Dopisek
W rok później odbyły się dwa śluby.
U Świętego Jana, przed ołtarzem Trzech Króli, jejmościanka panna Dobra Kalinowska poślubiła imci pana Bolesława Szczerba, jazdy lekkiej rotmistrza.
W klasztorze zaś Panien Bernardynek, za Bramą Krakowską, jejmościanka panna Barbara Szeliżanka, suknię zakonną przywdziawszy, poślubiła — Chrystusa.
Przedtem zaś jeszcze z rąk świętobliwej dziewicy sumy znaczne dostały się biednym Starej i Nowej Warszawy wraz z przedmieściami, kościół zaś otrzymał zapis na żałobną wotywę243 za duszę śp. Jerzego Zawiślaka, corocznie w dniu jego śmierci odprawiać się mającą.
Przypisy:
1. corpo di Bacco (wł.) — dosł. na ciało Bachusa (przekleństwo). [przypis edytorski]
2. kamrat — kolega, kompan, towarzysz. [przypis edytorski]
3. bies (daw.) — diabeł. [przypis edytorski]
4. jąć — zacząć. [przypis edytorski]
5. femurały (z łac. femur: udo) — krótkie, obcisłe spodnie, przylegające do uda. [przypis edytorski]
6. kum — tu: kolega, sąsiad. [przypis edytorski]
7. pod dobrą datą (daw., pot.) — nietrzeźwy, pijany. [przypis edytorski]
8. szarszan — rodzaj szabli. [przypis edytorski]
9. granowity — graniasty, kanciasty. [przypis edytorski]
10. harkabuz a. arkebuz (z fr.) — strzelba lontowa, gładkolufowa, używana od XV do XVII w. [przypis edytorski]
11. Mazurowie naszy (...) Hu-ha — popularna piosenka z XVII w. [przypis edytorski]
12. dać w bok kułaka — trącić pięścią (kułakiem) w bok. [przypis edytorski]
13. laudetur (łac.) — niech będzie pochwalony. [przypis edytorski]
14. in saecula (łac.) — na wieki. [przypis edytorski]
15. Lido — niewielka wyspa w pobliżu Wenecji. [przypis edytorski]
16. zawdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]
17. czeladź — służba; ogół służby zatrudnionej we dworze a. w domu. [przypis edytorski]
18. ekloga — sielanka; pieśń opiewająca życie pasterskie. [przypis edytorski]
19. ślady strasznego pożaru sprzed lat pięciu — w 1607 roku pożar, zaprószony przez kuchnie polowe rozbite na rynku przez szlachtę, zniszczył wiele kamienic Starej Warszawy, groziło także zajęcie ogniem zamku (wówczas w trakcie rozbudowy). [przypis edytorski]
20. belweder, belwederek (z wł.) — dosł.: piękny widok; tu: balkon z widokiem na okolicę. [przypis edytorski]
21. korab — statek. [przypis edytorski]
22. surmacz (daw.) — trębacz; por. surma: trąbka alarmowa. [przypis edytorski]
23. ave (łac.) — bądź pozdrowiony/pozdrowiona. [przypis edytorski]
24. instrumenta — daw. forma N.lm; dziś: instrumenty. [przypis edytorski]
25. rzekę — dziś: mówię; por. czas. rzec. [przypis edytorski]
26. tokaj — białe, deserowe wino węgierskie. [przypis edytorski]
27. Waścin — pański; por. Waść, tj. Wasza Miłość, daw. zwrot grzecznościowy. [przypis edytorski]
28. kalumnia — oszczerstwo; fałszywe oskarżenie. [przypis edytorski]
29. szmekier (z niem.) — daw. pracownik służb celnych, poszukujący towarów pochodzących z przemytu. [przypis edytorski]
30. czerwieńce — czerwone złote. [przypis edytorski]
31. varietas delectat (łac.) — rozmaitość bawi. [przypis edytorski]
32. petercyment — rodzaj słodkiego wina hiszpańskiego; nazwa od imienia i nazwiska Pedra Jiméneza. [przypis edytorski]
33. dolce (wł.) — słodkie. [przypis edytorski]
34. mało-wiele — trochę. [przypis edytorski]
35. siła (daw.) — dużo, mnóstwo. [przypis edytorski]
36. gaszek — kawaler, chłopak. [przypis edytorski]
37. wycackany — wypielęgnowany, wymuskany. [przypis edytorski]
38. małmazja — słodkie wino. [przypis edytorski]
39. sinior (wł. signor) — pan. [przypis edytorski]
40. donna (wł.) — pani. [przypis edytorski]
41. łgać — kłamać; tu: forma 3.os.lp: łżesz. [przypis edytorski]
42. na pohybel — na zgubę; pohybel: szubienica, rusztowanie, na którym wieszano skazańców. [przypis edytorski]
43. wyżnik — w grze w karty: starsza karta, najczęściej trzecia co do ważności: rycerz, walet, jopek. [przypis edytorski]
44. kozerny — odpowiedni; wyżnik kozerny: najstarsza figura w grze karcianej zw. mariaszem, pamfil. [przypis edytorski]
45. Myszkowski Zygmunt (1562–1615) — marszałek wielki koronny (od 1603 r.) na dworze króla Zygmunta III Wazy; popierał politykę wzmocnienia władzy królewskiej w Polsce. [przypis edytorski]
46. Bobola Andrzej (1591–1657) — jezuita, kaznodzieja, zajmował się nawracaniem wyznawców prawosławia na katolicyzm; sprawował liczne funkcje kościelne; autor tekstu ślubów lwowskich króla Jana Kazimierza (uznanie Matki Boskiej za Królową Polski 1.04.1656 r.). [przypis edytorski]
47. verba volant (łac.) — słowa ulatują. [przypis edytorski]
48. krzywy (daw.) — nieprzychylny, wrogi. [przypis edytorski]
49. Tyszkowicz Jan a. Iwan (zm. 1611) — także: Tyszkowic, Tyszkiewicz, Tyskiewicz; arianin, za odmowę złożenia przysięgi na Trójcę Świętą (arianie nie uznawali dogmatu o trzech osobach boskich) oskarżony o bluźnierstwo i herezję, torturowany (ucięto mu język, dłoń i nogę), skazany na karę śmierci i stracony; do odrzucenia apelacji powołującej się na tolerancję religijną zagwarantowaną przez konfederację warszawską z 1573 r. i wykonania wyroku przyczyniła się żona Zygmunta III Wazy, królowa Konstancja. [przypis edytorski]
50. pleczysty — o szerokich plecach, barczysty. [przypis edytorski]
51. czekan (z tur.) — broń ręczna, wąska siekierka a. młotek osadzony na długiej rękojeści. [przypis edytorski]
52. ad primum (łac.) — po pierwsze. [przypis edytorski]
53. ad secundum (łac.) — po drugie. [przypis edytorski]
54. pereat (łac.) — niech zginie. [przypis edytorski]
55. a l’assassino (wł.) — na mordercę (przekleństwo). [przypis edytorski]
56. niewarteś — nie jesteś wart. [przypis edytorski]
57. pierzchnęły — dziś popr.: pierzchły. [przypis edytorski]
58. plecyma — dziś popr.: plecami. [przypis edytorski]
59. hareszt — areszt. [przypis edytorski]
60. pogarnąć się — tu: zbliżyć się. [przypis edytorski]
61. muszkiet (z fr.) — ciężka strzelba lontowa, gładkolufowa, ładowana odprzodowo. [przypis edytorski]
62. kluć — pika, dzida. [przypis edytorski]
63. darda (z fr.) — pika zakończona metalowym grotem. [przypis edytorski]
64. kierezja — długie ubranie sukienne, sukmana. [przypis edytorski]
65. benissime (łac.) — doskonale. [przypis edytorski]
66. Ajaks — imię greckiego bohatera wojny trojańskiej, znanego z Iliady Homera. [przypis edytorski]
67. zasłoniony — dziś popr.: zasłonięty. [przypis edytorski]
68. przetrząśniono — dziś popr.: przetrząśnięto. [przypis edytorski]
69. kuna — żelazna klatka umieszczona na rynku, w której zamykano za karę drobnych przestępców, wystawiając ich na publiczne zniewagi. [przypis edytorski]
70. trefiony — wymyślnie uczesany, wypielęgnowany. [przypis edytorski]
71. maścić — smarować, nacierać. [przypis edytorski]
72. sczeznąć — umrzeć, zginąć. [przypis edytorski]
73. silentium (łac.) — cisza. [przypis edytorski]
74. crimen lesae Mareschali (łac.) — zbrodnia obrazy marszałka. [przypis edytorski]
75. sąd „gorący” — sąd odbywający się niezwłocznie po schwytaniu przestępców na gorącym uczynku. [przypis edytorski]
76. na gardle pokarać — wykonać karę śmierci. [przypis edytorski]
77. smyczę — dziś popr. forma B.lp: smycz. [przypis edytorski]
78. kat żelazem herby powypalał — jedną z daw. stosowanych kar było wypalanie hańbiącego piętna przestępcom; herb tu iron.: piętno. [przypis edytorski]
79. bałuch — wrzawa, zgiełk, hałas. [przypis edytorski]
80. frymarczyć — handlować. [przypis edytorski]
81. kryjomo — po kryjomu. [przypis edytorski]
82. jurydyka (z łac.) — enklawa wyjęta spod prawa miejskiego; jurydykami były tereny położone pod miastem lub w jego obrębie, należące do szlachty a. duchowieństwa. [przypis edytorski]
83. fara (z niem.) — kościół parafialny; tu: kościół św. Jana, dzisiejsza katedra. [przypis edytorski]
84. Skarga Piotr (1536–1612) — jezuita, kaznodzieja nadworny Zygmunta III, czołowy przedstawiciel kontrreformacji, zwolennik ograniczenia uprawnień sejmu i umocnienia władzy królewskiej; piętnował wady polskiej szlachty. [przypis edytorski]
85. rohatyna (z czes.) — rodzaj włóczni. [przypis edytorski]
86. tociem — toć jestem; przecież jestem. [przypis edytorski]
87. alias (łac.) — inaczej. [przypis edytorski]
88. illustris (łac.) — oświecony. [przypis edytorski]
89. peregrynacja — podróż. [przypis edytorski]
90. bezżennik — stary kawaler. [przypis edytorski]
91. czy po gałązkach rodowych (...) nie znalazłoby się korzenia tkwiącego w ziemi niemazowieckiej — o przypadek ten zresztą nie było podówczas trudno. Zdarzyć on się mógł większości rodów mieszczańskich. Skądże bo one wyrosły, jeśli nie z płonek [płonka: gałązka, szczep; red. WL] obcych, głównie i przede wszystkim niemieckich? Jak do niedawna jeszcze kupiec i Żyd, tak przy narodzinach mieszczaństwa naszego kupiec i Niemiec znaczyli jedno. A w miejscu tym znów wraca pytanie: czyż mogło być inaczej? Tak jest, czyż mogło być inaczej tam, gdzie w narodzie widziano dwa tylko rodzaje ludzi: rycerza i kmiecia? Ściślej mówiąc, człowieka widziano tylko w rycerzu, czyli szlachcicu. Kmieć był dla rycerza tłem, podścieliskiem, oprawą. Znoszono go, boć i najpiękniejszy kwiat nie obejdzie się bez nawozu. Na mieszczanina po prostu miejsca nie było. Przyszedł on z Niemiec i był Niemcem. I nie tylko był, ale być musiał. Przed swoimi prawną postawiono tu zagrodę. Cóż za dziw przeto, że w złotej księdze mieszczaństwa Starej Warszawy tak gęsto błyszczą nazwiska niemieckie! Cóż za dziw, że się tam co krok spotyka: Ginterów, Mejerów, Bucholców, Gissów, Wittów, Withoffów, Fuggerów, Sztyców, Kleinpoldów, Fiszerów, Szlichtyngów, Plumhoffów, Zajdliców, Landsbergów, Mincerów, Knabów i Szulcendorfów! Mieszczaństwo nasze to spław wielu metali. Spław ścisły i do rozbioru trudny. Metale owe do jednego tygla rzucone wrą, pryskają i skwierczą, ale gdy już ostygły, jednolita powstaje z nich masa. Nie na Niemcach bowiem domieszki się kończą. Przerzucamy kronikę Starej Warszawy z XVI i XVII stulecia i wychylają się z niej do nas ludzie wszelakiej narodowości. Są tam Włosi: Zappio, Bandinelli, Gianotti, Mokollini, Mariani; są Francuzi: Szerzant (pisownia współczesna), Sakres, Chevalier; są Ormianie: Minasowicz, Augustynowicz; jest Holender: Horlemes; są Szkoci: Czamer, Czorn, Lermunt. Ostatni zresztą bawi tylko gościną. Wszystkie te nazwiska wzięte są z najwybitniejszych. Nosiła je magistratura, kupiectwo wyższe, właściciele domów w mieście i folwarków poza miastem. W żadnym też dziale nazwiska te nie wyczerpują listy. Łańcuch ich, zwłaszcza z ogniwami niemieckimi, dwakroć jeszcze dłuższym można by uczynić. Na oceanie tym zjawiają się jako rari nantes [rari nantes (łac): nieliczni pływający; nieliczni ocaleńcy; por. Wergiliusz, Eneida I, 118; red. WL]: Baryczkowie, Falkiewicze, Długosze, Drewnowie, Wolscy, Łukaszewicze, Rembowicze, Wilki, Mrozy itd. Nieliczni, ale krzepcy, trzymają się na powierzchni. Potem zastęp ten zwiększa się; nigdy jednak przewagi liczebnej nie zdobywa. Zresztą mozaika ta jest tak misternie ułożona i dopasowana, że z pewnej odległości czyni wrażenie obrazu jednolitego. Czas wypełnia i zaciera maleńkie przerwy pomiędzy kamykami i kładzie na wszystkim jednostajną polewę. Po kilku dziesiątkach lat nikt już nie myśli o tym, że szlachetny Marian zwał się niegdyś Marianim, Dzianot Gianottim, Giza Gissem, Liść Leistem itp. Zyskuje na tym harmonia obrazu, a i kamykom krzywda się żadna nie dzieje. [przypis autorski]
92. Civis Antiquae Varsoviae (łac.) — obywatel Starej Warszawy. [przypis edytorski]
93. Novam Varsoviam (łac.) — Nową Warszawę. [przypis edytorski]
94. Drzewo genealogiczne jednego bywało drzewem genealogicznym wszystkich — kto ciekawy, może dziś jeszcze odczytać ryte w marmurze słów tych potwierdzenie. Znajduje je w rynku staromiejskim, na tablicy wmurowanej we front domu ongi baryczkowskiego. Spotka tam powiązane w jednym napisie nazwiska i rody: Baryczków, Marianów, Kulskich, Fukierów, Bartolów i innych. Jak w gąszczy leśnej, konary rodów zaplątują się tak mocno, że drzewa od drzewa nie odróżnisz. [przypis autorski]
95. Minnesinger (z niem.) — niem. odpowiednik trubadura; średniowieczny poeta i śpiewak. [przypis edytorski]
96. Dürer, Albrecht (1471–1523) — malarz niemiecki. [przypis edytorski]
97. gamratować — zalecać się, swawolić. [przypis edytorski]
98. nimbus (z łac.) — aureola. [przypis edytorski]
99. manela (z wł.) — bransoleta. [przypis edytorski]
100. Loret — właśc. Loretto, miasto we Włoszech związane z kultem Matki Boskiej, cel pielgrzymek wiernych katolickich. [przypis edytorski]
101. siniora, sinorina (z wł.) — pani, panna. [przypis edytorski]
102. delia (z tur.) — długi płaszcz z obszernym kołnierzem, podbity futrem. [przypis edytorski]
103. farska kapela — kapela grająca podczas nabożeństw w farze; tu: w katedrze św. Jana. [przypis edytorski]
104. Offertorium (łac.) — ofiarowanie; tu: część katolickiej mszy św., ofiarowanie chleba i wina. [przypis edytorski]
105. maestro (wł.) — mistrz. [przypis edytorski]
106. conte (wł.) — hrabia. [przypis edytorski]
107. brant (z niem.) — kruszec wytopiony z rudy; brant olkuski: srebro z kopalń w Olkuszu. [przypis edytorski]
108. kolce (daw.) — kolczyki. [przypis edytorski]
109. kanak (z tur.) — naszyjnik. [przypis edytorski]
110. bramka — ozdoba biżuteryjna na czoło i głowę. [przypis edytorski]
111. manela (z wł.) — bransoleta. [przypis edytorski]
112. alszbant (z niem.) — naszyjnik, taśma ozdobiona klejnotami a. naszywany klejnotami gorset kobiecy. [przypis edytorski]
113. plecyma — dziś popr.: plecami. [przypis edytorski]
114. amicus (łac.) — przyjaciel. [przypis edytorski]
115. jąć — zacząć. [przypis edytorski]
116. giermaczek (z tur.) — długa suknia wierzchnia; element stroju męskiego do XVII w. [przypis edytorski]
117. muchajer (z tur.) — tkanina z wełny. [przypis edytorski]
118. przylgło — dziś popr.: przylgnęło. [przypis edytorski]
119. łątka — lalka. [przypis edytorski]
120. niemałoś (...) postradał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika: niemało postradałeś; niemało straciłeś. [przypis edytorski]
121. cyrulik — daw. osoba wykonująca drobniejsze zabiegi medyczne i pielęgnacyjne (w tym m.in. golenie). [przypis edytorski]
122. w tym waszmościankaś biegła — w tym jesteś waszmościanka biegła; być biegłym w czymś: znać się na czymś dobrze. [przypis edytorski]
123. consul (łac.) — radny miejski. [przypis edytorski]
124. advocatus (łac.) — adwokat, prawnik; tu: wójt. [przypis edytorski]
125. farfurki (z tur.) — talerze fajansowe. [przypis edytorski]
126. dziardyn (z wł.) — ogród. [przypis edytorski]
127. bibi, bibo, bibam (łac.) — piłem, piję, będę pił. [przypis edytorski]
128. clarum est (łac.) — to jasne. [przypis edytorski]
129. socynianin — arianin, zwolennik nauki Fausta Socyna (1539–1604). [przypis edytorski]
130. ex delatione cuiusvis (łac.) — z czyjegokolwiek oskarżenia. [przypis edytorski]
131. zadźwiękło — dziś popr. zadźwięczało. [przypis edytorski]
132. patientia (łac.) — cierpliwość. [przypis edytorski]
133. ex contentione (łac.) — w bójce. [przypis edytorski]
134. parti et officio per medium (łac.) — po połowie stronie (pokrzywdzonej) i urzędowi. [przypis edytorski]
135. incertum est (łac.) — to niepewne. [przypis edytorski]
136. fugam fecit (łac.) — uciekł. [przypis edytorski]
137. in fugam se dedit (łac.) — podał się do ucieczki. [przypis edytorski]
138. wareckie — piwo z Warki nad Pilicą. [przypis edytorski]
139. puncta (łac.) — punkty. [przypis edytorski]
140. in iusta defensione (...) iniuria (łac.) — w słusznej obronie życia, ciężką podrażniony obelgą. [przypis edytorski]
141. arbitrio (łac.) — wyrokowi. [przypis edytorski]
142. subiacebit (łac.) — będzie podlegać. [przypis edytorski]
143. quod libet, licet (łac.) — co się podoba, to wolno. [przypis edytorski]
144. gotówem — gotów jestem. [przypis edytorski]
145. mortuus (łac.) — zabity; trup. [przypis edytorski]
146. prudentia et vigilantia (łac.) — przezorność i czujność. [przypis edytorski]
147. snadź (daw.) — widocznie, najwyraźniej. [przypis edytorski]
148. intra muros (łac.) — w obrębie murów (miasta). [przypis edytorski]
149. io t’amo (wł.) — kocham cię. [przypis edytorski]
150. zatlony — zapalony. [przypis edytorski]
151. wżdy (daw.) — przecież. [przypis edytorski]
152. funda (z łac.) — podziemna część wieży dla najcięższych przestępców, w tym morderców; por. fundament. [przypis edytorski]
153. laudum (łac.) — rozporządzenie. [przypis edytorski]
154. sumptem królewskim — na koszt króla. [przypis edytorski]
155. Organu Fara (...) nie miała — dar ten, również królewski, czekał ją dopiero za lat piętnaście. [przypis autorski]
156. kapela „na cały świat chrześcijański najsłynniejsza” — jak głosi epitaphium dyrektora jej, Włocha, dotąd w Katedrze zachowane; [epitaphium (łac.): utwór poświęcony pamięci osoby zmarłej; tu: napis nagrobny na tablicy w kościele; red. WL]. [przypis autorski]
157. Bembus Mateusz (ok. 1567–1645) — jezuita, następca Skargi w funkcji nadwornego kaznodziei Zygmunta III; autor pism religijnych. [przypis edytorski]
158. celebrans (z łac.) — kapłan odprawiający mszę. [przypis edytorski]
159. Pacelli Asprilio (1570–1623) — włoski muzyk i kompozytor barokowy; w 1603 przybył do Polski, by zostać kapelmistrzem króla Zygmunta III Wazy, który posiadał jedną z najlepszych w tym czasie kapel nadwornych w Europie; po śmierci król ufundował Pacellemu w katedrze św. Jana w Warszawie pamiątkową tablicę (epitaphium) z rzeźbionym wizerunkiem muzyka. [przypis edytorski]
160. komornicy — tu: pokojowcy; osoby dopuszczane do pokojów królewskich; komora (daw.): pomieszczenie w budynku, pokój, izba. [przypis edytorski]
161. direttore (wł.) — tu: dyrygent. [przypis edytorski]
162. spętanych amorków — dziś: spętane amorki. [przypis edytorski]
163. małmazja — słodkie wino greckie. [przypis edytorski]
164. che sarà, sarà (wł.) — co będzie, to będzie. [przypis edytorski]
165. egzercycja (z łac.) — ćwiczenia. [przypis edytorski]
166. naciągniony — dziś: naciągnięty. [przypis edytorski]
167. zadowolniony — dziś: zadowolony. [przypis edytorski]
168. muzykowie — dziś popr.: muzycy. [przypis edytorski]
169. instrumenta — dziś popr.: instrumenty. [przypis edytorski]
170. ad diabolum (łac.) — do diabła. [przypis edytorski]
171. wirydarzyk (z łac.) — ogródek wewnątrz murów budynku. [przypis edytorski]
172. in fundo (łac.) — na dnie (wieży). [przypis edytorski]
173. iniuria (łac.) — dosł. bezprawie; krzywda. [przypis edytorski]
174. immunitas (łac.) — nietykalność, przywilej. [przypis edytorski]
175. sarafan (z ros.) — długa suknia z podwyższonym stanem, rozszerzająca się ku dołowi, najczęściej bez rękawów. [przypis edytorski]
176. mentlik (z niem.) — tu: płaszczyk. [przypis edytorski]
177. niewywczas — brak wypoczynku. [przypis edytorski]
178. tremolando (z wł.) — wibracja, drżenie głosu. [przypis edytorski]
179. dilettante (wł.) — artysta amator. [przypis edytorski]
180. serenissime (łac.) — najjaśniejszy (panie). [przypis edytorski]
181. bursa (z łac. bursa: sakiewka) — internat; budynek mieszkalny dla studentów i profesorów. [przypis edytorski]
182. muzycki — tu: przeznaczony dla muzyków. [przypis edytorski]
183. canzoniere (wł.) — pieśni. [przypis edytorski]
184. na szczęty — na szczątki, na kawałki. [przypis edytorski]
185. potrząsło — dziś: potrząsnęło. [przypis edytorski]
186. kmieciówna — chłopska córka; kmieć: chłop. [przypis edytorski]
187. amor (wł.) — miłość. [przypis edytorski]
188. Amor Dei (łac.) — miłość Boga; miłość do Boga. [przypis edytorski]
189. rzekę (daw.) — powiem; do: rzec: powiedzieć. [przypis edytorski]
190. jestemże — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy jestem. [przypis edytorski]
191. przeprzeć — zwyciężyć w siłowaniu się. [przypis edytorski]
192. indygenat (z łac.) — nadanie obcokrajowcowi praw i przywilejów szlachcica polskiego. [przypis edytorski]
193. sub conditione (łac.) — pod warunkiem. [przypis edytorski]
194. klejnot szlachecki — herb. [przypis edytorski]
195. privatim (łac.) — prywatnie, nieoficjalnie. [przypis edytorski]
196. dziewosłęb — swat; pośrednik przy kojarzeniu pary małżeńskiej. [przypis edytorski]
197. inklinacja — skłonność. [przypis edytorski]
198. lata dyskrecjonalne — pełnoletność (do małżeństwa). [przypis edytorski]
199. Speculum Saxonum (łac.) — Zwierciadło Sasów (a. saskie); średniowieczny spis prawa zwyczajowego Saksonii, obejmujący przepisy prawa ziemskiego, karnego, procesowego i prywatnego, elementy prawa kanonicznego i prawa lennego; stało się podstawą prawa miejskiego na Węgrzech, w Czechach i Polsce; w 1506 r. wydrukowane w tłumaczeniu na polski w Statucie Łaskiego, w 1535 r. decyzją króla Zygmunta Starego stało się prawem obowiązującym w sądach miejskich i wiejskich. [przypis edytorski]
200. solenność — dokładność, staranność; tu: uroczysty a. urzędowy sposób wyrażania myśli. [przypis edytorski]
201. summa summarum (łac.) — podsumowując wszystko; wziąwszy wszystko pod uwagę. [przypis edytorski]
202. mię — dziś: mnie. [przypis edytorski]
203. carissima mia (wł.) — najdroższa moja. [przypis edytorski]
204. idol mio (wł.) — bóstwo moje. [przypis edytorski]
205. lico (daw.) — twarz. [przypis edytorski]
206. addio (wł.) — żegnaj. [przypis edytorski]
207. wylega się — dziś: wyleguje się. [przypis edytorski]
208. żupan (z czes.) — w daw. Polsce suknia męska z długimi wąskimi rękawami, zwykle ze stójką lub małym kołnierzem, zapinana z przodu pod szyję na liczne guziczki, haftki a. szamerowana, sięgająca za kolano, noszona pod kontusz, często od niego dłuższa. [przypis edytorski]
209. ferezja (z tur.) — wierzchni strój męski pochodzenia wschodniego, szeroki płaszcz, o szerokich także rękawach, ze stójką, ozdobnie szamerowany; uroczysty strój bojarów ros.; ferezja przyjęła się jako strój szlachty w Polsce w XVII w., często szyta była z czerwonego sukna, podbita futrem a. jedwabną podszewką. [przypis edytorski]
210. wabny — dziś: powabny a. wabiący. [przypis edytorski]
211. De contemptu mundi (łac.) — O pogardzeniu światem. [przypis edytorski]
212. De imitatione Christi (łac.) — O naśladowaniu Chrystusa. [przypis edytorski]
213. wiem sposób — dziś: znam sposób. [przypis edytorski]
214. chciałażbyś — konstrukcja z partykułą -ż-; znaczenie: czy chciałabyś. [przypis edytorski]
215. Lisowski, Aleksander Józef (ok. 1575–1616) — pułkownik królewski, twórca i dowódca tzw. lisowczyków, oddziału lekkiej jazdy powstałego w 1611 r. i prowadzącego walkę podjazdową na wschodnich i północnych rubieżach Rzeczypospolitej podczas wojny polsko-rosyjskiej (1609–1618); oddział złożony był z Kozaków, różnego rodzaju wykolejeńców i desperatów (pierwszy oddział Lisowskiego przyjął nazwę straceńców), którzy służyli za zysk z łupów, nie obciążając skarbu państwa kosztami żołdu. [przypis edytorski]
216. cknić — tęsknić. [przypis edytorski]
217. suplika (z łac.) — prośba. [przypis edytorski]
218. labor omnia vincit improbus (łac.) — ciężka praca przezwycięża wszystko. [przypis edytorski]
219. nierazem to (...) słyszała — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika: nie raz to słyszałam. [przypis edytorski]
220. niewywczas — brak wypoczynku; tu: zmęczenie. [przypis edytorski]
221. kalikator (z łac.) — pomocnik organisty. [przypis edytorski]
222. secina — setka. [przypis edytorski]
223. dosięże — dziś: dosięgnie a. osiągnie. [przypis edytorski]
224. lada jaki — byle jaki. [przypis edytorski]
225. rozsieczą — dziś: rozsieką. [przypis edytorski]
226. stać o coś — dbać o coś, troszczyć się o coś. [przypis edytorski]
227. philosophus (łac.) — mędrzec, filozof. [przypis edytorski]
228. famulus (łac.) — służący. [przypis edytorski]
229. urodzony — szlachcic. [przypis edytorski]
230. korab — statek. [przypis edytorski]
231. obuch — broń ręczna podobna do czekana. [przypis edytorski]
232. hakownica — ciężka strzelba lontowa, opatrzona hakiem wystającym przy wylocie lufy; hakiem tym opierano strzelbę na murze, aby zminimalizować siłę odrzutu. [przypis edytorski]
233. muszczą — dziś: muskają. [przypis edytorski]
234. donacja (z łac.) — darowizna. [przypis edytorski]
235. Tyberiusz — Iulius Caesar Tiberius, 42–37 p.n.e. cesarz rzymski. [przypis edytorski]
236. Polacco! Varsovia! (wł.) — Polak! Warszawa! [przypis edytorski]
237. intermezzo (wł.) — przerwa (między częściami utworu a. przedstawienia). [przypis edytorski]
238. wnijść (daw.) — wejść. [przypis edytorski]
239. imać (daw.) — dotykać; tu: brać, ująć. [przypis edytorski]
240. zabrzękły — dziś: zabrzęczały. [przypis edytorski]
241. kowany — tu: podkuty. [przypis edytorski]
242. solenny — tu: uroczysty. [przypis edytorski]
243. wotywa (z łac.) — msza odprawiana na czyjąś intencję. [przypis edytorski]