Wyznanie opieki boskiej nad koroną polską zawsze, ale mianowicie teraz podczas walnej wojny tureckiej
Kto mieszka w spomożeniu Najwyższego, ten w obronie Boga niebieskiego będzie przebywał.
Rzecze Panu: «Tyś jest obrońca mój, i ucieczka moja, i same przeciwko mnie bramy nie przemogą piekielne».
Głos pański cedry łamie i mocne rzeczy słabemi mięsza; na dźwięk trąby jego pysznego Jerycha bellowardy upadną.
Kiedy On chce, miedzianym murem pajęczyna będzie, a gdy zechce, najwarowniejszych fortec katarakty570 pokruszy.
W sile jego oślą szczęką Samson na Filistynów fechtuje; a mały Dawid z pomiernej571 procy w czoło Goliata ugodzi.
Rozważ i Ty, korono moja, jeżli niesłusznie rzec możesz: «Pan jest obrońca mój, i ucieczka moja, w Nim ja będę ufała».
Albowiem On mię wyrwał z sidła łowiących i obronił mię od przykrego słowa, zwierzchności prawu niepodległy.
Ale mię okrył siłą ramienia Swego i chciał, aby pod skrzydłami Jego mną się opiekował potomek Jakuba.
I ten, jako tarcza opatrzności Jego, opatruje mię, a ja bezpiecznie usypiając, nocnemi fantazmatami572 nie potrwożon w pierwosny573.
Nie szkodzą mi strzały lecące od południa gęsto; ani na krew chrześciańską głodne z Stambułu szaleństwo.
Uczy bowiem Pan ręce pomazańca swego na wojnę; i On sam za niego wojując, pysznego tłumi Sennacheryba.
Padło ich po lewym boku tysiąc, a dziesięć tysięcy po prawym; ale nie dosyć, dokąd oczyma swemi nie ujrzę odpłaty grzeszników.
I tak mówię: «Ty Panie jesteś nadzieją moją, a któryś jest stwórcą światła niebieskiego, Ty pogański miesiąc574 przyprowadzisz do ostatniej kwadry».
A korona polska w wspomnieniu Twojem, gdy od bisurmańskiej ma zaszczyt575 szabli, o jako słuszna576, aby Cię uznawała, Boże, mocnym obrońcą.
Przyzwoita577, chwalić Cię za to w przybytku Twoim, a w kościele prawowiernym śpiewać Ci pieśń nową.
I żebrać dalszej łaski uspokojenia do końca, abyś zatłumił potęgę pogańską i domowe niezgody.
Abyś zgromadzenie wiernych podwyższał, płosząc dzikie bestie, które pustoszą winnicę Chrystusową.
Rozkaż aniołom Twoim o koronowanej głowie, aby jej strzegli we wszystkich drogach i zawodach jej.
Niech ją sprawujące duchy na ręku noszą; a przezornego oka Twego opieka niechaj nad nią nieustannie zostaje.
Po szyzmatyckiej578 żmii, jad pod językiem mającej, niechaj chodzi i niech podepce bazyliszka orientalnego.
Ty rzucisz pod nogi jego opiłego krwią niewinną smoka; a z libickiej jaskini lew męstwem się jego niech zatrwoży.
Nasyćże579 go długich dni, o Najwyższy! i w owocu jego pokaż nam zbawienie Twoje.
Chwała Ojcu i Synowi, i Duchowi świętemu.
Jako była na początku, tak i teraz, i zawsze, i na wieki wieków. Amen.
Przypisy:
1. Domine Dominus noster, admirabile est nomem Tuum in universa terra (łac.) — Panie, nasz Panie, jak przedziwne Twe imię po wszystkiej ziemi; Psalm 8. [przypis edytorski]
2. nasubtelniejszy (daw. forma) — najsubtelniejszy. [przypis edytorski]
3. nie trzebać było — skrót od: nie trzeba ci było. [przypis edytorski]
4. sameś był — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: sam byłeś. [przypis edytorski]
5. egzystencją — daw. forma D.; dziś: egzystencję. [przypis edytorski]
6. niezbrodzony — nie do przejście w bród; tak głęboki, że nie sposób przejść go brodząc. [przypis edytorski]
7. De profundis clamavi ad Te Domine (łac.) — z głębokości wołałem do Ciebie, Panie; Psalm 130 (129). [przypis edytorski]
8. Psalm 129 — w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 130. [przypis edytorski]
9. turma — tu: więzienie. [przypis edytorski]
10. mizeria — tu: bieda, nędza; nieszczęsne położenie. [przypis edytorski]
11. zjadły — tu: zajadły. [przypis edytorski]
12. stać na czym — trzymać się czego, obstawać przy czym, nie odstępować od czego; stać na zdradzie: być niezmiennie zdradliwym. [przypis edytorski]
13. młóto (starop.) — słód (tj. skiełkowane i wysuszone ziarna zbóż służące jako jeden z surowców w piekarnictwie, do produkcji piwa itp.). [przypis edytorski]
14. tyjąc młótem rozkoszy — tyjąc dzięki pożywce, jaką daje rozkosz. [przypis edytorski]
15. teć są — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć; znaczenie: to właśnie są. [przypis edytorski]
16. okowany — skuty kajdanami. [przypis edytorski]
17. odwłuczać — dziś: odwlekać. [przypis edytorski]
18. pódźcie — daw. forma trybu rozkazującego, dziś: pójdźcie. [przypis edytorski]
19. prezerwatywa (daw., z łac.) — tu: ochrona. [przypis edytorski]
20. bez odwłoki (starop.) — niezwłocznie. [przypis edytorski]
21. duszny (daw.) — tu: duchowy. [przypis edytorski]
22. etc. (łac.) — skrót od et caetera: i tak dalej, i tym podobnie. [przypis edytorski]
23. Quis dabit capiti meo aquam, et oculis meis fontem lacrimarum, et plorabo (łac.) — kto da mojej głowie wodę i oczom moim źródło łez, a będę płakał; wg. Biblii Tysiąclecia: „Któż da mi schronisko dla podróżnych na pustyni, bym mógł opuścić mój naród i oddalić się od niego” itd. (Księga Jeremiasza 9,1). [przypis edytorski]
24. czemem jest — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: czym jestem. [przypis edytorski]
25. rebelizować komu (daw.) — sprzeciwiać się komu, podnosić bunt przeciw komu. [przypis edytorski]
26. dla tego (daw.) — przez to; z tego powodu. [przypis edytorski]
27. którego wola jest uczynić — którego wola znaczy tyle co czyn. [przypis edytorski]
28. przecię a. przecie (daw.) — przecież. [przypis edytorski]
29. kawalec (daw.) — kawał, kawałek. [przypis edytorski]
30. grązi — daw. forma, dziś: pogrąża. [przypis edytorski]
31. szalona (...) walczyć — w domyśle: szalona to rzecz (sprawa itp.); dziś raczej: szalone jest, szalonym jest walczyć. [przypis edytorski]
32. zostawując (daw. forma) — zostawiając. [przypis edytorski]
33. suplikujący (z łac.) — składający suplikę, tj. podanie; proszący. [przypis edytorski]
34. Dominus regit me, nihil mihi deerit (łac.) — Pan jest moim pasterzem, nie brak mi niczego; Psalm 23 (22). [przypis edytorski]
35. Psalm 22 — w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 23. [przypis edytorski]
36. dzięka (daw.) — podzięka; dziękczynienie. [przypis edytorski]
37. uważając — tu: zwracając uwagę, pamiętając. [przypis edytorski]
38. pomocy — daw. forma B.lm, dziś: pomoce. [przypis edytorski]
39. pasząc się — daw. forma, dziś: pasąc się. [przypis edytorski]
40. pasznia (daw.) — pasza. [przypis edytorski]
41. niezbrodzony — nie do przejścia w bród. [przypis edytorski]
42. zastanawiać się (daw.) — zatrzymywać się, stawać, ustawać. [przypis edytorski]
43. imieniowi (daw. forma) — dziś: imieniu. [przypis edytorski]
44. uważać — tu: rozważać. [przypis edytorski]
45. mnieś (...) udzielił (daw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: mnie udzieliłeś. [przypis edytorski]
46. gnarować się (z niem. nähren: karmić, żywić) — żywić, utrzymywać się, żywić się. [przypis edytorski]
47. inszym (daw.) — inny. [przypis edytorski]
48. zasuty (daw.) — zasłany. [przypis edytorski]
49. intrata (z łac.) — zysk, korzyść. [przypis edytorski]
50. groblą (daw. forma) — dziś B.lp r.ż.: groblę. [przypis edytorski]
51. kondemnata (z łac.) — wyrok; daw. wyrok sądowy skazujący zaocznie w sprawach cywilnych i karnych. [przypis edytorski]
52. basarynek właśc. basarunek (z niem.) — baty, cięgi; wynagrodzenie za pobicie, nawiązka; rekompensata za uczynione krzywdy. [przypis edytorski]
53. zgadzać się — tu: umawiać się, uzgadniać (między stronami sporu). [przypis edytorski]
54. anim (...) nie zajednywał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: ani nie zjednywałem. [przypis edytorski]
55. wieża — tu: więzienie; tu: zajednywać wieżę: wyjednywać sobie zamianę wyroku więzienia na inną karę (np. pieniężną). [przypis edytorski]
56. pono (daw.) — podobno, prawdopodobnie. [przypis edytorski]
57. nie sfolgowałbym był (daw.) — konstrukcja czasu zaprzeszłego, złożonego, wyrażającego czynność wcześniejszą od tych wyrażonych czasem przeszłym prostym; inaczej: nie sfolgowałbym (tj. nie odpuściłbym) wcześniej, uprzednio. [przypis edytorski]
58. cantharides — kantarydy, tj. chrząszcze z gatunku pryszczel lekarski, z rodziny oleicowatych, tzw. daw. „hiszpańska mucha”; dla samoobrony kantaryda wytwarza silnie drażniącą substancję (kantarydynę), wykorzystywaną od starożytności jako afrodyzjak, współcześnie do wypalania brodawek, w większych ilościach trującą. [przypis edytorski]
59. etc. (łac.) — skrót od et caetera: i tak dalej, i tym podobnie. [przypis edytorski]
60. Attendite popule mens legem meam (łac.) — słuchaj, ludu mój, nauki mojej. [przypis edytorski]
61. Psalm 77 — w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 78. [przypis edytorski]
62. przypomnię (daw. forma) — dziś popr.: przypomnę. [przypis edytorski]
63. Dalmacja — kraina na Płw. Bałkańskim, staroż. Iliria, zasiedlona następnie przez Chorwatów. [przypis edytorski]
64. septemtrion (łac.) — Wielki Wóz, konstelacja gwiazd wyznaczająca kierunek północny; także ogólnie: północ globu. [przypis edytorski]
65. rozpostarszy (daw. forma) — dziś popr.: rozpostarłszy. [przypis edytorski]
66. paiż (daw.) — krótka tarcza metalowa rycerzy konnych. [przypis edytorski]
67. Teutony (daw. forma) — Teutoni; tu: ludy germańskie w ogóle. [przypis edytorski]
68. zagrzebieni (daw. forma) — dziś: zagrzebani. [przypis edytorski]
69. zdrowie — tu: życie; nad zdrowie kocha: kocha nad życie. [przypis edytorski]
70. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]
71. larmo a. larma (daw.) — larum; alarm, sygnał na trwogę, sygnał wzywający do boju. [przypis edytorski]
72. nieprzyjacioły (daw. forma) — dziś popr. B.lm: nieprzyjaciół. [przypis edytorski]
73. jedynowładzca — dziś: jedynowładca. [przypis edytorski]
74. Roksolania (daw.) — Ruś. [przypis edytorski]
75. bitwa na Psim Polu — jedna z bitew wojny pol.-niem. w 1109 r. na dzisiejszej dzielnicy Wrocławia, Psim Polu, stoczona pomiędzy wojskami księcia Bolesława III Krzywoustego i króla Henryka V, wycofującego się po daremnym oblężeniu Głogowa; jako walną bitwę i klęskę wojsk niem. przedstawił ją w swej kronice Wincenty Kadłubek, za nim też tak ją przedstawiano; współcześnie historycy uważają, że w tym miejscu nie doszło do bitwy lub najwyżej odbyła się nieznacząca potyczka, o której nie wspomniał np. Gall Anonim, nadworny kronikarz Krzywoustego. [przypis edytorski]
76. knecht (z niem.) — żołnierz piechoty; pachołek; giermek. [przypis edytorski]
77. ściegno a. stegno (daw.) — ścieżka, ślad, trop. [przypis edytorski]
78. widzieć było — w domyśle: można było widzieć. [przypis edytorski]
79. kmotr (daw.) — tu: ojciec chrzestny. [przypis edytorski]
80. pieczołowanie (daw.) — staranność, pieczołowitość, dbałość. [przypis edytorski]
81. klimakteryk a. klimakter (daw., z gr.: szczebel) — rok złowrogi, przypadający co siedem lat; okres siedmioletni. [przypis edytorski]
82. pochodnią (daw. forma) — dziś popr. B. lp r.ż.: pochodnię. [przypis edytorski]
83. prze Bóg (daw.) — wykrzyknienie: na Boga. [przypis edytorski]
84. sromotny (daw.) — haniebny. [przypis edytorski]
85. ile (daw.) — tu: ponieważ. [przypis edytorski]
86. wytuczona dostatki (daw.) — utuczona dostatkami. [przypis edytorski]
87. nieodwłocznie (daw.) — nie zwlekając, niezwłocznie; natychmiast. [przypis edytorski]
88. ogień nie ugara (daw. forma) — ogień nie spali, nie poparzy. [przypis edytorski]
89. uważajże (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: uważaj przecież, zwróć uwagę wreszcie. [przypis edytorski]
90. potykać (daw.) — spotykać. [przypis edytorski]
91. jednać fawory (daw.) — zjednywać łaskę; teć z nieba jedna fawory: te łaski wyprasza ci z nieba. [przypis edytorski]
92. Beatus vir, qui non abiit in consilio impiorum — szczęśliwy mąż, który nie idzie za radą występnych; Psalm 1. [przypis edytorski]
93. Psalm 10 — w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 1. [przypis edytorski]
94. nowotny (daw.) — tu: nowy, nowo powstały. [przypis edytorski]
95. błędnik (daw.) — tu: błądzący, wyznający błędne poglądy. [przypis edytorski]
96. czasu swego (daw.) — w swoim czasie; w odpowiednim czasie. [przypis edytorski]
97. liście (daw.) — tu: listowie. [przypis edytorski]
98. zaczerwieć (daw.) — tu: być zaatakowanym przez czerwie; zrobaczywieć. [przypis edytorski]
99. proch ziemie (daw.) — proch ziemi; kurz. [przypis edytorski]
100. mięszać (daw.) — dziś: mieszać. [przypis edytorski]
101. co wiedzieć gdzie się rozleci — nie wiadomo, gdzie się rozproszy. [przypis edytorski]
102. Szawle, czemu mię prześladujesz — słowa, które miał wg. Dziejów Apostolskich usłyszeć Szaweł z ust zmartwychwstałego Jezusa podczas swej drogi do Damaszku, a które doprowadziły go do nawrócenia i z prześladowcy chrześcijan uczyniły z niego apostoła chrześcijaństwa, św. Pawła (por. Dz 9,1–20). [przypis edytorski]
103. w tak niebezpieczną duszę waszą (...) zawodzą tonią — tj.: w tak niebezpieczną toń wiodą waszą duszę (szyk przestawny i daw. forma fleksyjna B. r.ż: w tonią). [przypis edytorski]
104. zakon (daw.) — prawo, prawidła. [przypis edytorski]
105. niepochybny — niechybny, trafny, nieuchronny; tu: niewątpliwy. [przypis edytorski]
106. albo (daw.) — tu: czyż, czyżby; czy też. [przypis edytorski]
107. Quare fremuerunt gentes (łac.) — dlaczego buntują się narody; Psalm 2. [przypis edytorski]
108. aplikowany (daw.) — tu: stosujący się, odnoszący się do czego. [przypis edytorski]
109. przestrony (daw.) — przestronny; obszerny, swobodny. [przypis edytorski]
110. zbestwiony (daw.) — rozbestwiony; zamieniony w bestię; zdziczały. [przypis edytorski]
111. pętce przybrać — zebrać wodze (wierzchowcowi). [przypis edytorski]
112. na wolą (daw.) — na wolność [przypis edytorski]
113. fortelny (daw.) — podstępny. [przypis edytorski]
114. zawiadowanie — tu: dowodzenie. [przypis edytorski]
115. poruczyć (daw.) — powierzyć; oddać. [przypis edytorski]
116. uniewolnienie — zniewolenie. [przypis edytorski]
117. pieczołowanie — opieka nad czymś, staranie o coś. [przypis edytorski]
118. protekcja (z łac.) — ochrona. [przypis edytorski]
119. etc. (łac.) — skrót od et caetera: i tak dalej, i tym podobnie. [przypis edytorski]
120. Domine quis habitabit in tabernaculo tuo (łac.) — kto będzie przebywał w Twym przybytku, Panie; Psalm 15 (14). [przypis edytorski]
121. Psalm 14 — w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 15. [przypis edytorski]
122. interregnum (łac.) — bezkrólewie; czas pomiędzy śmiercią lub abdykacją władcy a wstąpieniem na tron następcy. [przypis edytorski]
123. gołąbie — gołąbiątko; pisklę gołębia; tu: uosobienie bezbronności. [przypis edytorski]
124. niegdy (daw.) — niegdyś, kiedyś. [przypis edytorski]
125. Tryjony (daw.) — ziemie na północy [przypis edytorski]
126. potrafić — utrafić, celnie trafić, wcelować. [przypis edytorski]
127. podawać rządce (daw.) — wyznaczać (wskazywać) rządzących. [przypis edytorski]
128. stanowić przełożonych — tu: ustanawiać. [przypis edytorski]
129. rolą (daw. forma) — dziś B r.ż. lp: rolę. [przypis edytorski]
130. pomierzać (daw.) — mierzyć, odmierzać. [przypis edytorski]
131. zaczem (daw.) — w związku z czym. [przypis edytorski]
132. opiekalnik (daw.) — opiekun. [przypis edytorski]
133. fortunny — szczęśliwy, mający szczęście. [przypis edytorski]
134. ordynans (daw.) — tu: rozkaz; za ordynansem: z rozkazu. [przypis edytorski]
135. bywszy (daw. forma) — dziś imiesłów przysł. współcz.: będąc. [przypis edytorski]
136. wydaszże (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski]
137. krezusowe bogactwa — legendarnie wielkie bogactwa: słynął z nich w starożytności Krezus (595–546 p.n.e.), król Lidii, którego imię stało się synonimem bogacza. [przypis edytorski]
138. Midy pokłady — pokłady złota; od imienia mitycznego króla Frygii, Midasa, pod którego dotykiem wszystko zamieniało się w złoto. [przypis edytorski]
139. zakon (daw.) — prawo; żyć w zakonie (bożym): żyć zgodnie z prawem. [przypis edytorski]
140. przygoda (daw.) — wszystko to, co się może przygodzić, tj. przydarzyć; zdarzenie. [przypis edytorski]
141. Laudate Dominum omnes gentes (łac.) — chwalcie Pana wszystkie narody, Psalm 117. [przypis edytorski]
142. Psalm 116 — w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 117. [przypis edytorski]
143. elekcją (daw. forma) — dziś B. lp r.ż.: (szczęśliwą) elekcję. [przypis edytorski]
144. in anno 1672 — w roku 1672 nie odbyła się nowa elekcja; królem aż do swej śmierci w roku następnym pozostawał Michał Korybut Wiśniowiecki, którego władzą jednakże zachwiała właśnie wojna wypowiedziana przez Turcję; tymczasem król bardziej niż zagrożeniem zewnętrznym zajmował się zwalczaniem hetmana Jana Sobieskiego, należącego do przeciwnego stronnictwa politycznego tzw. malkontentów, m.in. poprzez uchwały konfederacji gołębiowskiej zawiązanej z udziałem króla właśnie w 1672 r. [przypis edytorski]
145. Bóg (...) króle podający; (...) król (...) od Boga podany — wyraża się tu przekonanie, że władza królewska pochodzi wprost ze wskazania boskiego i łączy się z łaską Boga; w monarchiach dziedzicznych ta feudalna idea funkcjonowała aż do rewolucji francuskiej 1789 roku, w polskiej rzeczywistości, wobec systemu elekcyjnego, nie była tak prosta do wyprowadzenia z wizji „porządku naturalnego” i wymagała wzmacniania, takiego choćby jakie ma miejsce w Psalmodii Kochowskiego. [przypis edytorski]
146. nieznaczny — tu: niewidoczny, niedostrzegalny. [przypis edytorski]
147. żeć miło — skrót od: że ci jest miło. [przypis edytorski]
148. rówiennik (daw.) — rówieśnik, równy rangą itp. [przypis edytorski]
149. zdarzyć — tu: sprawić. [przypis edytorski]
150. powinny — tu: należny; wyznaczony obowiązkiem (powinnością). [przypis edytorski]
151. Deus judicium tuum regi da, et justitiam tuam filio regis (łac.) — O Boże, przekaż Twój sąd królowi i Twoją sprawiedliwość synowi królewskiemu; Psalm 72. [przypis edytorski]
152. Psalm 71 — w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 72. [przypis edytorski]
153. uciśnione poddane (daw. forma) — dziś B. lm: uciśnionych poddanych. [przypis edytorski]
154. fundamenta (daw. forma) — dziś B.lm: fundamenty; podstawy. [przypis edytorski]
155. potwarca — osoba rzucając potwarz na kogoś; oszczerca. [przypis edytorski]
156. wziątek a. wziątko — dar; tu: łapówka, zysk. [przypis edytorski]
157. wspak — na odwrót. [przypis edytorski]
158. wywróciły — właśc. forma: wywrócili (starcy i sędziowie), podobnie jak wcześniej: odstąpili. [przypis edytorski]
159. respekt (z łac.) — szacunek, względy. [przypis edytorski]
160. dla tego (daw.) — z tego powodu. [przypis edytorski]
161. ona (daw.) — ta. [przypis edytorski]
162. podmiesięczny (daw.) — podksiężycowy, tj. ziemski. [przypis edytorski]
163. okrasa (daw.) — ozdoba. [przypis edytorski]
164. odbieży (daw.) — tu: opuści. [przypis edytorski]
165. egzorbitować (daw. z łac.) — popełnić wykroczenie przeciw prawu; egzorbitancja (a. eksorbitancja): wybryk. [przypis edytorski]
166. biorący — tu: przyjmujący łapówkę. [przypis edytorski]
167. prewarykant (daw., z łac.: praevaricator) — zaniedbujący swój obowiązek, sprzedajny obrońca a. oskarżyciel w sądzie. [przypis edytorski]
168. Dixit injustus ut delinquat in semet ipso (łac.) — Nieprawość mówi do bezbożnika w głębi jego serca; Psalm 36 (35). [przypis edytorski]
169. Psalm 35 — w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 36. [przypis edytorski]
170. uważać (daw.) — tu: zwracać uwagę. [przypis edytorski]
171. gorszy pasierba (daw.) — gorszy od pasierba. [przypis edytorski]
172. myśliła (daw. forma) — dziś: myślała. [przypis edytorski]
173. o dobro pospolitem (daw. forma) — dziś Msc.lp: o dobru pospolitym (tj. powszechnym, społecznym). [przypis edytorski]
174. by (daw.) — tu: choćby, chociażby. [przypis edytorski]
175. podwyższenia chciwość (daw.) — usilna chęć wywyższenia się; pożądanie uzyskania wyższej pozycji (w hierarchii urzędów, hierarchii społecznej itp.). [przypis edytorski]
176. przystojność (daw.) — to, co przystoi (robić, mówić itp.); odpowiednie zachowanie, właściwe postępowanie. [przypis edytorski]
177. w uściech (daw. forma) — w ustach (tj. tu: w słowach, w deklaracjach słownych). [przypis edytorski]
178. w skomo — prawdopodobnie powinno być: wrzkomo, tj. rzekomo, niby to; możliwe jednak, że jest to jakaś forma przysłówkowa utworzona od czas. skomać: ostrzyć zęby na co, mieć apetyt, względnie od skoma (także szkoma, oskoma): apetyt, ślinka na co. [przypis edytorski]
179. zawziętość — tu: zawzięta chęć a. postanowienie; zawziętość sejmu rozerwania: silne, nieprzezwyciężone postanowienie, aby doprowadzić do zerwania sejmu. [przypis edytorski]
180. pieczołowanie (daw.) — staranność, dbałość. [przypis edytorski]
181. inszy (daw.) — inny. [przypis edytorski]
182. kwest (daw.) — tu: zysk, dar, datek. [przypis edytorski]
183. bezoar — rzekomy kamień jelitowy; nagromadzenie niestrawionych substancji w żołądku zwierząt; w średniowieczu bezoary uważane były za talizmany, przypisywano im właściwości magiczne (źródła niezwykłej mocy) i lecznicze (używane były jako odtrutki). [przypis edytorski]
184. Nemezis (mit. gr.) — bogini zemsty, sprawiedliwości i przeznaczenia; uosobienie gniewu bogów, ale stojąca ponad i poza władzą bogów olimpijskich; córka Nocy (gr. Nyks), strażniczka sprawiedliwości świata, wykonawczyni nieuniknionych praw. [przypis edytorski]
185. wziątek — tu: dar, łapówka. [przypis edytorski]
186. myto — cło; tu: grzywna, karna opłata. [przypis edytorski]
187. wyżeną (daw. forma) — wygonią. [przypis edytorski]
188. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
189. który w Efezie bóżnicę Diany zapalił — Herostrates. [przypis edytorski]
190. etc. (łac.) — skrót od et caetera: i tak dalej, i tym podobnie. [przypis edytorski]
191. Beati quorum remissae sunt iniquitates (łac.) — Szczęśliwy ten, komu została odpuszczona nieprawość; Psalm 32 (31). [przypis edytorski]
192. Psalm 31 — w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 32. [przypis edytorski]
193. amnistyja (daw.) — amnestia, zapomnienie win, uniewinnienie. [przypis edytorski]
194. sumnienie (daw. forma) — sumienie. [przypis edytorski]
195. makuła (z łac.) — plama; obelga. [przypis edytorski]
196. niepodobnać — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]
197. Niepodobnać (...) bez grzechu być — nie jest to możliwe, aby być bez grzechu. [przypis edytorski]
198. insza (daw.) — inna (w domyśle: rzecz, sprawa); co innego. [przypis edytorski]
199. otom — skrót od: oto jestem. [przypis edytorski]
200. którym (...) żył — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: który żyłem. [przypis edytorski]
201. zakon (daw.) — prawo. [przypis edytorski]
202. stwórce (daw. forma) — dziś D.lp: stwórcy. [przypis edytorski]
203. ręku (daw. forma) — dziś D.lp: (z) ręki. [przypis edytorski]
204. zdradliwiem odstąpił — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: zdradliwie odstąpiłem. [przypis edytorski]
205. imem dłużej milczał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: im dłużej milczałem. [przypis edytorski]
206. alterować (daw., z łac.) — zmieniać, odmieniać; martwić, smucić, trapić. [przypis edytorski]
207. mię (daw. forma) — dziś: mnie. [przypis edytorski]
208. wzdy a. wżdy (starop.) — przecież, zawsze; tu: ciągle. [przypis edytorski]
209. cierpisz mię przeciwnym sobie (daw.) — znosisz mnie, choć się tobie sprzeciwiam. [przypis edytorski]
210. winowajce (daw. forma) — dziś D.lp: winowajcy. [przypis edytorski]
211. upokorzony (daw.) — ten, który odczuwa pokorę. [przypis edytorski]
212. Noli aemulari in malignantibus (łac.) — nie unoś się gniewem z powodu złoczyńców; Psalm 37. [przypis edytorski]
213. Psalm 36 — w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 37. [przypis edytorski]
214. przeciwić się (daw.) — sprzeciwiać się; przeciwstawiać się. [przypis edytorski]
215. karafioł — prawdopodobnie: kalafior. [przypis edytorski]
216. misterstwo — mistrzostwo; kunszt godny mistrza. [przypis edytorski]
217. sianożęcie a. sianożęć — sianokosy; skoszenie i zebranie siana z łąki. [przypis edytorski]
218. fortelem (daw.) — podstępem; przy użyciu podstępu; podstępnie. [przypis edytorski]
219. szpłacheć — spłacheć, kawałek pola. [przypis edytorski]
220. wyglozować (daw., z łac. glossa: tłumaczenie, wykład) — wykreślić; por. glozować a. głuzować: wymazywać, usuwać, skreślać. [przypis edytorski]
221. jestci (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci. [przypis edytorski]
222. nie jestci to próba umiłowania pańskiego, że się komu powodzi na świecie (daw.) — nie to jest sprawdzianem umiłowania ze strony Boga, że komuś się powodzi na świecie. [przypis edytorski]
223. dla tego (daw.) — z tego powodu; przez to. [przypis edytorski]
224. uciśnieni od ciebie (daw.) — przez ciebie uciśnieni. [przypis edytorski]
225. rzeką (daw. forma) — rzekną, powiedzą. [przypis edytorski]
226. ładownemi rzeki uciskał komiegami (daw.) — szyk przestawny, inaczej: uciskał rzeki ładownymi statkami. [przypis edytorski]
227. komiega a. komięga (daw.) — statek używany przez flisaków do spławiania zboża: pozbawiony masztów, czworoboczny i dość obszerny środek transportu rzecznego; krypa. [przypis edytorski]
228. onoż (daw.) — a tu, a tymczasem. [przypis edytorski]
229. ze czterech deszczek w czołnie (daw.) — szyk przestawny: w czółnie z czterech deseczek, tj. w trumnie. [przypis edytorski]
230. skopuł (daw.) — skała podwodna; por. szkopuł. [przypis edytorski]
231. dobrego nabycia (daw.) — uczciwie zdobyty. [przypis edytorski]
232. krzywoprzysięsce potomstwo — potomstwo krzywoprzysięscy. [przypis edytorski]
233. uważaj — zwróć uwagę na kogo (co). [przypis edytorski]
234. Domine quid multiplicati sunt (łac.) — Panie, jakże wielu jest tych (którzy mnie trapią); Psalm 3. [przypis edytorski]
235. Jeżelim przymierza nie strzymała (daw.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika i szykiem przestawnym, inaczej: jeżeli nie strzymałam przymierza (tj. czyż nie dotrzymałam przymierza). [przypis edytorski]
236. stos a. sztos (daw., z niem.) — uderzenie, cios, pchnięcie. [przypis edytorski]
237. potykać (daw.) — spotykać. [przypis edytorski]
238. swywolny (daw.) — swawolny, samowolny. [przypis edytorski]
239. ode mnie gromiony (daw.) — gromiony przeze mnie; pokonywany przeze mnie. [przypis edytorski]
240. zaspać pogodę (daw.) — przeoczyć dogodny czas. [przypis edytorski]
241. derewnia (z ros.) — wieś. [przypis edytorski]
242. wycięto jest (daw. forma) — dziś forma r.n.: jest wycięte, zostało wycięte. [przypis edytorski]
243. szyzmatycki (daw.) — schizmatycki; tu: prawosławny. [przypis edytorski]
244. etc. (łac.) — skrót od et caetera: i tak dalej, i tym podobnie. [przypis edytorski]
245. Ut quid Deus repulisti in finem (łac.) — Dlaczego, Boże, odrzuciłeś na wieki; Psalm 74. [przypis edytorski]
246. Psalm 73 — w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 74. [przypis edytorski]
247. imwazją (daw. forma) — dziś B lp r.ż.: inwazję. [przypis edytorski]
248. przecz (daw.) — przez co; dlaczego. [przypis edytorski]
249. wytrzymawałeś (daw. forma) — dziś: wytrzymywałeś. [przypis edytorski]
250. uporny (daw.) — uparty, uporczywy; tu: zatwardziały w uporze. [przypis edytorski]
251. czerń (daw.) — pospólstwo, plebs. [przypis edytorski]
252. zesromocić (daw.) — zhańbić. [przypis edytorski]
253. Geloni — może Ukraińcy, nazwani tu tak od wspomnianego przez Herodota miasta Gelon, utożsamianego z Grodziskiem Bielskim (Bielskiem), największym starożytnym osiedlem obronnym wschodniej Europy z okr. scytyjskiego, obejmującym powierzchnię 4400 ha, a położonym na prawym brzegu rz. Worskły, w jej środkowym biegu, 35 km na płn. od Połtawy, na granicy obwodów połtawskiego i sumskiego Ukrainy. [przypis edytorski]
254. Roksolania (daw.) — Ruś. [przypis edytorski]
255. zamorczyk a. zamorszczyk (daw.) — przybysz zza morza, mieszkaniec zamorski. [przypis edytorski]
256. Hiperbor — legendarna Hyperborea, w mit. gr. kraina położona daleko na północy, za siedzibą Boreasza, boga wiatru północnego. [przypis edytorski]
257. chrześciański (daw. forma) — dziś popr.: chrześcijański. [przypis edytorski]
258. Charybdis a. Charybda (mit. gr., gr. Χάρυβδις) — potwór morski wchłaniający, a następnie wypluwający masy wody morskiej; pierwotnie córka Posejdona i Gai, przemieniona przez Zeusa w potwora za żarłoczność i chciwość; wraz ze Skyllą wspomniana w Odysei Homera: obie zagrażały żeglarzom i ich okrętom po dwóch stronach Cieśniny Mesyńskiej (a. w pobliżu przylądka Skylla w płn.-zach. Grecji). [przypis edytorski]
259. Multany (daw.) — Muntenia, kraina w Rumunii, wsch. część Wołoszczyzny, daw. Multany lokalizowano między Dunajem (na płd. i wsch.), Alutą (na zach.) i Karpatami (na płn.), granicząca z Oltenią, Mołdawią, Siedmiogrodem i Dobrudżą, jej najważniejsze miasto to Bukareszt; tu daw. forma N.: (w) Multaniech, tj. w Multanach. [przypis edytorski]
260. paszą (daw. forma) — dziś B. r.ż.: (na) paszę. [przypis edytorski]
261. gaur a. giaur — nie-muzułmanin; pogardliwe określenie nadawane innowiercom przez wyznawców islamu. [przypis edytorski]
262. Propontyda a. Propontis (daw.) — Morze Marmara; śródlądowe morze we wsch. cz. Morza Śródziemnego, usytuowane między Płw. Bałkańskim a Azją Mniejszą, łączące się z Morzem Czarnym przez cieśninę Bosfor, a przez Dardanele z Morzem Egejskim. [przypis edytorski]
263. rekutyt (daw., z łac. recutitus) — obrzezaniec; Żyd. [przypis redakcyjny]
264. prawice (daw. forma) — dziś D. lp r.ż.: prawicy. [przypis edytorski]
265. naszę (daw. forma) — dziś B.lp r.ż.: naszą. [przypis edytorski]
266. potykać (daw.) — tu: spotykać. [przypis edytorski]
267. etc. (łac.) — skrót od et caetera: i tak dalej, i tym podobnie. [przypis edytorski]
268. Magnus Dominus et laudabilis nimis — Pan Wielki i nader godny pochwały. [przypis edytorski]
269. ziemie (daw. forma) — dziś D. lp r.ż.: (wszystkiej, tj. całej) ziemi. [przypis edytorski]
270. on (daw.) — ten, ów. [przypis edytorski]
271. met (daw.) — mat (w szachach); przen. klęska, porażka. [przypis edytorski]
272. przechodzić (daw.) — przewyższać. [przypis edytorski]
273. nadzieje (daw. forma) — dziś D. lp r.ż.: nadziei. [przypis edytorski]
274. iżali a. azali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
275. uściech (daw. forma) — dziś Ms. r.ż.: (w) ustach. [przypis edytorski]
276. powinny (daw.) — należny, wynikający z powinności, obowiązkowy. [przypis edytorski]
277. dzięka (daw.) — podzięka, podziękowanie; dziękczynienie. [przypis edytorski]
278. A że przybytkiem królewskim — zdanie eliptyczne, domyślnie: A że jest przybytkiem królewskim; A ponieważ jest przybytkiem (...). [przypis edytorski]
279. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]
280. Hieruzalem (daw.) — Jaruzalem, Jerozolima. [przypis edytorski]
281. Domine Deus salutis meae — Panie, mój Boże, zbawienie moje. [przypis edytorski]
282. Psalm 87 — w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 88. [przypis edytorski]
283. rumacja (daw.) — tu: ruina; od starop. rum: wolne miejsce, wolne przejście; rumowisko, gruz. [przypis edytorski]
284. tyberiackie wody — wody Jeziora Tyberiadzkiego (także: Jezioro Galilejskie, Genezaret), tj. słodkowodnego jeziora przepływowego w Galilei; jego wody miał „deptać” Jezus wg Ewangelii (Mk 6,45-52, Mt 14, 22-33, J 6,15-21). [przypis edytorski]
285. mir (daw.) — pokój; wypowiadać mir: odrzucać pokój, rozpoczynać wojnę. [przypis edytorski]
286. sumnienie (daw.) — sumienie. [przypis edytorski]
287. cudowna (daw. forma) — w domyśle: to cudowne, cudowna to rzecz. [przypis edytorski]
288. on (daw.) — ten. [przypis edytorski]
289. przymykać się czemu — przybliżać się do czego. [przypis edytorski]
290. leda (daw.) — lada, byle. [przypis edytorski]
291. nie oglądamci się ja (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci. [przypis edytorski]
292. nię (daw. forma) — dziś B. lp r.ż.: (na) nią. [przypis edytorski]
293. rok (daw.) — tu: wezwanie do sądu. [przypis edytorski]
294. nazierkiem (starop.) — także: w nazierki, nazircem: na zwiady; patrząc z boku, z ukosa. [przypis edytorski]
295. munimenty (łac.) — dowody prawne. [przypis edytorski]
296. tuszyć (daw.) — mieć nadzieję; tu: dawać nadzieję. [przypis edytorski]
297. pogluzowany (daw.) — wygładzone; od glozować a. glozować: wygładzać, wyskrobywać, wycierać, wywabiać, czyścić, gładzić, tępić. [przypis edytorski]
298. dylacja (z łac.) — zwłoka; odroczenie sprawy sądowej z uzasadnionych powodów. [przypis edytorski]
299. apelacja (z łac.) — odwołanie. [przypis edytorski]
300. ewazja (z łac.) — odparcie zarzutu, usprawiedliwienie. [przypis edytorski]
301. instygować — oskarżać przed sądem; doradzać gorliwie, inspirować, podjudzać. [przypis edytorski]
302. by i (daw.) — choćby i; choćby nawet. [przypis edytorski]
303. etc. (łac.) — skrót od et caetera: i tak dalej, i tym podobnie. [przypis edytorski]
304. Salvum me fac Domine, quoniam defecit sanctus (łac.) — Ratuj, Panie, bo nie ma pobożnych; Psalm 12. [przypis edytorski]
305. Psalm 11 — w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 12. [przypis edytorski]
306. syny (daw. forma) — dziś N. lm r.m.: (między) synami. [przypis edytorski]
307. podźwignienie (daw. forma) — dziś podźwignięcie; podniesienie. [przypis edytorski]
308. Miechowita, Maciej właśc. Maciej Karpiga (1457–1523) — także: Maciej z Miechowa, Matthias de Miechow; nadworny lekarz Zygmunta I Starego, autor dzieł z zakresu medycyny i astrologii, geograf i historyk (w 1519 r. wydał Chronica Polonorum, tj. pierwsze drukowane dzieje Polski od czasów najwcześniejszych do 1506 r.), profesor Akademii Krakowskiej; tu nazwisko jego stanowi synonim alchemika i astrologa, ponieważ powszechnie z tych rodzajów swojej działalności był najbardziej znany. [przypis edytorski]
309. Dantes florencki — Dante Alighieri (1265–1321), poeta włoski, prekursor renesansu, autor Boskiej Komedii. [przypis edytorski]
310. pandekty Justyniana — jedna z trzech części (poza kodeksem, Codex Iustiniani, oraz podręcznikowymi wypisami Institutiones sive Elementa) wielkiej kompilacji prawa rzymskiego dokonanej przez cesarza Justyniana I Wielkiego w latach 528–534 n.e.; pandekty, zw. też Digesta Iustiniani (Digesta seu Pandectae), stanowią zbiór 50 ksiąg zawierających fragmenty z pism prawników rzymskich z okresu od I w. p.n.e. do III w. n.e. [przypis edytorski]
311. jeśli (daw.) — czy, czy też. [przypis edytorski]
312. alegować (z łac. allegare) — składać dowód, dowodzić, przytaczać coś na dowód, powoływać się na co, uzasadniać, popierać. [przypis edytorski]
313. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]
314. etc. (łac.) — skrót od et caetera: i tak dalej, i tym podobnie. [przypis edytorski]
315. Beatus qui intelligit super egentum (łac.) — Szczęśliwy, kto myśli o biednym; Psalm 41. [przypis edytorski]
316. Psalm 40 — w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 41. [przypis edytorski]
317. potrzebny (daw.) — tu: potrzebujący. [przypis edytorski]
318. wszystkę (daw. forma) — dziś B. lp r.ż.: wszystką, tzn. całą. [przypis edytorski]
319. nie lepiejż (daw.) — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znacznie: czy nie lepiej, czyż nie lepiej. [przypis edytorski]
320. mamona nieprawości — pieniądze. [przypis edytorski]
321. driakiew (daw., z gr. thēriakē: odtrutka przeciw ukąszeniu) — medykament z kilkudziesięciu składników, uważany za uniwersalny lek i odtrutkę, wytwarzany aż do XVIII w.; przen.: lekarstwo. [przypis edytorski]
322. halerz — tu: grosz. [przypis edytorski]
323. za który (...) dostanie (daw.) — za który dostać można. [przypis edytorski]
324. mendyk (daw.) — żebrak. [przypis edytorski]
325. szpiklerz (daw.) — spichlerz. [przypis edytorski]
326. pomyśliłem (daw. forma) — dziś: pomyślałem. [przypis edytorski]
327. dostawać (daw.) — starczyć; być w dostatecznej ilości. [przypis edytorski]
328. substancja (daw.) — tu: majątek, materialne dobra. [przypis edytorski]
329. nieprzyjacioły (daw. forma) — dziś N. lm: (z) nieprzyjaciółmi. [przypis edytorski]
330. umykać komu czego (daw.) — cofnąć, usunąć, odebrać, skraść. [przypis edytorski]
331. draganiska (daw.) — forma lm i zgrubienie od: dragan, tj. dragon, żołnierz. [przypis edytorski]
332. inszy (daw.) — inny. [przypis edytorski]
333. gawiedź (daw.) — pospólstwo, gmin, motłoch, hołota. [przypis edytorski]
334. Laudate pueri Dominum (łac.) — Chwalcie, chłopcy, Pana. [przypis edytorski]
335. Psalm 112 — w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 113, zaczynający się od słów: „Alleluja. Chwalcie, słudzy Pańscy, chwalcie imię Pana”. [przypis edytorski]
336. pienie (daw.) — śpiew. [przypis edytorski]
337. domak (daw.) — tu: domownik. [przypis edytorski]
338. ekspektatywa (z łac.) — oczekiwanie. [przypis edytorski]
339. dziękujęć (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]
340. dowcipny (daw.) — inteligentny, wymowny, elokwentny. [przypis edytorski]
341. uczerstwić (daw.) — dać siłę, czerstwość, trwałość. [przypis edytorski]
342. umykajże (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; umykać czego: odbierać, zabierać co. [przypis edytorski]
343. Confitebor Tibi Domine in toto corde meo (łac.) — Chwalę Cię, Panie, całym sercem; Psalm 9. [przypis edytorski]
344. pojrzeć (daw.) — spojrzeć, popatrzyć. [przypis edytorski]
345. od Ciebie być przyznawam (daw.) — przyznaję, że jest (pochodzi) od ciebie. [przypis edytorski]
346. wzgórę (daw.) — w górę; wzwyż. [przypis edytorski]
347. znają Cię być stwórcą (daw.) — znają cię jako stwórcę; wiedzą, że jesteś stwórcą. [przypis edytorski]
348. pojrzęli (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: czy spojrzę, jeśli spojrzę. [przypis edytorski]
349. wały (daw.) — fale. [przypis edytorski]
350. mandat (daw.) — tu: prawo. [przypis edytorski]
351. którycheś na obraz Twój stworzył (daw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: których stworzyłeś na Twój obraz. [przypis edytorski]
352. gore (daw. forma) — tu: płonie, gorze. [przypis edytorski]
353. podmiesięczny (daw.) — podksiężycowy; ziemski, dotyczący Ziemi. [przypis edytorski]
354. charakter (daw.) — tu: litera, znak. [przypis edytorski]
355. Domine in virlute tua laetabitur rex (łac.) — Panie, król się weseli z Twojej potęgi; Psalm 21. [przypis edytorski]
356. Psalm 20 — w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 21. [przypis edytorski]
357. chrześciaństwo (daw. forma) — dziś popr.: chrześcijaństwo. [przypis edytorski]
358. dajże (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski]
359. przyjmijże (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski]
360. wielogłowę (daw. forma) — dziś B. lp r.ż.: wielogłową. [przypis edytorski]
361. Goliat — postać biblijna, wojownik filistyński olbrzymiego wzrostu (Księga Samuela podaje, że mierzył sześć łokci i jedną piędź, tj. ok. 3 m), postrach wojsk Izraela; zginął rażony pociskiem z procy z rąk młodego Dawida, późniejszego króla. [przypis edytorski]
362. Eliab — postać biblijna ze Starego Testamentu, najstarszy syn Jessego, brat Dawida. [przypis edytorski]
363. poniemieli — oniemieli; pozostają niemi, milczący. [przypis edytorski]
364. umocnijże (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski]
365. pójdźże (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski]
366. etc. (łac.) — skrót od et caetera: i tak dalej, i tym podobnie. [przypis edytorski]
367. Exaudiat te Dominus in die tribulationis (łac.) — Niech Pan cię wysłucha w dniu utrapienia; Psalm 20. [przypis edytorski]
368. Psalm 19— w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 20. [przypis edytorski]
369. materią (daw. forma) — dziś B. lp r.ż.: materię; tj. tu: przedmiot, obiekt. [przypis edytorski]
370. ono (daw.) — oto. [przypis edytorski]
371. majdan (daw.) — plac, plac targowy. [przypis edytorski]
372. przeciwiać się (daw.) — tu: przeciwstawiać się; równać się. [przypis edytorski]
373. widzieć — tu: widać; można widzieć, można spostrzec. [przypis edytorski]
374. wyciągniony (daw. forma) — dziś: wyciągnięty. [przypis edytorski]
375. oblężeniec — oblężony; mieszkaniec oblężonego miasta. [przypis edytorski]
376. nieodwłoczny (daw. forma) — dziś: niezwłoczny; natychmiastowy. [przypis edytorski]
377. twoję (daw. forma) — dziś B. lp r.ż.: twoją. [przypis edytorski]
378. nademdlony (daw.) — nadwątlony. [przypis edytorski]
379. reputacją (daw. forma) — dziś B. lp r.ż.: reputację. [przypis edytorski]
380. wypełnijże (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski]
381. wotum (z łac. votum: ślub złożony bogom) — przedmiot służący do ofiarowania w świątyni, ofiara dziękczynna, najczęściej w formie krzyżyka, różańca, obrazka lub figurki Matki Boskiej, ryngrafu itp. [przypis edytorski]
382. dokazować (daw.) — dokazywać; tu: dokonywać znacznych czynów. [przypis edytorski]
383. polęże (daw. forma) — dziś: polegnie. [przypis edytorski]
384. zaszczycić (daw.) — obronić; osłonić tarczą (tj. szczytem). [przypis edytorski]
385. zachowajże (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski]
386. etc. (łac.) — skrót od et caetera: i tak dalej, i tym podobnie. [przypis edytorski]
387. Venite exultemus Domino (łac.) — Przyjdźcie, radośnie śpiewajmy Panu; Psalm 95 (94). [przypis edytorski]
388. Psalm 94— w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 95. [przypis edytorski]
389. R. P. — skrót od: roku Pańskiego. [przypis edytorski]
390. zrazić — tu: porazić, celnie uderzyć. [przypis edytorski]
391. bestią (daw. forma) — dziś B. lp r.ż.: bestię. [przypis edytorski]
392. pewno (daw. forma) — dziś r.n.: pewne (hasło). [przypis edytorski]
393. ono (daw.) — to, owo. [przypis edytorski]
394. forga (daw.) — pióropusz, jaki przypinano w XVI–XVIII w. do szyszaków rycerskich, łbów końskich, tu: stanowiący ozdobę turbana. [przypis edytorski]
395. bellerbej właśc. bejlerbej — tytuł namiestnika zarządzającego prowincją w Turcji osmańskiej; także: beglerbeg, beglerbej. [przypis edytorski]
396. nazad (daw.) — w tył, z powrotem. [przypis edytorski]
397. kartan a. kartaun — większego kalibru działo oblężnicze do kruszenia murów, używane w XVI–XVII w. [przypis edytorski]
398. oblężeńcy (daw.) — oblężeni; mieszkańcy oblężonego miasta. [przypis edytorski]
399. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
400. nieprzyjacioły (daw. forma) — dziś B. lm: (na) nieprzyjaciół. [przypis edytorski]
401. niebitny — tu: niezdolny do boju. [przypis edytorski]
402. etc. (łac.) — skrót od et caetera: i tak dalej, i tym podobnie. [przypis edytorski]
403. Exurgat Deus et dissipentur inimici ejus (łac.) — Bóg wstaje, a rozpraszają się jego wrogowie; Psalm 68. [przypis edytorski]
404. Psalm 67 — w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 68. [przypis edytorski]
405. prezumcja (daw., z łac.) — mniemanie. [przypis edytorski]
406. konfundujący (daw.) — zawstydzający, zbijający z tropu. [przypis edytorski]
407. znamię miesiąca — znak księżyca; dokładnie: półksiężyca, używany przez wyznawców islamu. [przypis edytorski]
408. poturnak — poturczony; ten, który przeszedł na islam. [przypis edytorski]
409. niegdy (daw.) — niegdyś, kiedyś. [przypis edytorski]
410. uskromić — poskromić, powściągnąć. [przypis edytorski]
411. wszystkę (daw. forma) — dziś B. lp r.ż.: wszystką; tj. całą. [przypis edytorski]
412. gaur a. giaur (pogard.) — nazwa, którą muzułmanie określali innowiercę. [przypis edytorski]
413. wiary nie dotrzymywać (daw.) — łamać dane słowo; por. wiarołomstwo. [przypis edytorski]
414. arcychwalebna (daw. forma) — w domyśle: rzecz; dziś raczej: (arcy)chwalebne. [przypis edytorski]
415. Agar właśc. Hagar — postać biblijna z Księgi Rodzaju, egipska niewolnica żony Abrahama, Sary, która, będąc sama bezpłodna, oddała ją mężowi za żonę, aby urodziła mu potomka; Hagar została z tego związku matką Izmaela, praojca wszystkich Arabów. [przypis edytorski]
416. władnąć (daw.) — władać. [przypis edytorski]
417. wprawuje (daw. forma) — wprawia. [przypis edytorski]
418. hemisferium — tu: półkula ziemska a. niebieska; hemisfera. [przypis edytorski]
419. pozór (daw.) — wygląd; straszny pozorem: straszny z wyglądu. [przypis edytorski]
420. Deus auribus nostris audivimus (łac.) — Boże, słyszeliśmy na własne uszy; Psalm 44. [przypis edytorski]
421. Psalm 43 — w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 44. [przypis edytorski]
422. bieżał (daw. forma) — biegł. [przypis edytorski]
423. zjęty (daw.) — zdjęty (strachem); ujęty, przejęty. [przypis edytorski]
424. ochłodnął (daw. forma) — dziś: ochłódł. [przypis edytorski]
425. odbieżany (daw.) — porzucony, opuszczony. [przypis edytorski]
426. one (daw.) — te, owe. [przypis edytorski]
427. pyszny (daw.) — tu: wspaniały. [przypis edytorski]
428. nichże (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: (o) nich właśnie, (o) nich samych. [przypis edytorski]
429. chrześciański (daw. forma) — dziś: chrześcijański. [przypis edytorski]
430. pyszny — tu: dumny, pełen pychy. [przypis edytorski]
431. tenci (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci; znaczenie: ten właśnie. [przypis edytorski]
432. Dixi custodiam vias meas (łac.) — Rzekłem: „Będę pilnował dróg moich”; Psalm 39. [przypis edytorski]
433. Psalm 38 — w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 39. [przypis edytorski]
434. pytając się o sekretach (daw.) — dziś z B.: pytając się o sekrety. [przypis edytorski]
435. górny konsystorz — tu: sąd niebieski (w niebie). [przypis edytorski]
436. fata (daw.) — losy. [przypis edytorski]
437. urzucić — wyrzucić; rzucić. [przypis edytorski]
438. period (z łac.) — okres. [przypis edytorski]
439. augur — tu: wieszcz, wróżbiarz; w staroż. Rzymie kapłan i wróżbita zajmujący się odczytywaniem wróżb z lotu ptaków drapieżnych. [przypis edytorski]
440. minucjarz (starop.) — układający kalendarze, tj. minucje; astronom, astrolog. [przypis edytorski]
441. upadniony (daw. forma) — dziś: upadły (ten, który upadł). [przypis edytorski]
442. regestr (daw.) — rejestr, spis, lista. [przypis edytorski]
443. drugi (daw.) — tu: inny. [przypis edytorski]
444. cetno i licho — liczba parzysta i nieparzysta; także: gra w kości, oparta na losowej liczbie parzystej i nieparzystej. [przypis edytorski]
445. bo gdy siódmy liczby obrót przychodzi (...) a dwa razy trzy, z jednością zmięszane, zakrytą mocą dokazują — autor tych słów był wyznawcą numerologii; w Annales Poloniae Wespazjan Kochowski doszukiwał się porządku dziejów, odmierzając je siedmioletnimi okresami, nazwanymi przez siebie klimakterami (z gr.: szczebel), a także na okresy siedemsetletnie, które przedzielone miały być przewrotami historycznymi; podobnie patrzył na ciąg życia poszczególnych jednostek. [przypis edytorski]
446. ronić — tu: tracić, gubić. [przypis edytorski]
447. zarastać — tu chodzi o związane z dojrzewaniem chłopców pojawienie się u nich zarostu. [przypis edytorski]
448. gradus (z łac.) — stopień. [przypis edytorski]
449. inszy (daw.) — inny. [przypis edytorski]
450. progres — postęp. [przypis edytorski]
451. niepochybny — nieomylny. [przypis edytorski]
452. Nieboż winno czyli wyroki (daw.) — konstrukcja podwójna z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż, oraz partykułą -li; znaczenie pytania retorycznego: czy to niebo winne (temu) czy też wyroki. [przypis edytorski]
453. winno (daw. forma) — dziś lp r.n.: winne. [przypis edytorski]
454. ona (daw.) — ta, owa. [przypis edytorski]
455. klimakter (z gr. szczebel) — okres siedmioletni a. okres siedmiu setek lat mający zamykać się przewrotem, przesileniem, w numerologicznej historiozofii sarmackiego historyka. [przypis edytorski]
456. tuszyć (daw.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]
457. strona (daw.) — struna. [przypis edytorski]
458. w niwczem (daw.) — w niwecz, na nic (się nie zdaje). [przypis edytorski]
459. kopią (daw. forma) — dziś B. lp r.ż.: (na) kopię. [przypis edytorski]
460. warować czego (daw.) — strzec się czego. [przypis edytorski]
461. nademdlony (daw.) — nadwątlony, osłabiony. [przypis edytorski]
462. Sarmacją (daw. forma) — dziś B. lp r.ż.: Sarmację; tj. Polskę. [przypis edytorski]
463. egzystencją (daw. forma) — dziś B. lp r.ż.: (ma w dozorze) egzystencję. [przypis edytorski]
464. za upamiętaniem (daw.) — po opamiętaniu się. [przypis edytorski]
465. Dilexi quoniam exaudiet Dominus (łac.) — Miłuję Pana, albowiem usłyszał; Psalm 116 (incipit cz. 1 psalmu, w Wulgacie: Psalm 114). [przypis edytorski]
466. Psalm 114 — tak w Wulgacie; w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 116 (cz. 1). [przypis edytorski]
467. dzięka (daw.) — podzięka, dziękczynienie. [przypis edytorski]
468. suplika (daw., z łac.) — prośba, błaganie. [przypis edytorski]
469. żądać kogo o co (daw.) — dziś: żądać co od kogo; prosić kogo o co. [przypis edytorski]
470. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]
471. zmięszanie (daw. forma) — dziś: zmieszanie. [przypis edytorski]
472. jenom pomyślił (daw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: jeno pomyślałem, tylko pomyślałem. [przypis edytorski]
473. niewiadomy (daw.) — tu: nieświadomy, niewiedzący o czym. [przypis edytorski]
474. szczodrota (daw.) — szczodrość. [przypis edytorski]
475. siłę (daw. forma) — dziś nieodmienne: mnóstwo, wiele. [przypis edytorski]
476. w przydatku (daw.) — na dodatek, na dokładkę. [przypis edytorski]
477. wyznawam (daw. forma) — dziś: wyznaję. [przypis edytorski]
478. moję (...) swoję (daw. forma) — dziś B. lp r.ż.: moją, swoją. [przypis edytorski]
479. usterk (starop.) — przeszkoda, o którą można się potknąć; szkopuł; potknięcie się; uszkodzenie, wada, szwank. [przypis edytorski]
480. tedy (daw.) — zatem. [przypis edytorski]
481. a oraz (starop.) — a także. [przypis edytorski]
482. etc. (łac.) — skrót od et caetera: i tak dalej, i tym podobnie. [przypis edytorski]
483. Dixit insipiens in corde suo, non est Deus (łac.) — Mówi głupi w swoim sercu; Psalm 14. [przypis edytorski]
484. Psalm 13 — w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 14. [przypis edytorski]
485. usadzić się — naszykować się, zasadzić się. [przypis edytorski]
486. wnętrzny (daw.) — wewnętrzny. [przypis edytorski]
487. z jednę (...) z drugą stronę (daw. forma) — dziś: z jednej (...) z drugiej strony. [przypis edytorski]
488. uporny (daw.) — uparty. [przypis edytorski]
489. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]
490. nie pytaj kogo — tu: nie pytaj o kogo, nie szukaj kogo. [przypis edytorski]
491. niewolą (daw. forma) — dziś B. lp r.ż.: (w) niewolę. [przypis edytorski]
492. lusztyk (daw., z niem.) — bankiet, wesele, radość, hulanka. [przypis edytorski]
493. czop a. czopowe (daw.) — podatek od trunków. [przypis edytorski]
494. żeby były zbytkom nakłady (daw.) — żeby były pieniądze na zbytki. [przypis edytorski]
495. zakon (daw.) — prawo. [przypis edytorski]
496. etc. (łac.) — skrót od et caetera: i tak dalej, i tym podobnie. [przypis edytorski]
497. Ecce quam bonum et quam jucundum (łac.) — Oto jak dobrze i jak miło; Psalm 133. [przypis edytorski]
498. Psalm 132 — w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 133. [przypis edytorski]
499. by (daw.) — tu: choćby, nawet. [przypis edytorski]
500. zamożysty (daw.) — możny, potężny; zamożny, bogaty. [przypis edytorski]
501. gwoli komu (daw.) — dla kogo. [przypis edytorski]
502. założyć — tu: zasłonić. [przypis edytorski]
503. pochłonienie (daw. forma) — pochłonięcie. [przypis edytorski]
504. witez a. witeź (daw.) — rycerz, bohater, junak. [przypis edytorski]
505. magisz a. maisz (daw.) — towarzysz. [przypis edytorski]
506. ćwik (daw.) — ktoś doświadczony, przebiegły, chytry. [przypis edytorski]
507. zastanowić się (daw.) — stanąć, zatrzymać się. [przypis edytorski]
508. Izmael — tu przen.: ludy arabskie, muzułmanie. [przypis edytorski]
509. aleś ty sprawił (daw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: ale ty sprawiłeś. [przypis edytorski]
510. etc — etc. (łac.) — skrót od et caetera: i tak dalej, i tym podobnie. [przypis edytorski]
511. Cantate Domino canticum novum (łac.) — Śpiewajcie Panu pieśń nową; Psalm 98. [przypis edytorski]
512. Psalm 97 — w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 98. [przypis edytorski]
513. potrzeba parkańska — bitwa pod Parkanami, właśc. dwa starcia z wojskami tureckimi, do których doszło już po odsieczy wiedeńskiej, w dniach 7 i 9 października 1683, gdy wojska polsko-habsburskie pod wodzą Jana III Sobieskiego posuwały się doliną Dunaju w kierunku Ostrzyhomia (w płn. Węgrzech przy granicy ze Słowacją) i zostały zaskoczone przez nacierające oddziały Kary Mehmeda Paszy. Pierwsza bitwa była porażką wojsk Sobieskiego, druga zdecydowanie zwycięska: Turcy zostali zmuszeni do odwrotu, następnie odcięci od twierdzy Parkany dzięki zbombardowaniu mostu przez polską artylerię, wielu z nich zginęło przy próbie konnej przeprawy przez rzekę lub trafiło do niewoli (bilans to 9 tys. poległych i ok. 1,5 tys. jeńców tureckich); efektem wygranej bitwy było nie tylko odbicie Parkanów (po 150 latach panowania tureckiego), ale również znajdującego się po drugiej stronie Dunaju Ostrzyhomia. [przypis edytorski]
514. Strygon — Ostrzyhom, pierwsza historyczna stolica Węgier, gdzie miały miejsce m.in. chrzest i koronacja św. Stefana. [przypis edytorski]
515. potrzebę odważyć (daw.) — zdecydować się na starcie zbrojne. [przypis edytorski]
516. idące po sobie — tu: goniące za nim (ogary, tj. psy myśliwskie). [przypis edytorski]
517. przednia antygwardia — przednia straż. [przypis edytorski]
518. miesiące (daw.) — tu: księżyce. [przypis edytorski]
519. sromotniejszy (daw.) — bardziej haniebny. [przypis edytorski]
520. awiza (z fr.) — nowina, doniesienie. [przypis edytorski]
521. po herapie a. po harapie (daw.) — po fakcie, po zakończeniu; harap (z niem. herab: precz): odpędzanie psów od ubitej zwierzyny, zakończenie polowania, także: bicz myśliwski do odpędzania psów, bicz w ogóle. [przypis edytorski]
522. In exitu Israel de Aegipto, domus Jacob de populo barbaro (łac.) — Gdy Izrael wychodził z Egiptu, dom Jakuba od ludu obcego; Psalm 114 (w Wulgacie 113 A). [przypis edytorski]
523. Psalm 113 — w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 114. [przypis edytorski]
524. dla tego (daw.) — z tego powodu. [przypis edytorski]
525. styl (daw.) — tu: stylus, rylec. [przypis edytorski]
526. inszy (daw.) — inny, pozostały. [przypis edytorski]
527. ono (daw.) — to, oto. [przypis edytorski]
528. Usque quo Domine oblivisceris me in finem (łac.) — Jak długo, Panie, całkiem nie będziesz o mnie pamiętał; Psalm 13. [przypis edytorski]
529. Psalm 12 — w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 13. [przypis edytorski]
530. ukrzepiający (daw.) — pokrzepiający, wzmacniający. [przypis edytorski]
531. acz (daw.) — aczkolwiek, jednakże. [przypis edytorski]
532. uważam (...) sądy Twe sprawiedliwe (daw.) — uważam (...) za sprawiedliwe. [przypis edytorski]
533. pochop (daw.) — pochopność, skłonność. [przypis edytorski]
534. czegom (...) chciał (daw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: czego chciałem. [przypis edytorski]
535. sędźtwo a. sędztwo (daw.) — także: sęstwo; sędziostwo, urząd sędziego. [przypis edytorski]
536. relacją (daw. forma) — dziś B. lp r.ż.: relację. [przypis edytorski]
537. afekcja (daw.) — skłonność, afekt; podrażnienie, pobudzenie; tu: chorobliwe podrażnienie jakiegoś organu. [przypis edytorski]
538. alteracja (daw.) — wzburzenie, niepokój. [przypis edytorski]
539. czemem zgrzeszył (daw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: czem zgrzeszyłem; czymś zgrzeszyłem. [przypis edytorski]
540. jużże (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: już więc, już zatem. [przypis edytorski]
541. etc. (łac.) — skrót od et caetera: i tak dalej, i tym podobnie. [przypis edytorski]
542. Domine ne in furore Tuo arguas me (łac.) — Nie karć mnie, Panie, w Twoim gniewie; Psalm 38. [przypis edytorski]
543. Psalm 37 — w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 38. [przypis edytorski]
544. okazją (daw. forma) — dziś B. lp r.ż.: okazję. [przypis edytorski]
545. zmocnić się (daw.) — wzmocnić się. [przypis edytorski]
546. atoli (daw.) — jednak, jednakże. [przypis edytorski]
547. cierpcem — cierpieniem. [przypis edytorski]
548. bywszy (daw. forma) — dziś: będąc. [przypis edytorski]
549. suplikować (daw.) — prosić, wnosić prośbę, błagać. [przypis edytorski]
550. podźwignienie (daw. forma) — dziś: podźwignięcie; wydźwignięcie. [przypis edytorski]
551. In Te Domine speravi, non confundar in aeternum (łac.) — Panie, do Ciebie się uciekam, niech nigdy nie doznam zawodu; Psalm 31. [przypis edytorski]
552. Psalm 30 — w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 31. [przypis edytorski]
553. suplika (daw.) — prośba, błaganie, apelacja. [przypis edytorski]
554. zawisnąć od czego (daw.) — zależeć od czego. [przypis edytorski]
555. dociekać — tu: dochodzić (od: ciec). [przypis edytorski]
556. termin (daw.) — tu: wyrok. [przypis edytorski]
557. eksepcja (daw., z łac.) — wyjątek. [przypis edytorski]
558. salt (daw.) — skok, pląs. [przypis edytorski]
559. awom ja jest (daw.) — otom jest; oto jestem. [przypis edytorski]
560. charakter (daw.) — znak, litera. [przypis edytorski]
561. moję (daw. forma) — dziś B. lp r.ż.: moją. [przypis edytorski]
562. uczyńże (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski]
563. padnieli (...) uchybili (daw.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy padnie, czy też uchybi. [przypis edytorski]
564. zapatrował (daw. forma) — zapatrywał. [przypis edytorski]
565. z którejm złożony (daw.) — skrót od: z której jestem złożony. [przypis edytorski]
566. rychłoli (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą i pytajną -li; znaczenie: czy rychło, czy szybko. [przypis edytorski]
567. biorę (daw. forma) — tu: idę (od: bieżyć). [przypis edytorski]
568. Qui habitat in adjutorio altissimi (łac.) — Kto przebywa w pieczy Najwyższego; Psalm 91. [przypis edytorski]
569. Psalm 90 — w dzisiejszej numeracji np. wg. Biblii Tysiąclecia: Psalm 91. [przypis edytorski]
570. katarakta — próg skalny w łożysku rzeki utrudniający spływ i powodujący nagły spadek wód; tu: zapora. [przypis edytorski]
571. pomierny (daw.) — mały, niewielki. [przypis edytorski]
572. fantazmat — tu: widzenie senne. [przypis edytorski]
573. pierwosny (daw.) — pierwszy sen, tuż po zaśnięciu. [przypis edytorski]
574. miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis edytorski]
575. zaszczyt (daw.) — obrona, osłona. [przypis edytorski]
576. słuszna (daw. forma) — w domyśle: (jako) słuszna (to rzecz); dziś raczej: jak słusznie. [przypis edytorski]
577. przyzwoita (daw. forma) — w domyśle: przyzwoita (to rzecz); dziś raczej: przyzwoicie (jest), (to) przyzwoite (aby). [przypis edytorski]
578. szyzmatycki (daw.) — schizmatycki, heretycki, innowierczy. [przypis edytorski]
579. nasyćże (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski]