SCENA I

Ulica w Wenecji.

Wchodzą Antonio, Salerio i Solanio.

ANTONIO

Prawdziwie, nie wiem, dlaczegom tak smutny;

I siebie, i was, jak mówicie, nudzę;

Ale jak na mnie spadła ta tęsknota,

Z czego się składa, jak się wyrodziła,

Sam nie wiem dotąd.

Smutek ten wszystkie myśli mi tak mąci,

Że sam się nieraz ledwo poznać mogę.

SALERIO

Myśl twa z morskimi tłucze się falami,

Gdzie twe okręty z rozpuszczonym żaglem,

Jak oceanu bogaci mieszczanie

Lub, że tak powiem, morskie dziwowisko,

Z pogardą patrzą na kramarskie barki,

Które pokorne biją im pokłony,

Gdy je tkanymi mijają skrzydłami.

SOLANIO

Gdybym ja wodzie swe powierzał mienie,

Wierzaj mi, lepsza uczuć moich cząstka

Tam by za moją pobiegła nadzieją;

I ciągle trawę wyrywałbym z ziemi,

Ażeby odkryć, skąd wiatr teraz wieje;

Po mapach ślepił porty, groble, tamy;

I wszystko, co mym statkom grozić może,

W duszy by mojej smutek rozbudzało.

SALERIO

Sam oddech, którym studziłbym mą zupę,

Febryczne¹ zimno w serce by mi wlewał

Na myśl, co może wielki wiatr wśród morza.

Nie mógłbym patrzeć na klepsydry piasek

I wraz² nie myśleć o morskich mieliznach,

Nie widzieć, jak tam bogaty mój „Andrzej”³

Niżej swych boków pochylonym masztem

Grób swój całuje. Nie stawiłbym nogi

W kamiennych ścianach świętego kościoła

I wraz nie myślał o skałach podwodnych,

O które statek mój trącając piersią,

Wonne korzenie rozsiałby po morzu,

Fale ryczące w jedwab mój ustroił;

Słowem, przed chwilą być panem tak wielkim,

Po chwili — niczym. Kiedy o tym myślę,

Czyż mogę zaraz nie myśleć i o tym,

Że jeśli moja sprawdzi się obawa,

Długiego smutku dnie na mnie czekają?

Daremno przeczyć. Antonio jest smutny,

Bo myśli o swych towarach na morzu.

ANTONIO

Nie, przyjaciele. Dzięki mojej doli

Nie jeden statek majątek mój niesie,

Nie w jednym miejscu, i co bądź wypadnie,

Rok ten mojego losu nie jest panem.

Smutków mych źródłem nie myśl o towarach.

SALERIO

To może miłość?

ANTONIO

Co za przypuszczenie!

SALERIO

Ani też miłość? Więc pozwól powiedzieć:

Dlategoś smutny, żeś nie jest wesoły;

I równie łatwo byłoby ci tańczyć,

Mówić, żeś wesół, bo nie jesteś smutny.

Przysięgam na dwie Janusowe⁴ głowy,

Natura lepi zabawne figury:

U jednych radość ciągle z ócz wygląda,

Śmieją się ciągle, jak gdyby papugi

Na kobzy⁵ odgłos; drudzy, z kwaśną miną,

Nigdy w uśmiechu zębów nie pokażą,

Choć Nestor⁶ świadczy, że żart śmiechu godny.

Wchodzą Bassanio, Lorenzo i Gracjano.

SOLANIO

Otóż szlachetny twój krewny Bassanio,

Gracjan, Lorenzo. Bywajcie więc zdrowi,

W lepszym was teraz zostawiamy kole.

SALERIO

Gdyby nie przyszli godniejsi ode mnie,

Byłbym tu został, żeby cię rozerwać.

ANTONIO

Waszą obecność zawsze drogo cenię.

Przypuszczam teraz, że wam interesa

Korzystać każą z pierwszej sposobności.

SALERIO

Więc do widzenia, łaskawi panowie.

BASSANIO

Kiedyż się znowu pośmiejemy społem⁷?

Rzadcy z was goście od pewnego czasu.

SALERIO

Będziem korzystać z pierwszej sposobności.

Wychodzą Salerio i Solanio.

Lorenzo

do Bassania

Skoro znalazłeś Antonia, odchodzim,

Ale pamiętaj, że razem na obiad

Spotkać się mamy.

BASSANIO

Nie chybię⁸ godziny.

GRACJANO

Antonio, w twarzy twej czytam cierpienie;

Światowe rzeczy zbyt wysoko cenisz:

Traci je, kto je kupuje tak drogo.

Wierzaj mi, wielka, dziwna w tobie zmiana.

ANTONIO

I ja też świat ten, ile wart jest, cenię,

Jak scenę, kędy każdy gra swą rolę;

A mnie tragiczna rola się dostała.

GRACJANO

To ja znów śmieszka wolę przyjąć rolę:

Niech przyjdą zmarszczki wśród tańców i śmiechu.

Wolę, niech wino śledzionę przepali,

Niż żeby serce zmroziły westchnienia.

Czemuż ma człowiek z gorącą krwią w żyłach

Siedzieć jak posąg starego pradziadka

I spać, czuwając, ciągle w złym humorze,

Zawlec się w końcu w królestwo żółtaczki?

Słuchaj, Antonio, a słowa te przyjaźń

Natchnęła szczera: są na ziemi ludzie,

Na których twarzy, jak stojącej wodzie,

Rozmyślna ciszy zsiada się skorupa,

Aby ich ubrać w mądrość i powagę,

Nadać im pozór głębokości myśli;

Zda⁹ się, że prawią¹⁰: »Jam jest pan Wyrocznia,

A gdy ja mówię, niech i pies nie szczeka«.

O, mój Antonio, niemało znam ludzi,

Którzy dlatego za mądrych uchodzą,

Że ciągle milczą; a nie wątpię wcale,

Że byle tylko otworzyli usta,

Będą przeszkodą zbawieniu słuchacza,

Bo swoim bliźnim głupców da on imię¹¹.

Lecz później o tym pogadamy dłużej;

Teraz cię proszę, na ten smutny haczyk

Nie łów kiełbika¹² głupców — próżnej chwały.

Śpieszmy, Lorenzo. Bądź zdrów, przyjacielu,

Moje kazanie skończę po obiedzie.

LORENZO

Więc zostawiamy cię aż do obiadu.

I ja być muszę jednym z niemych mędrców,

Gracjano bowiem mówić mi nie daje.

GRACJANO

Żyj tylko ze mną ze dwa lata dłużej,

A brzmień własnego zapomnisz języka.

ANTONIO

I mnie by przedmiot ten gadułą zrobił.

GRACJANO

Co daj ci Boże! Ja chwalę milczenie

Tylko w wędzonym wołowym ozorze,

Tylko w dziewczynie, co nie jest na sprzedaż¹³.

Gracjano i Lorenzo odchodzą.

ANTONIO

I cóż to wszystko znaczy?

BASSANIO

Gracjano plecie nie do rzeczy bardziej niż ktokolwiek w całej Wenecji. Rozsądne myśli u niego jak dwa ziarnka pszenicy w dwóch korcach¹⁴ plew schowane; trzeba ci szukać dzień cały, nim je znajdziesz, a gdy znajdziesz, zobaczysz, że nie było czego szukać.

ANTONIO

Powiedz mi teraz, co to za kobieta,

Do której tajną ślubujesz pielgrzymkę?

Wszak dziś mi wszystko wyjawić przyrzekłeś.

BASSANIO

Wiesz o tym dobrze, kochany Antonio,

Jak zadłużyłem dziedziczny majątek,

Życie na wyższą trochę wiodąc skalę,

Niż dozwalały szczupłe me dochody.

A nie myśl, proszę, bym się na to żalił,

Że mi z dawnego spuścić trzeba tonu.

Dziś myślę tylko, jak bym mógł z honorem

Wypłacić długi, w które mnie lat młodych

Zbytnia rozrzutność ciężko uwikłała.

Tobie najwięcej winienem w miłości,

Tobie w pieniądzach; w przyjaźń twoją ufny,

Dziś ci wyjawię plany i zamiary,

Jak się uiścić ze wszystkich chcę długów.

ANTONIO

Dobry Bassanio, mów ze mną otwarcie;

A jeśli plan twój, jak życie twe dotąd,

Z drogi honoru nie zejdzie w manowce,

Moja szkatuła, osoba, me wszystko

Stoi otwarte na twoje rozkazy.

BASSANIO

Kiedym był dzieckiem, a straciłem strzałę,

W tęż samą stronę wystrzeliłem drugą,

Z tą samą siłą, lecz większą bacznością¹⁵,

A tak, na stratę narażając obie,

Nieraz mi obie znaleźć się udało.

Dziecinny przykład dlatego przywodzę,

Że co mam mówić, równie jest niewinne.

Wielem¹⁶ ci winien; jak pusty¹⁷ młodzieniec,

Wszystkom to stracił; lecz jeżeli zechcesz

W tę samą stronę strzałę cisnąć drugą,

Ja, z niej mojego nie spuszczając oka,

Nie wątpię wcale, że lub obie znajdę

Albo przynajmniej drugą ci powrócę,

Za pierwszą wdzięcznym zostając dłużnikiem.

ANTONIO

Wszak znasz mnie dobrze i tylko czas tracisz,

Do mego serca mówiąc z ogródkami.

Szczerze ci wyznam, że mnie krzywdzisz więcej,

Wątpiąc na chwilę o mej gotowości,

Niż gdybyś całe me zmarnował mienie.

Powiedz otwarcie, co w twoim mniemaniu

Dla twej usługi zrobić jestem zdolny,

A jestem gotów. Czekam na odpowiedź.

BASSANIO

Jest w Belmont¹⁸ młoda, bogata dziedziczka,

Piękna, piękniejsza nad wszelkie wyrazy,

A cnoty pełna. Kiedyś z jej źrenicy

Nieme poselstwo, szczęsny¹⁹, odebrałem.

Imię jej Porcja; a mierzyć się godna

Z córką Katona, Brutusową Porcją²⁰.

Piękność jej znana całemu jest światu,

Bo cztery wiatry, z czterech końców ziemi,

Zwiewają do niej świetnych zalotników.

Jasne jej włosy wiją się na skroniach

W bogatych splotach, jakby złote runo,

Zmieniają Belmont na kolchidzkie brzegi²¹,

Do których Jazon²² niejeden się puszcza.

O, gdybym tylko wynalazł sposoby

Dotrzymać placu mym współzalotnikom,

Jakieś przeczucie szepcze mi do ucha,

Że tam, że w Belmont szczęście na mnie czeka.

ANTONIO

Wiesz, że na morzu całe moje mienie,

Że nie mam teraz w domu gotowizny²³

Ani sposobów zebrać jej dość śpiesznie,

Lecz próbuj, co mój kredyt w mieście może;

Wszystkie ofiary ponieść jestem gotów,

Byle cię godnie do Belmont wyprawić.

Szukajmy tylko, gdzie gotowy pieniądz,

A ja pożyczki znajdę już sposoby

Na mą rękojmię lub dla mej osoby.

Wychodzą.