SCENA DRUGA
Sala w zamku.
Hamlet i Horacy.
HAMLET
Dosyć już o tym; słuchaj teraz dalej.
Pamiętasz dobrze całą okoliczność?
HORACY
Pamiętam, mości książę.
HAMLET
W duszy mojej
Wrzał jakiś rodzaj walki, skutkiem której
Ani na chwilę nie zmrużyłem oka.
Zdawało mi się, żem był w położeniu
Gorszym niż więzień przykuty do galer.
Nagle, i niech się święci owa nagłość!
Trzeba ci bowiem wiedzieć, że nie wszystko
Bywa po diable, co czynimy nagle.
Że, owszem, czasem niezastanowienie
Lepiej nam służy niż najumiejętniej
Skombinowane plany; co dowodzi,
Że jakieś dobre bóstwo kształt nadaje
Naszym działaniom z gruba obciosanym.
HORACY
To pewna.
HAMLET
Nagle przywdziałem kapotę
I wyskoczywszy z kajuty, po macku463
Szukałem miejsca, gdzie spali; znalazłem
Wreszcie mych śpiochów, wyjąłem im pakiet
I powróciłem z nim do mego kąta.
Strach tak dalece zrobił mię niepomnym
Na delikatność, żem rozpieczętował
Dokument, w którym odkryłem, cóż na to
Powiesz, Horacy! królewskie szelmostwo:
Jawne wezwanie, mnóstwem różnych racji
Naszpikowane, w imię dobra Danii,
Anglii dobra, z którym się istnienie
Takiego jak ja upiora nie zgadza,
Aby za odebraniem niniejszego,
Bez ceremonii i bez zwłoki, nawet
Na wyostrzenie miecza nie czekając,
Głowa mi była zdjęta.
HORACY
Czy podobna?
HAMLET
Oto dokument; przejrz go464 w wolnej chwili.
A teraz, chceszli465 wiedzieć, com466 ja zrobił?
HORACY
Błagam cię, panie, powiedz.
HAMLET
Tak wplątany
W hultajskie sidła, nie zdołałem jeszcze
Do mego mózgu z prologiem wystąpić,
Gdy on już zaczął swoją rolę. Siadłem
I napisałem inny list, jak tylko
Mogłem najpiękniej. Dawniej, naśladując
Przykład uczonych naszych i statystów,
Za ujmę miałem sobie pięknie pisać
I zadawałem sobie wielką pracę
Nad zapomnieniem tego kunsztu; teraz
Wyświadczył mi on kapitalnie ważną
Przysługę. Chceszli467 usłyszeć, co w sobie
Mój list zawierał?
HORACY
Pragnę, mości książę.
HAMLET
Oto zaklęcia jak najuroczystsze
Ze strony króla: jeśli Anglia szczerze
Chce mu dać dowód hołdowniczej wiary;
Jeśli stosunki między nami mają
Kwitnąć jak palma; jeśli pokój stale
Ma nam zaplatać swą girlandę z kłosów
I stać jak koma468 między okresami
Naszej przyjaźni (takich szumnych «jeśli»
Było tam więcej), aby w takim razie
Angielski władca wraz po odczytaniu
I rozpoznaniu treści tego pisma,
Nie namyślając się i ćwierć sekundy,
Oddawców jego, bez spowiedzi nawet,
Ze świata sprzątnąć kazał.
HORACY
Jak żeś, panie,
Zapieczętował to pismo?
HAMLET
Tu właśnie
Najwidoczniejszy był wpływ Opatrzności;
Miałem przy sobie sygnet mego ojca,
Rżnięty zupełnie tak jak pieczęć Danii.
Złożywszy tedy list na wzór tamtego
I opatrzywszy stemplem i adresem,
Niepostrzeżenie wsadziłem podrzutka
W miejsce prawego pomiotu. Nazajutrz
Mieliśmy bitwę morską; wiesz już resztę.
HORACY
Tak więc Rozenkranc i Gildenstern poszli
Na śmierć niechybną.
HAMLET
Samić469 jej szukali;
Sumienie moje spokojne w tej mierze:
Własne to wścibstwo wtrąciło ich w przepaść.
Biada podrzędnym istotom, gdy wchodzą
Pomiędzy ostrza potężnych szermierzy.
HORACY
Cóż to za człowiek z tego króla!
HAMLET
Mamże470
Jeszcze się wahać? On mi zabił ojca,
Zhańbił mi matkę i niecnie się wcisnął
Między elekcję a moje nadzieje.
Na życie moje tak podstępnie godził.
Nie będzież471 to czyn najzupełniej zgodny
Z słusznością dać mu odwet tym ramieniem?
I nie byłożby472 to krzyczącą473 rzeczą
Pozwolić, aby się taki rak dłużej
Wpośród nas szerzył?
HORACY
Wkrótce mu zapewne
Doniosą z Anglii o skutku poselstwa.
HAMLET
Zapewne, trzeba mi przeto474 się śpieszyć.
Życie człowieka zdmuchnąć jest to tyle
Co zliczyć jeden. Przykro mi jednakże,
Żem się zapomniał względem Laertesa;
W obrazie bowiem jego losu widzę
Wierne odbicie mojej własnej doli.
Cenię go bardzo; słysząc wszakże owe
Przechwałki jego boleści, nie mogłem
Być panem siebie.
HORACY
Cicho, ktoś nadchodzi.
Wchodzi Ozryk.
OZRYK
Stokroć szczęśliwa chwila, która nam pozwoliła waszą książęcą mość ujrzeć znowu.
HAMLET
Pokornie dziękuję waćpanu.
na stronie do Horacego
Czy znasz tę muchę wodną?
HORACY
Nie, mości książę.
HAMLET
Tym lepiej dla zbawienia duszy twojej, bo znać go jest występkiem. Ma on pod dostatkiem ziemi, i żyznej. Niech bydlę będzie panem między bydlętami, wraz będzie miało swój żłób przy królewskim stole. To istny gawron, ale, jak powiadam, hojnie uposażony błotem.
OZRYK
Łaskawy książę, jeżeli wasza książęca mość masz czas wolny, miałbym szczęście zakomunikować mu coś z polecenia jego królewskiej mości.
HAMLET
Z całym natężeniem ducha gotów jestem to coś odebrać. Zrób pan właściwy użytek ze swojej czapki: czapka stworzona na głowę.
OZRYK
Dziękuję waszej książęcej mości; bardzo dziś gorąco.
HAMLET
Gdzież tam! raczej bardzo zimno; wiatr z północy.
OZRYK
W istocie, mości książę, zimno jakoś.
HAMLET
Podobno jednak masz waćpan słuszność; parno jest i gorąco jak na moje usposobienie.
OZRYK
Nadzwyczajnie, mości książę; tak jest parno, że wypowiedzieć tego nie umiem. Łaskawy książę, król jegomość kazał mi waszej książęcej mości oznajmić, że wielki na waszą książęcą mość zakład stawił. Rzecz się tak ma...
HAMLET
Nie zapominajże, waćpan, bardzo proszę.
pokazuje mu, aby włożył kapelusz
OZRYK
Nie, mości książę; doprawdy, dla własnej mojej wygody. Od niejakiego czasu jest tu na dworze Laertes, nieporównany młodzian, pełen najwytworniejszych przymiotów, nadzwyczaj miły w towarzystwie i dystyngowany w obejściu. Na honor, jest to, że użyję poetycznego wyrażenia, istny inwentarz albo kalendarz ukształcenia, bo znajdziesz w nim, mości książę, kwintesencję tego wszystkiego, co prawdziwie ukształcony człowiek znaleźć pragnie.
HAMLET
Mości panie, zalety jego nie cierpią upośledzenia w ustach waćpana; jakkolwiek wyliczenie ich inwentarzowe nabawiłoby arytmetykę pamięciową zawrotu głowy i jeszcze by mogło rzecz oddać tylko in crudo475 ze względu na wysoki stopień jego ogłady. Co do mnie, sprowadzając pochwały do najprostszych wyrazów mam go za młodego człowieka wielkich nadziei; za zlewek476 cnót tak rzadkich i szacownych, że bez przesady mówiąc, podobne do niego jest zwierciadło, w którym się przegląda; kto zaś idzie w jego ślady, jest jego cieniem, niczym więcej.
OZRYK
Opis waszej książęcej mości ze wszech miar trafny.
HAMLET
Do czegóż to zmierza, mój panie? W jakimże celu chuchamy na tę doskonałość naszym ułomnym oddechem?
OZRYK
Jak to, mości książę?
HORACY
Czyż można nie rozumieć ojczystego języka? Ale myślę, że się porozumiecie.
HAMLET
Co znaczy wyjechanie na harc477 z tym panem?
OZRYK
Wasza książęca mość mówi o Laertesie?
HORACY
Worek jego już próżny; wyszyplił478 całą gotówkę dowcipu.
HAMLET
Nie inaczej, o Laertesie.
OZRYK
Widzę, że książę pan nie jesteś nieumiejętny.
HAMLET
Cieszę się, że pan to widzisz, lubo479 zaprawdę, niewiele mogę na tym zyskać. Cóż dalej?
OZRYK
Widzę, że książę pan nie jesteś nieumiejętny w ocenianiu znakomitej wyższości Laertesa.
HAMLET
Nie mogę tego przyznać, nie porównawszy się z nim poprzednio; znać bowiem drugich dokładnie jest to znać samego siebie.
OZRYK
Mówię o jego wyższości w władaniu bronią, powszechna bowiem opinia uważa go za nieporównanego w tym kunszcie.
HAMLET
W jakimże on rodzaju broni tak jest mocny?
OZRYK
Na rapiery i florety.
HAMLET
W dwóch aż rodzajach broni tak odrębnych! Cóż dalej?
OZRYK
Król jegomość stawił w zakład sześć berberyjskich koni480; on zaś, ile wiem, sześć francuskich szpad i puginałów, z należącymi do nich przyborami, jako to: pendentami481, pasami i tak dalej. Spomiędzy tych rynsztunków482 trzy są w istocie bardzo ozdobne, pasujące do rękojeści, nader misternie wyrobione i świeżego pomysłu.
HAMLET
Co pan nazywasz rynsztunkami?
HORACY
Wiedziałem, książę, że będą ci potrzebne komentarze, zanim dowiesz się końca.
OZRYK
Rynsztunki, mości książę, to pendenty.
HAMLET
Wyrażenie to byłoby bardziej z rzeczą spokrewnione, gdybyśmy armaty mogli nosić u boku; tymczasem jednak przyjmijmy je za pendenty. Tak więc sześć berberyjskich koni z jednej strony, a z drugiej sześć francuskich rożnów z ich przyborami i trzy świeżego pomysłu rynsztunki. To prawdziwie francuski zakład przeciw duńskiemu. O cóż on stawiony?
OZRYK
Król jegomość założył się, że w spotkaniu z waszą książęcą mością w dwunastu pchnięciach z obojej strony Laertes nie osiągnie przewagi trzech trafień. Szansa więc jego do szansy Laertesa ma się jak dwanaście do dziewięciu; i zaraz by się to rozstrzygnęło, gdybyś książę pan raczył przychylnie odpowiedzieć.
HAMLET
A gdybym odpowiedział: nie?
OZRYK
Chciałem powiedzieć, gdybyś książę pan raczył osobą swoją odpowiedzieć temu zadaniu.
HAMLET
Będę się tu przechadzał w tej sali; jest to czas, w którym używam wytchnienia. Jeśli ten pan ma ochotę, królowi jegomości to dogadza, mogę im służyć zaraz. Niech przyniosą florety. Rozegram ten zakład na rzecz króla; jeżeli zaś mi się nie powiedzie, zyskam tylko na własny mój rachunek trochę konfuzji483 i kontuzji.
OZRYK
Mamże484 to odnieść w tym sposobie?
HAMLET
W tym duchu; z przyozdobieniami, jakie się panu stosowne wydadzą.
OZRYK
Polecam waszej książęcej mości moje usługi.
wychodzi
HAMLET
Uniżony, uniżony. Dobrze czyni, że się sam poleca, żaden ludzki język nie czyniłby tego.
HORACY
Ta czajka lata z skorupą od jaja na głowie.
HAMLET
On komplementy stroił już do cycka, nim go ssać zaczął. Jest to jedna z baniek tego wietrznego świata, wydęta tchnieniem mody i przybrana w konwencyjną485 szatę; rodzaj szumowiny różnorodnych pierwiastków, łudzącej oczy zarówno najciemniejszej, jak najświatlejszej opinii; ale dmuchnij tylko, natychmiast pryśnie bąbel.
Wchodzi Dworzanin.
DWORZANIN
Mości książę, jego królewska mość przesłał waszej książęcej wysokości pozdrowienie przez Ozryka, który wróciwszy oznajmił mu, że książę czekasz na niego w tej sali. Przysyła on mnie teraz z zapytaniem, czy wasza książęca mość trwasz w chęci fechtowania się z Laertesem, czyli486 też żądasz zwłoki.
HAMLET
Stały jestem w mych postanowieniach, a te są zgodne z życzeniami króla. Jeśli on gotów, moja gotowość nie zostanie w tyle, tak teraz, jak kiedykolwiek, pod warunkiem, że zawsze będę do tego równie sposobny jak teraz.
DWORZANIN
Król i królowa, i wszyscy inni nadejdą tu niebawem.
HAMLET
W stosowną porę.
DWORZANIN
Królowa życzy sobie, abyś, książę, przemówił kilka uprzejmych słów do Laertesa, nim się z nim spotkasz.
HAMLET
Dobrze mi radzi.
Dworzanin wychodzi.
HORACY
Przegrasz ten zakład, książę.
HAMLET
Nie sądzę; od czasu jego wyjazdu do Francji nie przestawałem się ćwiczyć; wygram przy korzystnych warunkach. Nie uwierzysz jednak, jak mi coś ciężko na sercu; ale to nic.
HORACY
Drogi książę.
HAMLET
To dzieciństwo; jakiś rodzaj przeczucia, które by mogło zastraszyć kobietę.
HORACY
Jeżeli dusza twoja, panie, czuje wstręt jakowy, bądź jej posłuszny. Pójdę ich wstrzymać od przybycia tu; powiem, że się, książę, nie czujesz usposobiony.
HAMLET
Daj pokój; drwię z wróżb. Lichy nawet wróbel nie padnie bez szczególnego dopuszczenia Opatrzności. Jeżeli się to stanie teraz, nie stanie się później, jeżeli się później nie stanie, stanie się teraz; jeżeli nie teraz, to musi się stać później; wszystko polega na tym, żeby być w pogotowiu, ponieważ nikt nie wie, co ma utracić, cóż szkodzi, że coś wcześniej utraci?
Król, Królowa, Laertes, dworzanie i słudzy z floretami, i inne osoby wchodzą na scenę.
KRÓL
Synu Hamlecie, weź tę dłoń z rąk moich.
łączy rękę Laertesa z ręką Hamleta
HAMLET
Przebacz mi, waćpan, krzywdęm487 ci wyrządził;
Lecz przebacz jako honorowy człowiek.
Wszyscy tu wiedzą i pan sam wiesz pewnie,
Jak ciężka trapi mię niemoc umysłu,
Oświadczam przeto, iż to, com uczynił
W grubiański sposób ubliżającego
Twojemu sercu, czci twej lub stopniowi,
Nie było niczym innym jak szaleństwem.
Czyliż to Hamlet skrzywdził Laertesa?
Nie; Hamlet bowiem nie był samym sobą.
Skoro więc Hamlet nie sam był krzywdzącym,
Więc Hamlet temu nic nie winien; Hamlet
Zaprzecza temu. Któż więc temu winien?
Jego szaleństwo. W takim razie Hamlet
Sam raczej także został pokrzywdzony;
Szaleństwo jego było jego wrogiem.
Oby to moje wyparcie się jawne
Wszelkiej złej względem waćpana intencji
Mogło mię w jego szlachetnym uznaniu
Tak uniewinnić, jak gdybym był na wiatr
Wypuścił strzałę, która poza domem
Trafiła brata mojego.
LAERTES
Dość na tym
Mojemu sercu, które by mię było
W tym razie głównie skłaniało do zemsty;
Wszakże stosując się do praw honoru,
Muszę się z dala mieć od pojednania,
Dopóki starsi mężowie, uznanej
W rzeczach honoru powagi,
Nie upoważnią mię do tego kroku
I nie wyrzekną, że sławy mej żadna
Nie kazi plama. Tymczasem atoli488
Przyjmuję, panie, ofiarę twych uczuć
Jako prawdziwą i uwłaczać onej
Nie myślę.
HAMLET
Z serca dziękuję waćpanu.
Swobodnie mogę teraz ten braterski
Zakład rozegrać. Podajcie mi floret.
LAERTES
Podajcie i mnie także.
HAMLET
Laertesie,
Biegłość twa wobec mojego fuszerstwa489
Jak gwiazda błyszczeć będzie wpośród nocy.
LAERTES
Żartujesz ze mnie, książę.
HAMLET
Nie, na honor.
KRÓL
Podaj im, Ozryk, florety. Hamlecie,
Znasz już warunki zakładu?
HAMLET
Znam, panie.
Wasza królewska mość zawarowałeś
For490 słabszej stronie.
KRÓL
Nie skutkiem obawy:
Widziałem dawniej was obu. Laertes
Postąpił odtąd, dlatego for daję.
LAERTES
Ten jest za ciężki dla mnie, dajcie inny.
HAMLET
Ten mi do ręki. Sąli491 to florety
Równej długości?
OZRYK
Równej, mości książę.
KRÓL
Postawcie kubki z winem tu na stole.
Gdy Hamlet zada pierwszy cios lub drugi,
Lub gdy zwycięsko odparuje trzeci,
Niech wtedy działa zagrzmią z wszystkich wałów;
Król spełni toast za zdrowie Hamleta
I w puchar jego wrzuci perłę droższą
Niż te, co czterech z rzędu duńskich królów
Diadem zdobiły. Przynieście puchary.
Niech trąby kotłom, a kotły armatom,
Armaty niebu, a niebiosa ziemi
Oznajmią grzmiącym echem, że król pije
Na cześć Hamleta. Zaczynajcie teraz;
A wy, sędziowie, baczcie pilnym okiem.
HAMLET
Dalej więc!
LAERTES
Jestem w pogotowiu, panie.
Składają się.
HAMLET
To raz.
LAERTES
Nie.
HAMLET
Niechaj sędziowie rozstrzygną.
OZRYK
Dotknięcie było jawne.
LAERTES
Dobrze; dalej!
KRÓL
Stójcie! Hej! wina! Ta perła do ciebie
Należy, synu; piję za twe zdrowie.
Oddajcie puchar księciu.
Odgłos trąb i huk dział.
HAMLET
Poczekajcie:
Niech się załatwię pierwej z drugim pchnięciem.
Dalej!
Składają się.
To drugi raz; cóż waćpan na to?
LAERTES
Dotknąłeś, mości książę; nie zaprzeczam.
KRÓL
Nasz syn wygrywa.
KRÓLOWA
On tłustej kompleksji
I tchu krótkiego. Hamlecie, masz chustkę.
Obetrzyj sobie czoło; matka pije
Za powodzenie twoje.
HAMLET
Dobra matko.
KRÓL
Gertrudo, nie pij.
KRÓLOWA
Chcę pić. Wybacz, panie.
KRÓL
na stronie
Zatruty był ten kielich; już za późno.
HAMLET
Nie mogę teraz pić, pani, za chwilę.
KRÓLOWA
Czekaj, obetrę ci twarz.
LAERTES
do Króla
Teraz, panie,
Ja go ugodzę.
KRÓL
Powątpiewam o tym.
LAERTES
na stronie
Lecz jest to niemal wbrew memu sumieniu.
HAMLET
No, Laertesie; żarty ze mnie stroisz.
Proszę cię, natrzyj z całą gwałtownością.
Bo mógłbym myśleć, że mię masz za fryca492.
LAERTES
Sam tego żądasz, książę; dobrze zatem.
Składają się.
OZRYK
Chybione z obu stron.
LAERTES
Pilnuj się teraz.
Laertes rani Hamleta; po czym w zapale przemieniają florety i Hamlet rani Laertesa.
KRÓL
Hola, rozdzielcie ich, zbyt się zaparli.
HAMLET
Nie; jeszcze, jeszcze.
Królowa pada.
OZRYK
Patrzcie, co się dzieje
Z królową.
HORACY
Z obu krew ciecze. O! panie,
Tyś ranny.
OZRYK
Jestżeś493 ranny, Laertesie?
LAERTES
Jak bekas w własne złowiłem się sidło;
Słusznie ofiarą padam własnej zdrady.
HAMLET
Cóż to królowej?
KRÓL
Omdlała z przestrachu,
Widząc cię rannym.
KRÓLOWA
Nie, nie, ten to napój.
Ten napój, drogi Hamlecie! ten napój...
Jestem otruta.
umiera
HAMLET
O podłości! Hola!
Pozamykajcie drzwi! Szukajcie zdrajcy!
Laertes pada.
LAERTES
Oto tu leży. Zgubionyś, Hamlecie.
Nie uratująć494 żadne leki świata;
I pół godziny życia nie ma w tobie.
Narzędzie zdrajcy sam trzymasz w swym ręku.
Nie przytępione i zatrute. Wpadłem
W ten sam dół, którym495 wykopał pod tobą.
Już nie powstanę, królowa otruta;
Nie mogę więcej mówić, król, król winien.
HAMLET
Więc i to ostrze zatrute? Trucizno,
Dokończ swojego dzieła.
przebija Króla
OZRYK I INNI
Zdrada! Zdrada!
KRÓL
Ratujcie! to nic, nic, draśniętym496 tylko.
HAMLET
Wszeteczny, zbójczy, przeklęty Duńczyku,
Wysącz ten kielich. A co? jest w nim perła?
Idź w ślad za moją matką.
Król umiera.
LAERTES
Sprawiedliwą
Śmierć poniósł; on to sam jad ten przyrządzał.
Przebaczmy sobie wzajem, cny497 Hamlecie,
Niech duszy twojej nie cięży śmierć moja
I mego ojca — ani twoja mojej!
umiera
HAMLET
Niechaj ci nieba jej nie pamiętają!
Zaraz za tobą pójdę. O Horacy!
Umieram. Żegnam cię, matko nieszczęsna!
Wam, co stoicie tu bladzi i drżący,
Tylko jak niemi widzowie tragedii,
Mógłbym ja, gdybym miał czas, wiele rzeczy
Powiedzieć, ale śmierć, ten srogi kapral,
Stoi nade mną. Umieram, Horacy.
Ty pozostajesz. Wytłumacz mą sprawę
Tym, co jej z bliska nie znają.
HORACY
Nic z tego,
Więcej mam w sobie krwi rzymskiej498 niż duńskiej.
Jeszcze tam trochę jest wina!
HAMLET
Człowieku,
Jeśli masz serce, oddaj mi ten kielich!
Oddaj, na Boga! Jak upośledzone
Imię by po mnie pozostało, gdyby
Ta tajemnica nie miała wyjść na jaw!
O, mój Horacy! Jeśli kiedykolwiek
W poczciwym sercu twoim miałem miejsce,
Wyrzecz się jeszcze na chwilę zbawienia
I ponieś trudy oddychania dłużej
W zepsutej atmosferze tego świata
Dla objaśnienia moich dziejów.
Marsz w odległości i wystrzały.
Cóż to
Za zgiełk wojenny?
OZRYK
To młody Fortynbras,
Wracając z polskiej wojny, daje salwy
Angielskim posłom.
HAMLET
Żegnam cię, Horacy;
Potęga jadu mroczy zmysły moje.
Już się angielskich posłów nie doczekam!
Lecz przepowiadam ci, że wybór padnie
Na Fortynbrasa. Za nim, konający,
Głos daję; powiedz mu to i opowiedz,
Co poprzedziło. Reszta jest milczeniem.
umiera
HORACY
Pękło cne serce. Dobranoc, mój książę;
Niechaj ci do snu nucą chóry niebian!
Marsz za sceną.
Po co ten odgłos aż tu?
Fortynbras i posłowie angielscy z orszakiem swoim wchodzą.
FORTYNBRAS
Niech zobaczę
Na własne oczy!
HORACY
Cóż to chcecie widzieć?
Chcecieli499 ujrzeć coś nadzwyczajnego
Lub żałosnego nad wszelkie wyrazy,
Przestańcie szukać dalej.
FORTYNBRAS
Czy zniszczenie
Tron tu obrało sobie? Dumna śmierci,
Jakież dziś święto w twym ciemnym królestwie.
Żeś tak morderczo za jednym zamachem,
Tyle książęcych głów ścięła!
PIERWSZY POSEŁ
Ten widok
Zbyt jest okropny. Spóźniony nasz przyjazd.
Głuche są uszy tego, który miał nam
Dać posłuchanie, aby się dowiedzieć,
Że zadość stało się jego żądaniu
I że Rozenkranc wespół z Gildensternem
Straceni; któż nam podziękuje za to?
HORACY
Nie on zapewne, chociażby ku temu
Miał odpowiednie warunki żywota;
Nigdy on bowiem ich śmierci nie pragnął.
Lecz skoro po tych fatalnych wypadkach
Wy z polskiej wojny, a wy z granic Anglii
Tak bezpośrednio przybywacie, każcież500,
Aby te zwłoki wysoko na marach
Na widok były wystawione; mnie zaś
Pozwólcie i wszem wobec, i każdemu
Nieświadomemu prawdy opowiedzieć,
Jak się to stało. Przyjdzie wam usłyszeć
O czynach krwawych, wszetecznych, wyrodnych,
O chłostach trafu, przypadkowych mordach,
O śmierciach skutkiem zdrady lub przemocy,
O mężobójczych501 planach, które spadły
Na wynalazcy głowę. O tym wszystkim
Ja wam dać mogę wieść dokładną.
FORTYNBRAS
Pilno
Nam to usłyszeć. Niechaj się w tym celu
Niezwłocznie zbierze czoło waszych mężów.
Co się mnie tyczy, z boleścią przyjmuję,
Co mi przyjazny los zdarza; mam bowiem
Do tego kraju z dawien dawna prawa,
Które obecnie muszę poprzeć.
HORACY
O tym
Będę miał także coś do powiedzenia,
Zgodnie z życzeniem tego, co już nigdy
Nie wyda głosu, ale pierwej muszę
Wypełnić tamto, aby obłęd ludzki
Więcej tymczasem klęsk i niefortunnych
Przygód nie zrządził.
FORTYNBRAS
Niech czterech dowódców
Złoży Hamleta, jako bohatera,
Na wywyższeniu, niewątpliwie bowiem
Byłby był wzorem królów się okazał,
Dożywszy berła; a gdy orszak ciało
Jego niosący postępować będzie,
Niechaj muzyka i salwy rozgłośnie,
Czym był, zaświadczą. Podnieście te zwłoki.
Bo nie to miejsce, lecz pobojowisko
Godne oglądać takie widowisko.
Każcie dać ognia z dział.
Marsz pogrzebowy. Wychodzą unosząc zwłoki, po czym huk dział słyszeć się daje.
Przypisy:
1. Elsynor, właśc. Helsingør — duńskie miasto położone w płn.-wsch. części Zelandii, 40 km na płn. od Kopenhagi, nad cieśniną Sund; powstało w XIII w. w miejscu daw. osady wikingów; we wsch. części miasta znajduje się potężny, obronny zamek Kronborg z końca XVI w., stanowiący miejsce akcji tragedii Shakespeare’a. [przypis edytorski]
2. wdzięcznym wam — skrót od: wdzięczny jestem wam. [przypis edytorski]
3. zluzowanie — tu: zwolnienie z warty. [przypis edytorski]
4. bom zziąbł (daw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: bo zziębłem. [przypis edytorski]
5. miałżeś (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że-; znaczenie: czy miałeś. [przypis edytorski]
6. lennik — właściciel ziemi nadanej na prawie lennym przez seniora, obejmującym pewne zobowiązania (np. finansowe) lennika wobec seniora. [przypis edytorski]
7. przepędzić (daw.) — dziś: spędzić (czas). [przypis edytorski]
8. ścierpieć — wytrzymać coś z trudnością. [przypis edytorski]
9. zaszturmować — wedrzeć się siłą; tu: opowiedzieć to, czego ktoś nie chce słuchać. [przypis edytorski]
10. czegośmy (...) byli świadkami (daw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: czego byliśmy świadkami. [przypis edytorski]
11. przez dwie noce — akcja Hamleta rozpoczyna się w przeddzień koronacji i ślubu króla Klaudiusza; duch ojca Hamleta zaczął się zjawiać nocą na trzy dni przed uroczystościami. [przypis edytorski]
12. postać nieboszczyka króla — tj. ojca Hamleta. [przypis edytorski]
13. doń — skrót od: do niego. [przypis edytorski]
14. możeż być (daw.) — konstrukcja z partykułą -ż w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy może być. [przypis edytorski]
15. słupieję — zamieniam się w słup (por.: osłupieć). [przypis edytorski]
16. pogrzebiony (daw. forma) — pogrzebany, pochowany. [przypis edytorski]
17. powieszże (daw.) — konstrukcja z partykułą -że w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy powiesz, czyż powiesz. [przypis edytorski]
18. nie jestże (daw.) — konstrukcja z partykułą -że w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy nie jest; czyż nie jest. [przypis edytorski]
19. Norweżczyk — Norweg. [przypis edytorski]
20. pomnieć (daw.) — pamiętać. [przypis edytorski]
21. po bitwie zaciętej na lodach rozbił tabory Polaków — w oryginale: the sledded Pollax, tj. Polaków na saniach, łyżwach a. nartach; w czasach Shakespeare’a opisywano w kronikach Polskę jako kraj wiecznej zimy. [przypis edytorski]
22. marsowy — właściwy Marsowi, bogu wojny w mit. gr.; wojskowy, wojowniczy. [przypis edytorski]
23. przejść mimo (daw.) — przejść obok. [przypis edytorski]
24. atoli (daw.) — jednakże. [przypis edytorski]
25. prognostyk — prognoza, znak czegoś. [przypis edytorski]
26. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]
27. objaśniż mi to kto (daw.) — konstrukcja z partykułą (-że skróconą dla zachowania rytmu wiersza do -ż) w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy objaśni mi to ktoś, czyż objaśni mi to ktoś. [przypis edytorski]
28. Hamlet — mowa tu o Hamlecie seniorze, ojcu tytułowego bohatera. [przypis edytorski]
29. klauzula — warunek zawarty w umowie. [przypis edytorski]
30. byłby był musiał (daw.) — konstrukcja czasu zaprzeszłego z czasownikiem posiłkowym być, wyrażająca czynność wcześniejszą od tej wyrażonej w czasie przeszłym prostym; znaczenie: musiałby wcześniej, uprzednio. [przypis edytorski]
31. przemóc (daw.) — tu: zwyciężyć; był przemógł: zwyciężył wcześniej, uprzednio (konstrukcja czasu zaprzeszłego). [przypis edytorski]
32. owóż (daw.) — oto, otóż. [przypis edytorski]
33. jurgielt (z niem. Jahrgeld) — rodzaj jednorazowej wypłaty dawanej w zamian za pomoc, forma korupcji; wyraz o zabarwieniu pejoratywnym. [przypis edytorski]
34. tłuszcza — tłum, hołota, pospólstwo (wyrażenie o zabarwieniu pejoratywnym). [przypis edytorski]
35. wagabunda — włóczęga. [przypis edytorski]
36. trącić czymś — pachnieć czymś; przen. przypominać coś, zakrawać na coś. [przypis edytorski]
37. wyż rzeczony — wspomniany wyżej, wymieniony wcześniej. [przypis edytorski]
38. czata (starop., wojsk., z tur. çete a. węg. csata) — gromada; tu wojsk.: oddział żołnierzy ubezpieczający lub dokonujący zwiadu. [przypis edytorski]
39. przybór — strój, przebranie; w wojennym przyborze: w zbroi, z bronią; w wojskowym rynsztunku; w stroju stosownym na wojnę. [przypis edytorski]
40. dla oczu ducha — dla duszy. [przypis edytorski]
41. Juliusz Cezar (100–40 r. p.n.e.) — wódz rzymski, który doprowadził starożytne państwo rzymskie do szczytu potęgi i zginął w senacie zamordowany przez arystokratów-spiskowców, zwolenników republiki; pozostawił po sobie również teksty opisujące dokonania wojenne Rzymian, dzięki którym jest zaliczany do grona staroż. historyków. [przypis edytorski]
42. jako to (daw.) — tu: na przykład. [przypis edytorski]
43. wilgotna Gwiazda — Księżyc, który kieruje przypływami i odpływami morza, stanowiącego w mit. gr. królestwo boga Neptuna. [przypis edytorski]
44. poprzednik — tu: zwiastun, znak zapowiadający jakieś zdarzenie. [przypis edytorski]
45. możeszli wydać głos(daw.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli możesz wydać głos. [przypis edytorski]
46. jestli — (daw.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli jest. [przypis edytorski]
47. maszli (daw.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli masz. [przypis edytorski]
48. alboli (daw.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: albo też. [przypis edytorski]
49. pogrzebłeś — dziś popr.: pogrzebałeś (tu forma skrócona dla zachowania rytmu wiersza). [przypis edytorski]
50. zabieżyć komuś drogę — zajść komuś drogę, nie pozwolić komuś przejść; od daw. czasownika bieżyć: iść, zmierzać, biec (dlatego w formie rozkazującej zabież występuje „ż”, a nie „rz”). [przypis edytorski]
51. mamże (daw.) — konstrukcja z partykułą -że w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy mam. [przypis edytorski]
52. halabarda — dwuręczna broń na długim drzewcu, zakończonym trzema rodzajami broni: siekierą, szpikulcem i hakiem. [przypis edytorski]
53. urągowisko — obraza. [przypis edytorski]
54. podobno (daw.) — tu: najwyraźniej, prawdopodobnie. [przypis edytorski]
55. kur (daw.) — kogut; koguty zazwyczaj pieją o świcie, zwiastując koniec nocy. [przypis edytorski]
56. zdybać — przyłapać; tu: spotkać. [przypis edytorski]
57. sala audiencjonalna — sala do przyjmowania umówionych gości w siedzibie dostojnika (tu: w zamku królewskim). [przypis edytorski]
58. zawrzeć się — zamknąć się; tu: owinąć się. [przypis edytorski]
59. kir — czarny materiał oznaczający żałobę. [przypis edytorski]
60. sankcja — tu: prawo, zezwolenie, aprobata. [przypis edytorski]
61. czyli — połączenie spójnika pytającego czy i partykuły -li; znaczenie: czy też. [przypis edytorski]
62. terazże (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: teraz więc, a zatem teraz. [przypis edytorski]
63. zaciągi — grupy ludzi werbowanych do wojska (por.: zaciągnąć się do wojska). [przypis edytorski]
64. poruczać — nakazywać, zlecać, powierzać coś. [przypis edytorski]
65. będziem (daw. forma) — skrót od: będziemy. [przypis edytorski]
66. bywajcież (daw.) — konstrukcja z partykułą -że skróconą do -ż; znaczenie: bywajcie zatem, bywajcie więc (pozdrowienie na pożegnanie). [przypis edytorski]
67. wprzód (...) niżeliś zapragnął (daw.) — konstrukcja z partykułą -li i przestawną końcówką czasownika; inaczej: wprzód niż zapragnąłeś. [przypis edytorski]
68. skorszy — bardziej skory; szybszy, chętniejszy. [przypis edytorski]
69. mię (daw.) — krótka forma zaimka mnie stosowana daw. w pozycjach nieakcentowanych w zdaniu (por. ciebie, cię). [przypis edytorski]
70. przystajeż (daw.) — konstrukcja z partykułą -że skróconą do -ż; znaczenie: czy przystajesz. [przypis edytorski]
71. ażem (...) przyłożył — aż przyłożyłem. [przypis edytorski]
72. mimochętnie — wbrew chęci. [przypis edytorski]
73. synowiec — syn rodzonego brata. [przypis edytorski]
74. Żałość na widok stawiana — żałość (żałoba) na pokaz. [przypis edytorski]
75. larwa (daw.) — maska. [przypis edytorski]
76. liberię — ubiór, uniform. [przypis edytorski]
77. utyskiwanie — skarga, narzekanie. [przypis edytorski]
78. opłakujem (daw.) — skrót od: opłakujemy. [przypis edytorski]
79. płonny (daw.) — jałowy, pusty. [przypis edytorski]
80. pomnij (daw.)— pamiętaj. [przypis edytorski]
81. nazad (daw.) — z powrotem. [przypis edytorski]
82. szkoły wittenberskie — Uniwersytet w Wittenberdze w Saksonii, zał. w 1502 r., słynny w renesansie. [przypis edytorski]
83. będęć (daw. forma) — skrót od: będę ci. [przypis edytorski]
84. powolność (daw.) — posłuszeństwo, podporządkowanie się czyjejś woli. [przypis edytorski]
85. obrót świata — tu: sposób funkcjonowania świata. [przypis edytorski]
86. Hyperion (mit. gr.) — ojciec Heliosa (Słońca), Selene (Księżyca) i Eos (Jutrzenki); wcielenie męskiego piękna, światłości (przez to niekiedy utożsamiany z Apollinem). [przypis edytorski]
87. satyr (mit. gr.) — należąca do orszaku Dionizosa istota o ciele łączącym cechy człowieka i kozła (najczęściej z koźlimi nogami, uszami oraz prąciem). [przypis edytorski]
88. Niobe (mit. gr.) — żona króla Teb Amfiona, matka czternaściorga dzieci, która nierozważnie szczyciła się, że ma liczniejsze potomstwo niż bogini Latona, matka Apollina i Artemidy. Z zemsty za zuchwałe wywyższanie się Apollo i Artemida zabili z łuków wszystkie dzieci Niobe na jej oczach. Rozpaczającą Niobe na koniec Zeus zamienił w skałę; Niobe stała się symbolem skamienienia z bólu i rozpaczy wywołanej śmiercią bliskich osób. [przypis edytorski]
89. bardzom rad — skrót od: bardzo jestem rad; inaczej: bardzo się cieszę. [przypis edytorski]
90. tęgo — mocno, dużo. [przypis edytorski]
91. traktament — poczęstunek. [przypis edytorski]
92. Zda mi się, że go widzę. (...) Przed duszy mojej oczyma — ten fragment z dialogu Horacego z Hamletem stał się mottem do ballady Adama Mickiewicza Romantyczność. [przypis edytorski]
93. zdumiały (daw. forma) — zdumiony. [przypis edytorski]
94. samotrzeć (starop.) — sam z nimi dwoma, tj. razem we trzech. [przypis edytorski]
95. przywiedziony — tu: przytoczony, wymieniony. [przypis edytorski]
96. macież (daw.) — konstrukcja z partykułą -ż w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy macie. [przypis edytorski]
97. groźnież (...) wyglądało (daw.) — konstrukcja z partykułą -ż w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy groźnie wyglądało. [przypis edytorski]
98. żem tam nie był (daw.) — konstrukcja z ruchomą końcowką czasownika; inaczej: że tam nie byłem. [przypis edytorski]
99. byłbyś był (...) osłupiał (daw.) — konstrukcja czasu zaprzeszłego, wyrażająca czynności i zdarzenia wcześniejsze od tych wyrażonych czasem przeszłym prostym; znaczenie: osłupiałbyś. [przypis edytorski]
100. długoż — czy długo. [przypis edytorski]
101. siwąż miało brodę — czy miało siwą brodę. [przypis edytorski]
102. trzymajcież — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż; znaczenie: trzymajcie koniecznie. [przypis edytorski]
103. uważaj je jako (daw.) — uważaj je za; traktuj je jako. [przypis edytorski]
104. luby (daw.) — miły, kochany. [przypis edytorski]
105. zważywszy jego stopień — biorąc pod uwagę jego pozycję w hierarchii społecznej. [przypis edytorski]
106. przeto (daw.) — zatem. [przypis edytorski]
107. Wielkiego ciała, którego jest głową — państwa (zastosowanie metafory obrazującej państwo jako ciało, a władcę jako jego głowę). [przypis edytorski]
108. poszepty — sugestie, podpowiedzi. [przypis edytorski]
109. Robak zbyt często toczy dzieci wiosny, / Nim jeszcze pączki zdążyły otworzyć — pogłos tych wersów słychać w powieści poetyckiej Maria (wyd. 1825) Antoniego Malczewskiego, jednego z najważniejszych poetów szkoły ukraińskiej polskiego romantyzmu; w pieśni zbrodniczych masek w tym utworze powtarza się refren: „Bo na tym świecie Śmierć wszystko zmiecie, / Robak się lęgnie i w bujnym kwiecie”. [przypis edytorski]
110. wilżyć — zwilżać. [przypis edytorski]
111. miazma a. miazmat (z gr. miasma: splamienie, brud, zbrodnia) — wyziewy, niezdrowe powietrze; szkodliwe wpływy. [przypis edytorski]
112. nie bądź skorym — nie spiesz się coś robić. [przypis edytorski]
113. gminny — tu: prostacki. [przypis edytorski]
114. żelaznymi klamry (daw. forma) — dziś: żelaznymi klamrami. [przypis edytorski]
115. socjusz (z łac. socius) — towarzysz, wspólnik, kolega, kompan, sprzymierzeniec. [przypis edytorski]
116. zawżdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]
117. mieszek (daw.) — woreczek; tu: sakiewka na pieniądze. [przypis edytorski]
118. rząd — tu: porządek, ład (związany z umiarkowaniem). [przypis edytorski]
119. wierzyszli (daw.) — konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy wierzysz. [przypis edytorski]
120. nie radzę ci się z nim świadczyć — zapewne: nie radzę ci wymieniać z nim oświadczyn. [przypis edytorski]
121. wynurzać — tu: wyznawać (por. wynurzenia). [przypis edytorski]
122. obyczajnie — zgodnie z powszechnie przyjętymi normami obyczajowymi. [przypis edytorski]
123. kuglarz — wędrowny aktor, sztukmistrz. [przypis edytorski]
124. orędownik — ktoś, kto wstawia się za kimś lub za czymś, popiera coś, namawia do czegoś; tu rzeczownik w formie żeńskiej: orędownica. [przypis edytorski]
125. łacniej (daw.) — łatwiej. [przypis edytorski]
126. będęć (daw. forma) — skrót od: będę ci. [przypis edytorski]
127. miary przezeń spełnionej — tj. wypitego kielicha. [przypis edytorski]
128. lubo (daw.) — choć, chociaż; lubom tu zrodzon: choć jestem tu urodzony. [przypis edytorski]
129. biba (pot., z łac.) — pijaństwo, popijawa. [przypis edytorski]
130. wnętrzny (daw.) — wewnętrzny. [przypis edytorski]
131. przywara — wada, zła cecha charakteru. [przypis edytorski]
132. czyli (daw.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy też. [przypis edytorski]
133. drachma — starożytna moneta grecka. [przypis edytorski]
134. niweczyć — unicestwiać, likwidować. [przypis edytorski]
135. tchnieszli (daw.) — konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy tchniesz. [przypis edytorski]
136. maszli (daw.) — konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy masz. [przypis edytorski]
137. widzielim (daw. forma) — widzieliśmy. [przypis edytorski]
138. przedzierzgnąć się (daw.) — przemienić się. [przypis edytorski]
139. sążeń — daw. miara długości, licząca ok. 1,8–2 m. [przypis edytorski]
140. lew nemejski (mit. gr.) — potężny lew, którego, wykonując jedną ze swych prac, na polach Nemei w Grecji pokonał Herakles. [przypis edytorski]
141. imaginacja — wyobraźnia. [przypis edytorski]
142. widno (daw.) — tu: widać, widocznie. [przypis edytorski]
143. baczny — uważny. [przypis edytorski]
144. dlaboga (daw.) — wykrzyknienie wyrażające emocje; na boga, przebóg itp. [przypis edytorski]
145. Lete (mit. gr.) — rzeka zapomnienia płynąca w Hadesie, królestwie umarłych. [przypis edytorski]
146. zdradny (daw. forma) — zdradziecki. [przypis edytorski]
147. sromota (daw.) — hańba, wstyd. [przypis edytorski]
148. uprzykrzyć sobie — znudzić się, zmęczyć się czymś. [przypis edytorski]
149. blekot pospolity (łac. Aethusa cynapium) — także: szaleń, psia pietruszka; silnie trująca roślina z rodziny selerowatych, wywołująca po spożyciu silne podrażnienie przewodu pokarmowego, drgawki, zaburzenia równowagi, paraliż współczulnego układu nerwowego i śmierć. [przypis edytorski]
150. żywe srebro — daw. nazwa rtęci. [przypis edytorski]
151. maszli (daw.) — konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: jeśli masz. [przypis edytorski]
152. wszeteczeństwo (daw.) — rozwiązłość, nieprzyzwoitość, rozpusta. [przypis edytorski]
153. mamże — czy mam. [przypis edytorski]
154. krzepić się — nabierać sił, wzmacniać się. [przypis edytorski]
155. terazże — a teraz, teraz więc. [przypis edytorski]
156. jaż bym mógł — (daw.) — konstrukcja z partykułą -że skróconą do -ż; znaczenie: czy ja mógłbym, czyż ja mógłbym. [przypis edytorski]
157. ladaco (daw.) — człowiek nieodpowiedzialny, lekkomyślny, mało wartościowy. [przypis edytorski]
158. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
159. jużeśmy przysięgli (daw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: już przysięgliśmy. [przypis edytorski]
160. kiper — piwniczy; osoba zajmująca się winami na daw. dworach królewskich i magnackich; dziś: degustator win. [przypis edytorski]
161. coście widzieli (daw.) — konstrukcja z ruchoma końcówką czasownika; inaczej: co widzieliście. [przypis edytorski]
162. hic et ubique (łac.) — tutaj i wszędzie. [przypis edytorski]
163. minier a. miner (daw.) — górnik. [przypis edytorski]
164. chciałżebyś (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że-; znaczenie: czy chciałbyś, czy byś chciał. [przypis edytorski]
165. Więcej jest rzeczy na ziemi i w niebie, / Niż się ich śniło waszym filozofom. — ten fragment wypowiedzi Hamleta po spotkaniu z duchem ojca posłużył za motto Dziadów cz. II Adama Mickiewicza. [przypis edytorski]
166. obejście — tu: sposób zachowania. [przypis edytorski]
167. mnież to trzeba (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że skróconą do -ż; znaczenie: mnie właśnie trzeba. [przypis edytorski]
168. nie omieszkać (daw.) — nie zaniedbać sposobności zrobienia czegoś, nie przepuścić okazji. [przypis edytorski]
169. bardzoś roztropnie myślał (daw.) — konstrukcja z ruchoma końcówką czasownika; inaczej: bardzo roztropnie myślałeś. [przypis edytorski]
170. materia — tu: temat rozmowy. [przypis edytorski]
171. jestli (daw.) — konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy jest, czyż jest. [przypis edytorski]
172. szwank — szkoda, uszczerbek. [przypis edytorski]
173. krewkość — żywość, porywczość, gwałtowność. [przypis edytorski]
174. pochop — pochopność; skłonność do natychmiastowego podejmowania nieprzemyślanych działań. [przypis edytorski]
175. gachostwo — tu: wdawanie się w miłostki; od gach (daw.): kochanek. [przypis edytorski]
176. niepłonny — niepusty, niejałowy; niepłonna rękojmia: gwarancja zapewniająca sukces. [przypis edytorski]
177. chyby — uchybienia; zachowania nietrafione. [przypis edytorski]
178. w mowie będącego — o którym mowa. [przypis edytorski]
179. atencja — szacunek, względy okazywane komuś. [przypis edytorski]
180. na czymżem stanął (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że i ruchomą końcowką czasownika; inaczej: na czymże stanąłem. [przypis edytorski]
181. przywtórzyć komuś — wtórować komuś; potwierdzać to, co zostało powiedziane. [przypis edytorski]
182. tedy (daw.) — zatem. [przypis edytorski]
183. mieć w czubku a. mieć w czubie (daw.) — być pijanym. [przypis edytorski]
184. węda — wędka. [przypis edytorski]
185. rzemiennym dyszlem — nie wprost, ale meandrując raz w jedną, raz w inną stronę. [przypis edytorski]
186. powziąć języka — wypytać w celu wyciągnięcia informacji. [przypis edytorski]
187. takem (...) się przelękła (daw.) — konstrukcja z ruchomą końcowką czasownika; inaczej: tak się przelękłam. [przypis edytorski]
188. czyliżby (...) oszalał (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż oraz partykułą pytającą -li-; znaczenie: czyżby naprawdę oszalał. [przypis edytorski]
189. bez pomocy oczu — tj. nie patrząc przed siebie. [przypis edytorski]
190. trapić kogoś — dręczyć kogoś, dokuczać komuś. [przypis edytorski]
191. możeś (...) powiedziała — może powiedziałaś. [przypis edytorski]
192. durzyć kogoś (daw.) — zwodzić, oszukiwać, bałamucić, zawracać głowę. [przypis edytorski]
193. Witaj, Rozenkranc, witaj, Gildensternie — król Klaudiusz wraz ze swoją małżonką królową Gertrudą zaprosili do zamku przyjaciół szkolnych Hamleta, Rozenkranca i Gildensterna. Para królewska wierzyła, że ich towarzystwo sprawi, że młody książę wyzbędzie się szaleńczego usposobienia. Mają oni także odkryć przyczynę zmiany w zachowaniu Hamleta. Te dwie postaci, choć tylko drugoplanowe, inspirowały również współczesnych twórców; przykładem może być film Toma Stopparda Rosencrantz & Guildenstern Are Dead (Rozenkranc i Gildenstern nie żyją, 1990), którego tytuł stanowi cytat z Hamleta. [przypis edytorski]
194. wety — deser. [przypis edytorski]
195. zróbże (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że-; znaczenie: zrób koniecznie, zrób nareszcie itp. [przypis edytorski]
196. które (...) znalazł zwróconymi — co do których przekonał się, że są zwrócone. [przypis edytorski]
197. intrata — dochód, zysk. [przypis edytorski]
198. ile że (daw.) — ponieważ. [przypis edytorski]
199. cny — zacny, szlachetny. [przypis edytorski]
200. sztuczne frazy — wyszukane zdania. [przypis edytorski]
201. powolny czemuś — posłuszny czemuś. [przypis edytorski]
202. konkludować — wyciągać wnioski. [przypis edytorski]
203. trywialny — mało wyszukany, pospolity, ordynarny, banalny. [przypis edytorski]
204. nie jestże — czy nie jest. [przypis edytorski]
205. nie biegłym w rymowaniu (daw.) — skrót od: nie jestem biegły. [przypis edytorski]
206. Jam sprawy nie zaspał — konstrukcja z ruchomą końcówka czasownika, inaczej: ja nie zaspałem; Jam sprawy nie zaspał: nie zlekceważyłem (a. nie przegapiłem) sprawy. [przypis edytorski]
207. takem uczynił — tak uczyniłem. [przypis edytorski]
208. stopniami (daw.) — stopniowo. [przypis edytorski]
209. zdejmcie — zdejmijcie. [przypis edytorski]
210. wieszli(daw.) — konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy wiesz. [przypis edytorski]
211. jesteś rybak — w oryginale określenie: fishmonger (ang.): handlarz ryb, ale także: stręczyciel. [przypis edytorski]
212. zagabnąć — zagadnąć, zaczepić. [przypis edytorski]
213. Słowa, słowa, słowa — jedna z najsłynniejszych kwestii Hamleta, który czując się wezwany do czynu przez ducha swego ojca, jednocześnie nie znajduje w sobie sił i determinacji, aby przystąpić do działania; w związku z tym wszelkie rozważania i literackie dywagacje wydają mu się jałowe. Tradycja komentatorska wiąże tę kwestię w sztuce Shakespeare’a z wydawanym w l. 1580–1595 zbiorem esejów Michaela de Montaigne Próby, których pierwsze tłumaczenie na angielski (Johna Florio) ukazało się w 1603 r. [przypis edytorski]
214. potwarz — fałszywy zarzut, obelga. [przypis edytorski]
215. ambra — wydzielina żołądka wieloryba (kaszalota), która służy do zlepienia ze sobą resztek jedzenia lub innych niestrawionych materiałów; odnajdowana w morzu i na jego wybrzeżach, jest od starożytności wykorzystywana m.in. w wyrobach perfumeryjnych. [przypis edytorski]
216. kalafonia (gr. kolophonia) — miękka żywica pochodzenia naturalnego, pozostałość po oddestylowaniu terpentyny z żywicy drzew iglastych; nazwa pochodzi od staroż. kolonii jońskiej Kolofon. [przypis edytorski]
217. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]
218. Chociaż to wariacja, nie jest jednakże bez metody — bardziej znana wersja tłumaczenia tej frazy podejrzliwego Poloniusza badającego Hamleta brzmi: „W tym szaleństwie jest metoda”. [przypis edytorski]
219. wyjąwszy — z wyjątkiem, oprócz. [przypis edytorski]
220. guz — tu: guzik, ozdoba czepca. [przypis edytorski]
221. w czymeście (...) przeskrobali — w czym przeskrobaliście. [przypis edytorski]
222. turma (z niem. Thurm) — więzienie. [przypis edytorski]
223. bym się sądził panem (daw.) — uważałbym się za pana. [przypis edytorski]
224. nie poszlibyśmyż — czy nie poszlibyśmy; może poszlibyśmy. [przypis edytorski]
225. przybyliścież — czy przybyliście. [przypis edytorski]
226. tegoć — konstrukcja z partykułą ci, skróconą do -ć; znaczenie: tego właśnie. [przypis edytorski]
227. posyłanoż (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że skróconą do -ż; znaczenie: czy posyłano, czyż posyłano. [przypis edytorski]
228. innowacje — zmiany; tu: wprowadzenie zakazu gry w teatrach londyńskich. [przypis edytorski]
229. sąż — czy są. [przypis edytorski]
230. zawszeż — czy zawsze. [przypis edytorski]
231. publicum (łac.) — publiczność. [przypis edytorski]
232. sąli (daw.) — konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy są, czyż są. [przypis edytorski]
233. myśląż — czy myślą. [przypis edytorski]
234. dyszkant — głos chłopięcy; odmiana wysokiego głosu ludzkiego, jaki najczęściej posiadają chłopcy przed mutacją. [przypis edytorski]
235. powiedząż (daw.) — konstrukcja z partykułą -że skróconą do -ż w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy powiedzą; czyż powiedzą. [przypis edytorski]
236. wodzić się za łby — bić się, szarpać się między sobą. [przypis edytorski]
237. boć (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ć; znaczenie: bo przecież. [przypis edytorski]
238. ciż sami (daw.) — konstrukcja z partykułą -że skróconą do -ż w funkcji wzmacniającej; znaczenie: ci sami właśnie. [przypis edytorski]
239. miłymiście gośćmi — skrót od: miłymi jesteście gośćmi. [przypis edytorski]
240. Roscjusz, właśc. Quintus Roscius (ok. 125–62 p.n.e.) — jeden z najwybitniejszych aktorów w starożytnym Rzymie. [przypis edytorski]
241. Seneka, właśc. Lucius Annaeus Seneca (ok. 4 p.n.e.–65 n.e.) — zwany Seneką Młodszym (łac. Minor), rzymski filozof i dramaturg, autor słynnych tragedii, które wywarły znaczny wpływ na angielski teatr epoki elżbietańskiej. [przypis edytorski]
242. Plaut, właśc. Titus Maccius Plautus (ok. 250–184 p.n.e.) — największy z komediopisarzy rzymskich, autor ponad stu sztuk, w większości przeróbek komedii greckich; autor m.in. komedii Żołnierz samochwał oraz Bracia (łac.ː Menaechmi), która stała się inspiracją dla Komedii omyłek Shakespeare’a. [przypis edytorski]
243. Jefte — postać biblijna: jeden z Sędziów we wczesnym okresie Izraela; za zwycięstwo w bitwie przeciwko Ammonitom złożył córkę w ofierze (Sdz 11, 30-–39), ponieważ przygotowując się do walki, ślubował w razie zwycięstwa poświęcić na ołtarzu Jahwe pierwszą istotę lub rzecz, którą spotka na ojczystej ziemi, a zrządzeniem losu stało się tak, że pierwszą spotkaną osobą była jego córka. [przypis edytorski]
244. Córkę gładką (...), Którą wielce miłował... — Hamlet cytuje tu urywki ze staroangielskiej ballady, znajdującej się w zbiorze oprac. przez biskupa Thomasa Percy’ego Reliques of ancient English poetry (1765). [przypis edytorski]
245. snadź (daw.) — zapewne, prawdopodobnie. [przypis edytorski]
246. korek — tu: obcas. [przypis edytorski]
247. moglibyśmyż — czy nie moglibyśmy. [przypis edytorski]
248. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
249. Eneasz — bohater mitów i epopei rzym. poety Wergiliusza (70–19 r. p.n.e.) Eneidy, syn Anchizesa, króla Dardanos (w pobliżu Troi) i bogini Wenus; uczestnik wojny trojańskiej, po zniszczeniu Troi przez Greków poprowadził ocalałych mieszkańców w długą wędrówkę, u końca której dotarł do Italii, a jego potomkowie założyli Rzym. Jednym z epizodów wędrówki Eneasza jest jego długi pobyt w gościnie u królowej Kartaginy, Dydony, stanowiący pretekst do snucia przez Eneasza opowieści o wcześniejszych przeżyciach, m.in. o zdobyciu Troi. Priam, król Troi, został zgładzony przez Neoptolemosa, zwanego też Pyrrosem (łac. Pirrus), syna Achillesa, który dostał się do miasta podstępnie wraz z drużyną Greków ukrytych w koniu trojańskim. [przypis edytorski]
250. zwierz hirkański — słynący z drapieżności tygrys z Hirkanii, krainy położonej u stóp Kaukazu, nad Morzem Kaspijskim. [przypis edytorski]
251. stęgły — stężały. [przypis edytorski]
252. posoka (daw.) — krew. [przypis edytorski]
253. karbunkuł — czerwony kamień szlachetny; rubin a. granat. [przypis edytorski]
254. spadek głosu — kadencja; obniżenie tonu głosu. [przypis edytorski]
255. kędy — gdzie. [przypis edytorski]
256. Ilium — Troja; por. tytuł epopei Homera o wojnie trojańskiej: Iliada. [przypis edytorski]
257. imać (daw.) — chwytać. [przypis edytorski]
258. ciężki młot cyklopów (...) na Marsa wiecznotrwałą zbroję — zbroję Marsa, boga wojny w mit. rzym., wykuli w kuźni Hefajstosa, boskiego kowala, jego pomocnicy, cyklopi. [przypis edytorski]
259. ówdzie — tam. [przypis edytorski]
260. odejmcie — odejmijcie, zabierzcie. [przypis edytorski]
261. balwierz — fryzjer, golibroda. [przypis edytorski]
262. Hekuba — żona Priama, królowa Troi. [przypis edytorski]
263. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]
264. gwoli komu (starop.) — dla kogo. [przypis edytorski]
265. usty (daw. forma) — dziś N.lm: ustami. [przypis edytorski]
266. jestżem (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że-; znaczenie: czy jestem. [przypis edytorski]
267. mnież to przystoi (daw.) — konstrukcja z partykułą -że skróconą do -ż w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy to mnie przystoi. [przypis edytorski]
268. folga — ulga, ujście, upust (np. emocji). [przypis edytorski]
269. rękojmia — poświadczenie, zapewnienie. [przypis edytorski]
270. nasunęliścież — czy nasunęliście (tj. czy podsunęliście). [przypis edytorski]
271. Być albo nie być to wielkie pytanie — wyrażenie to jest bodaj najbardziej znaną frazą z utworu Hamlet Williama Shakespeare’a. Rozpoczyna ważny monolog tytułowego bohatera, który musi wybrać pomiędzy postawą czynną, odkrywając prawdę o śmierci jego ojca i mszcząc się za przelaną krew rodzica, a postawą bierną wobec świata i kolei losu. Wyrażenie to znalazło trwałe miejsce w kulturze i potocznej świadomości, stając się inspiracją dla wielu autorów (np. Wisławy Szymborskiej). Bardziej znana wersja tłumaczenia brzmi: „Być albo nie być — oto jest pytanie”. [przypis edytorski]
272. jestli (daw.) — konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy jest. [przypis edytorski]
273. Umrzeć — zasnąć... — słynne zdanie Hamleta opisujące śmierć jako sen, zasypianie; motyw ten odnajdujemy w całej literaturze europejskiej, również np. we fraszce Jana Kochanowskiego Do snu: „Śnie, który uczysz umierać człowieka...”. [przypis edytorski]
274. jestżeś uczciwa — czy jesteś; czyż jesteś. [przypis edytorski]
275. możeż — czy może. [przypis edytorski]
276. rajfurka — stręczycielka; osoba znajdująca prostytutkom klientów. [przypis edytorski]
277. cnota nie daje się w stary nasz pień wszczepić tak, żebyśmy trącić nim przestali — aluzją tą Hamlet daje wyraz swoim refleksjom dotyczącym faktu, że Ofelia jest córką Poloniusza. [przypis edytorski]
278. Gdzież waćpanny ojciec? / W domu, mości książę — w tym miejscu Ofelia kłamie, doskonale wie przecież, że jej ojciec wraz z królem podsłuchują jej rozmowę z Hamletem za kotarą; Hamlet być może usłyszał jakiś odgłos w pobliżu i dlatego, znając obyczaje Poloniusza, pyta Ofelię o ojca; może to być jednak tylko ciąg dalszy refleksji o ojcostwie i dziedziczeniu szpetnych cech charakteru. [przypis edytorski]
279. ci, co się już pożenili, jednego wyjąwszy — tzn. z wyjątkiem stryja Klaudiusza, który ożenił się z matką Hamleta, Gertrudą. [przypis edytorski]
280. polor — grzeczność, dobre maniery. [przypis edytorski]
281. skazanam — skrót od: skazana jestem. [przypis edytorski]
282. symptomata — symptomy; objawy. [przypis edytorski]
283. wysłać go (...) do Anglii celem niby zażądania przynależnego mu haraczu — w XI wieku Dania pobierała od Anglii lenno. [przypis edytorski]
284. karby — więzy; tu raczej: tory, zwykły sposób postępowania. [przypis edytorski]
285. coć mówił (daw.) — skrót od: co ci mówił. [przypis edytorski]
286. nie wydobędzieli (daw.) — konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy nie wydobędzie. [przypis edytorski]
287. Termagant — olbrzym, czczony jako bóstwo przez Saracenów wg średniowiecznych romansów. Herod i Termagant byli najczęściej głównymi czarnymi charakterami w średniowiecznych widowiskach teatralnych. [przypis edytorski]
288. spektatorów — widzów, obserwatorów. [przypis edytorski]
289. panowież to nie dopomożecie — konstrukcja z partykułą -ż; inaczej: czy panowie nie dopomogą. [przypis edytorski]
290. krom — oprócz. [przypis edytorski]
291. przenosić jednych nad drugich — oceniać jednych wyżej niż innych. [przypis edytorski]
292. pertraktować się — tu: odbywać się; mieć miejsce. [przypis edytorski]
293. kuźnia Wulkana — kuźnię boskiego kowala w mit. rzym., Wulkana (odpowiednik Hefajstosa w mit. gr.) umiejscawiano w kraterze Etny, wulkanu na Sycylii. [przypis edytorski]
294. kapłon — wykastrowany, specjalnie tuczony kogut; dania przyrządzone z kapłonów były niegdyś uważane za bardzo wykwintne. [przypis edytorski]
295. lec — legnąć, położyć się. [przypis edytorski]
296. sądziszli — czy sądzisz. [przypis edytorski]
297. pantomima — widowisko teatralne, w którym treść sztuki przekazywana jest tylko poprzez gest, mimikę, taniec. [przypis edytorski]
298. komitywa — bliskie, poufałe stosunki. [przypis edytorski]
299. ladaco — hultaj, łobuz; tu: żartobliwie. [przypis edytorski]
300. cny — zacny, szlachetny. [przypis edytorski]
301. kornie — pokornie, uniżenie. [przypis edytorski]
302. prologli to czy dewiza (daw.) — konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy to prolog czy dewiza. [przypis edytorski]
303. Feb a. Febus (mit. gr.) — zlatynizowana forma słowa Fojbos (gr.: promienny), przydomka Apolla, boga światła i słońca, opiekuna sztuk; tu: uosobienie boga słońca, który miał objeżdżać na swym ognistym rydwanie ziemię (tu pod imieniem rzym. bogini Tellus a. Tellury). Trzydzieści razy Feba rumaki obiegły Krąg Tellury i przestwór Neptuna: tzn. minęło trzydzieści lat. [przypis edytorski]
304. Hymen (mit. gr.) — bóg małżeńskich ślubów. [przypis edytorski]
305. niech nie przyczyniająć — skrót od: niech nie przyczyniają ci. [przypis edytorski]
306. przechodzić miarę — być nadmiernym, przesadzonym. [przypis edytorski]
307. nieźrzały (starop.) — niedojrzały. [przypis edytorski]
308. na dobie — na czas; we właściwym czasie. [przypis edytorski]
309. jednać — zjednywać, przyciągać. [przypis edytorski]
310. aliści (starop.) — jednakże. [przypis edytorski]
311. niech będzie mym udziałem — niech mnie dotyczy; niech mi się przydarzy. [przypis edytorski]
312. nie mieściż ona w sobie — czy nie mieści w sobie; czy nie zawiera. [przypis edytorski]
313. synowiec — syn brata. [przypis edytorski]
314. larwa (daw.) — maska. [przypis edytorski]
315. wyskok — napój wyskokowy; tu: trucizna. [przypis edytorski]
316. Hekate (mit. gr.) — bogini księżyca, czarów i śmierci. [przypis edytorski]
317. rozwicie — rozwinięcie; tu w rozwiciu: w działaniu. [przypis edytorski]
318. Myśl czarna, ręka pewna, płyn dzielny, czas sprzyja... — kwestia Lucjana stanowi zapewne dopisany przez Hamleta fragment, o którym wspominał wcześniej; wymowa tej kwestii ma służyć zdemaskowaniu króla Klaudiusza jako zabójcy swego poprzednika na tronie Danii i u boku matki Hamleta, Gertrudy. [przypis edytorski]
319. Damon — wg Cycerona, Damon i Pytiasz mieli być żyjącymi w V w. p.n.e. dwoma słynnymi z lojalności przyjaciółmi, filozofami i zwolennikami Pitagorasa. [przypis edytorski]
320. Tam dziś panuje — pustka — rym do powyższego wersu „Że z raju dziś tu step” brzmi w domyśle „kiep”, tj. głupiec. [przypis edytorski]
321. szranki — tu: granice. [przypis edytorski]
322. Na Bakcha i Merkurego! — Hamlet zaklina się, że nadal lubi Rozenkranca, powołując się na Bachusa, boga wina, oraz Merkurego, posłańca z Olimpu, boga kupców i złodziei. [przypis edytorski]
323. dostał koń owsa... — w oryg. początek ang. przysłowia: While the grass grows, the steed starves (tj. podczas gdy trawa rośnie, rumak głoduje), odpowiadającego polskiemu: „Nim słońce wzejdzie, rosa oczy wyje”. [przypis edytorski]
324. gędźba (starop.) — muzyka, gra na instrumencie. [przypis edytorski]
325. bajbardzo (daw.) — tu: byle co, ladaco; ktoś, kogo można lekceważyć. [przypis edytorski]
326. neronowa dusza — aluzja do matkobójstwa, jakiego dopuścił się cesarz rzymski Neron (I w.); kazał zamordować swą matkę Agrypinę, która uprzednio zleciła otrucie swego męża, Klaudiusza. [przypis edytorski]
327. hazard (daw.) — przypadek, niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]
328. atoli — jednakże. [przypis edytorski]
329. krom — oprócz. [przypis edytorski]
330. stronny (daw.) — stronniczy. [przypis edytorski]
331. dziękujęć — skrót od: dziękuję ci. [przypis edytorski]
332. Najstarsza klątwa (...) stygmat bratniego mordu — piętno Kaina, w Biblii pierwszego mordercy, zabójcy swego brata, Abla. [przypis edytorski]
333. możeż — czy może. [przypis edytorski]
334. atoli (daw.) — jednakże. [przypis edytorski]
335. jaż bym się zemścił — czyż ja bym się zemścił. [przypis edytorski]
336. kordiał — lek. [przypis edytorski]
337. konterfekt (daw.) — portret. [przypis edytorski]
338. Merkury (mit. rz.) — posłaniec bogów, odpowiednik Hermesa w mit. gr.; w przedstawieniach najczęściej smukły, młodzieńczy, z nieodłącznymi skrzydlatymi sandałami, skrzydlatej czapce (zw. petasos) oraz laską (zw. kaduceuszem). [przypis edytorski]
339. ówdzie — tam. [przypis edytorski]
340. maszli — czy masz. [przypis edytorski]
341. war — wrzątek. [przypis edytorski]
342. rokosz — bunt. [przypis edytorski]
343. srom — tu: wstyd. [przypis edytorski]
344. faktor — pośrednik, stręczyciel. [przypis edytorski]
345. skrzydły (daw. forma) — dziś N.lm: skrzydłami. [przypis edytorski]
346. przychodziszli (daw.) — konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy przychodzisz. [przypis edytorski]
347. puszczać w odwłokę — zwlekać. [przypis edytorski]
348. zwątlony — osłabiony. [przypis edytorski]
349. wnętrzny (daw.) — wewnętrzny. [przypis edytorski]
350. mierzwa — zgnieciona słoma używana na ściółkę dla bydła. [przypis edytorski]
351. dychawiczny — oddychający z trudem; chorobliwy. [przypis edytorski]
352. nieledwie — niemal, prawie. [przypis edytorski]
353. pośledni — ostatni; najgorszy. [przypis edytorski]
354. imający — chwytający. [przypis edytorski]
355. A umartwienie to uczynić łatwym jutrzejsze — a umartwienie to uczyni ci łatwym jutrzejsze (-ć w tym wypadku jest skróconym ci). [przypis edytorski]
356. przywyknienie — nawyk. [przypis edytorski]
357. widno — widocznie. [przypis edytorski]
358. zobopólny — wspólny, obustronny. [przypis edytorski]
359. coć powiem — co ci powiem. [przypis edytorski]
360. wynikłość — wynik. [przypis edytorski]
361. pokazać komuś gdzie raki zimują — uświadomienie komuś, gdzie jest jego miejsce; odegranie się, zemsta na kimś. [przypis edytorski]
362. krotofila a. krotochwila (daw.) — dowcip. [przypis edytorski]
363. cóżem widziała — cóż widziałam. [przypis edytorski]
364. wziąć w kluby — zdyscyplinować. [przypis edytorski]
365. poszept — szept; cichy, ukradkowy głos. [przypis edytorski]
366. szparko — dziarsko, szybko. [przypis edytorski]
367. maszli (daw.) — czy masz. [przypis edytorski]
368. samemuż — samemu tylko, samemu właśnie. [przypis edytorski]
369. na dobie — na czasie; to wtedy (w domyśle: przydaje się). [przypis edytorski]
370. mieć zachowanie u ludu — cieszyć się szacunkiem ludu. [przypis edytorski]
371. polityczny (daw.) — grzeczny, dworny, umiejący się znaleźć w danej sytuacji. [przypis edytorski]
372. charłak — człowiek schorowany, mizerny, mizerak; tu: biedak. [przypis edytorski]
373. wskazujeć — skrót od: wskazuje ci. [przypis edytorski]
374. ważyć lekce — lekceważyć. [przypis edytorski]
375. suchoty — śmiertelna choroba płuc; najcięższa postać gruźlicy. [przypis edytorski]
376. glejt — dokument wystawiony przez jakąś władzę zezwalający osobie, która go posiada, na przejazd przez dane terytorium i zapewniający jej bezpieczeństwo. [przypis edytorski]
377. krom — oprócz. [przypis edytorski]
378. mendel (z niem. mandel) — zwyczajowa miara liczbowa: 15 sztuk, czyli ¼ kopy. [przypis edytorski]
379. wartoż — czy warto. [przypis edytorski]
380. dziękujęć — skrót od: dziękuję ci. [przypis edytorski]
381. pójdziemyż — czy pójdziemy. [przypis edytorski]
382. jestli to (daw.) — konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy jest to. [przypis edytorski]
383. hazardy — niebezpieczeństwa. [przypis edytorski]
384. piędź — daw. miara długości, określana jako odległość między końcami kciuka i palca środkowego (lub małego) rozwartej dłoni, licząca ok. 20 cm. [przypis edytorski]
385. wnijść (starop.) — wejść. [przypis edytorski]
386. twójże to jest — czy to jest twój. [przypis edytorski]
387. sowa była córką piekarza — nawiązanie do średniowiecznej apokryficznej opowieści o Jezusie Chrystusie, krążącej w hrabstwie Gloster; według niej któregoś dnia Zbawiciel wstąpił do domu pewnego piekarza, by poprosić o chleb; żona piekarza zagniotła zaraz ciasto i wstawiła do pieca, ale jej córce wydało się, że matka zbyt wiele ciasta przeznaczyła na dar, więc sporą część ujęła; ciasto jednak wyrosło nadspodziewanie; córka piekarza ze zdumienia na ten widok wydała dźwięk „hou, hou, hou”, podobny do odgłosu, jaki wydaje sowa, i zaraz za swe skąpstwo została w tego ptaka zamieniona. [przypis edytorski]
388. cny — zacny, szlachetny. [przypis edytorski]
389. nimeś otrzymał (daw.) — konstrukcja z ruchomą końcówka czasownika; inaczej: nim otrzymałeś. [przypis edytorski]
390. zawżdy (starop.) — zawsze. [przypis edytorski]
391. szwajcar — tu: członek gwardii królewskiej strzegącej u drzwi wejścia do komnat władcy. [przypis edytorski]
392. ówdzie — tam. [przypis edytorski]
393. bylem (...) tylko pomścił — skrót od: byle bym tylko pomścił. [przypis edytorski]
394. jeno — tylko. [przypis edytorski]
395. chceszli (daw.) — konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy chcesz. [przypis edytorski]
396. jestże — czy jest. [przypis edytorski]
397. chceszże — czy chcesz. [przypis edytorski]
398. pelikan dzielący się życiem — wg średniowiecznych wierzeń, samica pelikana, gdy brakuje innego pokarmu, karmi swoje pisklęta, wydziobując mięso z własnej piersi. [przypis edytorski]
399. siła (starop.) — wiele, moc. [przypis edytorski]
400. Oto rozmaryn (...) a to bratki... — według przypisywanych dawniej znaczeń różnym gatunkom kwiatów i ziół, rozdawane przez Ofelię różne rośliny stanowią alegorie jej uczuć: rozmaryn to pamięć (używany przy weselach i pogrzebach); bratki to opieka, troska o kogoś; niezapominajki to pamięć o kimś; koper to pochlebstwo; orlik to godło niewiary, niewdzięczności i zmysłowości (dostaje je król); ruta oznacza smutek, żal i pokutę (te rozdziela między siebie i królową); stokrotki to kwiat zawiedzionych dziewic; fiołki to stałość i wierność. [przypis edytorski]
401. poruczyć — powierzyć, oddać. [przypis edytorski]
402. spełna — w pełni. [przypis edytorski]
403. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
404. zaledwieśmy przebyli — zaledwie przebyliśmy. [przypis edytorski]
405. peregrynować — podróżować lub wędrować przez dłuższy czas. [przypis edytorski]
406. chwalba — chwalenie; pochwała. [przypis edytorski]
407. wróciliż — czy wrócili. [przypis edytorski]
408. czyli też(daw.) — konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy też może, czy aby też itp. [przypis edytorski]
409. poznajeszli — czy nie poznajesz. [przypis edytorski]
410. raźnieje — nabiera raźności, tj. wigoru, siły, energii. [przypis edytorski]
411. chceszże — czy chcesz. [przypis edytorski]
412. chętnieć posłusznym będę — skrót od: chętnie ci posłusznym będę. [przypis edytorski]
413. toć (daw.) — konstrukcja z partykułą -ci, skróconej do -ć w funkcji wzmacniającej. [przypis edytorski]
414. kochałżeś — czy kochałeś. [przypis edytorski]
415. jestżeś — czy jesteś. [przypis edytorski]
416. nie przeto — nie dlatego. [przypis edytorski]
417. pleura — tu: zapalenie. [przypis edytorski]
418. chceszli (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: jeśli chcesz. [przypis edytorski]
419. sukurs — pomoc. [przypis edytorski]
420. wierzba — w daw. przypisywanych roślinom symbolice oznaczała niespełnioną miłość. [przypis edytorski]
421. podłużnych, karmazynowych kwiatów (...) — storczyk samczy (Orchis masculus), którego „sprośność” kryła się nie w amarantowo-fioletowych kwiatach, lecz bulwach korzeniowych o kształcie jąder; sporządzano z nich substancje mające wzmagać popęd płciowy u mężczyzn, obok lubczyku dodawano też do naparów mających wzbudzić miłość ukochanego. [przypis edytorski]
422. zażec — rozżarzyć, rozpalić. [przypis edytorski]
423. godziż się — czy godzi się; czy wypada. [przypis edytorski]
424. także — czy tak. [przypis edytorski]
425. krzyż — tu: dolna część kręgosłupa. [przypis edytorski]
426. półkwaterek — naczynie (np. kufel) o pojemności pół kwarty; kwarta ang. wynosi 1,136 litra, a więc półkwaterek mieści ok. 0,57. [przypis edytorski]
427. gorzałka — wódka. [przypis edytorski]
428. kuraż (z fr. courage) — odwaga. [przypis edytorski]
429. rezon (z fr. raison) — pewność siebie, śmiałość, rezolutność. [przypis edytorski]
430. junacki — dziarski, młodzieńczy; por. junak (daw.): odważny, młody mężczyzna. [przypis edytorski]
431. zausznik — doradca. [przypis edytorski]
432. czyliż — (daw.) — konstrukcja z partykułą pytającą -li oraz skróconą partykułą -ż w funkcji wzmacniającej; znaczenie: czy rzeczywiście, czy naprawdę. [przypis edytorski]
433. kazualność — tu: oparcie się na przypadku; precedens. [przypis edytorski]
434. posesjonat — właściciel dużej posiadłości miejskiej lub wiejskiej. [przypis edytorski]
435. subhastacja (z łac.) — postępowanie egzekucyjne na mocy wyroku sądu mające na celu sprzedaż dóbr dłużnika na licytacji; wywłaszczenie na mocy wyroku sądowego. [przypis edytorski]
436. komplanacja (z łac.) — ugoda między stronami sporu. [przypis edytorski]
437. cesja (z łac.) — dosł. ustąpienie; poświadczone urzędowo zrzeczenie się przez osobę prawną lub fizyczną praw do czegoś na rzecz innej osoby. [przypis edytorski]
438. nie zdołaliż — czy nie zdołali. [przypis edytorski]
439. ewicja (z łac.) — wyzucie z dóbr, pozbawienie posiadanego mienia. [przypis edytorski]
440. ewinkować — tu: przywłaszczyć. [przypis edytorski]
441. fascykuł (z łac.) — zwój papierów, dokumentów. [przypis edytorski]
442. samże — czy sam. [przypis edytorski]
443. nie jestże — czy nie jest. [przypis edytorski]
444. Nie siedzę w nim, a jednak jest moim (...) itd. — W oryg. w dialogu Hamleta i Grabarza wykorzystano grę podwójnego znaczenia słowa lie: leżeć oraz kłamać:
„Hamlet (R. of grave.): ’I think it be thine, indeed; for thou liest in’t.’ 1st Clown: ’You lie out on’t, sir, and therefore it is not yours: for my part, I do not lie in’t, yet it is mine.’ Hamlet: ’Thou dost lie in’t, to be in’t, and say it is thine: ’tis for the dead, not for the quick; therefore thou liest.’ 1st. Clown: ’Tis a quick lie, sir; ’twill away again, from me to you.’ Hamlet: ’What man dost thou dig it for? (...)’”
W tym przekładzie gra słów nie została uwzględniona; w tłumaczeniu Stanisława Barańczaka brzmi ona:
„Hamlet: (...) A czyj to grób, przyjacielu? Pierwszy grabarz: Ano mój. (...) Hamlet: Twój? Chcesz powiedzieć, że się w nim znajdujesz. Pierwszy grabarz: To raczej ty mnie w nim znajdujesz, panie. Ja w nim niczego nie szukam, to i niczego nie znajduję. Hamlet: Szukasz chyba guza i zaraz go znajdziesz. Jesteś tylko architektem grobu — nie lokatorem. Powiedzieć ’to mój grób’ może tylko umarły, a nie żywy. Pierwszy grabarz: O ile uda mu się coś powiedzieć przy tym stanie zdrowia. Hamlet: Dla kogo wykopałeś grób? Kim jest ten zmarły? (...) itd.”.
445. Danii, której ziemię kopię od lat trzydziestu — z tych słów grabarza, który kopie ziemię od lat 30, to jest od dnia urodzin księcia Hamleta i zarazem dnia zwycięstwa starego króla Danii Hamleta nad Fortynbrasem, wynika, że Hamlet ma 30 lat; w tradycji teatralnej przyjęło się raczej, że jest to młody człowiek liczący sobie około 25 lat. [przypis edytorski]
446. wartogłów (daw.) — ktoś lekkomyślny i niezrównoważony; postrzeleniec, lekkoduch. [przypis edytorski]
447. reńskie — gatunek wina. [przypis edytorski]
448. mało tysiąc razy — więcej niż tysiąc razy. [przypis edytorski]
449. nicże (...) z nich nie pozostało — czy nic nie pozostało. [przypis edytorski]
450. idźże (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: idź koniecznie. [przypis edytorski]
451. cal — ok. 2,5 cm. [przypis edytorski]
452. nie mogłażby — czy nie mogłaby. [przypis edytorski]
453. toż — to właśnie. [przypis edytorski]
454. potentata — dziś: potentat; człowiek potężny. [przypis edytorski]
455. gdyby był (...) nie przemógł — forma cz. zaprzeszłego: gdyby wcześniej nie przemógł. [przypis edytorski]
456. miasto modłów (daw.) — zamiast modłów. [przypis edytorski]
457. requiem (łac.: odpoczynek) — tu: śpiewana msza żałobna za umarłych (Missa requiem). [przypis edytorski]
458. Pelion — masyw górski w greckiej Tesalii zajmujący niewielki, hakowato zakrzywiony półwysep na Morzu Egejskim; wysokość masywu dochodzi do 1642 m n.p.m., a z najwyższego wierzchołka można dojrzeć górę Olimp. [przypis edytorski]
459. Olimp — najwyższy masyw górski w Grecji, usytuowany na granicy między Tesalią a Macedonią, którego najwyższy szczyt Mitikas ma wysokość 2918 m n.p.m.; swą nazwę, oznaczającą tyle co „lśniący”, zawdzięcza Olimp długo utrzymującej się pokrywie śnieżnej; w staroż. mitologii uważany był za siedzibę bogów. [przypis edytorski]
460. odejm — skrót od: odejmij; zdejmij, zabierz. [przypis edytorski]
461. jesteśli gotów (daw.) — konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy jesteś gotów. [przypis edytorski]
462. Ossa, właśc. Osa (gr. Όσσα) — masyw górski w Tesalii w płn. Grecji, nad Zatoką Termajską, osiągający wys. 1978 m n.p.m., oddzielony od Olimpu głęboką doliną rzeki Pinios; inna nazwa: Kisawos (gr. Κίσσαβος). [przypis edytorski]
463. po macku — po omacku; na oślep. [przypis edytorski]
464. przejrz — dziś popr.: przejrzyj. [przypis edytorski]
465. chceszli wiedzieć (daw.) — konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy chcesz wiedzieć. [przypis edytorski]
466. com (...) zrobił — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: co zrobiłem. [przypis edytorski]
467. chceszli (daw.) — konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy chcesz. [przypis edytorski]
468. koma — przecinek; chodzi dalej o okresy zdania, jego logiczne części. [przypis edytorski]
469. samić (daw.) — konstrukcja z partykułą ci skróconą do -ć w funkcji wzmacniającej; znaczenie: sami wszakże, sami przecież. [przypis edytorski]
470. mamże — czy mam. [przypis edytorski]
471. nie będzież — czy nie będzie. [przypis edytorski]
472. nie byłożby — czy nie byłoby. [przypis edytorski]
473. krzyczącą — tu: rażącą. [przypis edytorski]
474. przeto (daw.) — więc. [przypis edytorski]
475. in crudo — (łac.) z grubsza. [przypis edytorski]
476. zlewek — dziś: zlepek; zbiór, połączenie. [przypis edytorski]
477. wyjechać na harc — stoczyć wstępny pojedynek przed walną bitwą; por. harc: utarczka zbrojna, początek bitwy, starcie pojedynczych, lekko uzbrojonych wojowników na oczach dwu wojsk nieprzyjacielskich przed ich bitwą ogólną. [przypis edytorski]
478. wyszyplił — wysupłał. [przypis edytorski]
479. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]
480. konie berberyjskie — konie Berberów, tj. rdzennej ludności zamieszkującej płn. Afrykę (tereny dzisiejszego Maroka i Algierii) i Saharę. [przypis edytorski]
481. pendenty (z fr.) — dosł.: to, co wiszące; pasy, na których zawiesza szable. [przypis edytorski]
482. rynsztunek — ogół uzbrojenia i oporządzenia rycerza a. żołnierza; ekwipunek wojownika. [przypis edytorski]
483. konfuzja — zmieszanie, zawstydzenie. [przypis edytorski]
484. mamże — czy mam. [przypis edytorski]
485. konwencyjny — tu: zgodny z obyczajami; ogólnie przyjęty. [przypis edytorski]
486. czyli (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniejącą -li; znaczenie: czy też, czy może. [przypis edytorski]
487. krzywdęm ci wyrządził (daw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: krzywdę ci wyrządziłem. [przypis edytorski]
488. atoli — jednak. [przypis edytorski]
489. fuszerstwo — niefachowe a. niedbałe wykonywanie czegoś. [przypis edytorski]
490. for — rzeczownik występujący w języku polskim raczej w lm: fory, tj. uprzywilejowane warunki stworzone dla słabszego przeciwnika w celu wyrównania jego szansy na zwycięstwo. [przypis edytorski]
491. sąli (daw.) — konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy są. [przypis edytorski]
492. fryca — ktoś początkujący, nowicjusz, debiutant, żółtodziób. [przypis edytorski]
493. jestżeś — czy jesteś. [przypis edytorski]
494. nie uratująć — skrót od: nie uratują cię. [przypis edytorski]
495. którym wykopał — który wykopałem. [przypis edytorski]
496. draśniętym — skrót od: draśnięty jestem. [przypis edytorski]
497. cny — zacny, szlachetny. [przypis edytorski]
498. Więcej mam w sobie krwi rzymskiej — aluzja do praktykowanego w staroż. Rzymie obyczaju honorowego odbierania sobie życia w szczególnie dramatycznych okolicznościach. [przypis edytorski]
499. chcecieli ujrzeć (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: jeśli chcecie ujrzeć. [przypis edytorski]
500. każcież (daw.) — konstrukcja z partykułą -że skróconą do -ż; znaczenie: każcie zatem, każcie koniecznie. [przypis edytorski]
501. mężobójczy (daw.) — morderczy, zabójczy; por. daw. mąż w znaczeniu: obywatel, człowiek (na wzór łac. vir). [przypis edytorski]