SCENA TRZECIA

Obóz grecki.

Wchodzą Agamemnon, Ulisses, Diomedes, Menelaus i Kalchas.

KALCHAS

Za waszej sprawie oddane usługi

Okoliczności zmuszają mnie dzisiaj

Nagrody żądać. Pomnijcie, książęta,

Że przenikając wzrokiem moim przyszłość,

Me posiadłości, Troję opuściłem,

Zyskałem zdrajcy imię nienawistne

I dla wątpliwej zrzekłem się fortuny

Korzyści pewnych i już posiadanych.

Wszystko, co sercu memu było drogie,

Przez czas, stosunki i przyzwyczajenie,

Wszystkom opuścił, wszystkiegom się wyrzekł;

Dla waszej służby sam wśród obcych żyję,

Jakbym się nowo dla świata narodził.

Błagam was teraz, dajcie mi skosztować

Choć drobną cząstkę bogatych obietnic,

Które w przyszłości czekać mają na mnie.

AGAMEMNON

Powiedz nam, czego żądasz, Trojańczyku.

KALCHAS

W wczorajszym boju jeńcem waszym został

Antenor, drogi wódz swojemu miastu.

Nieraz już — za co me składam wam dzięki —

Chcieliście moją wymienić Kresydę;

Do dzisiaj Troja odrzucała wnioski;

Lecz spraw ich takim Antenor jest kluczem,

Że się rokowań ich budowa zwali,

Gdy jej nie wesprze swoją obecnością.

Za niego dadzą syna krwi królewskiej.

Dajcie mu wolność, dostojni książęta,

Bo jego powrót wykupi mą córkę,

A jej przytomność¹³² z lichwą mi zapłaci

Wszystkie usługi, które wam oddałem.

AGAMEMNON

Niech Diomedes z Antenorem idzie,

Niech nam Kresydę przyprowadzi w zamian;

Kalchas otrzyma, czego od nas żąda.

Idź, Diomedzie, a pełniąc zlecenie,

Dowiedz się razem¹³³, czy Hektor w wyzwaniu

Niezmienny dotrwał: gotowy jest Ajaks.

DIOMEDES

Idę rozkazy twoje spełnić, królu.

Włożony ciężar z dumą podejmuję.

Wchodzą Diomedes i Kalchas.

Achilles i Patroklus pokazują się przy wejściu do swoich namiotów.

ULISSES

Stoi Achilles przy wejściu namiotu.

Racz go wyminąć, wodzu, obojętnie,

Jakbyś go nie znał; niech wszyscy książęta

Niedbałe oko rzucą nań z niechcenia.

Przyjdę ostatni; pewno mnie zapyta,

Co miały znaczyć te wzgardliwe oczy?

Mam w pogotowiu leczące szyderstwo,

Stawię je między waszą oziębłością

A jego dumą; nie wątpię na chwilę,

Że sam lekarstwa mego zechce zażyć.

Może się przydać: jedynym zwierciadłem

Dla dumnych tylko duma innych ludzi;

Pyszałków strawą są gibkie kolana,

Dla dumy dumnych płaca obiecana.

AGAMEMNON

Pójdziemy za twą radą, Ulissesie;

Idąc, przywdziejem oziębłości pozór.

Niech mu z nas żaden nie da pozdrowienia

Lub da z pogardą, co nim silniej wstrząśnie,

Niż gdyby żaden na niego nie spojrzał.

Ja pierwszy idę.

ACHILLES

Czy wódz nasz przychodzi,

By mówić ze mną? Znacie moje myśli:

Nie mam ochoty przeciw Troi walczyć.

AGAMEMNON

Co tam Achilles mówi? Czego żąda?

NESTOR

do Achillesa

Czy chcesz o sprawie jakiej mówić z królem?

ACHILLES

Nie.

NESTOR

do Agamemnona

Nie, królu.

AGAMEMNON

Tym lepiej.

Wychodzą Agamemnon i Nestor.

ACHILLES

Dzień dobry! Dzień dobry!

MENELAUS

Jak się masz? Jak się masz?

Wychodzi.

ACHILLES

Co? I ten rogal mną gardzi?

AJAKS

Co tam nowego, Patroklu?

ACHILLES

Dzień dobry, Ajaksie.

AJAKS

Hę?

ACHILLES

Dzień dobry.

AJAKS

Dzień dobry dziś i dzień dobry jutro.

Wychodzi.

ACHILLES

Co się to znaczy? Nie znają Achilla?

PATROKLUS

Skąd ta oziębłość? Zwyczajem ich było

Zginać kolana, z dala już uśmiechy,

Jak pośredników, słać Achillesowi,

Z taką do niego zbliżać się pokorą,

Z jaką do świętych zbliża się ołtarzy.

ACHILLES

Czy do ubóstwa w tych czasach przyszedłem?

Wiem, że z fortuną rozbratana wielkość

Przychodzi także z ludźmi do rozbratu.

Czym jest, upadły równie jasno czyta

W spojrzeniach ludzi jak w upadku własnym.

Człowiek to motyl: skrzydła swe pierzyste

Letniemu tylko pokazuje słońcu.

Żaden tu człowiek w swej ludzkiej godności

Czci nie odbiera; ludzie czczą honory,

Które istoty jego nie są treścią,

Urzędy, skarby albo królów łaskę,

Choć je przypadek równie często daje,

Jak i zasługa; śliska to podstawa,

Ledwo upadnie, ciągnie też za sobą

Opartą na niej miłość równie śliską:

Co żyło razem, razem też umiera.

Ale dziś ze mną tak źle jeszcze nie jest,

Fortuna jeszcze mą jest przyjaciółką;

Co posiadałem, w pełni dziś posiadam,

Oprócz pochlebnych ludzi tych uśmiechów.

Rzekłbyś, że nagle odkryli coś we mnie,

Co mnie tych względów zrobiło niegodnym,

Które tak często wprzód mi oddawali.

Widzę Ulissa; przerwę mu czytanie.

Witaj, Ulissie!

ULISSES

Witaj mi, Tetydy

Potężny synu!

ACHILLES

Co takiego czytasz?

ULISSES

Dziwny to pisarz; toć on mnie tu uczy,

Że człek, jakkolwiek bogato posażny

Czy w duszy wielkość, czy w urodę ciała,

Ze skarbów swoich chełpić się nie może;

Czucia ich nie ma, tylko przez odbicie,

Gdy cnoty jego promienistym ciepłem

Innych ogrzeją, a ci znów od siebie

Pierwszemu dawcy ciepło odsyłają.

ACHILLES

Nic w tym dziwnego nie ma, Ulissesie,

Piękności twarzy nie widzi posiadacz;

Jej blask dla innych tylko świeci źrenic.

Zmysłowych wrażeń najczystszy pośrednik,

Oko, nie może z swej jamy wyskoczyć,

Samo się widzieć; w innych tylko oku

Może się własnym pozdrowić obrazem.

Wzrok się nie może ku sobie obrócić,

Błąkać się musi, aż zwierciadło znajdzie,

W którym na koniec może się zobaczyć.

Nic w tym dziwnego.

ULISSES

Nie zdanie mnie dziwi —

Nic w nim nowego — lecz pisarza wnioski,

Który chce dowieść, że żaden śmiertelny

Nic nie posiada, jakkolwiek bogaty

W złoto lub cnoty, jeżeli poprzednio

Z drugimi skarbem swym się nie podzieli,

Że sam przez siebie nie wie nawet o nich,

Póki nie ujrzy ich w oklasku bliźnich,

Co je rozwija, jak sklepienie murów

Głos potęguje, jak brama stalowa

Bierze od słońca i słońcu odsyła

Twarz jego jasną i jego upały.

To mnie zajęło i zaraz do myśli

Przyszedł mi Ajaks, światu dziś nieznany.

Cóż to za człowiek! Boże, to koń czysty,

Co ma, sam nie wie. Ileż to jest rzeczy

Podłych z pozoru, kosztownych w użyciu!

A ile znowu drogich sądem ludzi,

A bez wartości! Jutro może ujrzym,

Jak czyn, przypadkiem w rękę mu rzucony,

Wsławi Ajaksa. Czemu jedni robią

To, czego inni zrobić zaniedbali?

Czemu się jedni wczołgać potrafili

Do świątyń zmiennej Fortuny¹³⁴, gdy inni

Przed jej oczyma głupców grają rolę?

Jak jeden dumą drugiego się karmi,

Gdy pyszny pości przez swoją głupotę.

Czy widzisz Greków? Patrz, jak po ramieniu

Klepią w zawody niezgrabę Ajaksa,

Jakby już deptał po Hektora piersiach,

Jakby już mury trojańskie rozwalał.

ACHILLES

Bardzo ci wierzę; minęli mnie właśnie,

Jak bogacz dumny żebraka wymija.

Dobrego słowa żaden nie powiedział,

Nie spojrzał żaden. Czy już zapomnieli

Mych czynów przeszłych?

ULISSES

Alboż nie widziałeś,

Że czas na grzbiecie swoim torbę nosi,

W którą jałmużny wkłada zapomniane,

Czas, ten olbrzymi potwór niewdzięczności.

Drań¹³⁵ ta to dobre uczynki minione,

Pożarte w samej chwili urodzenia

I zapomniane, ledwo dokonane.

Wytrwałość tylko chowa jasny honor;

Wychodzą z mody minione usługi

Jak zardzewiała zbroja na szyderstwo

Na monumencie starym zawieszona.

Idź, nie ustając, bo honor wędruje

Po ciasnej ścieżce, na której zaledwo

Jeden się zmieści. Nie opuszczaj ścieżki,

Bo mnogich synów ma współubieganie,

A wszyscy tłumnie cisną się za tobą

I byleś stanął albo z drogi zeszedł,

Jak przystęp morza, niewstrzymaną falą

Wszyscy cię miną i w tyle zostawią.

Jak dzielny rumak, poległy na czele,

Dla pogardliwej tylnej będziesz straży

Z obojętnością deptanym pomostem.

Obecne czyny, choć niższe zasługą

Od twoich przeszłych, górują nad nimi,

Bo czas, zwyczajem modnych gospodarzy,

Z niechcenia ściska odchodzących rękę,

A nowych gości do serca przytula

Silnym ramieniem, jakby chcieli uciec.

Zawsze witanie uśmiech ma na twarzy,

A pożegnanie z westchnieniem odchodzi.

Darmo się cnota domaga zapłaty

Za to, czym była, za minione czyny,

Bo piękność, dowcip, ród, siła, zasługa,

Miłość i przyjaźń, wszystko niewolnikiem

Zazdrości czasu i jego potwarzy.

Wspólny znak jeden wszystkich ludzi krewni¹³⁶:

Wszyscy bez miary nowe cacka wielbią,

Chociaż ze starych ulepione cacek,

I proch przenoszą trochę pozłocony

Nad przyprószone lekkim pyłem złoto.

Obecne oczy chwalą rzecz obecną.

Nie dziw się przeto, mężu niezrównany,

Jeśli Ajaksa czcić zaczęli Grecy,

Rzecz bowiem w ruchu przyciąga wzrok łatwiej

Niż rzecz w spoczynku. Był czas, gdy Hellenów

Krzyk cię pozdrawiał; ten czas może wrócić,

Byleś się żywcem nie chciał sam pogrzebać,

W własnym namiocie chwały twojej zamknąć,

Mężu, którego śmiałe niegdyś czyny,

Na tych trojańskich dokonane polach,

Budziły zazdrość w bogach nawet samych

I buntowały Marsa.

ACHILLES

Oddalenia

I samotności ważne mam powody.

ULISSES

Ale ważniejsze, lecz heroiczniejsze

Znajdziesz powody przeciw oddaleniu.

Rzecz to wiadoma, Achillu, że kochasz

Jedną z Priama córek¹³⁷.

ACHILLES

Rzecz wiadoma?

ULISSES

Czy cię to dziwi? Przenikliwy rozum

Zna każde ziarnko w Plutusa¹³⁸ skarbnicy,

Dno niezgłębionych przepaści nurtuje,

Ulata z myślą i prawie jak bóstwo

Odsłania myśli w niemej ich kolebce.

Są tajemnice (których się historia

Nie waży dotknąć) w głębiach rządów duszy,

Których działanie tak szybkie, tak boskie,

Że nie wypowie ich pióro ni język.

Achillu, wszystkie twe stosunki z Troją

Tak nam wiadome jak tobie samemu.

Może godniejszym byłoby Achilla

Nie Poliksenę, lecz Hektora podbić.

Serce Pyrrhusa¹³⁹ zakrwawi się młode,

Gdy wieść po naszych otrąbi wybrzeżach,

Gdy greckie dziewki, tańcząc, zaśpiewają:

„Hektora siostrę zwyciężył Achilles,

Lecz wielki Ajaks Hektora powalił”.

Bądź zdrów; mówiłem jak szczery przyjaciel.

Po tym się lodzie głupiec ślizga śmiało,

Który się tobie strzaskać należało.

Wychodzi.

PATROKLUS

To było zawsze rad mych wszystkich treścią.

Bezwstydna dziewka, w męża przedzierzgnięta,

Od zniewieściałych nie szpetniejsza mężów

W godzinie czynu. Na mnie spada wina;

Mówią, że mała ma do bitw pochopność,

A wielkie twoje do mnie przywiązanie

Było powodem twojej bezczynności.

Ocknij się, drogi, a wietrzny¹⁴⁰ Kupido

Miłości łańcuch z twej szyi odwiąże,

Jak kropla rosy z grzywy lwa strząśnięta

W nic się rozpłynie.

ACHILLES

Więc Ajaks z Hektorem

Mierzyć się będzie?

PATROKLUS

I może w tej walce

Chwałą się okryć.

ACHILLES

Widzę zagrożone

Me dobre imię: sława ma blednieje.

PATROKLUS

Bądź baczny; trudno ta się leczy rana,

Którą zadajem własną sobie ręką.

Kto konieczności nie pełni rozkazów,

Niebezpieczeństwo sam sobie kupuje;

Niebezpieczeństwo, jak subtelna febra,

Chwyta nas, chociaż na słońcu się grzejem.

ACHILLES

Idź, mój Patroklu, przywołaj Tersyta,

Wyprawię błazna z prośbą do Ajaksa,

Aby po bitwie sprosił do mnie Trojan.

Kobiecą bowiem uczułem zachciankę

Ujrzeć Hektora w odzieży pokoju,

Mówić z nim, jego oblicza widokiem

Wzrok mój nasycać. Lecz otóż Tersytes.

Wchodzi Tersytes.

TERSYTES

Cud!

ACHILLES

Jaki?

TERSYTES

Ajaks biega tam i sam¹⁴¹ po polu, szukając samego siebie.

ACHILLES

Jak to?

TERSYTES

Jutro ma się mierzyć sam na sam z Hektorem, a w proroczej dumie heroicznych cięgów plecie trzy po trzy, nic nie mówiąc.

ACHILLES

Jak to być może?

TERSYTES

Stąpa jak paw nadęty, krok jeden i pauza; zamyśla się jak gospodyni, która za całą arytmetykę ma tylko głowę, żeby uregulować swój rachunek; gryzie sobie wargi z ogromnie mądrym spojrzeniem, jakby mówił: „Siedzi w tej głowie dowcip, byle chciał wyleźć”; i wielka w tym prawda, tylko że ten dowcip tak zimno tam spowity jak iskra w krzemieniu: żeby ją wywołać, trzeba wprzód dobrze krzesać. Zgubiony to człowiek na wieczne czasy, bo jeśli mu Hektor nie skręci karku w pojedynku, to on go sam sobie skręci w próżności. Nie poznał mnie; gdy mu: „Dzień dobry, Ajaksie”, powiedziałem, on mi odrzekł: „Dziękuję, Agamemnonie”. Co myślisz o człowieku, który mnie bierze za wodza? Zmienił się w rybę lądową, bezjęzyczną potworę. Bodaj przepadło dobre u ludzi imię! Można je nosić na lice i na nice¹⁴² jak skórzany kaftan.

ACHILLES

Musisz być moim do niego posłem, Tersycie.

TERSYTES

Kto? Ja? Nie odpowie nikomu. Nie jego rzemiosłem odpowiadać. Mówić to dobre dla żebraków, u niego język w pięści. Odegram wam jego rolę: niech mnie pyta Patroklus, przedstawię wam Ajaksa.

ACHILLES

Przemów do niego, Patroklu. Powiedz mu, że błagam pokornie walecznego Ajaksa, aby zaprosił do mojego namiotu najdzielniejszego Hektora, bez zbroi, aby wyrobił dla niego list żelazny u wielkomyślnego, najjaśniejszego, sześć lub siedem razy dostojnego naczelnika greckiej armii, Agamemnona, i tak dalej. Zaczynaj.

PATROKLUS

Błogosław, Jowiszu, wielkiemu Ajaksowi!

TERSYTES

Hm!

PATROKLUS

Przychodzę w imieniu zacnego Achillesa.

TERSYTES

Hę?

PATROKLUS

Który błaga cię pokornie, abyś raczył zaprosić Hektora do jego namiotu.

TERSYTES

Hm!

PATROKLUS

Abyś wyrobił dla niego list żelazny u Agamemnona.

TERSYTES

Agamemnona!

PATROKLUS

Tak jest, panie.

TERSYTES

Ha!

PATROKLUS

Co na to odpowiadasz?

TERSYTES

Bóg z tobą, z całego serca.

PATROKLUS

Co odpowiadasz, panie?

TERSYTES

Jeśli będzie jutro pogoda, o jedenastej godzinie rzecz się tak lub owak rozstrzygnie: bądź co bądź, drogo zapłaci, nim mnie złapie.

PATROKLUS

Ale co odpowiadasz, panie?

TERSYTES

Bądź zdrów, z całego serca.

ACHILLES

Czy tylko naprawdę tak nastrojony?

TERSYTES

Nie tak nastrojony, ale tak rozstrojony. Jaką wyda muzykę, gdy mu Hektor rozpłata czaszkę, nie wiem; ale jestem pewny, że nie wyda żadnej, chyba że skrzypek Apollo z jego żył porobi struny.

ACHILLES

Pójdziesz do niego natychmiast z listem.

TERSYTES

To daj mi drugi do jego konia, bo to z dwóch rozumniejsze stworzenie.

ACHILLES

Umysł mój mętny jak zmącona woda

I sam nie mogę dna jego zobaczyć.

Wychodzi Achilles z Patroklusem.

TERSYTES

Bodaj źródło twoich myśli ustało się i znowu było czyste, bym mógł w nim osła napoić! Wolałbym być kleszczem barana niż takim walecznym nieukiem.

Wychodzi.