei Marsi. [przypis edytorski]

701. Fucinus — jezioro w Apeninach; dziś: Lago di Celano. [przypis edytorski]

702. Peon — preolimpijski bóg medycyny, lekarz Tytanów; po ich upadku leczył bogów na Olimpie do czasu gdy przegrał pojedynek w zakresie medycyny z Apollinem, który potrafił „uleczyć śmierć”, sprowadzając duszę zabitego człowieka z Hadesu; Peon był to też przydomek Apollina, patrona lekarzy, a także jego syna Eskulapa. [przypis edytorski]

703. zrodzony z Feba — syn Apollina, Eskulap. [przypis edytorski]

704. Trywia — potrójna bogini; tu: Diana. [przypis edytorski]

705. Io (mit. rzym.) — córka argiwskiego króla Inacha; zakochał się w niej Jowisz, ale zazdrosna Junona zamieniła królewnę w krowę i kazała jej strzec stuokiemu potworowi Argusowi. [przypis edytorski]

706. kupić się (daw.) — skupiać się, gromadzić się. [przypis edytorski]

707. Argiwowie — mieszkańcy staroż. polis Argos; tu: Rutulowie, jako potomkowie Argiwów, którzy poprzez Danae (córkę Akrizjosa, władcy Argos i matkę Perseusza) przenieśli się do Italii, ponieważ Danae poślubiła Pilumnusa i założyła z nim miasto Ardeę, a ich potomkiem był Turnus, król Rutulów. [przypis edytorski]

708. kupić (daw.) — skupiać, gromadzić. [przypis edytorski]

709. Arkadowie (...) w górach gród (...) stawili: Pallanteum od Pallasa dziada — arkadyjski król Ewander miał przybyć nad dolny Tyber i na wzgórzu, zwanym później palatyńskim, założyć miasto Pallanteum, na cześć protoplasty Arkadyjczyków, Pallanta. [przypis edytorski]

710. wiosły — daw. forma N.lm; dziś: wiosłami. [przypis edytorski]

711. rzeko, hesperyjskich wód królu rogaty — Tyberyn, bóg Tybru, przedstawiany był z rogami byka, symbolizującymi płodność. [przypis edytorski]

712. z domy — dziś popr. forma N.lm: domami. [przypis edytorski]

713. Alcyd — Herkules. [przypis edytorski]

714. z Atrydy — dziś: z Atrydami. [przypis edytorski]

715. lud Dauna — Rutulowie, zwani tak od ojca Turna, Daunusa, lub od starego Dauna, założyciela państwa w Apulii. [przypis edytorski]

716. wody — dziś popr. forma N.lm: wodami. [przypis edytorski]

717. skarby — dziś popr. forma N.lm: skarbami. [przypis edytorski]

718. wątpia (daw.) — wnętrzności. [przypis edytorski]

719. comber — rodzaj mięsa; część półtuszy: krzyżówka a. część krzyżowa; mięso wycięte z części lędźwiowej grzbietu bez nerki, cenione za wartości kulinarne. [przypis edytorski]

720. Kak a. Kakus — olbrzym ze staroitalskich baśni. [przypis edytorski]

721. Gerion trójkształtny — olbrzym o trzech głowach i trzech parach rąk; miał mieszkać w Hesperii, gdzieś na terenach dzisiejszej Hiszpanii. [przypis edytorski]

722. Alcyd — Herkules. [przypis edytorski]

723. Eurus — wiatr płd.-wsch., obecnie nazywany „sirocco”. [przypis edytorski]

724. Many — dusze zmarłych przodków. [przypis edytorski]

725. z wnęka — z wnęki; z wnętrza. [przypis edytorski]

726. miecąc — miotając; rzucając. [przypis edytorski]

727. żenie — daw. forma od czas. gnać; znaczenie: gna, pędzi. [przypis edytorski]

728. ołtarz, co wielkim się zowie — tzw. Ara Maxima. [przypis edytorski]

729. Alcyda topolą wieńczy — w wieńcu z topoli na głowie składano w Italii ofiarę Herkulesowi (którego imię zastępuje tu przydomek herosa: Alcyd). [przypis edytorski]

730. libacja — ofiara z wina składana bogom przed ucztą. [przypis edytorski]

731. Saliowie (łac. Salii, od salio: tańczę) — członkowie kolegium kapłanów w staroż. Rzymie, kapłani Marsa; tu: jako czciciele bóstwa Herkulesa Niezwyciężonego (łac. Hercules Invictus), pokrewnego bogowi wojny Marsowi. [przypis edytorski]

732. Hylej, Folus — Centaury; zostali pokonani przez Herkulesa. [przypis edytorski]

733. smok Lerny — Hydra lerneńska, zabita przez Herkulesa w ramach jednej z jego prac. [przypis edytorski]

734. żenie — pędzi, ciska; daw. forma od gnać. [przypis edytorski]

735. Lacjum kraj on zowie, ponieważ łacno w ono ukrył się pustkowie — nazwa Latium miała pochodzić od łac. latuit, tj. „ukrył się” i oznaczać tyle co: skrytka, kryjówka. [przypis edytorski]

736. kraj Saturna nowe przybrał imię — tj. kraina bywała nazywana zależnie od kolejnych najeźdźców: Auzonia, Enotria, Tyrrenia. [przypis edytorski]

737. Karmenta — daw. italska boginka położnic (rodzących kobiet), której świątynia znajdowała się u podnóża Kapitolu, a jej święto (Carmentalia) obchodzono 11 i 15 stycznia. [przypis edytorski]

738. wysterkać — wystawać, sterczeć. [przypis edytorski]

739. Luperkał a. Lupercal (mit. rzym.) — jaskinia poświęcona Panowi, bogowi opiekuńczemu pól i lasów, w której wilczyca wykarmiła Romulusa i Remusa, synów Marsa i Rei Sylwii; w tym miejscu miał być później założony Rzym. [przypis edytorski]

740. Pan (mit. gr.) — bóg opiekuńczy pól i lasów, a także pasterzy i ich stad; jego krainą była przede wszystkim Arkadia. W mit. rzym. Pan został utożsamiany Faunem (łac. Faunus) a. bogiem lasów Silvanusem.; licejski: lycaeus, od gr. lykos, łac. lupus: wilk. [przypis edytorski]

741. krąg Egidy (mit. gr.) — tarcza ze skóry kozy Egidy, która wykarmiła małego Zeusa (w mit. rzym. Jowisza); służyła także córce Zeusa, Atenie (w mit. rzym. Minerwie). [przypis edytorski]

742. Janikuł — Janikulum, wzgórze za Tybrem, obok Watykanu (oraz legendarny gród boga Janusa na nim). [przypis edytorski]

743. Saturnia — daw. nazwa Kapitolu jako grodu Saturna. [przypis edytorski]

744. Nereja córa (mit. gr.) — Tetyda, matka Achillesa. [przypis edytorski]

745. Tytona małżonka — Aurora; Wulkan na jej prośbę wykuł zbroję dla jej syna, Memnona. [przypis edytorski]

746. ramiony — dziś popr. forma N.lm: ramionami. [przypis edytorski]

747. Ogniowładca — Wulkan. [przypis edytorski]

748. tegejski — arkadyjski, z ojczyzny Ewandra. [przypis edytorski]

749. Agilliny gród stary — Agillina, właśc. Agylla, staroż. miasto, połączone z trzema portami nad Morzem Tyrreńskim, ważny ośrodek kultury etruskiej: Caisra a. Cisra w języku Etrusków; następnie staroż. rzym. Caere; dziś: Cerveteri (nazwa od: Caere Vetus). [przypis edytorski]

750. lud Lidów — Etruskowie, wywodzący się z Lidii. [przypis edytorski]

751. Meonia — daw. nazwa Lidii. [przypis edytorski]

752. nie dostawać (daw.) — brakować. [przypis edytorski]

753. Sabelka — tu: Sabinka. [przypis edytorski]

754. Cyterejka — Wenus (czczona na Cyterze, stąd przydomek). [przypis edytorski]

755. penaty i lary (mit. rzym.) — bóstwa opiekuńcze domu. [przypis edytorski]

756. Prenesta a. Preneste — miejscowość w górach w pobliżu Rzymu; dziś Palestrina. [przypis edytorski]

757. Feronia matka (mit. rzym.) — staroitalska bogini, uważana za żonę Jowisza. [przypis edytorski]

758. Ceryt — rzeczka w pobliżu rzym. miasta Caere (dawniej Agylla; Caisra antycznych Etrusków; dziś: Cerveteri). [przypis edytorski]

759. sztuczny — tu: wykonany zgodnie z prawidłami sztuki (rzemiosła). [przypis edytorski]

760. ramiony — dziś popr. forma N.lm: ramionami. [przypis edytorski]

761. płomię — dziś popr.: płomień. [przypis edytorski]

762. w grocie Marsa — zwanej potem Lupercal. [przypis edytorski]

763. Tacjusz — król Sabinów. [przypis edytorski]

764. Saliowie — kapłani Marsa; dosł. „skoczkowie” a. „tancerze”, ponieważ ich rytuały wiązały się z tańcem. [przypis edytorski]

765. Luperkowie — kapłani Pana, którego czcili na wiosnę, tańcząc przebrani w koźle skóry. [przypis edytorski]

766. Leukate — skalisty przylądek pod Akcjum. [przypis edytorski]

767. szczekacz zuchwały Anub — Anubis, egipski bóg świata zmarłych; przedstawiany z głową szakala (tu: psa). [przypis edytorski]

768. Japyg — wiatr płn.-zach. [przypis edytorski]

769. córa Taumasa (mit. gr.) — Iryda; jej ojcem był Taumas, syn Okeanosa i Ziemi. [przypis edytorski]

770. przecz (starop.) — wszakże; tu: czyż. [przypis edytorski]

771. miecąc (daw. forma) — miotając, rzucając; tu: siejąc (lęk). [przypis edytorski]

772. skrzydły (daw.) — dziś popr. forma N.lm: skrzydłami. [przypis edytorski]

773. huf — hufiec, oddział. [przypis edytorski]

774. wraży (daw.) — obcy; tu: z wrogiem (bój). [przypis edytorski]

775. pierś ich Turna obecność zapali — konstrukcja z szykiem przestawnym; inaczej: „obecność Turna zapali ich pierś” a. „obecność Turna wywoła zapał w ich piersi” itp. [przypis edytorski]

776. żenie (daw.) — pędzi; przestarz. forma od: gnać. [przypis edytorski]

777. Berecyntka a. Berecynthia — przydomek Wielkiej Matki bogów, Rei Cybele, utworzony od nazwy góry Berecynthus lub ufortyfikowanego miejsca we Frygii, gdzie odbierała szczególny kult; także od Berecynthus: kapłan Cybele. [przypis edytorski]

778. przecz (starop.) — czyż, wszakże. [przypis edytorski]

779. czyli — tu: zaimek pytajny z partykułą -li; znaczenie: czyż, czy też, czyżby. [przypis edytorski]

780. na rzekę brata w stygijskim przestworze klnie się — przysięga na rzekę piekielną Styks należała do najbardziej uroczystych i najstraszniejszych. [przypis edytorski]

781. idajskie chóry — chóry z gór Idy w Troadzie, tj. tu: orszak bogini Cybele. [przypis edytorski]

782. Ida — tu: nimfa na górze Ida w Troadzie. [przypis edytorski]

783. strzały — dziś popr. forma N.lm: strzałami. [przypis edytorski]

784. lary — bóstwa opiekuńcze ogniska domowego. [przypis edytorski]

785. penaty — bóstwa opiekuńcze domu, domowych zapasów, rodziny; czasem też: całego państwa. [przypis edytorski]

786. Assarak — syn Trosa, był pradziadkiem Eneasza (od Assaraka pochodził Kapys, od niego Anchizes, ojciec Eneasza). [przypis edytorski]

787. chram (daw.) — świątynia. [przypis edytorski]

788. Latońska gwiazd ozdobo, co borów masz straże — apostrofa do Diany, córki Latony. [przypis edytorski]

789. słowy (daw.) — dziś popr. forma N.lm: słowami. [przypis edytorski]

790. miecą — daw. forma; dziś: miotają; rzucają, ciskają. [przypis edytorski]

791. zaczem — po czym, następnie; więc. [przypis edytorski]

792. strzały (daw.) — dziś popr. forma N.lm: strzałami. [przypis edytorski]

793. Meonia — inna nazwa Lidii. [przypis edytorski]

794. Symetejon a. Symaethus — rzeka we wsch. Sycylii (dziś Giaretta). [przypis edytorski]

795. matka — tu: bogini Cybele. [przypis edytorski]

796. Palik — jeden z demonów ziemnych w pobliżu Etny, pod miastem Paliki. [przypis edytorski]

797. miecąc — daw. forma; dziś: miotając; rzucając, ciskając. [przypis edytorski]

798. dwakroć zbici Frygowie — Trojańczycy zostali dwukrotnie pobici, ponieważ dwa razy zburzono ich stolicę; raz uczynił to Herkules, drugi raz Grecy pod wodzą Agamemnona. [przypis edytorski]

799. Dyndym — Dindymon, góra we Frygii, poświęcona kultowi Cybele. [przypis edytorski]

800. Berecyntka idajska — Cybele, Wielka Matka bogów, Rea Cybele; przydomek utworzony od nazwy góry Berecynthus, gdzie odbierała szczególny kult, drugą górą poświęconą Cybele była Ida w Troadzie, od której również nosiła przydomek „idajska”. [przypis edytorski]

801. Świetnie, chłopcze, poczynasz! Tak gwiazd się dosięga! — przysłowiowe. [przypis edytorski]

802. Kozły — Hyjady, grupa gwiazd w gwiazdozbiorze Byka, w którą Słońce wchodzi w poł. maja; ich pojawienie się zbiega się z porą deszczową. [przypis edytorski]

803. Ateza — dziś Adyga, rzeka w płn. Włoszech. [przypis edytorski]

804. Prochyta — wysepka w Zatoce Neapolitańskiej w Kampanii; dziś: Isola di Procida. [przypis edytorski]

805. Inaryma — niewielka wyspa u brzegów Kampanii, pod którą miał leżeć pogrzebany rażony piorunem przez Zeusa Tytan Tyfeus; także: Aenaria, dziś: Ischia. [przypis edytorski]

806. się skrzepią — wzmocnią się. [przypis edytorski]

807. Arp, właśc. Arpi — miasto w Apulii (założone przez Diomedesa z Etolii), skąd Turnus prosił o pomoc przeciw Trojanom. [przypis edytorski]

808. Eolia — tu: siedziby boga wichrów, Eola. [przypis edytorski]

809. Amat, Pafos, Idalia; Cytera — miasta na Cyprze, siedziby kultu Wenery; Cytera, wyspa u płd. brzegu Lakonii. [przypis edytorski]

810. Trojańczyk dziś i Rutul w równej u mnie cenie — przysłowiowe. [przypis edytorski]

811. Kluzjum — miasto w Etrurii; dziś: Chiusi. [przypis edytorski]

812. Ilwa (łac. Ilva) — dziś: Elba, wyspa na Morzu Tyrreńskim. [przypis edytorski]

813. przyszłość z trzewi bydląt (...) obwieszczać — trzewia badali etruscy wieszczkowie, zwani haruspices. [przypis edytorski]

814. Pizy (...) gród — Piza, miasto w Toskanii; miało być założone w kraju Etrusków przez osadników znad rzeki Alfeus (Alfejos) na Półwyspie Peloponeskim w Grecji, stąd określenie „alfejska”. [przypis edytorski]

815. Miniona — Minio, rzeczka w Etrurii; dziś: Miguone. [przypis edytorski]

816. Kupawo — Kupawa ojcem był Cyknus, zamieniony przez Jowisza w łabędzia, gdy zbyt opłakiwał śmierć przyjaciela swego, Faetona. [przypis edytorski]

817. Oknus — założyciel Mantui (miejsca pochodzenia Wergiliusza), wg. mit. rzym. syn wróżki Manto i Tybru. [przypis edytorski]

818. strymoński — od nazwy rzeki Strymon w Tracji. [przypis edytorski]

819. Mężnych wspiera Fortuna! — przysłowiowe. [przypis edytorski]

820. pchnął w Letę — tj. w śmierć. [przypis edytorski]

821. Alcyd a. Alkides (mit. gr.) — Herakles (w mit. rzym. Herkules); heros był synem Zeusa i Alkmeny, żony króla Teb, Amfitriona, którego ojcem był Alkajos, przydomek utworzony jest zgodnie z tą właśnie, ludzką linią rodu Heraklesa i utwierdzony niejako tym, że za popełnioną w szale zbrodnię (zabicie swoich dzieci spłodzonych z Megarą) miał on z wyroku bogów udać się do Tirynsu, daw. siedziby rodu Amfitriona, a więc też Alkajosa, i wykonać z niewolniczym posłuszeństwem 12 prac dla tamtejszego króla. [przypis edytorski]

822. Danaidy — 49 sióstr, które w noc poślubną pomordowały swych mężów. [przypis edytorski]

823. Amykle — miasto w Lacjum nad Morzem Tyrreńskim. [przypis edytorski]

824. Egeon — Briareus; sturęki Tytan. [przypis edytorski]

825. głownią ciężarna — Hekabe (Hekube), żona Priama, króla Troi, której śniło się przed narodzinami Parysa, że wyda na świat płonącą pochodnię. [przypis edytorski]

826. wezulantkie bory — lasy na górze Vesulus (dziś Monte Viso, na granicy Włoch i Francji); tam znajdują się źródła Padu. [przypis edytorski]

827. obces, właśc. obcesowo a. obcesem (z łac. obcessus: opętany) — bezczelnie, gwałtownie, jak wariat. [przypis edytorski]

828. niezlękły — nieulękły. [przypis edytorski]

829. Koryt — miasto w Toskanii założone przez Etrusków, dziś: Cortona. [przypis edytorski]

830. Tyzyfone — jedna z furii, podsycająca nieopanowany gniew i szał bojowy. [przypis edytorski]

831. Orion, co hucznie kroczy przez pełną morza toń (...) — Orion, myśliwy z Beocji, syn Posejdona i jednej z Gorgon, Euriale, słynął z ogromnego wzrostu: nawet gdy brodził w głębokim morzu, jego barki i głowa wystawały ponad powierzchnię wód; po śmierci został przemieniony w gwiazdozbiór Oriona. [przypis edytorski]

832. parraski — arkadyjski. [przypis edytorski]

833. przecz (starop.) — czyż, wszakże. [przypis edytorski]

834. Latyna — w grodzie Latyna, w Laurentum. [przypis edytorski]

835. Ścisnęlim rękę, której zburzyć było danem Ilium — tj. rękę Diomedesa. [przypis edytorski]

836. Arpiów bramy — Arpi (także: Argyripa), miasto w Apulii (Daunii), założone przez Diomedesa z Etolii. [przypis edytorski]

837. Minerwy smutna gwiazda świadczy i Kaferej (...) — gwiazda, która świeciła nad burzą, wznieconą przez Minerwę, gdy Grecy, płynąc spod Troi, byli w pobliżu Eubei, u przylądka Kafereus; wielu Greków tam wtedy zginęło. [przypis edytorski]

838. kolumny Proteja — kolumny Proteusza, tj. wyspa Faros u brzegów Egiptu wyznaczająca płd. „granicę świata” (granicę zach. stanowiły tzw. słupy Herkulesa, czyli Skała Gibraltarska oraz góra po drugiej stronie Cieśniny Gibraltarskiej). [przypis edytorski]

839. Pyrrus — syn Achillesa, został zabity w Delfach przez Orestesa. [przypis edytorski]

840. Idomenej a. Idomeneus — po powrocie spod Troi został wypędzony z ojczystej Krety. [przypis edytorski]

841. Lokrowie — towarzysze Ajasa, po śmierci wodza osiedli w afrykańskim (tj. libijskim) Pentapolis. [przypis edytorski]

842. Achiwów wódz — Agamemnon. [przypis edytorski]

843. Achiwów wódz (...) z rąk (...) małżonki zginął — Agamemnon został zgładzony przez małżonkę, Klitemnestrę, wspomaganej przez Egista, jej kochanka. [przypis edytorski]

844. żona Diomedesa — Egialea. [przypis edytorski]

845. Paduza — jedno z siedmiu ujść Padu, obfite w ryby (stąd „rybna toń Paduzy”), chętnie zasiedlane przez łabędzie. [przypis edytorski]

846. Trytonka — przydomek Pallady (Minerwy). [przypis edytorski]

847. Opis — tracka nimfa leśna z orszaku Diany. [przypis edytorski]

848. Privernum — staroż. miasto w Lacjum w kraju Wolsków. [przypis edytorski]

849. Latonka — tu: Diana, córka Latony. [przypis edytorski]

850. strymoński — od nazwy Strymon w Tracji. [przypis edytorski]

851. tyły podają (daw.) — uciekają. [przypis edytorski]

852. kopyty — daw. forma N.lm; dziś: kopytami. [przypis edytorski]

853. pęknął — dziś popr. forma: pękł. [przypis edytorski]

854. wały — daw. forma N.lm; dziś: wałami; wał (daw.): fala. [przypis edytorski]

855. także — tu: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: czy tak, czyż tak. [przypis edytorski]

856. porać (daw.) — rozrywać, rozdzierać, pruć. [przypis edytorski]

857. meońskie oddziały — Etruskowie. [przypis edytorski]

858. Sorakt — góra Sorakte w Kampanii, na lewym brzegu Tybru, niedaleko Rzymu, daw. miejsce kultu staroitalskiego boga Vejovisa, utożsamianego z Apollinem (a. Plutonem). [przypis edytorski]

859. Trywii — tu: Diany. [przypis edytorski]

860. miecą — daw. forma; dziś: miotają; rzucają, ciskają. [przypis edytorski]

861. na Penów łanie — w płn. Afryce (gdzie leżała m.in. Kartagina). [przypis edytorski]

862. przeżeń — daw. forma od: gonić; znaczenie: przegoń, przepędź. [przypis edytorski]

863. Ogniowładca (mit. rzym.) — Wulkan. [przypis edytorski]

864. Dit (mit. rzym.) — król podziemia; Pluton. [przypis edytorski]

865. rohatyna — rodzaj włóczni. [przypis edytorski]

866. mnie zwierzył — tu: mnie powierzył; złożył w moje ręce. [przypis edytorski]

867. Dolon (mit. gr.) — syn Eumedesa (woźnego, herolda), wybitny biegacz; pozostali po jednej z bitew poza murami miasta Trojanie wysyłają go na zwiad (za spełnienie tej misji Dolon, ochotnik, chciał w nagrodę otrzymać konie i rydwan Achillesa) do obozu Greków; został jednak schwytany przez Odyseusza i Diomedesa, uwięziony i skłoniony do wyjawienia informacji o obozie obrońców Troi, co nie przynosi mu spodziewanego uwolnienia, ale śmierć: Diomedes odciął Dolonowi głowę mieczem, a Odyseusz zabrał jego wilczą skórę i broń; syn Dolona Eumedes po zburzeniu Troi miał towarzyszyć w wyprawie do Italii Eneaszowi i walczyć u jego boku. [przypis edytorski]

868. Edonowie — Trakowie. [przypis edytorski]

869. peoński — lekarski; od Peona, lekarza Tytenów, a potem bogów olimpijskich (Peon to również przydomek Apollina, patrona lekarzy i medycyny). [przypis edytorski]

870. retejski — trojański, od Reteum, przylądka w Troadzie. [przypis edytorski]

871. skrzydły (daw.) — dziś popr. forma N.lm: skrzydłami. [przypis edytorski]

872. z Apollina ziemi — z Licji. [przypis edytorski]

873. obrońce — dziś popr. forma: obrońców. [przypis edytorski]

874. kielce — kły (forma augmentatywna). [przypis edytorski]

875. Cydon — Kreteńczyk z Cydonii, krainy na Krecie z centralnym miastem Cydon (a. Kydon). [przypis edytorski]

876. włos zdębi się — włos staje dęba. [przypis edytorski]