SCENA II
Wchodzi Puk.
PUK
Głodna ryczy teraz lwica,
Wilki wyją do księżyca;
Dziennej pracy potem zlany
Chrapie wieśniak zmordowany.
Gasną ognie, a na wieży
Huka puszczyk, pod kotary,
Gdzie cierpiący łazarz272 leży,
Śle do myśli kir273 i mary.
Z grobów wstają w tej godzinie
Rozbudzone duchów koła,
I milczące, po dolinie,
Ciągną ścieżką do kościoła.
My, co od słońca spojrzenia
Uciekamy przy Hekacie274,
Ciągle w cieniów skryte szacie,
Wierne nocy jak marzenia,
Czas nasz teraz; ani myszy
Dom ten święty nie usłyszy.
Pierwszym przybył, by w podwórzu
Zmieść tą miotłą kłęby kurzu.
Wchodzą : Oberon i Tytania z Orszakiem.
OBERON
Z gasnącego niech ogniska
Blask w tym domu świeży błyska;
Niechaj wróżki me radośnie,
Jak ptaszyna w pierwszej wiośnie,
Nucą ze mną pieśń wesołą
I zatoczą tańców koło.
TYTANIA
Naprzód chórem pieśń zanucim,
Potem pójdziem, ręka w ręce,
I w komnaty te książęce
Błogosławieństw skarby rzucim.
Pieśń i tańce.
OBERON
Aż do świtu, wróżki moje,
Przebiegajcie te podwoje,
Gdy my do ślubnej kotary
Błogosławieństw niesiem dary,
By wszystko, co tam wyrośnie,
W wiecznej chwały kwitło wiośnie.
Trzem tym parom szczęście damy,
Nic ich życia nie zasmuci,
Dłoń natury żadnej plamy
Na potomstwo ich nie rzuci.
Nigdy oblicza ich dzieci
Ni zajęczej znamię wargi275,
Które rodzi wstręt i skargi,
Ni brodawka nie oszpeci.
Poświęcajcie polną rosą,
Każdy kątek; wasze nogi
Cichy pokój w wszystkie progi
I szczęście niechaj poniosą.
Lat tysiące niech przepłynie,
A dom szczęściem ten niech słynie!
Dalej, wróżki,
Lekkie nóżki
Dobry tańców mają czas;
A o świcie czekam was.
Wychodzą: Oberon, Tytania i Orszak.
PUK
Jeśli was nasze obraziły cienie276,
Pomyślcie tylko (łatwe przypuszczenie),
Że was sen zmorzył, że wszystko, co było,
Tylko uśpionym we śnie się marzyło.
Jeżeli dzisiaj senne to marzenie
Wasze łaskawe zyska przebaczenie,
Dołożym chęci, aby się poprawić,
I widowiskiem lepszym was zabawić.
A jak Puk jestem i człowiek uczciwy,
Jeżeli dzisiaj dość będę szczęśliwy,
Że spod języka wężów277 wyjdę zdrowy,
Niedługo utwór przyniesiem wam nowy,
Albo na zawsze Puk kłamcą zostanie.
Teraz dobranoc! panowie i panie.
Jeżeli łaska, dajcie nam oklaski:
Robin wam z lichwą278 spłaci wasze łaski wychodzi.
Od redakcji: Poniżej zamieszczamy tekst Józefa Ignacego Kraszewskiego, służący za wstęp do wydania Snu nocy letniej w XII tomie Dzieł zebranych Shakespeare’a z roku 1895.
Czarodziejska ta fantazja powinna by się właściwie nazywać: Snem nocy Świętojańskiej — Midsummer nie oznacza w Anglii nieokreślonego jakiegoś dnia letniego, ale tę pełną czarów noc Św. Jana, dnia 24 czerwca, którą u nas też obchodzono Sobótkami, z tymi samymi obrzędami prawie, co na Zachodzie.
Odwieczna cześć Baala279, która się po całym rozeszła świecie, wspólną była z innymi i narodom słowiańskim. Baalową tę noc obchodzono ogniami zapalonymi, śpiewami i skokami, począwszy od brzegów Dniepru i Wisły, aż do Renu, Sekwany i Tamizy. Co więcej, też same nawet z nią w Anglii związane były gusła, podania i obrzędy. Jak u nas, szukano tej nocy w Anglii nie kwiatu wprawdzie, ale nasienia paproci. Duchy z królową swą na czele, szatany pod wodzą swego pana walczyły o posiadanie tego cudownego ziarna.
Grose w swym Provincial Glossary opowiada o kimś, co poszedłszy za nasieniem paproci, pobity został i potłuczony przez zazdrosne duchy.
Dziwy się działy w tę noc Kupałową; duchy umarłych występowały z grobów, widma zbliżały się i mieszały z ludźmi żywymi, najdziksze sny ich trapiły, łudziły i przepowiadały przyszłość. Marzenia te zwano „Szałem nocy Św. Jana” i dlatego Szekspir dramatowi swemu fantastycznemu nadał ten tytuł, którego znaczenie u nas się zaciera... a w Anglii jest zrozumiałym.
Wszystko, co widzieć mamy, jest jakby snem, ułudą, rozgorączkowanej wyobraźni igraszką...
Oko poety, w uniesienia szale,
Z nieba na ziemię, z ziemi w niebo patrzy,
Rzeczy nieznane wyobraźnią stwarza,
A pióro jego powietrznej nicości
Imię i miejsce pobytu wyznacza.
(Akt V. Scena I)
Szekspir pisząc tę cudną fantazję w końcu XVI wieku, gdy jeszcze palono w najlepsze czarownice (i długo potem), gdy nie wierzyć w duchy, widma i czarnoksięskie praktyki, w konszachty z diabłami, w zaklęcia i wywoływania duchów uważało się za grzech i bezbożność, dał dowód wielkiej wyższości swej nad pojęcia wieku. Współczesny mu, także pisarz dramatyczny, Juliusz książę brunszwicki, który podobne nawet z poetą angielskim układał sztuki dla sceny, palił u siebie tak gorliwie czarownice, że plac, na którym się egzekucje odbywały, jak las palów niedogorzałych wyglądał. Szekspir z tych mrzonek fantazji rozbujałej czynił właściwy użytek, przędąc z nich złote poezji nici, tkając z nich tę różnobarwną tkankę280, która obleka Burzę i Sen nocy letniej.
W jego świecie duchów, podobnym do świata ludzi, mieszczą się Oberony i Tytanie, Puki i Ariele, postacie cudnej piękności, poczwarne i fantastycznych kształtów, pocieszne Groszkowe Kwiatki i Gorczyczki. Było to nowością zuchwałą w XVI wieku, zamiast lękać się czarów i duchów, robić z nich zabawę i posługiwać się nimi na scenie. Należy poecie więcej może, niż uwielbienie geniuszu, bo cześć dla odwagi, z jaką w ten sposób protestował przeciwko obłąkaniom, które na czarowników używały stosu, tortury i miecza.
Poeta czerpał z obfitej skarbnicy podań ludu, ale każdy z kwiatków uszczkniętych, tchem jego ożywiony, nowego nabierał blasku. Z drukowanych materiałów służyły mu, wedle badaczy angielskich, z Chaucera Canterbury Tales, opowiadania w The Wif of Bathes Tale z czasów króla Artura.
U Chaucera też zapożyczył postacie Tezeusza i Hippolity i wiele szczegółów, nawet pomysł do wybornej parodii dramatu o Piramie i Tyzbie.
Postać Robina „good-fellow” (Puka) była i jest dotąd tak popularną, iż z mnogich o nim powieści wybór tylko był trudnym. Sama osnowa tego dramatu, marzenia, fantazji wcale nie jest zawikłaną. Tezeusz, książę ateński, ma się żenić z Hippolitą, królową Amazonek. Czas ślubu nie nadszedł jeszcze, czynią się ku niemu przygotowania. Wtem nadchodzi Egeusz, ojciec małej, ślicznej, żywej Hermii, ze skargą do króla. Postanowił on ją wydać za Demetriusza (który wprzódy kochał się w pięknej, smukłej, majestatycznej postaci Helenie) — Hermia, kapryśne dziewczę, dała się zbałamucić piosnkom, jedwabnym słówkom i darom młodego Lizandra. Ojciec, któremu dziecię odmawia posłuszeństwa, żąda od księcia rozkazu, przymuszenia jej, grożąc skazaniem na wieczną pokutę i zamknięcie w dziewiczym klasztorze Diany. Jeśli nie pójdzie za Demetriusza, nie wyda jej za nikogo. Hermia nie daje się zastraszyć groźbami. Lizander namawia ją do ucieczki z sobą i naznacza miejsce schadzki, w gaju pod miastem, skąd w dalszą wyruszyć mają drogę.
Mamy więc naprzód parę księżęcą i dwie pary kochanków, około których dramat ma się rozwinąć. W lesie spotykamy się jeszcze z królem duchów Oberonem i królową Tytanią, poróżnionych z sobą o fraszkę281: chłopaka, którego król chce wziąć do usług swoich, a królowa mu go nie daje.
Pod rozkazami króla duchów jest figlarz złośliwy, Puk.
Kropelka soku, wysączona z bratków (Viola tricolor), ma mieć tę własność, że puszczona na powiekę śpiącego, zapala go miłością ku istocie, którą pierwszą ujrzy po przebudzeniu. Oberon chce się pomścić na Tytanii, posyła Puka po sok cudowny, rozkazuje namaścić jej powieki i podsuwa w chwili ocknięcia się tkacza Denka, któremu Puk przyczepił głowę oślą. Biedna Tytania szaleje za poczwarną istotą.
Tymczasem w lesie razem znajduje się Lizander i Helena, przychodzi Demetriusz, osoby te spotykają się, gubią, współzawodnicy waśnią, a figlarny Puk złośliwe płata im sztuki.
Wśród tego dramatu dwojga par zakochanych, nie licząc królowej Tytanii, nadzwyczaj komicznie przedstawia się trupa artystów dramatycznych, złożona z biednych rzemieślników ateńskich, mających w czasie wesela króla grać, gwoli rozrywki jego, historię o Piramie i Tyzbe. Tragiczny ten przedmiot w rękach i na ustach cieśli, stolarza, tkacza, miechownika, kotlarza i krawca, zmienia się w przedziwną farsę i parodię wielu zapewne teatrów z czasów Szekspira. Podobni amatorowie sztuki dramatycznej i dziś by się jeszcze znaleźli. W scenach przygotowujących się artystów, mających grać role Muru, Światła księżycowego, Lwa, humor i dowcip jest niezrównany. Jest to satyra, która niegdyś jeszcze ostrzejszą być musiała, dotykając znanych ludzi i okoliczności, o które się co dzień ocierano. W ogóle też teatr Szekspira, mimo komentatorów i tradycji, stracił wiele dla nas z tych rysów, które współcześni tylko pochwycić mogli. Mnóstwo napomknień i aluzji niezrozumiałymi się stały.
Sam tytuł mającej się przedstawić sztuki, jest doskonale naśladowany z wydań ówczesnych dramatów, nawet własnych Szekspira:
„Najrzewniejsza komedia i najokropniejsza śmierć Pirama i Tyzby”.
Wspomniany przez amatorów-artystów Herkules na przykład, był jedną z najulubieńszych figur przedszekspirowskiego teatru.
W Green’a Groatsworih of Wit jeden z aktorów mówi: „Dwanaście prac herkulesowych wygrzmiałem ze sceny”.
Scena, gdy Denko obiecuje pod sekretem, ostrzec widzów, że nie jest prawdziwym Lwem, i że się nie mają czego obawiać, przypomina anegdotę słyszaną przez Malone’a, którą Szekspir zużytkował.
Dawano raz na Tamizie przedstawienie uroczyste dla królowej Elżbiety; niejaki Harry Goldingham wystąpić miał w roli Ariona 282na delfinie. Tymczasem od wilgoci dostał chrypki, głos mu nie służył, i gdy się królowa zbliżyła, począł suknie, w które był przebrany, zrzucać, wołając: Nie jestem Arionem, jako żywo, ale sławetnym i uczciwym Harrym Goldinghamem... Co królowę niezmiernie ubawiło.
Rok, w którym Szekspir wymarzył tę fantazję, ten sen na jawie, daje się oznaczyć dosyć prawdopodobnie. W samej sztuce są pewne skazówki. Gdy Filostrat daje do wyboru Tezeuszowi sztukę, jaka ma być graną w czasie zabaw weselnych, między innymi wymienia:
„Dziewięć muz we łzach, nad zgonem nauki, która niedawno z nędzy umarła”.
Łzy Muz Spensera283, do których to jest aluzją, wyszły w roku 1591.
Drugą wskazówką jest wspomnienie w Romeo i w tym Śnie królowej Mab, dozwalające przypuszczać, że oba dramaty pochodzą mniej więcej z jednej epoki, zatem między 1593 a 1594. Na ostatek Meres w Palladis Tamia (1598) już go wspomina. Malone oznacza rok 1592, Halliwell 1591. Późniejsze daty opierają się na bardzo słabej hipotezie, że sztuka graną być mogła (co się dowieść nie daje) na weselu lorda Southampton’a, inni sięgają aż 1590 roku, przypuszczając, że przeznaczoną była na wesele hr. Essex. W istocie, czarodziejska ta fantazja ma wszystkie cechy sztuki, która na weselu graną być mogła, ale wiadomości nie ma o tym żadnej.
H. Kurz, przyjmując za pewne, że przeznaczoną była dla hr. Essex, chce w Tytanii, w oślej głowie rozkochanej, widzieć satyrę przeciw Elżbiecie, którą Spenser zwał: Faire Queen.
Sen nocy letniej dwa razy był drukowany za życia autora, raz przez wydawcę Thom. Fishera, drugi raz przez James Robertsa, w roku 1600. Podzielony na akty i sceny, dopiero w wydaniu Rowe’a, w roku 1709.
Wszyscy się zachwycają tym Snem czarodziejskim, tą niezrównaną fantazją, która, jak w marzeniu gorączkowym, łączy i w jedno zlewa najróżnorodniejszej natury, siły i charakteru istoty, nikt jednak wytłumaczyć nie umie i wniknąć w myśl, co tę śliczną tkankę uprzędla. Zdaje się nawet, że zrozumienie tego, co z natury swej musi być niepojętym, niezrozumiałym, jak najdziwaczniejszym, jest niemożliwe. Każdy tu znajdzie, co zechce, i przyczepić może do tej bryły jasnej jakąś papierową etykietę; rzecz jednak sama za siebie mówić będzie daleko więcej, niż najwyszukańsze tłumaczenie.
Wdzięk szczegółów ledwie dozwala myśleć, czy całość oznacza co więcej nad marzenie nocy Świętojańskiej. Sztuka ma naturę snów i marzeń, nielogiczność fantazyjną. Najsprzeczniejsze żywioły schodzą się tu i ocierają: duchy, królowie, szewcy, poczwary... los rozprasza i łączy, kropelka soku zmienia serca, widma zjawiają się i nikną, groza rozwiewa się śmiechem, miłość przeistacza w złudzenie.
Próżno by w tym szukać ciągu i logiki... Fantazja ze starych upiorów wydobywa bez wyboru, co ma pod ręką i bawi się najdziwaczniejszymi kombinacjami. Nie ma tu ludzi, są — widma nocy Św. Jana, które przelatują i znikają... Cały obraz w mglistych osłonach, w pół-mroku przesuwa się snem tylko...
Lecz na tej, na pozór od niechcenia zarysowanej, karcie uśmiechają się rajskimi rysy, twarzyczki nie z tego świata... choć obok nich zaraz stoi ośla głowa Denka i szydercza maska „good-fellowa”.
Sen nocy letniej podziwiać trzeba, rozmiłowywać się w nim, ale go tłumaczyć niepodobna... poeta chciał go mieć taką fantazją, której tęczowe barwy rozłożyć się nie dadzą... a jednak... Jak w tej nocy Puk, tak ludźmi „dola” rzuca najdziwaczniej, nie tylko losy ich, ale serca zmieniając i uczucia. Pod wpływem tej siły nadziemskiej, której ulega nawet duchów królowa, kochankowie nienawiść ku sobie czują, poczwary stają się ideałami, zmieniają się serca, przetwarzają charaktery... Tą siłą tajemniczą cóż jest, jeśli nie namiętność, pod której panowaniem szał ich ogarnia. Namiętność ta mieszkać może w jednym niczym, obudzi ją niedostrzeżona kropelka, wyciśnięta z na pozór najniewinniejszej rośliny. Sen ten nie jestże to życie nasze, to zbiorowisko najróżnorodniejszych żywiołów, nie jestże to najprawdziwszy obraz świata, w którym sztukę reprezentują rzemieślnicy, potęgę kwiatek, miłość ośla głowa... itp. Ironiczny wyraz dramatu jest w głębi poważnym, oznacza on może wiekuisty ból bezsilności człowieka, który, tak jak nic nie może, i wcale nic nie rozumie. Ponad nim jednak stoi wszechwładna potęga sprawiedliwa, która uczyniwszy go losów igraszką, zwraca na drogę mu przeznaczoną i w przebudzeniu szczęściem go nagradza.
Józef Ignacy Kraszewski
Przypisy:
1. Tezeusz (mit. gr.) — heros, dziecko Posejdona i Ajtry, traktowany jednak jak syn Egeusza, króla Aten. [przypis edytorski]
2. Denko — w innych przekładach „Spodek”, po angielsku „Bottom”. [przypis edytorski]
3. narzeczona Tezeusza — według popularniejszej wersji mitu żoną Tezeusza została Antiope, siostra Hippolity. [przypis edytorski]
4. Oberon, król wróżek — Tezeusza i Oberona często grała ta sama osoba. [przypis edytorski]
5. Tytania, królowa wróżek — Tytanię i Hippolitę często grała ta sama osoba. [przypis edytorski]
6. Gorczyczka — W tekście sztuki występuje jako Musztardka. [przypis edytorski]
7. miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis edytorski]
8. dożywocie — obowiązek utrzymywania starszej osoby aż do jej śmierci. [przypis edytorski]
9. sklep — tu: sklepienie. [przypis edytorski]
10. gody (daw.) — święto, uroczystość. [przypis edytorski]
11. dziewosłęb — swat, człowiek pośredniczący w zawarciu małżeństwa. [przypis edytorski]
12. miecz — wg mitologii Tezeusz uczestniczył w wyprawie Heraklesa po pas królowej Amazonek. [przypis edytorski]
13. fraszka (z wł.) — tu: drobiazg. [przypis edytorski]
14. bawidełko (daw.) — zabawka. [przypis edytorski]
15. łakocie — słodycze (obecnie ten wyraz nie ma liczby pojedynczej). [przypis edytorski]
16. w tym razie — w takim wypadku. [przypis edytorski]
17. w takim kole — sens: wobec zgromadzonych tu osób. [przypis edytorski]
18. z nowym księżycem — kiedy księżyc wejdzie w fazę nowiu, to jest gdy stanie się niewidoczny. [przypis edytorski]
19. Diana (mit. rzym.) — dziewicza bogini (jej greckim odpowiednikiem była Artemida), patronka polowań, związana z kultem księżyca. [przypis edytorski]
20. próżności — tu: marności. [przypis edytorski]
21. dworować — tu w niestandardowym znaczeniu „zalecać się” (kalka z ang. to court). [przypis edytorski]
22. bałwochwalstwo — czczenie bożków pogańskich, przen.: bezkrytyczne uwielbienie. [przypis edytorski]
23. zmiennik (daw.) — człowiek zmienny w uczuciach. [przypis edytorski]
24. krwi różnica — różnica pochodzenia. [przypis edytorski]
25. krzyż — przen.: cierpienie. [przypis edytorski]
26. dosiąc — dziś por.: dosięgnąć. [przypis edytorski]
27. Kupid a. Kupidyn (mit. rzym.) — bóg miłości, przedstawiany jako mały chłopiec z łukiem i strzałami. [przypis edytorski]
28. Pafia — wg mitologii Afrodyta urodziła się z piany morskiej w pobliżu miasta Pafos na południowo-zachodnim wybrzeżu Cypru. [przypis edytorski]
29. gołębi — Afrodytę przedstawiano niekiedy na wozie zaprzężonym w gołębie. [przypis edytorski]
30. cug (daw.) — zaprzęg. [przypis edytorski]
31. Dydona — postać z Eneidy Wergiliusza, założycielka i królowa Kartaginy. Główny bohater poematu, Eneasz, zakochał się w niej, po czym ją porzucił, by spełnić swoje przeznaczenie, jakim było założenie Rzymu. Dydona z rozpaczy popełniła samobójstwo na stosie. [przypis edytorski]
32. gwiazda biegunowa — Gwiazda Polarna, używana w nawigacji do wyznaczania kierunku północnego. Niemal nie zmienia swojego położenia w czasie pozornego obrotu nieba. [przypis edytorski]
33. niwa — pole. [przypis edytorski]
34. której siłą — za sprawą siły której. [przypis edytorski]
35. Febe — przen. księżyc (od imienia postaci mitologicznej). [przypis edytorski]
36. smugi — tu: łąki. [przypis edytorski]
37. społem — razem. [przypis edytorski]
38. przyjacieli — popr.: przyjaciół. [przypis edytorski]
39. ślepy Kupido ócz nie ma — Kupidyna, rzymskiego boga miłości, często przedstawiano z opaską na oczach. [przypis edytorski]
40. piórem — tu: strzałą (od piór stosowanych jako lotki). [przypis edytorski]
41. trupa — zespół aktorów bądź cyrkowców. [przypis edytorski]
42. przedmiot — temat. [przypis edytorski]
43. Piram i Tyzbe — historia o nieszczęśliwej miłości, znana z Metamorfoz Owidiusza. Kochankowie pochodzili z dwóch rywalizujących ze sobą rodów, a rozmawiali ze sobą poprzez szparę w murze. W drodze na umówione spotkanie wskutek nieszczęśliwego zbiegu okoliczności oboje zaczęli myśleć, że drugie zostało zabite przez lwa. Każde z rozpaczy popełniło samobójstwo. Shakespeare wykorzystał ten sam motyw w sztuce Romeo i Julia, pisanej równolegle ze Snem nocy letniej. [przypis edytorski]
44. kunsztyk (daw.) — dzieło sztuki. [przypis edytorski]
45. krotofilny (daw.) — ucieszny. [przypis edytorski]
46. desperować — rozpaczać. [przypis edytorski]
47. Herakles (mit. gr.) — syn Zeusa i Alkmeny, obdarzony niezwykłą siłą. Tyranem nie był. [przypis edytorski]
48. drzeć pasy — forma egzekucji polegająca na zdzieraniu z ciała płatów (pasów) skóry. [przypis edytorski]
49. Feb (mit. gr.) — Apollo, bóg światła, życia i śmierci. Tu prezentowany jako bóg słońca, powożący świetlistym rydwanem. [przypis edytorski]
50. Nie, jest to pani, którą Piram ma kochać — Zarówno w starożytnej Grecji, jak i w czasach Szekspira, kobiety nie grały w teatrze, więc aktorzy musieli odgrywać również role żeńskie. [przypis edytorski]
51. mularz (daw.) — murarz. [przypis edytorski]
52. ex tempore (zwrot łac.) — bez przygotowania, improwizując. [przypis edytorski]
53. jak — tu: niż. [przypis edytorski]
54. ssący gołąbek — pisklę gołębia. [przypis edytorski]
55. gładki (daw.) — piękny. [przypis edytorski]
56. radzi patrzeć (daw.) — chętnie patrzą. [przypis edytorski]
57. francuska czaszka — tu: łysina. [przypis edytorski]
58. rozwięźlej — dziś popr.: bardziej rozwiąźle (ang. obscenely). [przypis edytorski]
59. zbiór — tu: zebranie. [przypis edytorski]
60. Cyntia (mit. gr.) — przydomek bogini Artemidy (urodzona na górze Kynthos). [przypis edytorski]
61. ksieni — przełożona. [przypis edytorski]
62. pierwiosnka — dziś pierwiosnek jest rodzaju męskiego. [przypis edytorski]
63. sprawiać (daw.) — organizować. [przypis edytorski]
64. dąbrowa — las lub zagajnik dębowy. [przypis edytorski]
65. miej baczność (daw.) — uważaj. [przypis edytorski]
66. smugi — tu: łąki. [przypis edytorski]
67. żołędzi kubki — czapeczki żołędzi. [przypis edytorski]
68. pełen krotofili (daw.) — skłonny do żartów. [przypis edytorski]
69. żarna — kamienie służące do ręcznego mielenia zboża. [przypis edytorski]
70. próżno — tu: bez skutku. [przypis edytorski]
71. pielgrzym — tu: wędrowiec. [przypis edytorski]
72. udanym — udawanym. [przypis edytorski]
73. kmoszki — kumoszki. [przypis edytorski]
74. mniemany (daw.) — fałszywy. [przypis edytorski]
75. multanki — instrument dęty. [przypis edytorski]
76. kończyny — tu: krańce. [przypis edytorski]
77. nie maszli — czy nie masz (do czasownika dołączona jest partykuła pytajna -li). [przypis edytorski]
78. Perigenia (mit. gr.) — córka zbójcy Sinnisa zabitego przez Tezeusza, potem matka syna tego ostatniego. [przypis edytorski]
79. Ariadna (mit. gr.) — córka króla Krety Minosa, która ofiarowała Tezeuszowi kłębek nici, by ten mógł wydostać się z labiryntu po zabiciu Minotaura. [przypis edytorski]
80. Ajgle (mit. gr.) — nimfa, jedna z kochanek Tezeusza. [przypis edytorski]
81. Antiope (mit. gr.) — Amazonka, siostra Hippolity. [przypis edytorski]
82. każdą razą — dziś popr.: za każdym razem. [przypis edytorski]
83. bramować — obrębiać, obszywać, tu: otaczać. [przypis edytorski]
84. jarzmo — rodzaj prymitywnej uprzęży do pługa. [przypis edytorski]
85. hurta (reg.) — zagroda. [przypis edytorski]
86. kręgielnie — ogólnie: pomieszczenia, w których gra się w gry (w oryginale wspomniany Nine Men’s Morris, czyli młynek). [przypis edytorski]
87. pacholę (daw.) — dziecko, chłopiec. [przypis edytorski]
88. płowy — jasny (zwykle stosowane do włosów lub sierści). [przypis edytorski]
89. nawa (daw.) — statek. [przypis edytorski]
90. chyży (daw.) — szybki. [przypis edytorski]
91. swary — spory, kłótnie. [przypis edytorski]
92. z sfer swoich gwiazdy spadały szalenie — obraz odnosi się do wyobrażenia wszechświata, w którym gwiazdy przymocowane były do obracających się sfer niebieskich. [przypis edytorski]
93. Kupidyn a. Kupid (mit. rzym.) — bóg miłości, przedstawiany jako mały chłopiec z łukiem i strzałami. [przypis edytorski]
94. westalka — w starożytnym Rzymie kapłanka bogini Westy, zobowiązana do zachowania dziewictwa w czasie pełnienia tej funkcji. [przypis edytorski]
95. przód (daw.) — wprzód, dawniej, wcześniej, przedtem. [przypis edytorski]
96. lewiatan — potwór morski wspominany w Starym Testamencie. [przypis edytorski]
97. okołować — okrążyć. [przypis edytorski]
98. czyli — czy też. [przypis edytorski]
99. jak — tu: niż. [przypis edytorski]
100. patrząc na ciebie, słabo mi się robi — konstrukcja dziś niepoprawna, bo imiesłowowy równoważnik zdania powinien mieć ten sam podmiot, co zdanie główne; dziś popr.: gdy patrzę na ciebie, słabo mi się robi. [przypis edytorski]
101. dziś Dafne goni, Apollo ucieka — aluzja do mitu gr. o Dafne, która uciekając przed zalotami Apolla zmieniła się w drzewo laurowe. [przypis edytorski]
102. zalot — dziś popr.: zalotów. [przypis edytorski]
103. fiołki — dla zachowania rytmu słowo to czyta się trzysylabowi: fi-joł-ki. [przypis edytorski]
104. róża jerychońska — roślina pustynna. [przypis edytorski]
105. szypszyna — dzika róża. [przypis edytorski]
106. wylina — pusta skóra pozostała po linieniu węża. [przypis edytorski]
107. daj tylko baczność — sens: postaraj się tylko o to, zapewnij tylko to. [przypis edytorski]
108. kur (daw.) — kogut. [przypis edytorski]
109. lotem — szybko. [przypis edytorski]
110. sylfy — duchy powietrza. [przypis edytorski]
111. przódy (daw.) — najpierw. [przypis edytorski]
112. kolczysty — dziś popr.: kolczasty. [przypis edytorski]
113. Filomela (mit. gr.) — kobieta uwiedziona przez Tereusa, który następnie uciął jej język, by rzecz nie wyszła na jaw. Filomela utkała jednak peplos, na którym napisała, co się stało. Wraz z siostrą zabiły następnie syna Tereusa, podając ojcu jego ciało w potrawce. Bogowie uratowali siostry przed zemstą Tereusa, zmieniając je w ptaki. W wersji z Metamorfoz Owidiusza Filomela stała się słowikiem. [przypis edytorski]
114. lulaby — od ang. lullaby: kołysanka. [przypis edytorski]
115. przędzący — dziś popr.: przędący. [przypis edytorski]
116. kosarz — drapieżny pająk o długich odnóżach. [przypis edytorski]
117. Filomela (mit. gr.) — kobieta uwiedziona przez Tereusa, który następnie uciął jej język, by rzecz nie wyszła na jaw. Filomela utkała jednak peplos, na którym napisała, co się stało. Wraz z siostrą zabiły następnie syna Tereusa, podając ojcu jego ciało w potrawce. Bogowie uratowali siostry przed zemstą Tereusa, zmieniając je w ptaki. W wersji z Metamorfoz Owidiusza Filomela stała się słowikiem. [przypis edytorski]
118. bartnik — człowiek trudniący się hodowlą leśnych pszczół. [przypis edytorski]
119. mdleć (daw.) — słabnąć. [przypis edytorski]
120. darń — ziemia przerośnięta trawą, poszycie. [przypis edytorski]
121. mąż — tu: mężczyzna. [przypis edytorski]
122. bogi — dziś popr.: bogowie. [przypis edytorski]
123. ócz — dziś popr. forma D. l.mn: oczu. [przypis edytorski]
124. chceszli (daw.) — czy chcesz (czasownik z partykułą pytajną -li) [przypis edytorski]
125. gdzie bądź jest teraz, jak Hermia szczęśliwa — sens: zgubił się podobnie jak Hermia. [przypis edytorski]
126. na wskróś — na wylot, przez coś; dziś popr.: na wskroś. [przypis edytorski]
127. darń — ziemia przerośnięta trawą, poszycie. [przypis edytorski]
128. pałać — być rozpalonym, świecić, promienieć, doznawać silnych uczuć. [przypis edytorski]
129. dnie — dziś popr.: dni. [przypis edytorski]
130. dośpieć (daw.) — dogrzać a. dojrzewać. [przypis edytorski]
131. hetman — dowódca. [przypis edytorski]
132. jakiej winy karą — sens: z powodu kary za jaką winę. [przypis edytorski]
133. szlachetniejszą dawałam ci duszę — sens: zdawało mi się, że masz szlachetniejszą duszę. [przypis edytorski]
134. kacerstwo — herezja. [przypis edytorski]
135. darń — ziemia przerośnięta trawą, poszycie. [przypis edytorski]
136. Piram i Tyzbe — historia o nieszczęśliwej miłości, znana z Metamorfoz Owidiusza. Kochankowie pochodzili z dwóch rywalizujących ze sobą rodów, a rozmawiali ze sobą poprzez szparę w murze. W drodze na umówione spotkanie wskutek nieszczęśliwego zbiegu okoliczności oboje zaczęli myśleć, że drugie zostało zabite przez lwa. Każde z rozpaczy popełniło samobójstwo. Shakespeare wykorzystał ten sam motyw w sztuce Romeo i Julia, pisanej równolegle ze Snem nocy letniej. [przypis edytorski]
137. prolog — wstęp do dramatu bądź innego dzieła literackiego. [przypis edytorski]
138. profesja — zawód. [przypis edytorski]
139. poczwara — szkaradna istota, potwór. [przypis edytorski]
140. miesięczny (daw.) — księżycowy. [przypis edytorski]
141. almanach — kalendarz zawierający dodatkowe informacje, zwłaszcza przepowiednie i tablice astronomiczne. [przypis edytorski]
142. defigurować (z łac.) — prezentować, przedstawiać. [przypis edytorski]
143. dreliszek — osoba z niższej klasy społecznej (dosł.: ubrana w drelich, w ubranie robocze). [przypis edytorski]
144. balsamiczny — o zapachu żywicy. [przypis edytorski]
145. nygus — (dawne określenie potoczne) leń, człowiek migający się od pracy. [przypis edytorski]
146. Ninus — legendarny władca asyryjski (historia Pyrama i Tyzby miała się dziać w Babilonii). [przypis edytorski]
147. przedzierzgnięty (daw.) — przemieniony. [przypis edytorski]
148. królik — w oryginale jest wren, czyli strzyżyk. [przypis edytorski]
149. dowcip (daw.) — rozum. [przypis edytorski]
150. miesięczny (daw.) — księżycowy. [przypis edytorski]
151. a jeśli się kiedy w palec skaleczę, nie będę z tobą robił ceremonii — pajęczyna, bądź chleb z pajęczyną, były niegdyś stosowane jako opatrunek. [przypis edytorski]
152. czeladź (daw.) — służba, tu ogólnie: ludzie niskiego stanu. [przypis edytorski]
153. surowy — tu: prymitywny, pozbawiony wykształcenia. [przypis edytorski]
154. dudek — przen. głupek. [przypis edytorski]
155. tabor — tu: grupa ludzi. [przypis edytorski]
156. pierzchnąć (daw.) — uciec. [przypis edytorski]
157. na wskroś — na wylot. [przypis edytorski]
158. brzemię (daw.) — ciężar. [przypis edytorski]
159. sióstr bledszych — mowa o słabiej świecących gwiazdach. [przypis edytorski]
160. przód — tu: najpierw. [przypis edytorski]
161. czyż ci serca stało — sens: czy wystarczyło ci odwagi. [przypis edytorski]
162. gadu — dziś popr.: gada. [przypis edytorski]
163. ciąża — tu: ciężar. [przypis edytorski]
164. jaką bądź sztuką — w dowolny sposób. [przypis edytorski]
165. bieżeć (daw.) — biec. [przypis edytorski]
166. krotofila a. krotochfila— żart, farsa. [przypis edytorski]
167. kluby (daw.) — kajdany, dyby. [przypis edytorski]
168. wątek — tu: sens, konsekwencja. [przypis edytorski]
169. całunek (daw.) — pocałunek. [przypis edytorski]
170. na szczytach Tauru — „Taurydą” nazywano dzisiejszy Krym; na południu znajdują się tam Góry Krymskie. [przypis edytorski]
171. społem — wspólnie, razem. [przypis edytorski]
172. urągać (daw.) — przynosić hańbę, obrażać, znieważać. [przypis edytorski]
173. spółubiegać — konkurować. [przypis edytorski]
174. blednieć — dziś popr.: blednąć. [przypis edytorski]
175. ja ci z płcią naszą mogę to wyrzucać — sens: mogę ci czynić te wyrzuty, bo nie spodziewałam się takiego zachowania po innej kobiecie. [przypis edytorski]
176. prawić (daw.) — mówić. [przypis edytorski]
177. myśl — tu: sens. [przypis edytorski]
178. poglądać (daw.) — spoglądać, patrzeć. [przypis edytorski]
179. drwinkować (daw.) — drwić, żartować. [przypis edytorski]
180. sierdzić się (daw.) — złościć się. [przypis edytorski]
181. oblig (daw.) — zobowiązanie, zwłaszcza na piśmie. [przypis edytorski]
182. kuglarka — sztukmistrzyni, oszustka. [przypis edytorski]
183. komediantko — ze względy na rytm czytamy ten wyraz tak, by miał 5 sylab (komedyjantko). [przypis edytorski]
184. porównywając — dziś popr.: porównując. [przypis edytorski]
185. kibić (daw.) — talia. [przypis edytorski]
186. przemóc (daw.) — zwyciężyć. [przypis edytorski]
187. ócz — dziś popr. forma D. l.mn: oczu. [przypis edytorski]
188. brońcie mnie od niej — dziś popr.: brońcie mnie przed nią. [przypis edytorski]
189. swarliwy (daw.) — kłótliwy. [przypis edytorski]
190. pęcełek (reg.) — węzełek, przen. dziecko, tu raczej: zarodek. [przypis edytorski]
191. sporysz — pasożytniczy grzyb, atakujący kłosy żyta. [przypis edytorski]
192. pochopliwy — działający szybko i w sposób nieprzemyślany; dziś popr: pochopny. [przypis edytorski]
193. daj pokój — dziś: daj spokój. [przypis edytorski]
194. Za tobą? Raczej z tobą, lub przed tobą — sens: mnie się bardziej spieszy do tego pojedynku. [przypis edytorski]
195. skorsze — szybsze. [przypis edytorski]
196. wierzaj mi — dziś popr.: wierz mi. [przypis edytorski]
197. obłąkać — tu: spowodować, by się zgubili. [przypis edytorski]
198. polot — tu: lot. [przypis edytorski]
199. Neptun — w mitologii gr. bóg morza. [przypis edytorski]
200. przywieść (daw.) — przyprowadzić, doprowadzić. [przypis edytorski]
201. junak (daw.) — odważny młodzieniec. [przypis edytorski]
202. chyży (daw.) — szybki. [przypis edytorski]
203. z lichwą — z nawiązką, z procentem. [przypis edytorski]
204. skoro (daw.) — szybko. [przypis edytorski]
205. Kupido a. Kupidyn (mit. rzym.) — bóg miłości, przedstawiany jako mały chłopiec z łukiem i strzałami. [przypis edytorski]
206. monsieur (fr.) — pan. [przypis edytorski]
207. dać baczność (daw.) — uważać. [przypis edytorski]
208. balwierz (daw.) — cyrulik, fryzjer. [przypis edytorski]
209. obrok — pasza dla koni. [przypis edytorski]
210. bo czuję wielką do snu ekspozycję — sens: mam wielką ochotę na sen; od łac. expono — wystawić (na coś). [przypis edytorski]
211. wiciokrzew — krzew lub pnącze charakteryzujące się czerwonymi jagodami. [przypis edytorski]
212. pacholę (daw.) — dziecko, chłopiec. [przypis edytorski]
213. przywieść (daw.) — przyprowadzić. [przypis edytorski]
214. hydny (daw.) — ohydny. [przypis edytorski]
215. Diana (mit. rzym.) — dziewicza bogini (jej greckim odpowiednikiem była Artemida), patronka polowań, związana z kultem księżyca. [przypis edytorski]
216. Kupid a. Kupidyn (mit. rzym.) — bóg miłości, przedstawiany jako mały chłopiec z łukiem i strzałami. [przypis edytorski]
217. odejm — dziś popr. forma trybu rozkazującego lp.: odejmij. [przypis edytorski]
218. rozsforować — spuścić ze smyczy. [przypis edytorski]
219. Alcyd (mit. gr.) — przydomek Heraklesa. [przypis edytorski]
220. Kadmus a. Kadmos (mit. gr.) — założyciel Teb. [przypis edytorski]
221. wargaty — z wielkimi, obwisłymi wargami. [przypis edytorski]
222. Lacedemon — Sparta. [przypis edytorski]
223. Tesalia — region w Grecji na południe od Macedonii. [przypis edytorski]
224. jaką mogła sprawą — za sprawą czego mogła. [przypis edytorski]
225. cacko — tu: zabawka. [przypis edytorski]
226. ócz — dziś popr. D. l.mm.: oczu. [przypis edytorski]
227. rodzimy — właściwy, naturalny, wrodzony. [przypis edytorski]
228. szczęsny (daw.) — szczęśliwy. [przypis edytorski]
229. dowcip (daw.) — rozum. [przypis edytorski]
230. w przytomności (daw.) — w obecności. [przypis edytorski]
231. krasa — piękno. [przypis edytorski]
232. waligóra — olbrzym. [przypis edytorski]
233. na każdy przypadek — na wszelki wypadek. [przypis edytorski]
234. powieść — tu: opowieść. [przypis edytorski]
235. jak — tu: niż. [przypis edytorski]
236. rzeczywistości wielkie ma pozory — sens: wydaje się rzeczywista. [przypis edytorski]
237. rzezaniec — kastrat. [przypis edytorski]
238. Alcyd (mit. gr.) — przydomek Heraklesa. [przypis edytorski]
239. tracki wieszcz — Orfeusz, zabity przez bachantki, gdy, pogrążony w żałobie za utraconą Eurydyką, odmówił udziału w ich misterium. [przypis edytorski]
240. Śmieszna tragedia, krótka ale nudna, Tyzby, kochanki młodego Pirama — Piram i Tyzbe to historia o nieszczęśliwej miłości, znana z Metamorfoz Owidiusza. Kochankowie pochodzili z dwóch rywalizujących ze sobą rodów, a rozmawiali ze sobą poprzez szparę w murze. W drodze na umówione spotkanie wskutek nieszczęśliwego zbiegu okoliczności oboje zaczęli myśleć, że drugie zostało zabite przez lwa. Każde z rozpaczy popełniło samobójstwo. Shakespeare wykorzystał ten sam motyw w sztuce Romeo i Julia, pisanej równolegle ze Snem nocy letniej. [przypis edytorski]
241. czeladź (daw.) — służba, tu ogólnie: ludzie niskiego stanu. [przypis edytorski]
242. ramota — przestarzałe i nieudane dzieło. [przypis edytorski]
243. mozół — wysiłek, zwł. męczący a monotonny. [przypis edytorski]
244. blednęli — dziś popr.: bledli. [przypis edytorski]
245. period — w retoryce: konstrukcja składniowa zawierająca całą, kompletną myśl. [przypis edytorski]
246. przyśli — dziś popr.: przyszli. [przypis edytorski]
247. Jeżeli was obrazim, to w naszej jest myśli; (...) Wyłożą, co przed waszym przesunie się okiem. — Gdyby Prolog zwracał większą uwagę na interpunkcję, byłby powiedział: Jeżeli was obrazim, to mamy na myśli/ Pokazać, żeśmy bawić, nie nudzić, was przybyli/ Ubogim przedstawieniem sztuki naszej wątku,/ I to jest szczery koniec naszego początku./ Rozważcie to. Przychodzim, tylko na przekorę/ Nie przychodzim; by w dobrą ucieszyć was porę,/ To nasz cel, aby radość w sercach wam obudzić,/ Nie jesteśmy tu, żeby na chwile was nudzić./ Gotowi aktorowie a sztuki swej tokiem/ Wyłożą, co przed waszym przesunie się okiem. [przypis redakcyjny]
248. punkta — pauzy, znaki interpunkcyjne. [przypis edytorski]
249. źróbek — źrebak. [przypis edytorski]
250. sobór — tu: spotkanie. [przypis edytorski]
251. Tyzbe pod morwą skryta, kiedy powróciła, Miecz kochanka z rozpaczy w sercu utopiła — podobnie, choć z użyciem trucizny zamiast miecza, kończy się Romeo i Julia, dramat pisany przez Shakespeare’a w tym samym czasie, co Sen Nocy Letniej. [przypis edytorski]
252. kłaki i wapno — zaprawa murarska. [przypis edytorski]
253. czatować — czaić się, tu: czekać. [przypis edytorski]
254. Limander, właśc. Leander (mit. gr.) — kochanek kapłanki Hero. Co noc przepływał do niej przez cieśninę, kierując się na światło zapalanej przez nią latarni. Którejś nocy latarnia zgasła, a Leander, nie mogąc odnaleźć właściwego kierunku, zatonął. [przypis edytorski]
255. Helena — właśc. Hero, patrz poprzedni przypis. [przypis edytorski]
256. Szefel, właśc. Kefalus a. Cefalus (mit. gr.) — mąż Prokris. Przywołanie tego mitu jest tu zresztą nie na miejscu, gdyż opowiada on o sprawdzaniu wierności małżeńskiej. [przypis edytorski]
257. czyli — „czy” uzupełnione o partykułę pytającą -li. [przypis edytorski]
258. nygus — (dawne określenie potoczne) leń, człowiek migający się od pracy. [przypis edytorski]
259. ramota — przestarzałe i nieudane dzieło. [przypis edytorski]
260. na młodziku — w pierwszej kwadrze. [przypis edytorski]
261. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]
262. prowadź rzecz dalej — kontynuuj. [przypis edytorski]
263. smugi — tu: łąki. [przypis edytorski]
264. istność — dziś popr.: istnienie. [przypis edytorski]
265. prawie (daw.) — prawdziwie. [przypis edytorski]
266. smyknąć — zemknąć, tu: spaść. [przypis edytorski]
267. krótko się sprawi — tu: szybko poradzi sobie z rolą. [przypis edytorski]
268. videlicet (łac.) — to znaczy. [przypis edytorski]
269. trzy siostrzyce — Parki, w mitologii greckiej boginie śmierci. [przypis edytorski]
270. bergamaski taniec — bergamaska, szybki taniec włoski. [przypis edytorski]
271. żelazny język — wskazówka zegara. [przypis edytorski]
272. łazarz — tu przen.: chory. [przypis edytorski]
273. kir — czarny materiał stanowiący obicie katafalku. [przypis edytorski]
274. Hekate (mit. gr.) — bogini czarów i widm. [przypis edytorski]
275. zajęczej znamię wargi — zajęcza warga, potoczna nazwa rozszczepu górnej wargi. [przypis edytorski]
276. Jeśli was nasze obraziły cienie... — epilog zaczyna się podobnie co prolog do sztuki granej przez rzemieślników ateńskich. [przypis edytorski]
277. język wężów — przen. jadowita krytyka. [przypis edytorski]
278. z lichwą — z nawiązką, z procentem. [przypis edytorski]
279. Baal — bożek pogański, wspominany w Starym Testamencie, tu oczywisty anachronizm. [przypis edytorski]
280. tkanka — tu: tkanina. [przypis edytorski]
281. fraszka (z wł.) — tu: drobiazg. [przypis edytorski]
282. Arion — mityczny poeta grecki, uratowany w czasie podróży morskiej przez delfiny oczarowane jego śpiewem. [przypis edytorski]
283. Edmund Spenser (1552–1599) — angielski poeta i humanista. [przypis edytorski]