XII. Łańcuch, który zamiast związywać, rozwiązuje
I znów jesteśmy w tym samym, wyboistym, ponurym, do wąwozu skalnego podobnym zaułku. Zmierzch pada cichy, jasny, ciepły, owijając wszystko jakby w gazę jedwabną. Na dole, w wąskim przejściu Białej Wieży, straż pobrzękuje halabardami. Wzdłuż muru poszczerbionego kot się przesuwa. Po cegłach, głośno ćwierkając, skaczą wróble. Środkiem zaułka płynie ściek, niknąc nie opodal Wieży w otworze podziemnego kanału. Po bokach pełno śmieci i wszelkiego rodzaju odpadków. Na słomie pod parkanem wylega się207 pies prawie zupełnie pozbawiony sierści, a wychylające się spoza parkanu drzewo białym kwiatem nań sypie.
Furta od ogrodu Szeligów do połowy otwarta. Widać przez nią kawałek szpaleru, w szpalerze ławkę, na ławce dwoje młodych ludzi, oddzielonych od siebie całą jej długością.
To Szczerb i Dobruchna.
Młodzieniec w nowym, opiętym żupaniku208, barwy cynamonowej, i w lekkiej, na ramiona zarzuconej, a pod szyją na srebrną agrafę zapiętej ferezji209 wygląda pięknie i zawadiacko. Wąsiki sterczą mu jak u kota, nad czołem jeży się lisi czub tak zuchwale i wyzywająco, jakby światu całemu urągał. Lewa ręka junaka wspiera się na nieodstępnym czekanie, prawa obraca w palcach różę płomienistą, która od czasu do czasu ku ustom się podnosi.
Jedno spojrzenie wystarcza, by poznać, że róża ta jest siostrą tamtej drugiej, która tak cudnie zdobi czarne włosy dziewczyny. Niezawodnie z jednego krzaka je zerwano; może nawet przed chwilą jeszcze w jednym miejscu tuliły się do siebie serdecznie...
Dobruchny ubiór skromny jest, jak zawsze. Ale czarne oczy mają tyle blasku, kształtne wargi tak silnie się czerwienią, twarz, choć śladami ospy naznaczona, tak świeża jest i tak różowa, że od samego ich widoku ciepło się robi w sercu. Co po kupnych strojach, gdzie młodość i zdrowie skarby swe sypią za darmo!
Zresztą krewniaczka Szeligów nie ma w sobie śladu zalotności. Oczy jej patrzą spokojnie, a uśmiech, jeśli jest rozkoszny i wabny210, to dlatego tylko, że innym być nie umie...
Młodzi mówią o uczuciach — nie o swoich wszakże.
— Więc jeszcze nie „amen”? — pyta Szczerb, końcem czekana w piasku wiercąc.
— Chwała Bogu, daleko jeszcze do niego — przytwierdza z zapałem Dobra.
— Ba! Rzecz to czasu tylko...
— I czegoś więcej także. Najpierw stryjka Balcera nie spodziewać się rychlej jak za dwie, trzy niedziele. Po wtóre... po wtóre...
— Bodaj, że tu nie ma żadnego „po wtóre”!...
— Otóż jest. Po wtóre, że Basia słowa wyraźnego nie dała.
— Mogła je była pomyśleć...
— I nie pomyślała także. Pewnam tego.
— Waszmościanka w myślach jej czytasz?
— Czytam. A nie potrzeba do tego czarodziejstw żadnych. Ja myśli nie ze słów poznaję, jeno z postępków.
— A jakże ono pieścidło wychuchane postępuje?
— Dziwnie. Płacze i wzdycha. Czasem przed obrazami się modli, to znów na belwederku siada i nic nie mówiąc w niebo tylko patrzy a patrzy... Najczęstsze u niej przecie: lutnia i ksiąg włoskich czytanie...
— Grajek pewnikiem je znosi?
— Tak, ale ona między nimi wybór czyni. Teraz przerzuciła się nagle od świeckich do nabożnych. Dawniej wysławiała Petrarkę, dziś rozpływa się nad Franciszkiem z Asyżu.
— Tyleż wiem o jednym, co o drugim!... — mruknął junak do siebie.
— Na pamięć się uczy jego Kwiateczków...
— Ba!
— Ale dziś znowu smak jej się odmienił. Cały ranek molestowała ciotkę o Tomasza à Kempis...
— Świętego jej się zachciało?
— Właśnie. To jest nie osoby jego, ale księgi. Wiesz waść — tej... De contemptu mundi211 albo inaczej: De imitatione Christi212...
— Hm... Anim przypuszczał, że święci księgi pisują... Cóż to ma jednak oznaczać?
— Na mój rozum jest to dwóch rzeczy znakiem. Pierwszej, że Basia myśli o kimś, wzdycha do kogoś i sprzyja komuś. Drugiej, że tym kimś nie jest Giano...
— Więc Jur?
— Tak by należało. Obawa tu wszakże zachodzi jedna — wagi niemałej... Gdy Jurasia nie będzie, Włoch miejsce jego zajmie...
— Otóż to! Trzeba więc Zawiślaka sprowadzić, a tamtego odsunąć...
— Łatwo to rzec. Ale sposób?
Szczerb na tył głowy odrzucił kołpaczek, czoło srodze namarszczył i trzeć je począł. Natężenie myśli z trudem mu przychodziło.
— Ba! — rzekł wreszcie uradowany. — Sposób jest — i gładki...
— Jakiż?
— Włocha w łeb i do Wisły, a Wieżę podpalić, by Jurach drapnął!
Dziewczyna zwróciła nań oczy zdziwione.
— Waści żarty się trzymają... — rzekła.
— Co zaś! — odparł urażony. — Nie do żartów mi. Chcesz waszmościanka? — pójdę zaraz i com rzekł, zrobię! Jakem Szczerb!
Wstał z ławki, do odejścia gotów.
Dobra spojrzeniem go zatrzymała.
— Ja wiem sposób213 gładszy — rzekła.
— Ciekaw go jestem.
— Mówiłeś waszmość, że on, niebożę, robotą się zabawia?
— Łańcuch wykuwa. Ale jaki łańcuch! Na szyję króla chyba — albo królowej!
— Właśnież w tym rzecz. Najmiłościwszy nasz pan artystą jest i w kunsztach się kocha. Giana wypuścił za to, że śpiewa cudnie — czemuż by nie mógł postąpić tak samo z Jurasiem, który jest mistrz w złotnictwie.
— Hm... bez urazy waszmościanki... mój sposób gładszy i prędszy!
— Zatrzymamy go w zapasie. Tymczasem waszmość łańcuch mi ów przynieś.
— Chciałażbyś214 waszmościanka sama z nim iść do króla?
— Nie, do królewskiego złotnika tylko.
— Do Redura?
— Tak. Przyjaciel to stryjków, a i Zawiślakom przychylny.
— Ha, pomagaj Bóg! U Jura będę i łańcuch przyniosę. A teraz pora już mi odejść.
Podniósł się z ławki i ferezję na sobie obciągnął, a wąsy rozczapierzył.
Dobruchna nie wstawała. Ze spuszczonymi oczyma, z twarzą nagle posmutniałą szepnęła cicho:
— A o sobie nicże mi waszmość nie powiesz?...
— O sobie? — zadziwił się Szczerb. — Alboż to we mnie jest co ciekawego? Rodzic mój uszy zatyka, gdy o synu mówią — cóż dopiero obcy!
— Ja bym przecie dowiedzieć się czegoś rada. Choćby o trzech garściach owych — dodała weselej niby, do uśmiechu się zmuszając.
— Ano — odrzekł w tymże tonie Szczerb — garść ostatnia przedstawia w tej chwili podobieństwo do mnie: jest na wychodnym...
— Kończy się?
— Tak nawet jakby już się skończyła.
— Cóż będzie?...
— Dobrze będzie. Pan Lisowski215 werbunek urządza: pójdę i ja za innymi. W pułku czerwieńce niepotrzebne.
Dziewczyna bardziej jeszcze posmutniała.
— Rzucić chcesz waść Warszawę? — szepnęła.
— Mamże czekać, aż ona mnie rzuci?
— I... i... — wyjąkała z trudnością, jakby jej coś w gardle przeszkadzało — cknić216 się waszmości nie będzie?
— Hej! — wykrzyknął raźnie, z oczyma błyszczącymi — w polu, na twardej kulbace, nikomu się nie ckni!
Dobra wstała w milczeniu i w milczeniu pożegnanie młodzieńca przyjęła. On, rękę jej całując, w oczy chciał spojrzeć, ale mu je schowała. Nie stracił rezonu i rzekł jeszcze:
— Jakby z łańcuchem zawiodło, to... jam gotowy!
Odszedł szybko, z głową podniesioną, z ruchami junackimi. Nagle jednak, przy furcie już samej, zawrócił. Ku Dobruchnie, w jednym miejscu wciąż stojącej, podbiegł i rzekł spiesznie:
— A com mówił, że mi się cknić nie będzie, to... nieprawda.
I spieszniej jeszcze wybiegł z ogródka.
Niewiasty miewają często szczęśliwe natchnienia. Nie upłynęło tygodnia, a już cudny ów łańcuch, wykuty albo raczej wypieszczony przez Jura, znajdował się w rękach królewskiego złotnika.
Reduro, człowiek skryty, milczący, a może i zawistny nieco (i między mistrzami to się zdarza), obejrzał dzieło kolegi z uwagą: najpierw gołym okiem, potem przez szkła powiększające, lecz o wartości jego ani słowa nie rzekł. Chowając klejnot do szkatuły dębowej, mruknął:
— Dobrze. Jutro Najjaśniejszy rzecz tę zobaczy...
Gdy nazajutrz rozwieszono przed królem ów majstersztyk, którego każde ogniwo co innego wyobrażało, ukoronowanemu dyletantowi powieki drgać poczęły. Był to jedyny znak wzruszenia na tej twarzy woskowej...
A jak na toż, zbierał się właśnie król w tym czasie małżonce swej dar piękny ofiarować, w nagrodę za ostatniego synaczka. Postanowienie jego szybko dojrzało; głową kiwnął przyzwalająco i rękę po klejnot wyciągnął.
Przesuwając między palcami ten fantastyczny różaniec kwiatów osobliwych, ptasząt rajskich, anielskich główek itp., pytał o artystę, który go wyśnił i w kształty zaklął.
Reduro wymienił nazwisko...
Okazało się, że królowi Zawiślacy obcy nie byli. Ze starym naradzał się nieraz nad modelami naczyń świętych. O talencie młodego również coś był zasłyszał.
Wówczas mistrz nadworny, w imieniu starej matki Jura, a i swoim też (boć braćmi byli w sztuce), do stóp monarchy suplikę217 pokorną złożył. Czyż godzi się, aby młodzieniaszek tak zacny jedną chwilę krewkości półrocznym zamknięciem opłacać miał? A jego matka sparaliżowana za jakież winy pokutę taką cierpi?...
Król wysłuchał, oczów od arcydzieła trzymanego nie odwracając, potem rzekł krótko:
— Marszałka tu prosić.
Wynik tej konsultacji niedługo dał czekać na siebie. W kilka dni później zamkniętemu w Wieży Okrągłej Jurowi przyniesiono sto dukatów w woreczku z herbem Wazów, a staroście rozkaz natychmiastowego wypuszczenia młodzieńca na wolność.
Tegoż dnia wieczorem Jur, płacząc z radości, klęczał u kolan matki swej, w dworku na Podwalnej. Staruszka (przed którą prawdę zatajono) witała syna jako z dalekiej drogi wracającego. I ona miała łzy w oczach, a pochylając się nad jedynakiem, drżącym głosem mówiła:
— Dobrześ, synusiu, zrobił, pośpieszywszy... Matkę twoją czeka wkrótce dalsza jeszcze droga — cóż byłoby, gdybyś się z nią nie pożegnał?...
Potem przyszła kolej na sprawy domowe, które pod niebytność Jura bardzo upadły. Pieniędzy na gwałt było trzeba...
— Ale łaska Boża z nami — zakończyła utyskiwania. — Dziś właśnie o zmierzchu cudzoziemiec tu był jeden i robotę zamówił. Robota niepowszednia, na sto dukatów...
— Magnat to być musi... — zauważył młodzieniec. — A robotaż owa jaka?
— Łańcuch białogłowski, kanak ze złota szczerego. Kamieni żadnych nie chce, ale robota ma być na schwał misterna. Ogniwo każde, mówił, co innego niech wyraża. Ozdób żadnych, jeno kwiatki, ptaszęta i główki anielskie...
— Kanak białogłowski... kamieni żadnych... kwiatki, ptaszki i aniołki... Ależ to kropla w kroplę łańcuch, jaki król wziął dla królowej!...
— Właśnież i on to mówił. Podobien ma być zupełnie królewskiemu...
Jur głową pokręcił, dziwiąc się.
— I któż on zacz? — spytał.
— Przejezdny jakiś. Szwed pono. Z samym nie gadałam, jeno z dworzaninem jego, który polskiego języka uczony...
— Ha! — wyrzekł Jur, pomyślawszy trochę. — Szwed nie Szwed — dukatami płaci, robotę wziąć trzeba. Czerwieńce przydadzą się, nieprawda, matko?
— Oj, prawda! — przytaknęła.
— Wreszcie pamiętać nie zawadzi o tym, czego w szkole uczono. Labor omnia vincit improbus218...
Zawiślakowa westchnęła...
— Nierazem to od rodzica twego w złych okazjach słyszała219. — głosem wzruszonym rzekła.
— Ha! Prawda w tym tkwić musi.
Młodzieniec poweselał. Po izdebkach niskich kręcił się, rzecz każdą brał do ręki, długo niewidziane kąty opatrywał. Matka mówiła o tym, o owym — on na wszystko odpowiedź miał wesołą i otuchy pełną.
— Cóż Szeliżanka? — zagadnęła wreszcie. — Dawno mnie już o niej wieść żadna nie doszła. Będzież z mąki tej chleb?...
To go od razu z tonu zbiło.
Nic nie odrzekł, ale wraz sposępniał, na ból głowy i na niewywczas220 skarżyć się począł...
Niebawem też matkę na dobranoc ucałował i spać legł.
A nazajutrz, o świcie samym, siedział już na górze zamknięty i nad kanakiem zamówionym pracował.