SCENA TRZECIA

Dom Tytusa. Pawilon.

Wchodzą Markus, Lucjusz z Gotami i Aaronem.

LUCJUSZ

Skoro to wolą ojca mego, stryju,

Bym wszedł do Rzymu, wolę jego pełnię.

GOT

My twą fortunę bez wahania dzielim.

LUCJUSZ

Tego Murzyna, przeklętego diabła,

Zamknij w bezpiecznym miejscu, dobry stryju,

Niech tam w łańcuchach i o głodzie czeka,

Aż go w obliczu cesarzowej stawim

Na świadka wszystkich czynów jej występnych.

A trzymaj silną przyjaciół zasadzkę,

Bo nic dobrego cesarz nam nie myśli.

AARON

Diabeł mi jakiś klęcia podszeptuje

I nagli, żeby język mój wyplunął

Jad złości, serce moje wzdymającej.

LUCJUSZ

Precz, psie nieludzki, podły niewolniku!

Pomóżcie łotra tego wyprowadzić,

Bo trąby orszak cesarski zwiastują.

Goci wyprowadzają Aarona. Trąby. Przy odgłosie trąb wchodzą Saturninus i Tamora z trybunami i orszakiem.

SATURNINUS

Jak to? Dwa słońca na naszym są niebie?

LUCJUSZ

Słońcem się mienić na co się przyda?

MARKUS

Panie, z synowcem mym zacznij układy,

Wszystko złagodzi spokojna rozmowa.

Przezorny Tytus przygotował ucztę

W uczciwej myśli; dla związku, pokoju,

Zgody, miłości i dla szczęścia Rzymu.

Raczcie się zbliżyć i zasiąść.

SATURNINUS

Siadamy.

Trąby. Wchodzi Tytus, przebrany za kucharza, stawia potrawę na stole; Lawinia zakwefiona, Młody Lucjusz i inni.

TYTUS

Witam cię, panie, witam cię, królowo!

Ciebie, Lucjuszu, i was, dzielne Goty,

Witam was wszystkich! Choć biedna biesiada,

Na głód wystarczy; więc raczcie pożywać.

SATURNINUS

Czemu ten ubiór wziąłeś, Androniku?

TYTUS

Chciałem być pewny, że bankiet mój będzie

Godny cesarza i jego małżonki.

SATURNINUS

Wdzięczni ci za to jesteśmy, Tytusie.

TYTUS

Byłbyś nim, panie, gdybyś znał me serce.

Racz mi, cesarzu, trudność tę rozwiązać:

Czy dobrze zrobił Wirginiusz, gdy córkę

W zbytniej krewkości własną ręką zabił,

Kiedy gwałt czystość dziewiczą jej skalał?

SATURNINUS

Dobrze.

TYTUS

Cesarzu, dla jakich powodów?

SATURNINUS

Dziewka honoru nie powinna przeżyć,

By obecnością wciąż smutki odnawiać.

TYTUS

Powód to silny, potężny, stanowczy,

A dla mnie żywy przykład i zachęta,

Bym w równej doli równe spełnił dzieło.

Giń, wściekły zbójco, za ten czyn przeklęty!

Zabija Tytusa.

LUCJUSZ

Możeż syn patrzeć na krew swego ojca?

Krew za krew, miarę równą płacę miarą.

Zabija Saturnina. Lud rozbiega się w przestrachu.

MARKUS

Od trwogi blade, smutne Rzymu dzieci,

Nieprzewidzianą rozegnane burzą,

Jak stado ptaków wichru powiewami,

Słuchajcie, ja was nauczę, jak znowu

W snop jeden związać kłosy rozproszone,

Z rozdartych członków jedno zlepić ciało,

By Rzym swą własną nie został ruiną,

By ten, któremu hołdują królestwa,

Jakby wyrzutek rozpaczą miotany,

Sam przeciw sobie nie podniósł prawicy.

Lecz jeśli siwe te włosy, te zmarszczki,

Poważne świadki doświadczenia wieku,

Waszej nie mogą zjednać mi baczności,

do Lucjusza

Przemów ty do nich, Rzymu przyjacielu,

I mów, jak niegdyś przodek nasz Eneasz

Uszom zbolałej miłością Dydony

Bolesne dzieje w słowach uroczystych

Prawił o strasznych nocy tej płomieniach,

W której Grek chytry zdradą podszedł Troję,

Jaki nam Synon uszy zaczarował

I kto fatalną wprowadził machinę,

Co pierś zakrwawia Rzymu, naszej Troi.

Serce me nie jest z kamienia ni stali,

I gdy o naszych mówić chcę goryczach,

W łez moich morzu toną moje słowa

I milknę właśnie w chwili, w której miałem

Obudzić w waszych sercach miłosierdzie.

Niech wódz ten mówi, niech na jego słowa

Serca wam biją i łzy wasze płyną⁴⁰.

LUCJUSZ

Wiedzcie więc, moi szlachetni słuchacze,

Że krwawą ręką Chiron i Demetriusz

Zamordowali cesarskiego brata;

Oni mej siostry są gwałcicielami;

Braci mych głowy za ich zbrodnię spadły,

Łzy mego ojca były pogardzone

I wierna była odcięta mu ręka,

Którą tak długo walczył w sprawie Rzymu;

Ja sam na koniec srogom był wygnany,

Płacząc, ojczyste opuściłem mury.

Poszedłem żebrać u wrogów litości;

Oni gniew stary w mych łzach utopili,

Jak przyjaciela do serc przycisnęli;

Wiedzcie też o tym, że ja, ja wygnaniec,

Ja Rzymu wielkość krwią mą okupiłem,

Gotowy własne ofiarować piersi

Mieczom od łona Rzymu odwróconym.

Wiecie, żem nigdy samochwalcą nie był,

Niech świadki moje nieme, moje szramy,

Słów moich wiernej dowiodą wam prawdy,

Ale przebaczcie, że się zapominam,

Że sam się chwalę: kto przyjaciół nie ma,

Musi sam własne rozgłaszać zasługi.

MARKUS

Ma kolej teraz. Widzicie to dziecię?

Dziecię to na świat wydała Tamora,

A ojcem jego bezbożny jest Murzyn,

Główny tych wszystkich podżegacz boleści.

Jeszcze w Tytusa domu podlec żyje,

Aby przed śmiercią słów tych stwierdzić prawdę.

A teraz sądźcie, czy miał Tytus powód

Mścić się za krzywdy i ludzką cierpliwość,

I wszelkie ludzkie siły przechodzące.

Obywatele, wiecie teraz prawdę,

Sądźcie nas: jeśli czyn nasz jest występkiem,

Z miejsca, na którym widzicie nas teraz,

My, biedne resztki domu Androników,

Dłoń w dłoni, rzucim się z tej wysokości

Głowy na twardych potrzaskać kamieniach

I tak naszego rodu dzieje skończyć.

Mówcie, Rzymianie; jedno wasze słowo

Znajdzie w nas obu ofiarę gotową.

EMILIUSZ

Dostojny mężu, zejdź, łagodną ręką

Poprowadź z sobą naszego cesarza,

Bo wiemy dobrze, że ludu jest wolą

Naszym cesarzem ogłosić Lucjusza.

WSZYSCY

Niech żyje Lucjusz, pan i cesarz Rzymu!

MARKUS

do sług

Idźcie do domu żałoby Tytusa

I niewiernego przywiedźcie Murzyna,

By śmiercią straszną, na jaką skazany,

Grzeszne swe życie, jak zasłużył, skończył.

Wychodzą słudzy.

WSZYSCY

Niech żyje Lucjusz, łaskawy pan Rzymu!

LUCJUSZ

Dzięki, Rzymianie! Bodaj moje rządy

Mogły pocieszyć Rzym po tylu klęskach!

Ale wytchnienia wprzód dajcie mi chwilę;

Natura ciężką wkłada mi powinność.

Ustąpcie! Stryju, zbliż się, aby razem

Łzy świętobliwe nad tym wylać trupem.

całuje Tytusa

Na zimne usta przyjm ten pocałunek,

Te krople smutku na twarz twą skrwawioną,

Ostatni szczery hołd twojego syna!

MARKUS

Łzę za łzę brat twój i za pocałunek

Na twoje usta pocałunek składa;

Choćbym był dłużny liczbę nieskończoną

I tak bym pragnął wszystkie ci zapłacić.

LUCJUSZ

Zbliż się, mój synu, i naucz się od nas

W łzach się rozpływać. Dziadek twój cię kochał,

Kołysał nieraz na swoich kolanach

I do snu śpiewał na swoich ci piersiach,

Dzieje ci nieraz opowiadał dziwne,

Które rozkoszą twych lat były młodych;

A więc jak wdzięczne, kochające dziecię,

Z małego źródła wysącz kilka kropli,

Tak chce natura: zawsze przyjaciele

Powinni dzielić smutki i wesele.

Ponieś go razem z nami do grobowca

I tam ostatnie daj mu pożegnanie.

CHŁOPIEC

O dziadziu, dziadziu, jakże z duszy pragnę,

Abym ja umarł, a ty znowu ożył!

O Boże! Łzy mi zabraniają mówić,

Łzy mnie uduszą, bylem otwarł usta.

Wchodzą stróże z Aaronem.

EMILIUSZ

Przestańcie płakać, smutni Andronicy!

Wydajcie wyrok przeciw nędznikowi,

Który był twórcą tych wszystkich wypadków.

LUCJUSZ

Po pierś go wkopcie; pożerany głodem

Niechaj szaleje, próżno o chleb woła,

Bo kto litośną poniesie mu rękę,

Ten losu jego będzie towarzyszem.

Oto nasz wyrok; spełnić go natychmiast.

AARON

Czemuż szaleństwo i wściekłość są nieme!

Nie jestem dzieckiem, bym podłą chciał prośbą

Za dokonane czyny żal objawiać;

Tysiąc bym więcej popełnił okrucieństw,

Gdybym miał siły odpowiednie woli.

Jeślim się w ciągu mojego żywota

Jednego czynu dobrego dopuścił,

Żałuję tego z całej teraz duszy.

LUCJUSZ

Dłoń przyjacielska niechaj w przodków grobie

Zwłoki cesarza uczciwie pochowa,

Jak my w rodzinnym zamkniemy pomniku

Resztki naszego ojca i Lawinii.

Lecz tygrysicy tej wściekłej trupowi

Żałobny orszak niech nie towarzyszy,

Niech dzwon pogrzebny nad nią nie zapłacze;

Ptactwu i zwierzom na pastwę ją rzućcie.

Jak dzikie zwierzę, bez litości żyła,

Niech też⁴¹ po śmierci nie znajdzie litości⁴².

Murzyn Aaron, naszych klęsk początek,

Niech głodem ginie wedle słów wyroku.

Obmyślim potem prawa, by ich siła

Podobne klęski uniemożebniła.

Wychodzą.

Przypisy:

1. Chłop — w tłumaczeniu Leona Ulricha postać ta występuje jako Pajac. [przypis edytorski]

2. ad manes fratrum (łac.) — duchom (manom) braci. [przypis edytorski]

3. maż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy ma, czyż ma. [przypis edytorski]

4. kal — dziś popr. forma trybu rozkazującego 1 os.lp: kalaj. [przypis edytorski]

5. moją (...) sprawą — tu: za moją sprawą, tj. z moją pomocą. [przypis edytorski]

6. suum cuique (łac.) — każdemu co mu się należy. [przypis edytorski]

7. subtelność — tu: wyrafinowanie, przemyślność, przebiegłość, chytrość. [przypis edytorski]

8. subtelność — tu: przebiegłość. [przypis edytorski]

9. gniew jego świadczy (...) jego boleść — tzn. jego gniew poświadcza jego boleść; jego gniew świadczy o boleści. [przypis edytorski]

10. nie wiecież — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy nie wiecie. [przypis edytorski]

11. godło Wulkana — tj. znak zdradzanego męża; Wulkan (w mit. gr. Hefajstos) był mężem bogini miłości, Wenery (w mit. gr. Afrodyty). [przypis edytorski]

12. dowcip (daw.) — rozum, spryt, inteligencja. [przypis edytorski]

13. sit fas aut nefas (łac.) — niech to będzie godziwe lub niegodziwe. [przypis edytorski]

14. per Stygia, per manes vehor (łac.) — przez manowce Stygii mnie prowadzą; przen.: jestem w piekle. [przypis edytorski]

15. Filomela (mit. gr.) — kobieta uwiedziona przez Tereusa, męża swej siostry Prokne, który następnie uciął jej język, by rzecz nie wyszła na jaw; Filomela utkała jednak peplos (płaszcz), na którym zapisała, co się stało, i przesyłając tkaninę w darze, dała znać siostrze o wszystkim; następnie wspólnie zabiły następnie syna Tereusa, Itysa, i podały ojcu jego ciało w potrawce; bogowie uratowali siostry przed zemstą Tereusa, zmieniając je w ptaki: w wersji z Metamorfoz Owidiusza Filomela stała się słowikiem, Prokne jaskółką, a Tereusz dudkiem; historia Lawinii w Tytusie Andronikusie stanowi przetworzenie mitu o Flomeli. [przypis edytorski]

16. maż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy ma, czyż ma. [przypis edytorski]

17. już przy piersi tchnąłeś okrucieństwem — w późn. wyd. popr. tłumaczenie: „już z jej piersi ssałeś okrucieństwo”. [przypis edytorski]

18. subtelny — tu: wymyślny; wykonany według wyrafinowanego (przemyślnego) planu. [przypis edytorski]

19. Kocyt (mit. gr.) — jedna z rzek w Hadesie, krainie zmarłych. [przypis edytorski]

20. Królowie spocząć chcieli (...) miłości — w późn. wyd. tłumaczenie poprawiono: „Królowie spocząć chcieli, darmo marząc,/ By choć pół twojej otrzymać miłości. [przypis edytorski]

21. nie mogli jak pół (...) otrzymać — nie mogli otrzymać więcej niż pół. [przypis edytorski]

22. mamyż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy mamy, czyż mamy. [przypis edytorski]

23. Odciętą rękę posłał cesarzowi — po tym wersie w późn. wyd. uzupełniono tekst, dodając: „W zamian ci odda twoich synów żywych”. [przypis edytorski]

24. przed pół godziną — tu: zanim upłynie pół godziny. [przypis edytorski]

25. możeż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy może. [przypis edytorski]

26. nie większą mu ulgą od zmarzłej wody — nie większą jest mu ulgą niż zmarzła woda. [przypis edytorski]

27. stuprum (łac.) — zhańbienie, nierząd; tu: gwałt. [przypis edytorski]

28. Magni dominator (...) tam lentus vides? — władco wielkiego nieba, czy jesteś tak chętny, by słuchać o zbrodniach, by je oglądać? (Seneka, Fedra). [przypis edytorski]

29. Integer vitae (...) nec arcu — człowiek uczciwy w życiu i zbrodnią nieskalany nie potrzebuje oszczepu ni łuku Maura (Horacy, Ody I, 22). [przypis edytorski]

30. Przeklęte diabła szpetnego potomstwo — w późn. wyd. tłumaczenie uzupełniono wstawiając przed tym wersem: „Biada jej doli! Przeklęty jej wybór!”. [przypis edytorski]

31. terras Astraea reliquit (łac.) — Astrea opuściła ziemię (Owidiusz, Metamorfozy I, 150); Astrea: bogini sprawiedliwości. [przypis edytorski]

32. ad Jovem (łac.) — do Jowisza. [przypis edytorski]

33. ad Apollinem (łac.) — do Apollina. [przypis edytorski]

34. ad Martem (łac.) — do Marsa. [przypis edytorski]

35. a tobie ad Apollinem (...) ta dla Merkurego — tłumaczenie uzupełnione wg późniejszego wydania o te dwa fragmenty. [przypis edytorski]

36. mimo pokoju państwa burzycieli Szeptów — szyk przestawny; inaczej: mimo szeptów burzycieli pokoju państwa; w późn. wyd. poprawiono tłumaczenie dwóch wersów: „Chociaż pokoju państwa burzyciele/ Złe plotki szerzą wśród wiernego ludu”. [przypis edytorski]

37. zbież — tu: przebież; przemierz. [przypis edytorski]

38. Krwią potem waszą mąkę tę zagniotę — w późn. wyd. uzupełniono tłumaczenie, dodając po tym wersie: „I górę ciasta z tych waszych ciał wzniosę”. [przypis edytorski]

39. tęm zabił — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: tę zabiłem. [przypis edytorski]

40. Niech wódz ten mówi (...) łzy wasze płyną — w późn. wyd. zweryfikowano tłumaczenie w tym miejscu: „Niech wódz ten młody opowie wam wszystko,/ Ja, stojąc obok, gorzko będę płakał”. [przypis edytorski]

41. niech też — tu właśc.: niech więc. [przypis edytorski]

42. Niech też po śmierci nie znajdzie litości — w późn. wyd. tłumaczenie zweryfikowano w tym miejscu: „Niech się nad trupem jej ptaki litują”. [przypis edytorski]