SCENA PIĄTA
Ancjum. Plac publiczny.
Tullus Aufidiusz wchodzi z orszakiem swoim.
AUFIDIUSZ
Oznajmcie panom Rady, że tu jestem,
Wręczcie im ten list, gdy go przeczytają,
Niech się zgromadzą na rynku, ażebym
Tak im, jak gminom dowodnie wykazał
Zawartą w liście tym prawdę. Oskarżam
Tego zmiennika247, który się nie wahał
Wnijść w bramy miasta i zamierza stanąć
Przed ludem, tusząc, że się wnet oczyści
Zręcznym do niego przemówieniem. Spieszcie.
Orszak odchodzi. Wchodzi trzech czy czterech sprzysiężonych stronników Aufidiusza.
Witam was!
PIERWSZY SPRZYSIĘŻONY
Cóż się dzieje z naszym wodzem?
AUFIDIUSZ
To, co z człowiekiem otrutym przez własny
Czyn miłosierdzia i zamordowanym
Przez własną litość.
DRUGI SPRZYSIĘŻONY
Szlachetny Tullusie,
Jeżeli jeszcze trwasz w owym zamiarze,
W którym naszego poparcia żądałeś,
Gotowiśmy cię dziś jeszcze uwolnić
Od grożącego ci niebezpieczeństwa.
AUFIDIUSZ
Nie mogę jeszcze nic wyrzec stanowczo,
Trzeba nam zbadać wprzód usposobienie
Ludu.
TRZECI SPRZYSIĘŻONY
Lud będzie wahał się bez końca,
Póki będziecie stać naprzeciw siebie,
Ale upadek jednego uczyni
Wnet spadkobiercą jego względów tego,
Co pozostanie przy życiu.
AUFIDIUSZ
Wiem o tym;
I mam też na czym ugruntować powód
Mego zamachu. Wyniosłem go, dałem
Honor mój w zakład za jego rzetelność,
A on, wyniósłszy się z mej łaski, polał
Rosą pochlebstwa nowe swoje pole;
Odwiódł ode mnie przyjaciół i ugiął
K’temu swój umysł, znany dotąd zawsze
Z samowolności, z szorstkości i dumy.
TRZECI SPRZYSIĘŻONY
Wyniosłość, z jaką starał się był w Rzymie
O konsulostwo248, którego też za to
Nie dostał.
AUFIDIUSZ
Właśnie o tym chciałem mówić:
Wygnany za to, przyszedł do mnie; poddał
Pod mój miecz gardło. Przyjąłem go mile;
Zrobiłem go mym towarzyszem broni;
Wszelkim życzeniom jego dogodziłem;
Co więcej, dałem mu wybrać w szeregach
Mojego wojska najdzielniejszych ludzi,
Z którymi by swe plany uskutecznił.
Sam osobiście podjąłem się służyć
Jego widokom; byłem mu pomocą
Do żniwa chwały, którą on wyłącznie
Sobie przywłaszczył; znajdowałem nawet
Jakowąś chlubę w wyrządzaniu sobie
Tej krzywdy: ażem się wydał nareszcie
Służalcem jego, nie współtowarzyszem,
Ażem się przezeń ujrzał traktowany
Jak prosty żołdak.
PIERWSZY SPRZYSIĘŻONY
Nie inaczej: wojsko
Zdumiewało się nad tym. Na ostatek,
Kiedy już Rzym miał w garści i kiedyśmy
Z rychłym podbojem wyglądali nie mniej
Łupów jak chwały...
AUFIDIUSZ
Toć to przeciw niemu
Wypręży nerwy mojego ramienia.
Dla kilku kropel niewieściej wilgoci,
Tanich jak kłamstwo, sprzedał krew i trudy
Wielkiej wyprawy naszej: umrze za to,
A ja odżyję. Słyszycie ten odgłos?
Trąby i kotły odzywają się przy głośnych okrzykach ludu.
PIERWSZY SPRZYSIĘŻONY
Jak goniec wszedłeś, panie, w progi domu,
Rodzinne miasto głucho cię przyjęło;
A jego powrót rozdziera powietrze
Grzmotem okrzyków.
DRUGI SPRZYSIĘŻONY
Dobroduszne głąby,
Drą sobie gardła dla niego, nie pomnąc,
Że on im dzieci pozabijał.
TRZECI SPRZYSIĘŻONY
Nim więc
Zdoła głos zabrać i na lud zdradziecko
Wpłynąć swą mową, daj mu uczuć, panie,
Hart twego miecza; w czym my cię poprzemy.
Skoro zaś legnie, twoja wersja sprawy
Pogrzebie jego usprawiedliwienie
Wraz z jego ciałem.
AUFIDIUSZ
Dosyć tego: oto
Panowie rajcy.
Wchodzą rajcowie miasta.
RAJCOWIE
Bądź nam pozdrowiony.
AUFIDIUSZ
Nie zasłużyłem na to, miłościwi
Moi panowie; ale czyście tylko
Z uwagą list mój odczytali?
RAJCOWIE
Z całą
Uwagą.
PIERWSZY RAJCA
Lecz i z niemałą boleścią.
Poprzednie jego przewinienia mogły
Były jeszcze się zatrzeć jako tako;
Ale tam kończyć, gdzie zaledwie zaczął,
Rzucać plon naszych wysileń i tylko
Zwracać nam nasze koszty, zawrzeć układ
Tam, gdzie był pewny podbój — to się nie da
Usprawiedliwić.
AUFIDIUSZ
Otóż i nadchodzi.
Koriolan wchodzi z muzyką i chorągwiami, za nim tłum obywateli.
KORIOLAN
Cześć wam, szlachetni panowie! Powracam
Tak, jakem wyszedł, wiernym wam żołnierzem;
Nie zarażonym miłością ojczyzny,
Ale wylanym dla was i i posłusznym
Waszym rozkazom. Wiedzcie, żem szczęśliwie
Wojnę rozpoczął i żem sobie krwawą
Aż do bram Rzymu utorował drogę.
Wartość zdobyczy, którą wam przynosim,
Przewyższa o część trzecią koszt wyprawy.
Uczyniliśmy mir249 z nie mniejszą chwałą
Dla synów Ancjum jak hańbą dla Rzymian;
A to składamy waszmościom na piśmie,
Zbiór punktów przez nas przyjętych, stwierdzony
Ręką konsulów oraz patrycjuszów
I opatrzony pieczęcią senatu.
AUFIDIUSZ
Odrzućcie niecne to pismo i zdrajcą
Nazwijcie tego, co śmiał w taki sposób
Nadużyć waszej ufności.
KORIOLAN
Zdrajcą! Ja, zdrajca?
AUFIDIUSZ
Tak, zdrajco Marcjuszu!
KORIOLAN
Marcjuszu!
AUFIDIUSZ
Ma się rozumieć, Marcjuszu,
Kaju Marcjuszu! Chcesz, żebym cię krasił250
Owocem twego rozboju, kradzionym
W koriolskich murach mianem Koriolana?
Tak, naczelnicy państwa, wiarołomnie
Zdeptał on waszą sprawę i za kilka
Mizernych kropel słonej wody wydał
Wasz Rzym (wasz, mówię, Rzym) matce i żonie.
Przysiąg, honoru stargał święte węzły
Jak stary sznurek jedwabny i nigdy
Radzie wojennej nie dawszy przystępu,
Dał wreszcie przystęp łzom matki i onym
Poświęcił wasze zwycięstwo. Pachołcy
Rumienili się na widok tej zgrozy,
A ludzie z sercem251 patrzyli po sobie,
Nie wierząc własnym uszom.
KORIOLAN
Słyszysz, Marsie?
AUFIDIUSZ
Nie tobie wzywać tego boga mężnych,
Miękki dzieciuchu.
KORIOLAN
Ha!
AUFIDIUSZ
Milcz, ani słowa.
KORIOLAN
Bezczelny kłamco! Tyś mi serce zrobił
Tak wielkim, iż się nie może pomieścić
W swojej siedzibie. „Dzieciuch”! O nędzniku!
Synu podłości! Przebaczcie, panowie,
Po raz to pierwszy lżyć musiałem. Sąd wasz
Światli mężowie, zada nieochybnie
Temu bydlęciu fałsz, a własna jego
Świadomość (jego, który niezatarte
Nosi na sobie piętno dłoni mojej
I nosić ono będzie aż do śmierci)
Powie mu z wami: łżesz!
PIERWSZY RAJCA
Stłumcie ten zapęd
I posłuchajcie nas.
KORIOLAN
Niech mnie Wolskowie
Zrąbią na sztuki, niechaj lada młokos
Aż po rękojeść miecz swój wbije we mnie!
„Dzieciuch”! Fałszywy psie! Jeśli umiecie
Rzetelnie pisać, patrzcie w swoje dzieje:
Jest tam krwawymi podane głoskami,
Żem waszych Wolsków w puch rozbił w Koriolach
Jak orzeł ptactwo w gołębniku. Sam to,
Sam to sprawiłem, on zaświadczy. „Dzieciuch”!
AUFIDIUSZ
Możecie ścierpieć, szlachetni panowie,
Ażeby wam ten niecny samochwalca
Ślepe swe szczęście, a z nim krzywdę waszą
Stawiał przed oczy i uszy?
SPRZYSIĘŻENI
jednogłośnie
Niech zginie!
OBYWATELE
jeden przez drugiego
Rozszarpcie go! rozćwiartujcie! On mi zabił syna! On mi zabił córkę! On zabił mego krewnego Marka! On mi zabił ojca!
DRUGI RAJCA
Hola! Wstrzymajcie się! Bez zniewag! Hola!
Jest to szlachetny mąż i jego chwała
Napełnia cały krąg ziemski. Ostatni
Czyn jego względem nas ulegnie śledztwu
W drodze właściwej. Miarkuj się, Tullusie,
I nie zakłócaj spokoju!
KORIOLAN
O, gdybym
Sześciu miał takich Tullusów i więcej,
Cały ród jego, do użycia mojej
Poczciwej stali!
AUFIDIUSZ
Zuchwały niecnoto!
SPRZYSIĘŻENI
Śmierć mu! Niech ginie!
Aufidiusz i sprzysiężeni dobywają mieczów i przebijają Koriolana, ten pada, a Aufidiusz wstępuje na jego ciało.
RAJCOWIE
Stójcie! Stójcie! Stójcie!
AUFIDIUSZ
Cni rządcy ludu, chciejcie mnie wysłuchać.
PIERWSZY RAJCA
Tullusie, cóżeś uczynił?
DRUGI RAJCA
Spełniłeś
Dzieło, nad którym zapłacze waleczność.
TRZECI RAJCA
Nie depcz go! Hola! Panowie! Schowajcie
Miecze do pochew.
AUFIDIUSZ
Szlachetni mężowie,
Skoro wam będzie wiadomym (bo teraz,
W tym zamieszaniu, które on wywołał,
Trudno wam wiedzieć), skoro się dowiecie,
Jak wielkim złem wam zagrażało życie
Tego człowieka, cieszyć się będziecie,
Że je przeciąłem. Pozwólcie mi stanąć
Przed wami w sali obrad, tam dowiodę
Wiernej wam służby mojej lub poniosę.
Kaźń najsurowszą.
PIERWSZY RAJCA
Zdejmcie stąd to ciało;
I uroczystym uczcijcie je żalem,
Bo nigdy herold szlachetniejszym zwłokom
Nie towarzyszył do urny.
DRUGI RAJCA
Porywczość
Jego łagodzi winę Aufidiusza.
Załatwmy tę rzecz w dobry sposób.
AUFIDIUSZ
Gniew mój
Już minął, smutek następuje po nim.
Niech go trzech najcelniejszych wojowników
Weźmie na barki, ja jednym z nich będę.
Uderzcie w kotły, niech żałobnie zabrzmią!
Uniżcie ostrza dzid! Choć on w tym mieście
Niemało matek zrobił bezdzietnymi,
Niemało niewiast wdowami, choć dotąd
Z jego przyczyny płyną łez strumienie,
Znajdzie w nim jednak zaszczytne wspomnienie.
Dalej!
Wychodzą, niosąc ciało Koriolana. Muzyka gra marsza pogrzebowego.
Przypisy:
1. Koriolan — dramat opowiada losy na wpół legendarnego Rzymianina Koriolana na podstawie tekstu Życia Koriolana, będącego częścią Żywotów sławnych mężów Plutarcha. Z tego źródła Szekspir zapożyczył ogólną fabułę razem z większością postaci sztuki (Koriolan, Tytus Larcjusz, Kominiusz, Meneniusz Agryppa, Sycyniusz Welutus, Juniusz Brutus i Tullus Aufidiusz, który w źródłach staroż. występuje jako Attius Tullius, oraz matka i żona Koriolana). [przypis edytorski]
2. Rzecz dzieje się częścią w Rzymie... — akcja sztuki rozgrywa się na początku V w. p.n.e., kilkanaście lat po obaleniu władzy królewskiej i zaprowadzeniu republiki. Rządy, za pośrednictwem senatu i konsulów, sprawują przedstawiciele możnych rodów, patrycjusze. [przypis edytorski]
3. Wolskowie — staroż. lud italski zamieszkujący tereny płd. Lacjum, w V i IV w. p.n.e. prowadzący wojny z republiką rzymską; w 338 p.n.e. podbici przez Rzym. [przypis edytorski]
4. Koriole, łac. Corioli — staroż. miasto w środkowej Italii, należące do ludu Wolsków; po wydarzeniach opisywanych w tej sztuce zniknęło z kart historii. [przypis edytorski]
5. Ancjum — staroż. miasto nadmorskie w Italii, ok. 50 km na płd. od Rzymu, daw. stolica ludu Wolsków; ob. Anzio. [przypis edytorski]
6. intrata — dochód, zysk. [przypis edytorski]
7. osobliwie (daw.) — szczególnie. [przypis edytorski]
8. Kapitol — jedno z siedmiu wzgórz Rzymu, będące symbolem miasta. Kapitol stanowił naturalną twierdzę oraz ważne miejsce kultu: na wierzchołku zbudowano świątynię gł. bóstw oraz liczne inne przybytki; u stóp wzgórza znajdowało się archiwum państwowe. [przypis edytorski]
9. suplikant (daw.) — osoba wnosząca prośbę. [przypis edytorski]
10. i co dzień uciążliwsze ogłaszają postanowienia ku uszczerbkowi i ograniczeniu biedaków — wg Plutarcha plebejuszom, masowo tracącym dobytek i wtrącanym do więzienia z powodu długów, przed wyprawą przeciwko Sabinom najzamożniejsi wierzyciele obiecali, że będą ich traktować łagodniej. W senacie przegłosowano, że gwarantem przyrzeczenia zostanie konsul Waleriusz. Jednak po wygranej wojnie sabińskiej senat udawał, że nic nie wie o takiej umowie, a wierzyciele wrócili do wcześniejszych praktyk. [przypis edytorski]
11. Onego czasu wszystkie członki ciała... — wg źródeł starożytnych bajkę o żołądku Meneniusz Agryppa opowiedział ludowi podczas tzw. pierwszej secesji plebejuszy (494 p.n.e.), kiedy oburzeni postawą senatu w sprawie długów opuścili miasto i udali się na Świętą Górę koło Rzymu, odmawiając służby wojskowej w obronie interesów bogatych patrycjuszy. Przemowa Meneniusza, stojącego na czele delegacji senatu, oraz obietnica stworzenia urzędu trybunów ludu doprowadziły do zawarcia zgody. Plutarch rozróżnia dwa wystąpienia ludu, różnej wagi: jedno z powodu zdzierstwa wierzycieli oraz drugie, po zdobyciu Korioli, z powodu klęski głodu, podczas gdy Szekspir łączy je w jedno wydarzenie. [przypis edytorski]
12. kluby (daw.) — dyby, imadło, daw. narzędzie tortur; przen.: porządek, ryzy. [przypis edytorski]
13. cny (przestarz.) — cnotliwy, prawy, szlachetny. [przypis edytorski]
14. uważ — daw. forma trybu rozkazującego; dziś: zwróć uwagę, zauważ. [przypis edytorski]
15. karm (r.ż., daw.) — pokarm, strawa. [przypis edytorski]
16. pomnieć (daw.) — pamiętać. [przypis edytorski]
17. atoli (daw.) — jednak, ale; spójnik wyrażający przeciwstawienie, kontrast. [przypis edytorski]
18. strumieńmi — dziś popr.: strumieniami. [przypis edytorski]
19. gręzy (daw.) — męty, osad, fusy. [przypis edytorski]
20. wzdyć, właśc. wżdyć (daw.) — zawsze; jednak, przecież. [przypis edytorski]
21. świerzba — dziś popr.: świerzb, zakaźna choroba skóry. [przypis edytorski]
22. jest nim dobrze opatrzone — dziś popr.: jest w nie dobrze zaopatrzone. [przypis edytorski]
23. fakcja (daw.) — stronnictwo, koteria; zmowa, wichrzenie. [przypis edytorski]
24. szpica (daw., r.ż.) — szpic, ostra końcówka czegoś. [przypis edytorski]
25. Pięciu trybunów wedle ich wyboru... — wg Plutarcha senat zawarł porozumienie z protestującymi na Świętej Górze plebejuszami, dając im prawo wybierania rocznie pięciu urzędników, zwanych trybunami ludu, którzy mieli bronić ich interesów. Jako pierwszych trybunów wybrano przywódców secesji: Juniusza Brutusa i Sycyniusza Welutusa. Imion pozostałych trybunów Plutarch nie wymienia. [przypis edytorski]
26. uważać coś (daw.) — dziś: zwracać na coś uwagę, zauważać coś. [przypis edytorski]
27. przekąs (daw.) — drwina, szyderstwo. [przypis edytorski]
28. chyba (daw.) — uchybienie, błąd. [przypis edytorski]
29. snadź (daw.) — widocznie, zapewne. [przypis edytorski]
30. znaleźć kogoś jakimś (daw.) — zobaczyć, że ktoś jest jakiś; uznać kogoś za jakiegoś; ocenić jako. [przypis edytorski]
31. uwodzić się — tu: zwodzić samego siebie, oszukiwać się. [przypis edytorski]
32. wieniec dębowy — corona civica, jedno z najwyższych odznaczeń wojskowych starożytnego Rzymu, przyznawane za uratowanie życia współobywatela w czasie bitwy. [przypis edytorski]
33. łuskokryta ręka — ręka okryta pancerną rękawicą, z metalowych płytek mocowanych do skórzanego podkładu. [przypis edytorski]
34. Jowisz a. Jupiter (mit. rzym.) — najwyższe bóstwo rzymskiego panteonu, bóg nieba i burzy, odpowiednik gr. Zeusa. [przypis edytorski]
35. Piersi Hekuby, karmiące Hektora — Hekuba była żoną króla Priama i matką Hektora, najdzielniejszego z wojowników trojańskich podczas wojny trojańskiej. [przypis edytorski]
36. rąbek — daw. element stroju, chusta osłaniająca głowę kobiety. [przypis edytorski]
37. ochmistrz (daw.) — urzędnik zarządzający dworem panującego lub magnata; opiekun dzieci na takim dworze. [przypis edytorski]
38. walny (daw.) — dzielny, chwacki. [przypis edytorski]
39. ladaco — ktoś niewiele wart, nicpoń. [przypis edytorski]
40. Penelopa (mit. gr.) — opisana w Odysei żona Odyseusza, która przez 20 lat wiernie czekała na powrót męża z wojny trojańskiej. W tym czasie zwodziła ubiegających się o jej rękę zalotników, obiecując, że wyjdzie ponownie za mąż, gdy skończy tkać całun dla teścia, lecz każdej nocy pruła robioną w dzień tkaninę. [przypis edytorski]
41. Ulisses (mit. gr.) — inaczej: Odyseusz, król Itaki, bohater Iliady i Odysei Homera, znany ze sprytu. [przypis edytorski]
42. rańtuch (daw.) — kobiece nakrycie głowy; wełniana chusta zakrywająca głowę i ramiona, niekiedy również część twarzy. [przypis edytorski]
43. sta — dziś: setki. [przypis edytorski]
44. Mars (mit. rzym.) — bóg wojny. [przypis edytorski]
45. surmacz (daw.) — trębacz wojskowy; od surma: instrument dęty używany w daw. wojsku do sygnalizacji. [przypis edytorski]
46. jestli — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy jest. [przypis edytorski]
47. Ereb (mit. gr.) — najciemniejsza część Hadesu, podziemnej krainy zmarłych. [przypis edytorski]
48. Tyś był wojownikiem szkoły Katona — tzn. na wzór Katona Starszego (234–149 p.n.e.), znanego z surowości obyczajów rzymskiego męża stanu, mówcy i zdolnego wodza, który przeprowadził m.in. bezwzględną kampanię wojenną w Hiszpanii. Życiorys Katona, podobnie jak życiorys Koriolana, znajduje się w Żywotach sławnych mężów Plutarcha, jednak Szekspir, który czerpał z tego dzieła, zapomniał, że Katon żył prawie trzysta lat później niż Koriolan. [przypis edytorski]
49. Zjedzże kaduka! — daw. przekleństwo: niech cię licho (dosł.: zjedz diabła). [przypis edytorski]
50. drachma — staroż. moneta grecka, na ogół srebrna; jedną drachmę dzielono na 6 oboli. [przypis edytorski]
51. obol — drobna staroż. moneta grecka. [przypis edytorski]
52. drań (daw., r.ż.) — o rzeczach: lichota, rupiecie, graty, gałgany. [przypis edytorski]
53. niepodobna (daw.) — nie można, nie da się, jest niemożliwe. [przypis edytorski]
54. Fortuna (mit. rzym.) — bogini ślepego przypadku, losu; wspominana zwłaszcza w związku z dobrym losem, szczęściem. [przypis edytorski]
55. kontent (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]
56. niepodle — tj. bez hańby, bez tchórzostwa. [przypis edytorski]
57. mila — jednostka miary długości (odległości), używana od czasów staroż., oznaczająca początkowo tysiąc kroków (łac. mille passus) podwójnych, czyli ok. 1,5 km. [przypis edytorski]
58. sfora (daw.) — rzemień lub linka do prowadzenia psów gończych na polowanie. [przypis edytorski]
59. pochop (daw.) — chęć; zapał. [przypis edytorski]
60. stwierdzić (daw.) — tu: potwierdzić; wzmocnić, utrwalić. [przypis edytorski]
61. centuria — jednostka taktyczna wojska rzymskiego licząca stu piechurów. [przypis edytorski]
62. spuścić się na kogoś (daw.) — polegać na kimś, liczyć na kogoś. [przypis edytorski]
63. Hektor (mit. gr.) — bohater Iliady Homera, najdzielniejszy obrońca Troi. [przypis edytorski]
64. binda (daw.) — wstęga, szarfa, opaska. [przypis edytorski]
65. czaprak — tkanina umieszczana pod końskim siodłem. [przypis edytorski]
66. dank (daw., z niem.) — podziękowanie, hołd; nagroda zwycięstwa. [przypis edytorski]
67. dział — podział, tu: dzielenie łupów. [przypis edytorski]
68. dziękujęć — konstrukcja z partykułą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]
69. instrumenta — daw. forma M. lm, dziś: instrumenty. [przypis edytorski]
70. Bellona (mit. rzym.) — bogini wojny. [przypis edytorski]
71. charłak — człowiek wyniszczony chorobą; cherlak, mizerak. [przypis edytorski]
72. hiperboliczny — tu: przesadny. [przypis edytorski]
73. karm (r.ż., daw.) — pokarm, strawa. [przypis edytorski]
74. przybory — dziś popr. forma N. lm: przyborami; przybory (tu daw.): ogół przedmiotów tworzących komplet, tu: składających się na rząd koński (osprzęt potrzebny do jazdy). [przypis edytorski]
75. rad (daw.) — zadowolony; chętny, przychylny. [przypis edytorski]
76. mię — daw. forma nieakcentowana w zdaniu zaimka osobowego 1 os.lp (analogiczna do 2 os.lp: cię); dziś tylko: mnie. [przypis edytorski]
77. puklerz — rodzaj okrągłej tarczy. [przypis edytorski]
78. augur — kapłan w starożytnym Rzymie, który odczytywał wolę bogów i przepowiadał przyszłość z lotu ptaków. [przypis edytorski]
79. cholera (daw., dziś wulg.) — złość, gniew. [przypis edytorski]
80. alias (łac.) — inaczej. [przypis edytorski]
81. Tyber — rzeka w Italii, nad którą leży Rzym. [przypis edytorski]
82. hubka — miąższ huby, grzyba rosnącego na pniach drzew, stosowany przy rozpalaniu ognia za pomocą krzesiwa. [przypis edytorski]
83. Likurg (IX a. VIII w. p.n.e.) — na poły legendarny prawodawca spartański. [przypis edytorski]
84. asinus (łac.) — osioł. [przypis edytorski]
85. mikrokosm — mikrokosmos, światek. [przypis edytorski]
86. urynał (daw.) — nocnik. [przypis edytorski]
87. zależeć na czymś (daw.) — polegać na czymś. [przypis edytorski]
88. trefniś — błazen. [przypis edytorski]
89. dera — gruby materiał kładziony pod siodło; rodzaj koca. [przypis edytorski]
90. w rumel (daw.) — bez wyjątku. [przypis edytorski]
91. Deukalion (mit. gr.) — syn Prometeusza i Pandory; Deukalion i jego żona Pyrra byli jedynymi ludźmi ocalałymi z zesłanego przez Zeusa potopu; odrodzili ludzkość, rzucając za siebie kamienie, które stawały się ludźmi. [przypis edytorski]
92. Luna (łac.: księżyc; mit. rzym.) — bogini księżyca. [przypis edytorski]
93. Junona (mit. rzym.) — bogini kobiet, małżeństwa i macierzyństwa, utożsamiana z gr. Herą. [przypis edytorski]
94. szczutek (daw.) — prztyczek. [przypis edytorski]
95. Galen, właśc. Claudius Galenus (ok. 130–ok. 200 n.e.) — wybitny rzym. lekarz i anatom pochodzenia greckiego, autorytet medycyny średniowiecza i odrodzenia; żył kilkaset lat po Koriolanie. [przypis edytorski]
96. gdyby mu był dotrzymał... — przykład użycia czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą niż opisana czasem przeszłym lub niezrealizowaną możliwość. [przypis edytorski]
97. Tarkwiniusz Pyszny — wg tradycji siódmy i ostatni król rzymski (535–509 p.n.e.), po którego wypędzeniu ustanowiono w Rzymie republikę. Ostateczna próba jego powrotu do władzy została udaremniona w zwycięskiej dla Rzymian bitwie nad jeziorem Regilus (498 a. 496 p.n.e.). Właśnie w tej bitwie Koriolan miał się wyróżnić po raz pierwszy. [przypis edytorski]
98. oblektament (daw., z łac. oblectamentum) — przyjemność, uciecha; rozrywka. [przypis edytorski]
99. pluch, właśc. plucha (daw.) — flejtuch, brudas. [przypis edytorski]
100. przyzba — wał usypany z ziemi dokoła podmurówki dawnej chaty wiejskiej, na którym można było usiąść. [przypis edytorski]
101. facjata — mieszkanie a. pokój na poddaszu, z oknem wychodzącym z dachu i nakrytym własnym daszkiem; daw., pot.: twarz. [przypis edytorski]
102. flamen, lm. flaminowie (z łac.) — kapłan w starożytnym Rzymie służący jednemu z bogów oficjalnego panteonu państwowego; najważniejszych trzech flaminów zajmowało się kultem Trójcy Kapitolińskiej: Jowisza, Marsa i Kwiryna. [przypis edytorski]
103. zakwefiony — mający twarz osłoniętą kwefem, tj. zasłoną z tkaniny. [przypis edytorski]
104. Feb (mit. gr.) — przydomek Apolla, boga światła i słońca, opiekuna sztuk (z gr. Fojbos: promienny). [przypis edytorski]
105. mandant (z łac., praw.) — mocodawca, osoba powierzająca prawnikowi prowadzenie swoich spraw. [przypis edytorski]
106. po formie (daw. rusycyzm) — zgodnie z formą, z przyjętym sposobem zachowania się. [przypis edytorski]
107. jeno (daw.) — tylko, zaledwie. [przypis edytorski]
108. jarzmo — uprząż dla bydła pociągowego, przen.: niewola. [przypis edytorski]
109. względnie (daw.) — względem czegoś, ze względu na coś. [przypis edytorski]
110. tęgi — tu: dzielny. [przypis edytorski]
111. kaducznie (daw.) — diabelnie. [przypis edytorski]
112. paradę robić z czegoś — popisywać się czymś, robić coś na pokaz. [przypis edytorski]
113. liktor — w staroż. Rzymie niższy funkcjonariusz, członek ochrony urzędnika państwowego; liktor nosił pęk rózeg i topór i brał udział w wykonywaniu wyroków. [przypis edytorski]
114. doba (daw.) — czas, moment. [przypis edytorski]
115. hazard (daw.) — niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]
116. ówczesny dyktator — niewymieniony z imienia u Plutarcha, wg Liwiusza był to Aulus Postumius Albus, który otrzymał przydomek Regillensis. [przypis edytorski]
117. amazońskie lico — twarz bez zarostu, więc jak kobieca; Amazonki były legendarnym plemieniem kobiet-wojowniczek. [przypis edytorski]
118. nieznacznie — niezauważalnie, niepostrzeżenie. [przypis edytorski]
119. geniusz — bóstwo opiekuńcze miejsca a. osoby, wyobrażane jako uskrzydlony człowiek; później ogólnie duch (dobry a. zły). [przypis edytorski]
120. folga (daw.) — ulga, odpoczynek. [przypis edytorski]
121. rzecz (daw.) — tu: mowa (coś, co się rzecze, tj. mówi). [przypis edytorski]
122. klient — w staroż. Rzymie wolny, lecz ubogi obywatel pozostający pod opieką zamożnego patrona, zwykle patrycjusza, winny mu w zamian posłuszeństwo i poparcie. [przypis edytorski]
123. względny (daw.) — okazujący względy, przychylny; uprzejmy. [przypis edytorski]
124. za czym (daw.) — więc, zatem, wobec tego. [przypis edytorski]
125. wolneć — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci (skróconą do -ć). [przypis edytorski]
126. usty (daw.) — dziś popr. forma N. lm.: ustami. [przypis edytorski]
127. gotówem — skrócone: gotów jestem. [przypis edytorski]
128. enigmat (daw.) — coś zagadkowego. [przypis edytorski]
129. pospolitować (daw.) — robić pospolitym, pozbawiać należytej wartości. [przypis edytorski]
130. siła (daw.) — wiele. [przypis edytorski]
131. wotum, lm. wota (z łac., tu daw.) — uroczyste przyrzeczenie a. głos osoby głosującej. [przypis edytorski]
132. sankcja — tu: zatwierdzenie nadające moc prawną. [przypis edytorski]
133. wasan (daw.) — pot. skrót od: waszmość pan. [przypis edytorski]
134. byłyż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy nie były. [przypis edytorski]
135. Rzeczpospolita — tu: republika rzymska, postrzegana zgodnie z dosłowną nazwą jako państwo tworzone wspólnie przez obywateli. [przypis edytorski]
136. czyliż (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
137. niepłonny — tu: uzasadniony, niebezpodstawny. [przypis edytorski]
138. fawor (daw.) — przywilej, względy. [przypis edytorski]
139. afekt (daw.) — skłonność, sympatia, miłość. [przypis edytorski]
140. k’temu (daw.) — skrócone: ku temu, do tego. [przypis edytorski]
141. Ankus Marcjusz — czwarty legendarny król Rzymu (642–617 p.n.e.); według tradycji był synem córki Numy Pompiliusza, drugiego króla po Romulusie, oraz następcą Tullusa Hostiliusza. [przypis edytorski]
142. Publiusz i Kwintus, którzy nam (...) wodociągami wodę sprowadzili — informacja o członkach rodu wzięta z Plutarcha, ale ci byli potomkami, a nie przodkami Koriolana. Kwintus Marcjusz Rex był pretorem w 144 p.n.e. i na polecenie senatu wyremontował dwa istniejące akwedukty oraz zbudował nowy, większy: Aqua Marcia. [przypis edytorski]
143. Cenzorinus — tu: Gajusz Marcjusz Rutilus, syn pierwszego plebejskiego dyktatora i cenzora starożytnego Rzymu, noszącego to samo imię; trybun ludowy (311 p.n.e.) i konsul (310 p.n.e.); przydomek Cenzorinus otrzymał, gdy po raz drugi pełnił wysoki urząd cenzora (294 i 265 p.n.e.), wprowadzony w Rzymie pół wieku po wygnaniu Koriolana. Do głównych obowiązków cenzora należało przeprowadzanie spisów obywateli i czuwanie nad obyczajnością, a także zawieranie kontraktów na roboty publiczne. [przypis edytorski]
144. glejt — dokument wystawiony przez władze, zezwalający posiadaczowi na przejazd przez podległe im terytorium i zapewniający mu bezpieczeństwo osobiste; inaczej: list żelazny, list bezpieczeństwa. [przypis edytorski]
145. samowtór (daw.) — sam z kimś wtórym, we dwóch. [przypis edytorski]
146. flegma — powolność i spokojność charakteru, zimna krew. [przypis edytorski]
147. podbechtać — podjudzić, nastawić kogoś wrogo, zbuntować przeciw komuś a. czemuś. [przypis edytorski]
148. czernić — oczerniać, zniesławiać. [przypis edytorski]
149. tedy (daw.) — zatem, więc. [przypis edytorski]
150. chceszli (daw.) — konstrukcja z partykułą -li; tu w znaczeniu: jeśli chcesz. [przypis edytorski]
151. rokosz — bunt. [przypis edytorski]
152. worujem — skrócone: worujemy, tzn. orząc, wprowadzamy w głąb gleby. [przypis edytorski]
153. samochcąc (daw.) — z własnej woli. [przypis edytorski]
154. Tryton (mit. gr., mit. rzym.) — bóstwo morskie, syn i herold Posejdona (w mit. rzym. Neptuna); przedstawiany jako postać o ludzkim tułowiu i rybim ogonie, z wielką muszlą, w którą dął, uspokajając lub wzburzając fale; czasem uznawany za ojca trytonów, podobnych sobie istot morskich. [przypis edytorski]
155. Hydra (mit. gr.) — potwór z wieloma głowami, odrastającymi po ścięciu, zabity przez Heraklesa. [przypis edytorski]
156. są tylko rogami potworu — tzn. instrumentami dętymi, wydającymi dźwięk, o którym decyduje grający na nich potwór. [przypis edytorski]
157. onić (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć i dodaną do zaimka osobowego „oni”. [przypis edytorski]
158. obojej strony (daw.) — dziś: obu stron. [przypis edytorski]
159. areopag — rada starszych w staroż. Atenach, początkowo mająca najwyższą władzę polityczną i sądowniczą; jej siedzibą było położone w pobliżu Akropolu wzgórze Aresa (stąd nazwa). [przypis edytorski]
160. driakiew (daw.) — medykament z kilkudziesięciu składników, uważany za uniwersalny lek i odtrutkę, wytwarzany aż do XVIII w.; przen.: lekarstwo. [przypis edytorski]
161. edyl — w staroż. Rzymie urzędnik nadzorujący porządek i bezpieczeństwo w mieście, odpowiadający też za aprowizację, handel i organizację igrzysk. [przypis edytorski]
162. jako nowatora — tj. jako człowieka dążącego do zaprowadzenia nowego, zmienionego ustroju, buntownika. [przypis edytorski]
163. Tarpejska Skała — stroma ściana skalna w płd. części wzgórza kapitolińskiego, z której w czasach republiki rzymskiej strącano zbrodniarzy i zdrajców. [przypis edytorski]
164. alternata (daw.) — zmiana biegu wypadków. [przypis edytorski]
165. dowcip (daw.) — inteligencja, spryt, rozum. [przypis edytorski]
166. pokup (daw.) — popyt na jakiś towar. [przypis edytorski]
167. Neptun (mit. rzym.) — bóg morza, odpowiednik gr. Posejdona, jego atrybutem był trójząb do połowu ryb. [przypis edytorski]
168. sprzątnąć ten gad zdradziecki — dziś popr. z N.: sprzątnąć tego gada zdradzieckiego. [przypis edytorski]
169. uncja — jednostka wagi używana w starożytnym Rzymie, a także w krajach anglosaskich, równa ok. 28 gramów. [przypis edytorski]
170. wasze a. waszeć (daw.) — skrócona forma grzecznościowa: waszmość, tzn. wasza mość, wasza miłość. [przypis edytorski]
171. prawić (daw.) — mówić, opowiadać. [przypis edytorski]
172. pytlować — przesiewać mąkę przez pytel, sito z tkaniny, mające kształt worka. [przypis edytorski]
173. ludzkość — tu: człowieczeństwo, natura człowieka utożsamiana z dobrymi cechami ludzi. [przypis edytorski]
174. sromotny (daw.) — haniebny. [przypis edytorski]
175. śmierć w kole — właśc.: na kole, chodzi o karę łamania kołem, metodę egzekucji publicznej stosowaną w Europie od czasów starożytnych aż do XVIII w.; ofiarę przywiązywano do osadzonego na palu dużego koła od wozu, a kat uderzał kołem (drągiem) lub nawet młotem kolejne członki ciała skazańca, podczas gdy jego pomocnik stopniowo obracał koło. [przypis edytorski]
176. dosiąc — dziś: dosięgnąć. [przypis edytorski]
177. strzyża — strzyżenie owiec. [przypis edytorski]
178. szeląg — dawna drobna moneta; miedziak. [przypis edytorski]
179. nimeś ją stracił — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; znaczenie: nim ją straciłeś. [przypis edytorski]
180. pochopny (daw.) — prędki, chętny. [przypis edytorski]
181. w chłodzie — w oryginale: in a bower, w altanie, zatem w ocienionym, przyjemnie chłodnym miejscu. [przypis edytorski]
182. rzezaniec (daw.) — eunuch, kastrat. [przypis edytorski]
183. zakała — tu: wstyd. Najczęściej słowo to oznacza osobę przynoszącą wstyd innym. [przypis edytorski]
184. sąli — konstrukcja z partykułą pytającą -li; znaczenie: czy są. [przypis edytorski]
185. czyli (daw.) — czy. [przypis edytorski]
186. sztrof a. sztraf (z niem.) — kara pieniężna, grzywna. [przypis edytorski]
187. Amen, amen — oczywisty anachronizm, gdyż hebrajskie słowo amen, uroczysty zwrot potwierdzający (dosł.: niech tak będzie), przeniknęło do łaciny dopiero w czasach chrześcijańskich. [przypis edytorski]
188. furda (daw.) — błahostka. [przypis edytorski]
189. kapitalny (z łac. capitalis: główny) — doniosły, ważny, istotny. [przypis edytorski]
190. także — tu: konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: to tak? [przypis edytorski]
191. atrybucje — uprawnienia komuś przysługujące. [przypis edytorski]
192. wyrzeczenie — tu: orzeczenie. [przypis edytorski]
193. w rzeczy (daw.) — w rzeczywistości, rzeczywiście. [przypis edytorski]
194. chybiać — tu: zaniedbywać, pomijać, zawodzić. [przypis edytorski]
195. letni (daw.) — mający wiele lat, leciwy. [przypis edytorski]
196. azaliż (daw.) — czyż. [przypis edytorski]
197. przenosić (daw.) — przewyższać. [przypis edytorski]
198. karm (r.ż., daw.) — pokarm, strawa. [przypis edytorski]
199. tuszyć (daw.) — uważać, sądzić; spodziewać się, mieć nadzieję. [przypis edytorski]
200. pigmejska bitwa — taka jak prowadzona przez Pigmejów, mityczny lud karłów mieszkających w Afryce lub w Indiach, wg legend prowadzących ustawiczną wojnę z żurawiami. [przypis edytorski]
201. wnijść (daw.) — wejść. [przypis edytorski]
202. zabijeli — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli zabije. [przypis edytorski]
203. zostawili — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli zostawi. [przypis edytorski]
204. blat (daw.) — taca, płaski, podłużny półmisek na pieczone mięsa. [przypis edytorski]
205. widno (daw.) — widać. [przypis edytorski]
206. krom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]
207. skwitować się (daw.) — wyrównać rachunki. [przypis edytorski]
208. zajrzeć (daw.) — zazdrościć. [przypis edytorski]
209. fryga (daw.) — wirująca zabawka dziecięca, podobna do bąka. [przypis edytorski]
210. dalipan (daw.) — doprawdy, słowo daję; wykrzyknienie podkreślające prawdziwość wypowiedzi. [przypis edytorski]
211. pewna (daw.) — skrócone: rzecz pewna; dziś: pewne. [przypis edytorski]
212. gach (daw., gw.) — kochanek. [przypis edytorski]
213. dyskredowany — przekręcone przez mówiącego: dyskredytowany. [przypis edytorski]
214. wety (daw.) — deser. [przypis edytorski]
215. plagi (daw.) — uderzenia batem, kijem, rózgą itp. [przypis edytorski]
216. fryc (daw.) — nowicjusz, początkujący. [przypis edytorski]
217. szlachtuz (daw., z niem. Schlachthaus) — rzeźnia. [przypis edytorski]
218. Tak jak Herkules trząsł z drzewa dojrzały owoc — jedną z dwunastu prac mitycznego herosa i siłacza Heraklesa (w mit. rzym. Herkulesa) było zdobycie złotych jabłek z jabłoni rosnącej w ogrodzie nimf Hesperyd. [przypis edytorski]
219. wspaniałość (daw.) — wspaniałomyślność. [przypis edytorski]
220. nie mieć czoła (daw.) — nie mieć wstydu, honoru. [przypis edytorski]
221. folgować (daw.) — traktować łagodniej. [przypis edytorski]
222. niepodobieństwo (daw.) — coś nieprawdopodobnego a. niemożliwego. [przypis edytorski]
223. nieznacznie — niezauważalnie, niepostrzeżenie. [przypis edytorski]
224. zabaczać (daw.) — zapominać. [przypis edytorski]
225. wylany (daw.) — ofiarny, życzliwy, serdeczny. [przypis edytorski]
226. czyli (daw.) — czy. [przypis edytorski]
227. żebrając — dziś popr.: żebrząc. [przypis edytorski]
228. rachować na coś (daw.) — dziś: liczyć na coś. [przypis edytorski]
229. gwoli (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]
230. zbijać z terminu — zbijać z tropu. [przypis edytorski]
231. dukt — droga leśna; dziś popr. lm: dukty. [przypis edytorski]
232. wyforować (daw.) — wyrzucić. [przypis edytorski]
233. instancja (daw., z łac.) — wstawiennictwo, poparcie. [przypis edytorski]
234. fryszt (daw., z niem.) — odłożenie sprawy, zawieszenie broni. [przypis edytorski]
235. ażali a. azali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
236. poszept (daw.) — podszept, namowa. [przypis edytorski]
237. powolność (daw.) — uległość, poddawanie się cudzej woli. [przypis edytorski]
238. Publikola, właśc. Publius Valerius Publicola (zm. 503 p.n.e.) — rzymski arystokrata, polityk i dowódca, uważany za jednego z ojców założycieli republiki; jeden z przywódców powstania przeciwko Tarkwiniuszom, pierwszy konsul republiki (w 509 p.n.e., razem z Lucjuszem Juniuszem Brutusem); urząd konsula pełnił łącznie czterokrotnie; swoim oddaniem sprawie ludu zyskał sobie przydomek Publicola (Przyjaciel ludu). [przypis edytorski]
239. Diana (mit. rzym.) — dziewicza bogini łowów i księżyca, odpowiednik gr. Artemidy. [przypis edytorski]
240. wolen (daw.) — dziś: wolny; wolen plamy: wolny od plamy, tj. od zmazy na honorze. [przypis edytorski]
241. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]
242. któreć (daw.) — tu: które cię. [przypis edytorski]
243. zawżdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]
244. na ścież (daw.) — na oścież. [przypis edytorski]
245. Jeżeli komu, to wam by powinien Rzym wznieść świątynie — wg Plutarcha senat dla uhonorowania kobiet spełnił ich prośbę i nakazał zbudowanie świątyni Fortuny oraz utrzymywanie kultu z pieniędzy publicznych. [przypis edytorski]
246. denar — srebrna moneta rzymska bita od III w. p.n.e.; w oryginale: doit, tj. drobna moneta holenderska, przen.: marny grosz. [przypis edytorski]
247. zmiennik (daw.) — mężczyzna zmienny w uczuciach, niedotrzymujący słowa. [przypis edytorski]
248. konsulostwo (daw.) — urząd konsula, konsulat. [przypis edytorski]
249. mir (daw.) — pokój. [przypis edytorski]
250. krasić (poet.) — zdobić, upiększać. [przypis edytorski]
251. ludzie z sercem — tj. ludzie mający mężne serca, dzielni. [przypis edytorski]