SCENA CZWARTA
Inna część pola.
Wojenna wrzawa. Utarczki. Wchodzi Norfolk z wojskiem; ku niemu nadbiega Ketsby.
KETSBY
Milordzie Norfolk, na pomoc! na pomoc!
Król dokazuje cudów waleczności,
I kogo spotka, z tym na śmierć bój stacza.
Straciwszy konia, pieszo walczy teraz,
Śledząc Ryszmonda w groźnej paszczy śmierci.
Na pomoc! albo jesteśmy zgubieni.
Wrzawa. Wchodzi Ryszard.
KRÓL RYSZARD
Konia! hej! konia! królestwo za konia!
KETSBY
Schroń się gdzie, panie, a przywiodęć88 konia.
KRÓL RYSZARD
Nędzny! Stawiłem na los moje życie
I czekać będę, jaka mi kość padnie.
Chyba tu sześciu Ryszmondów jest w polu;
Pięcium już zabił zamiast prawdziwego.
Konia! hej! konia! królestwo za konia!
Wychodzi ze swymi.
Wrzawa. Wchodzą: Ryszard i Ryszmond; walcząc przechodzą przez scenę. Odwrót przy odgłosie trąb. Po czym wchodzi Ryszmond, Stanley z koroną w ręku, wielu innych lordów i wojsko.
RYSZMOND
Bogu i waszej waleczności chwała!
Zwycięscy moi towarzysze broni!
Plac boju przy nas i krwawy herszt zginął.
STANLEY
Mężny Ryszmondzie, dobrześ się wywiązał.
Patrz, przywłaszczony ten królewski klejnot
Zerwałem z martwej nikczemnika skroni,
Aby nim twoje czoło przyozdobić.
Noś go, używaj i działaj z nim wiele.
RYSZMOND
Bóg w niebie na to niech odpowie: amen.
Ale czy żyje młody Jerzy, powiedz?
STANLEY
Żyje, milordzie, bezpieczny i cały,
W mieście Leicester, dokąd, jeśli wola
Waszej Miłości, możem i my ściągnąć.
RYSZMOND
Kto ze starszyzny padł po obu stronach?
STANLEY
Jan książę Norfolk, Robert Brakenbery,
Walter lord Ferrers i sir Wiliam Brandon.
RYSZMOND
Pogrzebcie zwłoki ich wedle ich stopnia,
Ogłoście nasze przebaczenie zbiegom,
Którzy z poddaniem zechcą do nas wrócić;
A potem, zgodnie z uczynionym ślubem,
Gwoli89 którego wzięliśmy sakrament,
Zjednoczym białą i czerwoną różę.
Niebo od dawna gniewne za ich rozdział,
Z uśmiechem patrzeć będzie na ten sojusz.
Zdrajca, kto słysząc to, nie powie: amen.
Anglia od dawna była w obłąkaniu
I własne swoje szarpała wnętrzności;
Brat zaślepiony przelewał krew brata;
Ojciec w zapędzie przecinał dni syna;
Syn, przymuszony, bywał katem ojca;
Cały zwaśniony ten York i Lankaster
Waśnił się z sobą w zobopólnej waśni.
O, niechże teraz Ryszmond i Elżbieta,
Prawe odrośle tych królewskich domów,
Złączą je, łącząc się za sprawą Boga!
Niech ich następcy (jeśli tych Bóg zdarzy),
Błogim zbogacą przyszły czas pokojem,
Wspaniałym plonem i dniami pięknymi!
Stęp ostrze zdrajców, miłosierny Panie,
Którzy by chcieli te łzy i krwi strugi
Nieszczęsnej Anglii wrócić po raz drugi!
Nie daj owoców na tej ziemi zbierać
Tym, co by chcieli znów jej pierś rozdzierać!
Dziś pokój wraca, zgody świecą zorze:
By długo trwały, powiedz amen, Boże!
Wychodzą.
Przypisy:
1. Grzegorz, książę Klarens, brat króla — w tekście pojawia się imię Jerzy; w oryg. George, Duke of Clarence. [przypis edytorski]
2. Ryszard, książę Gloster — w oryg. Richard, Duke of Gloucester. [przypis edytorski]
3. Henryk, hrabia Ryszmond — w tekście występuje jako Ryszmond; w oryg. Henry Tudor, Earl of Richmond. [przypis edytorski]
4. Sir Tomasz Wogan — w oryg. Sir Thomas Vaughan. [przypis edytorski]
5. Sir Ryszard Ratklif — w oryg. Sir Richard Ratcliffe. [przypis edytorski]
6. Sir Wiliam Ketsby — w oryg. Sir William Catesby. [przypis edytorski]
7. Sir Robert Brakenbery, komendant Towru — w oryg. Sir Robert Brackenbury, lieutenant of the Tower. [przypis edytorski]
8. Krzysztofor Urswik — w oryg. Christopher Urswick. [przypis edytorski]
9. Szeryf z Wiltszajr — w oryg. Sheriff of Wiltshire. [przypis edytorski]
10. sztykutać — kuśtykać; iść utykając. [przypis edytorski]
11. mimo — tu: obok. [przypis edytorski]
12. infamis (daw.) — osoba skazana na utratę czci i praw; przen. niegodziwiec, wyrodek. [przypis edytorski]
13. zażec a. zażegnąć — rozniecić ogień. [przypis edytorski]
14. jestli — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli jest. [przypis edytorski]
15. do Towru — dziś: do Tower. [przypis edytorski]
16. Jerzy — w liście występujących postaci pojawia się jako Grzegorz; ang. George; stąd zgadza się z wróżbą, ponieważ imię to rozpoczyna się na literę G. [przypis edytorski]
17. nie mogęż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy nie mogę, czyż nie mogę. [przypis edytorski]
18. submisja — akceptacja narzuconych warunków; uniżoność, pokora, uległość. [przypis edytorski]
19. sądziszli — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy sądzisz. [przypis edytorski]
20. chciałżebyś — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy chciałbyś. [przypis edytorski]
21. wyrwęć — skrócone: wyrwę cię. [przypis edytorski]
22. muszęć — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]
23. miłujęć — skrócone: miłuję cię. [przypis edytorski]
24. kania — gatunek dużego ptaka drapieżnego z rodziny jastrzębiowatych. [przypis edytorski]
25. bonować — używać, prowadzić przyjemne, wesołe życie. [przypis edytorski]
26. Dom Lankastrów — w oryg. House of Lancaster. [przypis edytorski]
27. podejmcie — dziś popr.: podejmijcie; tu: skrócone ze względu na rytm wiersza. [przypis edytorski]
28. schłoń — dziś popr.: pochłoń; tu: neologizm utworzony dla zachowania rytmu wiersza. [przypis edytorski]
29. przetom (...) nie zwierzę — skrócone: przeto nie [jeste]m zwierzę. [przypis edytorski]
30. trysł — dziś popr.: trysnął; tu: forma skrócona dla zachowania rytmu wiersza. [przypis edytorski]
31. jużem kazała — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: już kazałam. [przypis edytorski]
32. mogęż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy mogę. [przypis edytorski]
33. Czertsej — w oryg. Chertsey. [przypis edytorski]
34. do karmelitów — w oryg. to White Friars. [przypis edytorski]
35. Tiuksbury — w oryg. Tewksbury. [przypis edytorski]
36. dorównywa — dziś: dorównuje. [przypis edytorski]
37. krom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]
38. onże — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy on. [przypis edytorski]
39. archandria — poczet, orszak, rzesza, tłum. [przypis edytorski]
40. lada Maciek patentowym szlachcicem się staje — w oryg. „every Jack became a gentleman”. [przypis edytorski]
41. Warwik — w oryg. Warwick; ojciec lady Anny. [przypis edytorski]
42. znijdź (daw.) — zejdź. [przypis edytorski]
43. Włos mi się jeży, słysząc (...) — błąd logiczny; poprawnie: „włos mi się jeży, kiedy słyszę (...)”. [przypis edytorski]
44. idziecież — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy idziecie. [przypis edytorski]
45. nie razem ducha oddać usiłował — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: nie raz ducha oddać usiłowałem. [przypis edytorski]
46. krom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]
47. mieliżbyście — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy mielibyście. [przypis edytorski]
48. wasże — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy was. [przypis edytorski]
49. milijonów — dziś: milionów; tu: forma wydłużona dla zachowania rytmu wiersza. [przypis edytorski]
50. możeszli — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy możesz. [przypis edytorski]
51. terazże — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski]
52. uszczęśliwij — dziś popr.: uszczęśliw; tu: forma dłuższa dla zachowania rytmu wiersza. [przypis edytorski]
53. możemyż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy możemy. [przypis edytorski]
54. miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis edytorski]
55. na czas — tu: tymczasowo; na wyznaczony okres. [przypis edytorski]
56. miasto (daw.) — tu: zamiast. [przypis edytorski]
57. niesporo — powoli. [przypis edytorski]
58. więźnie — dziś popr. forma M.lm: więźniowie; tu: forma krótsza dla zachowania rytmu wiersza. [przypis edytorski]
59. księcej — forma skrócona od popr. D.lp: książęcej; zastosowana dla zachowania rytmu wiersza. [przypis edytorski]
60. puginał — miniaturowy miecz; sztylet. [przypis edytorski]
61. gotówem — skrócone: gotów jestem. [przypis edytorski]
62. dank (z niem.) — podziękowanie. [przypis edytorski]
63. gwoli (daw.) — w celu; dla. [przypis edytorski]
64. daszże — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy dasz. [przypis edytorski]
65. dzik — w herbie Domu Yorków, do którego Ryszard III należał, będąc ostatnim panującym z tej linii, znajdują się dwa białe dziki. [przypis edytorski]
66. azaliby — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy też by. [przypis edytorski]
67. Szorowa — w oryg. Mistress Shore. [przypis edytorski]
68. z niskąd — dziś popr.: znikąd. [przypis edytorski]
69. bęben — tu: dziecko. [przypis edytorski]
70. zamek Bajnarda — w oryg. Baynard’s Castle. [przypis edytorski]
71. snać (daw.) — widocznie, prawdopodobnie. [przypis edytorski]
72. aldermanowie — starszyzna (miejska). [przypis edytorski]
73. ażali a. azali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
74. usterk — dziś popr.: usterka. [przypis edytorski]
75. nie zajrzęć (daw.) — nie zazdroszczę ci. [przypis edytorski]
76. wczas (daw.) — odpoczynek. [przypis edytorski]
77. ninie — teraz. [przypis edytorski]
78. nie jestżeś — konstrukcja z partykułą -że-, umieszczoną między tematem a końcówką wyrazu; znaczenie: czyż nie jesteś. [przypis edytorski]
79. pchnąłżebyś — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy pchnąłbyś. [przypis edytorski]
80. przeźrały (daw.) — przejrzały; nadmiernie dojrzały. [przypis edytorski]
81. znieśże — konstrukcja z partykułą -że w funkcji wzmacniającej. [przypis edytorski]
82. także — tu: konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy tak. [przypis edytorski]
83. przetoż (daw.) — czy dlatego. [przypis edytorski]
84. rozstrzygnienie — dziś popr.: rozstrzygnięcie. [przypis edytorski]
85. mówiąć — skrócone: mówią ci. [przypis edytorski]
86. wróżąć — skrócone: wróżą ci. [przypis edytorski]
87. nimem wsparł — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: nim wsparłem. [przypis edytorski]
88. przywiodęć — skrócone: przywiodę ci. [przypis edytorski]
89. gwoli (daw.) — dla, z powodu. [przypis edytorski]