SCENA III
Brytański obóz w bliskości Dover.
Wchodzą: Edmund tryumfalnie, przy odgłosie bębnów, z chorągwiami, Król Lear i Kordelia jako jeńcy, Oficerowie, Żołnierze itd.
EDMUND
Pod dobrą strażą trzymajcie tych brańców,
Dopóki woli swojej nie objawią
Ci, którym prawo sądzić ich należy.
KORDELIA
Nie pierwsi, chęcią wiedzeni najlepszą,
Złą mamy dolę. Królu zwyciężony,
Twój los jedynie dolega mi ciężko;
Łatwo bym sama wzgardą odepchnęła
Wzgardę fortuny. Czy wolą jest twoją
Na chwilę widzieć siostry me, twe córki?
KRÓL LEAR
Nie, nie, nie, nigdy! Idźmy do więzienia,
Będziem tam śpiewać jak dwa ptaszki w klatce.
Gdy prosić będziesz o błogosławieństwo,
Uklęknę, prosząc o twe przebaczenie,
I tak przeżyjem śród modłów i śpiewu,
Będziemy stare powtarzali baśnie,
Śmiać się będziemy do złotych motyli;
A kiedy biedak przyniesie nam jaki
Dworskie nowiny, będziemy go pytać,
Kto spadł, kto urósł, kto wygrał, kto przegrał,
I wszystkie świata zgłębim tajemnice,
Jakby na zwiady Bóg nas tam wyprawił.
W ciasnych więzienia murach przeżyjemy
Potężnych panów spiski i stronnictwa,
Którzy jak morze pod księżyca wpływem
Rosną, spadają.
EDMUND
Do więzienia z nimi!
KRÓL LEAR
Moja Kordelio, na takie ofiary
Bogowie sami rzucają kadzidła!
Więc cię znalazłem? Ten, co nas rozdzieli,
Z niebios płonącą przynieść musi głownię
I ogniem z jamy jak lisów wykurzyć.
Otrzyj źrenice, bo wprzódy zaraza
Pożre ich ciało i skórę, bo wprzódy
Na śmierć ich głodną będziemy patrzyli,
Nim z naszych źrenic jedną łzę wycisną!
Chodź.
Wychodzą Król Lear i Kordelia pod strażą.
EDMUND
Zbliż się do mnie, rotmistrzu i słuchaj.
Czytaj ten papier. Daje mu papier. Pośpiesz do więzienia;
O jeden stopień już cię posunąłem;
Jeśli wykonasz, co pismo zawiera,
Staniesz na drodze do świetnej fortuny.
Wiedz, że się ludzie stosują do czasu,
Mieczowi serce nie przystoi czułe.
Nie cierpi rozpraw wielkie to zlecenie;
Lub powiedz, że je do słowa wykonasz,
Albo idź szczęścia w inny szukać sposób.
OFICER
Wykonam, panie.
EDMUND
Więc śpiesz się do dzieła.
Zwij się szczęśliwym, gdy wszystko się skończy.
Uważaj tylko, powtarzam: natychmiast,
A słowo w słowo, jak tu napisałem!
OFICER
Nie mogę ciągnąć wozu ni żyć owsem;
Co człowiek może wykonać, wykonam.
Wychodzi.
Trąby. Wchodzą: Albany, Goneril, Regan, Oficerowie, Służba.
ALBANY
Złożyłeś męstwa twego dziś dowody,
A szczęście szabli twej towarzyszyło:
Twymi jeńcami nasi przeciwnicy.
Wymagam teraz, żebyś mi ich oddał,
Jak zasłużyli, bym z nimi postąpił,
I jak wymaga nasze bezpieczeństwo.
EDMUND
Stosowną rzeczą zdało mi się, książę,
Nędznego starca do więzienia posłać.
Jego wiek, tytuł jego mają urok
Zdolny pospólstwa serca doń przyciągnąć,
I lance nasze zaciężne obrócić
Przeciw nam samym. Dla tych samych przyczyn
W jednym więzieniu zamknąłem królową,
A jutro albo na dniu oznaczonym
Tam ich przywiodę, gdzie sąd wasz zasiądzie.
Dziś krwią i potem jesteśmy oblani,
Dzisiaj przyjaciel przyjaciela płacze;
Najlepszą sprawę śród upałów wojny
Gotów przeklinać, kto ostrość jej uczuł.
Sprawa Kordelii i króla, jej ojca,
Musi właściwszej doczekać się pory.
ALBANY
Przebacz mi, panie, ale moim zdaniem
W tej wojnie jesteś poddanym, nie bratem.
REGAN
Stosownie, jak go zechcemy nagrodzić.
Nim doń w ten sposób przemówiłeś, książę,
Mogłeś się spytać, jaka nasza wola.
On wiódł me pułki, był mym namiestnikiem,
A godność taka może, moim sądem,
Bratu go zrównać.
GONERIL
Trochę mniej gorąco!
Wyżej go własne wynoszą zasługi
Niż twoja łaska.
REGAN
Praw moich potęgą,
Moją powagą równy jest najwyższym.
GONERIL
To chyba gdyby mężem twoim został.
REGAN
Nie raz żartowniś w proroka się zmienił.
GONERIL
Hola! To oko, co tak ci mówiło,
Patrzało zezem.
REGAN
Jestem zbyt cierpiąca,
Inaczej, pani, dałabym odpowiedź
Z pełnego serca. — Ty, mój generale,
Weź moje wojska, jeńców, ojcowiznę,
Bądź ich jak moim panem; wszystko twoje.
W obliczu świata ogłaszam cię teraz
Mężem i panem.
GONERIL
Więc myślisz go pojąć?
ALBANY
Wyrok w tej sprawie nie będzie zależał
Od twojej woli.
EDMUND
Ni od twej, milordzie.
ALBANY
Owszem, od mojej, mości pół-szlachcicu!
REGAN
do Edmunda:
Niech bęben powie, że tytuł mój twoim.
ALBANY
Wstrzymaj się chwilę! Edmundzie, na ciebie
Jako na zdrajcę stanu areszt kładę,
A z tobą razem na tę złotą żmiję,
Bo twojej woli opieram się, siostro,
W obronie żony mojej interesów,
Jest bowiem panu temu zaręczoną;
Jej mąż, sprzeciwiam twym się zapowiedziom.
Jeśli chcesz męża, umizgaj się do mnie,
Bo on poprzednio panią tę zamówił.
GONERIL
Co za komedia!
ALBANY
Zbrojnyś jest, Gloucesterze —
Uderzcie w trąby! — jeśli nikt nie stanie,
By twoich mnogich, czarnych zdrad ci dowieść,
Oto mój zakład! Rzuca rękawicę. Krwią twoją dowiodę,
Nim kąsek chleba do ust moich włożę,
Że jesteś, czym cię w tej chwili ogłaszam.
REGAN
Słabo mi, mdleję!
GONERIL
na stronie:
Gdyby nie tak było,
Wszelkiej truciźnie przestałabym ufać.
EDMUND
rzucając rękawicę
To ma odpowiedź! Kto bądź się odważy
Zdrajcą mnie nazwać, temu pojedynkiem,
Tobie, każdemu, śród szranków dowiodę,
Że moja wiara i honor mój czysty.
ALBANY
Wystąp, heroldzie!
EDMUND
O wystąp, heroldzie!
ALBANY
Na własne tylko rachuj teraz męstwo,
Bo w mym imieniu twe zaciężne pułki
Już są zwinięte.
REGAN
Słabość się ma wzmaga!
Wchodzi Herold.
ALBANY
Mdleje; do mego wiedźcie ją namiotu!
wyprowadzają Reganę
Zbliż się, heroldzie, każ w trąbę uderzyć!
Czytaj to głośno!
OFICER
Ozwijcie się, trąby!
Odgłos trąb.
HEROLD
czyta:
Jeśli jest mąż znakomity rodem albo stopniem w szeregach armii, chcący dowieść Edmundowi, mniemanemu hrabi Gloucester, że jest wielokrotnym zdrajcą, niech wystąpi na trzeci odgłos trąby: on sam stanie śmiało w swojej obronie.
EDMUND
Zatrąb!
Pierwszy odgłos trąb.
HEROLD
Jeszcze!
Drugi odgłos trąb.
HEROLD
Jeszcze!
Trzeci odgłos trąb.
Trąba odpowiada za sceną. Wchodzi Edgar uzbrojony, przed nim Trębacz.
ALBANY
Spytaj, dla jakich wystąpił powodów
Na odgłos trąby?
HEROLD
Odpowiedz, kto jesteś?
Twe imię, godność? Czemu na głos trąby
Stawiasz się tutaj?
EDGAR
Straciłem me imię
Zatrutym zębem zdrady przegryzione.
Lecz jestem szlachcic i nie niższy rodem
Od tego, z którym przychodzę się mierzyć.
ALBANY
Kto twoim wrogiem?
EDGAR
Kto tu odpowiada
W imieniu hrabi Edmunda Gloucestera?
EDMUND
On sam cię pyta, co mu chcesz zarzucić?
EDGAR
Dobądź oręża, aby twoje ramię,
Gdy słowem serce szlachetne obrażę,
Pomściło krzywdę! Oto moja szabla.
Wiedz, że powagą moich przywilejów,
Mego honoru, przysiąg i rzemiosła,
Mimo twej siły, młodości, zaszczytów,
Mimo twej szabli zwycięskiej fortuny
Świeżo ukutej, odwagi i serca,
Ogłaszam światu, że ty jesteś zdrajcą,
Żeś przeniewiercą Bogu, bratu, ojcu,
Że knujesz spiski na twojego pana,
Że od wierzchołka głowy aż do prochu
Twoją zdradziecką deptanego nogą
Jesteś ropuchy jadu pełnym zdrajcą.
Jeśli mi powiesz «nie!» ten miecz, to ramię
I moje męstwo gotowe są dowieść
Krwią twego serca, że twe zaprzeczenie
Jest łgarstwem!
EDMUND
Gdybym roztropności słuchał,
Naprzód o imię winien bym cię pytać,
Lecz gdy twa postać piękna i rycerska,
Gdy słowa twoje tchną szlachectwa duchem,
Zwłokę rycerskim dozwoloną prawem,
Chociaż mi służy, z pogardą odrzucam.
Twe słowo zdrady na twą ciskam głowę,
Z piekielną zemstą łgarstwo ci oddaję,
A jeśli słowa moje bez twej krzywdy
Po twojej zbroi ślizgają się teraz,
Niedługo miecz ten drogę im otworzy
Do serca, w którym na wieki zostaną.
Uderzcie trąby!
Alarm. Walczą. Edmund upada.
ALBANY
O, daruj mu życie!
GONERIL
To szpetny podstęp, bo rycerskim prawem
Mogłeś, Gloucesterze, nieznanego wroga
Gardzić wyzwaniem; jesteś oszukany,
Nie zwyciężony!
ALBANY
Zamknij usta, pani,
Albo sam tym ci zamknę je papierem!
Do Edmunda:
Patrz! Do Goneril: A ty, gorsza niż najgorsza nazwa,
Czytaj twą niecność! Tylko nie drzyj pisma!
Widzę, że znasz je.
Daje list pisany do Edmunda.
GONERIL
I cóż, choćbym znała?
Jestem tu panią, tu prawa są moje
Nie twoje; kto by śmiał mnie tu oskarżać?
Wychodzi.
ALBANY
O zgrozo, zgrozo! Czy ty znasz to pismo?
EDMUND
Co znam, nie pytaj.
ALBANY
do jednego z Oficerów:
Spiesz za nią, jej sercem
Owładła rozpacz, idź i czuwaj nad nią!
Wychodzi Oficer.
EDMUND
Spełniłem wszystko, co mi zarzuciłeś,
I więcej, więcej! Czas odkryje wszystko;
Lecz wszystko przeszło, tak jak moje życie.
Lecz kto ty jesteś, szczęśliwy zwycięzco?
Jeśliś szlachcicem, chętnie ci przebaczam.
EDGAR
Przebaczmy sobie wzajemnie, Edmundzie,
Jam ci krwią równy, a jeżeli wyższy,
To mi tym większą krzywdę wyrządziłeś.
Me imię Edgar, ojciec twój mym ojcem.
Bóg sprawiedliwy nasze słodkie grzechy
Zmienia w narzędzia grzechów naszych kaźni.
Występne dzieło twojego poczęcia
Spłacił ócz stratą.
EDMUND
Prawdę powiedziałeś.
Koło skończyło swój krąg i tu jestem!
ALBANY
Już krok twój każdy królewską szlachetność
Zdawał się wróżyć. Muszę cię uścisnąć.
Niech boleść serce w mych rozedrze piersiach,
Jeślim był wrogiem twym lub twego ojca.
EDGAR
Wiem o tym, książę.
ALBANY
Gdzie się ukrywałeś?
Skąd wiesz o ojca twojego niedoli?
EDGAR
Czuwając nad nią. Krótka moja powieść,
A gdy ją skończę, niech serce to pęknie!
By się ocalić przed krwawym wyrokiem,
Co gonił za mną (jak słodkie jest życie,
Gdy ciągłe śmierci przenosim męczarnie
Nad śmierć bezzwłoczną!), w szaleńca łachmany
Oblokłem ciało, z łachmanem przybrałem
Szaleńca postać, psom nawet obrzydłą.
Spotkałem ojca, gdy z jego pierścieni
Właśnie co drogie wydarto kamienie,
Wiodłem go, w drodze żebrałem dla niego
I od rozpaczy go uratowałem.
Nigdy (to grzech mój) nie dałem się poznać,
Dopiero chwila temu, uzbrojony,
Niepewny skutku, choć pełny nadziei,
Kiedym go prosił o błogosławieństwo,
Całąm mu naszą opisał pielgrzymkę,
Ale, ach! serce jego nadwątlone
Nie mogło ciosu takiego wytrzymać,
I w zbytku razem smutku i radości
Pękło w uśmiechu.
EDMUND
Tknęła mnie twa powieść
I może dobre przyniesie owoce.
Lecz mów, bo widzę, że pragniesz coś dodać.
ALBANY
Jeśli twa powieść ma być boleśniejsza,
Przestań, bo istność ma prawie topnieje
Pod wrażeniami tego, co słyszałem.
EDGAR
Tutaj zapewne należało skończyć
Dla ludzi, którym wstrętne jest cierpienie,
Inny by jeszcze nowy dodał smutek,
Prowadząc powieść do szczytu boleści.
Śród mych narzekań przybliżył się człowiek,
Który, gdy widział mnie w mym poniżeniu,
Z wstrętem unikał mego towarzystwa,
Ale gdy odkrył, kto był tym nędzarzem,
W silnym uścisku moją objął szyję,
A rycząc, jakby niebo chciał roztrącić,
Na ciało ojca mojego się rzucił,
A prawił powieść o królu i sobie,
Że boleśniejszej ucho nie słyszało.
Za każdym słowem rosła jego rozpacz,
Żywota nici rwać się zaczynały,
Gdy drugi odgłos trąby usłyszałem
I omdlałego musiałem opuścić.
ALBANY
Kto był ten człowiek?
EDGAR
To był Kent wygnany;
W przybranym stroju pośpieszył za królem,
Swym srogim sędzią, oddał mu usługi,
Których by nie chciał oddać i niewolnik.
Wbiega Szlachcic z zakrwawionym nożem.
SZLACHCIC
Przebóg! Ratujcie!
EDGAR
Co mamy ratować?
ALBANY
Mów!
EDGAR
Co ten krwawy nóż w ręku twym znaczy?
SZLACHCIC
Jeszcze gorąca krew na nim się kurzy;
To krew jest z serca, niestety! Skonała.
ALBANY
Mów, mów, kto skonał?
SZLACHCIC
Żona twoja, książę.
Przez nią to siostra była jej otruta;
W chwili skonania sama to wyznała.
EDMUND
Jednej i drugiej byłem zaręczony;
Za chwilę będziem we troje złączeni.
EDGAR
Kent się przybliża.
ALBANY
Przynieście tu ciała,
Żywe czy trupy. Ten straszny sąd boży
Przenika serce strachem, nie litością!
Wychodzi Szlachcic. — Wchodzi Kent.
To on. Wypadki mi nie dają czasu
Zwykłej grzeczności pozdrowić cię słowem.
KENT
Przynoszę panu memu i królowi
Wieczne dobranoc; czy tutaj go nie ma?
ALBANY
Ach, o jak ważnej zapomniałem sprawie!
Edmundzie, gdzie jest król, gdzie Kordelia?
Czy widzisz, Kencie?
Wnoszą ciała Gonerili i Regany.
KENT
Przebóg! Co to znaczy?
EDMUND
Kochany jednak był Edmund, gdy jedna
Otruła drugą dla mojej miłości,
A potem własną zabiła się ręką.
ALBANY
Tak właśnie; prawda. Zasłońcie ich twarze!
EDMUND
Śmierć się przybliża. Przeciw mej naturze
Chcę dobrze zrobić. Wyślijcie co prędzej,
Bez chwili zwłoki, wyślijcie do zamku,
Moje rozkazy zagrażają życiu
Leara, Kordelii. O, nie traćcie czasu!
ALBANY
Leć! Leć!
EDGAR
Do kogo? Kto otrzymał rozkaz?
Daj mi znak jaki, że rozkaz ten cofasz.
EDMUND
Weź moją szablę, pokaż ją dowódcy.
ALBANY
O śpiesz się, śpiesz się, jeśli kochasz życie!
Wybiega Edgar.
EDMUND
Odebrał rozkaz mój i twojej żony,
Aby w więzieniu powiesił Kordelię,
A potem winę na rozpacz jej zwalił
I samobójstwu tę jej śmierć przypisał.
ALBANY
Ocal ją, Boże! Weźcie go na stronę!
Wynoszą Edmunda. — Wchodzi Lear z umarłą Kordelią na ręku, Edgar, Oficerowie i inni.
KRÓL LEAR
O wyjcie, wyjcie! Kamienni z was ludzie!
Gdybym miał wasze języki i oczy,
Tak bym ich użył, żeby niebo pękło!
Ach, ona znikła na zawsze! Na zawsze!
Wiem ja, kto żywy, a kto jest umarły.
Ona umarła. Dajcie mi zwierciadło!
Jeśli jej oddech blask zwierciadła przyćmi,
To jeszcze żyje.
KENT
Czy to świata koniec
Zapowiedziany?
EDGAR
Grozy jego obraz?
ALBANY
Przepadnij, świecie!
KRÓL LEAR
Piórko się to chwieje.
Żyje! Jeżeli żyje, to mi szczęście
Zapłaci wszystkie minione boleści.
KENT
Dobry mój panie —
Klęka.
KRÓL LEAR
O, oddal się, proszę!
EDGAR
To twój przyjaciel, to jest Kent szlachetny.
KRÓL LEAR
Zgińcie! Wy wszyscy mordercy i zdrajcy!
Jeszcze ją mogłem ocalić, a teraz
Zgasła na wieki! Kordelio! Kordelio!
Poczekaj chwilę! Ha! Co do mnie mówisz?
Głos jej był zawsze słodki, miły, cichy;
W głosie kobiety wielki to jest przymiot.
Tąm ręką zabił55 łotra, co ją wieszał.
OFICER
To prawda, panie.
KRÓL LEAR
Czym nie zabił? Powiedz.
O, były czasy, w których moją szablą
Ostrą, siekącą, tańczyć bym ich uczył!
Dziś jestem stary, a śród przeciwności
Osłabło ramię. Powiedz, kto ty jesteś?
Bo oczy moje w nie najlepszym stanie,
Powiem ci szczerze.
KENT
Jeśli los się chełpi
Że kochał kiedyś dwóch i nienawidził,
Widzim jednego.
KRÓL LEAR
Smutny to jest widok!
Czy Kent twe imię?
KENT
Tak jest, Kent, twój sługa.
A gdzie twój sługa Kajus?
KRÓL LEAR
Możesz wierzyć,
Dobry to chłopak; mógł siec, a siec żwawo;
Ale już umarł i zgnił.
KENT
Jam jest tym sługą.
KRÓL LEAR
Zaraz zobaczymy.
KENT
Który od pierwszej nieszczęść twoich chwili
Szedł zawsze wiernie za smutnym twym śladem.
KRÓL LEAR
Witam radośnie!
KENT
Nie ma tu radości,
Wszystko jest smutne, ciemne i śmiertelne!
Twe starsze córki same się zabiły
W chwili rozpaczy.
KRÓL LEAR
I ja też tak myślę.
ALBANY
Nie wie, co mówi. Próżno byśmy chcieli,
Żeby nas poznał.
EDGAR
Daremne zachody.
Wchodzi Oficer.
OFICER
Panie mój, Edmund skonał.
ALBANY
Mała strata.
Słuchajcie teraz, jakie nasze myśli.
Zrobimy wszystko, co może osłodzić
Wielkiej ruiny ciężkie utrapienie.
Przez ciąg żywota starego monarchy
Składamy w jego ręce naszą władzę.
Do Edgara i Kenta:
Was przywracamy do waszych praw dawnych,
Dodając godność, choć wiemy, że nigdy
Nie może waszym równą być zasługom.
Każdy przyjaciel z naszych rąk odbierze
Cnót swych zapłatę, każdy nieprzyjaciel
Wychyli kielich należnej goryczy.
O, patrzcie, patrzcie!
KRÓL LEAR
I biedny mój błazen
Był powieszony! Nie, nie, nie chcę życia!
Ach! I dlaczegóż pies, koń i szczur żyje,
A ty bez ducha? Nigdy już nie wrócisz.
Nigdy i nigdy, ach! Nigdy i nigdy!
Proszę, odepnij guzik ten. Dziękuję.
Czy widzisz? Spojrzyj na nią, na jej lice,
Patrz, tam, tam!
kona
EDGAR
Mdleje! Panie, panie!
KENT
O, pęknij serce! O, błagam cię, pęknij!
EDGAR
Panie, spójrz na nas!
KENT
Nie dręcz próżnym słowem
Smutnego ducha; pozwól, niech uleci.
Ten wrogiem jego, kto by jeszcze pragnął
Wplatać go dłużej w twarde świata koło.
EDGAR
Skonał naprawdę.
KENT
W tym dziw, że tak długo
Mógł przywłaszczonym tylko istnieć życiem.
ALBANY
Wynieście ciała. Pierwszą troską naszą
Będzie powszechna, królewska żałoba.
Do Kenta i Edgara:
W ręce wam daję rządy, przyjaciele,
Namiestnikami wy bądźcie moimi,
Opatrzcie rany zakrwawionej ziemi.
KENT
Na mnie już długa podróż czeka, panie;
Za królem idę na jego wezwanie.
ALBANY
Woli przeznaczeń poddać się musimy,
Nie co chcem mówić, ale co czujemy.
Co zniósł najstarszy w złych czasów powodzi,
Nigdy już tego nie dożyją młodzi.
Wychodzą przy odgłosie pogrzebowego marsza.
Przypisy:
1. w r. 3105, gdy Joas panował w Judei — data wg kalendarza żydowskiego; orientacyjnie chodzi o VIII w. n.e. [przypis edytorski]
2. Wierna kronika historyczna króla Leara i jego trzech córek — The true Chronicle history of King Lear and his three daughters. [przypis redakcyjny]
3. an obscure performance commended to his notice by a friend (ang.) — mało znane przedstawianie polecone jego uwadze przez znajomego. [przypis edytorski]
4. hydny — ohydny. [przypis edytorski]
5. wyrzecz — dziś popr.: wyrzeknij. [przypis edytorski]
6. łakomo — dziś: łakomie. [przypis edytorski]
7. jurgielt (z niem.) — żołd. [przypis edytorski]
8. miałże on — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy on miał. [przypis edytorski]
9. bestialny — dziś raczej: bestialski. [przypis edytorski]
10. zbrojno — dziś: zbrojnie. [przypis edytorski]
11. gędźbiarz — muzykant i poeta zarazem, gęślarz; por. gędźba: muzyka towarzysząca recytacji lub śpiewowi a. daw. instrument strunowy, gęśl. [przypis edytorski]
12. grać w żmurki — grać w ciuciubabkę. [przypis edytorski]
13. bakałarz — tu: nauczyciel. [przypis edytorski]
14. ćwiczenie — tu: chłosta; por. oćwiczyć kogo. [przypis edytorski]
15. hydny — ohydny. [przypis edytorski]
16. stronny — stronniczy. [przypis edytorski]
17. liszka (daw.) — lis. [przypis edytorski]
18. upornie — uporczywie. [przypis edytorski]
19. Przeczą i twierdzą, i dziób zimorodka (...) obracają — było mniemanie, że powieszony zimorodek w tę stronę dziób obraca, z której wiatr wieje. [przypis redakcyjny]
20. Do Camelotu gęgałbyś przede mną! — wedle jednych aluzja do miasta Camelot, słynnego w romansach o królu Arturze; wedle innych Camelot jest miasteczko w hrabstwie Somerset, otoczone bagnami, na których chowają wielkie stada gęsi. [przypis redakcyjny]
21. antypatyczny — tu: odpychający się z innym przedmiotem; nawiązanie do działania sympatycznego i antypatycznego wyjaśnianego przez teorię magnetyzmu. [przypis edytorski]
22. szczerota — szczerość. [przypis edytorski]
23. urwisz — urwis, łobuziak. [przypis edytorski]
24. szczuplić — uszczuplać. [przypis edytorski]
25. dziecinny — dziś w tym znaczeniu: dziecięcy (właściwy dziecku). [przypis edytorski]
26. zdołaszli — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy zdołasz. [przypis edytorski]
27. jakżeś jest — konstrukcja z partykułą -że i ruchomą końcówką czasownika; dziś: jakże jesteś. [przypis edytorski]
28. potrzebaż — konstrukcja z partykułą -że (skróconą do -ż); znaczenie: czy potrzeba. [przypis edytorski]
29. mamże — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy mam. [przypis edytorski]
30. paliwoda — buntownik, zawadiaka. [przypis edytorski]
31. lica — tu: policzki. [przypis edytorski]
32. uragan — huragan. [przypis edytorski]
33. schrona — schronienie. [przypis edytorski]
34. zdradnie — dziś: zdradziecko. [przypis edytorski]
35. kortezana — kurtyzana. [przypis edytorski]
36. chceszże — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy chcesz. [przypis edytorski]
37. zamtuz — dom publiczny, burdel. [przypis edytorski]
38. śnić — choroba kłosów powodująca, że nie rośnie w nich ziarno i pozostają puste. [przypis edytorski]
39. przyjacieli — dziś popr.: przyjaciół; tu: forma wydłużona ze względu na rytm wiersza. [przypis edytorski]
40. lunatyk — tu: szaleniec. [przypis edytorski]
41. Dovr — Dover; tu: skrócone do jednej sylaby ze względu na rytm wiersza. [przypis edytorski]
42. Wartam była świstu — aluzja do przysłowia: „Zły to pies, który niewart świstu”. [przypis redakcyjny]
43. tygrzyca — tygrysica. [przypis edytorski]
44. przytomność (daw.) — obecność. [przypis edytorski]
45. zdołaż — konstrukcja z partykułą -że (skróconą do -ż); znaczenie: czy zdoła. [przypis edytorski]
46. sięgło — dziś popr.: sięgnęło. [przypis edytorski]
47. ściąg — dziś popr.: ściągnij. [przypis edytorski]
48. ciąg — dziś popr.: ciągnij. [przypis edytorski]
49. opuściwa (gw.) — opuścimy; tu: znak stylizacji gwarowej. [przypis edytorski]
50. sprzątnienie — dziś popr.: sprzątnięcie. [przypis edytorski]
51. przytomny (daw.) — obecny. [przypis edytorski]
52. Tożli jest — konstrukcja z partykułą -że (skróconą do -ż) oraz partykułą -li; znaczenie: czyż to jest. [przypis edytorski]
53. potrzeba (daw.) — potyczka, bitwa. [przypis edytorski]
54. wszystko — tu: ciągle (daw.) a. mimo wszystko. [przypis edytorski]
55. tąm ręką zabił — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; znaczenie: tą ręką zabiłem. [przypis edytorski]