Chłopi, Część czwarta - Lato

by Władysław Stanisław Reymont

V

— Pietrek, przynieś no drewek — krzyknęła sprzed domu Hanka, rozmamłana była całkiem i omączona przy wyrabianiu chleba.

W szabaśniku⁵⁹³ huczał już tęgi ogień, przegarniała go raz po raz i leciała obtaczać bochny i wynosić je w ganek, na deskę ździebko⁵⁹⁴ wystawioną w słońcu, bych⁵⁹⁵ prędzej rosły. Zwijała się siarczyście, gdyż ciasto prawie już kipiało z wielkiej dzieży⁵⁹⁶, przyokrytej⁵⁹⁷ pierzyną.

— Józka, dorzuć do pieca, bo trzon jeszczek⁵⁹⁸ czarniawy!

Ale Józki nie było, a Pietrek też się nie kwapił⁵⁹⁹ z posłuchem, nakładał w podwórzu gnój, oklepując czubaty wóz, bych⁶⁰⁰ się nie roztrzęsał⁶⁰¹ po drodze, i spokojnie poredzał⁶⁰² ze ślepym dziadem, któren⁶⁰³ pod stodołą wykręcał⁶⁰⁴ powrósła⁶⁰⁵.

Popołudniowe słońce tak jeszcze przypiekało, że ściany popuszczały żywicą, parzyła ziemia i powietrze prażyło kiej⁶⁰⁶ żywym ogniem, że już ruchać się⁶⁰⁷ było ciężko. Muchy jeno⁶⁰⁸ kręciły się z brzękiem nad wozem i konie dziw nie porwały postronków i nóg nie połamały szarpiąc się i oganiając od ukąszeń.

Nad podwórzem wisiała senna, przygniatająca spieka⁶⁰⁹, przejęta ostrym zapachem gnoju, że nawet ptaki w sadzie pocichły, kury leżały pod płotami kieby⁶¹⁰ nieżywe, a prosiaki z pojękiwaniem rozwalały się w błocie pod studnią, gdy naraz dziad zaczął srogo kichać, bowiem z obory zawiało jeszcze barzej⁶¹¹.

— Na zdrowie wama⁶¹², dziadku!

— Nie z trybularza wieje, nie, a chociem⁶¹³ i tego zwyczajny⁶¹⁴, ale zawierciło w nosie gorzej tabaki.

— Kto czego zwyczajny, to mu smakuje!

— Głupiś, cóż to, łajno jeno⁶¹⁵ wywąchuję po świecie!...

— Rzekłem, bo mi się przybaczyło⁶¹⁶, co tak mi pedział⁶¹⁷ mój dziadźka we wojsku, kiej⁶¹⁸ me⁶¹⁹ przy uczeniu pierwszy raz sprał po pysku...

— I wzwyczaiłeś się do tego, co? Hi! hi! hi!...

— Hale, bogać ta, kiej⁶²⁰ rychło⁶²¹ sprzykrzyła mi się taka nauka, że przycapiłem ścierwę w jakimś kącie i tak mu pysk wyrychtowałem, jaże⁶²² spuchnął niby bania. Już me⁶²³ potem nie bijał⁶²⁴...

— Długoś to służył?

— A całe pięć roków! Nie było się czym wykupić, to i musiałem rużie dźwigać. Jeno⁶²⁵ zrazu, pókim był głupi, to potyrał⁶²⁶ mną, kto chciał, i biedym się najadł, ale kamraty me⁶²⁷ nauczyły, że jak czego brakowało, tośwa⁶²⁸ zworowali abo dała jedna dzieucha⁶²⁹, służanka, bom obiecał się z nią ożenić! A jak me⁶³⁰ przezywały od kartoszków⁶³¹, jak się śmiały z mojej mowy i naszego pacierza...

— A poganiny zapowietrzone, śmiały się z pacierza.

— Tom każdemu z osobna pomacał żebra i poniechały⁶³²!

— Cie, takiś to mocarz!

— Mocarz, nie mocarz, ale trzem radę dam! — przechwalał się z uśmiechem.

— Byłeś to na wojnie, co?

— Jakże, przeciem z Turkami wojował. Pokorzylim⁶³³ ich do cna!

— Pietrek⁶³⁴, kajże⁶³⁵ to drzewo? — zawołała znowu Hanka.

— A tam, kaj było przódzi⁶³⁶! — odburknął pod nosem.

— Dyć⁶³⁷ gospodyni cię woła — upominał nasłuchujący dziad.

— Niech woła, a juści⁶³⁸, może jeszczek⁶³⁹ statki⁶⁴⁰ mył będę!

— Głuchyś czy co? — wrzasnęła wybiegając przed dom.

— W piecu palił nie będę, nie do tegom się godził! — odkrzyknął.

Wywarła na niego gębę po swojemu.

Ale parob bardzo hardo odszczekiwał, ani myśląc posłuchać, a kiej⁶⁴¹ go jakimś słowem barzej dojena⁶⁴², wraził⁶⁴³ widły w gnój i zawołał ze złością:

— Nie z Jagusią macie sprawę, nie wygonicie me⁶⁴⁴ krzykiem.

— Obaczysz, co ci zrobię! Popamiętasz! — groziła dotknięta do żywego i już rozeźlona tak zwijała się kole chleba, jaże⁶⁴⁵ tuman mąki zapełnił izbę i buchał przez okna. Mamrotała jeno na zuchwalca wynosząc chleby w ganek, to dorzucając drewek do pieca albo i wyzierając⁶⁴⁶ za dziećmi. Strudzona już była z pracy i spieki⁶⁴⁷, bo w izbie gorąc⁶⁴⁸ jaże dusił, a w sieniach, kaj⁶⁴⁹ się buzowało w szabaśniku, też ledwie odzipnął⁶⁵⁰, że przy tym i muchy, od których roiły się ściany, brzęczały nieustannie i cięły wielce dokuczliwie, to prawie z płaczem oganiała się gałęzią i tak już była spocona i rozdrażniona, że robiła coraz wolniej i niecierpliwiej.

Właśnie ostatni nabier⁶⁵¹ ciasta wygniatała, gdy Pietrek wyjechał z podwórza.

— Poczekaj, dam ci podwieczorek!

— Prrr! A zjem, niezgorzej już mi kruczy⁶⁵² w brzuchu po obiedzie.

— Mało to ci było?

— I... płone⁶⁵³ jadło, to przelatuje przez żywot⁶⁵⁴ kiej bez sito.

— Płone! widzisz go! Cóż to, mięso będę ci dawała? Sama po kątach też nie chlam⁶⁵⁵ kiełbasy. Drugie⁶⁵⁶ na przednówku i tego nie mają. Obacz no, jak to żyją komornicy.

Postawiła w ganku dzieżkę⁶⁵⁷ zsiadłego mleka i bochen.

Przysiadł łakomie do jadła i z wolna się nadziewał⁶⁵⁸ podrzucając niekiej⁶⁵⁹ glonki chleba boćkowi, któren⁶⁶⁰ przygrajdał się ze sadu i warował przy nim kiej⁶⁶¹ pies.

— Chude, sama serwatka — mruczał podjadłszy już nieco.

— A może byś chciał samej śmietany, poczekaj.

Zaś kiej⁶⁶² się nałożył do syta i brał za lejce, dorzuciła uszczypliwie:

— Zgódź się do Jagusi, ona ci tłuściej będzie dawała.

— Pewnie, bo póki tu ona była gospodynią, nikto⁶⁶³ głodem nie przymierał — zaciął konie batem, wóz wsparł ramieniem i ruszył.

Utrafił ją w słabiznę⁶⁶⁴, ale nim się zebrała odpowiedzieć, odjechał.

Jaskółki zaświegotały pod strzechą i stado gołębi opadło z gruchaniem na ganek, a kiej⁶⁶⁵ je spędzała, doszedł ją ze sadu jakiś kwik, zlękła się, że świnie pyszczą⁶⁶⁶ po cebuli, ale na szczęście to jeno⁶⁶⁷ sąsiedzka maciora ryła się pod płot.

— Wsadź jeno ryj, a spyszcz, to już ja cię przyrychtuję⁶⁶⁸.

A ledwie wzięła się znowu do roboty, kiej⁶⁶⁹ bociek hycnął na ganek, przyczaił się ździebko⁶⁷⁰ i popatrzywszy to jednym, to drugim okiem, jął kuć w bochny łykając ciasto wielkimi kawałami.

Wypadła na niego z wrzaskiem.

Uciekał z wyciągniętym dziobem robiąc gwałtownie gardzielem, a kiej go już doganiała, bych zdzielić drewnem, poderwał się i frunął na stodołę i długo tam stojał⁶⁷¹ klekocąc a wycierając dziób o kalenicę⁶⁷².

— Czekaj, złodzieju, jeszcze ja ci kulasy⁶⁷³ poprzetrącam — groziła obtaczając na nowo podziurawione bochenki.

Przyleciała Józka, więc na niej wszystko się skrupiło.

— Kaj⁶⁷⁴ się to nosisz⁶⁷⁵? Cięgiem⁶⁷⁶ ganiasz jak kot z pęcherzem! Powiem Antkowi, jakaś to robotna⁶⁷⁷! Wygarniaj z pieca, a żywo⁶⁷⁸!

— Byłam jeno u Płoszkowej Kasi. Wszystkie⁶⁷⁹ w polu, a chudzinie⁶⁸⁰ nawet wody nie ma kto podać.

— Cóż to jej, chora?

— Pewnikiem⁶⁸¹ ośpica⁶⁸², bo czerwona i rozpalona kiej⁶⁸³ ogień.

— A przynieś ze sobą chorobę, to cię dam do śpitala⁶⁸⁴.

— Juści, bom to już przy jednej chorej siadywała! Nie baczycie⁶⁸⁵, jakem to przy was dulczyła⁶⁸⁶, kiejście leżeli⁶⁸⁷ w połogu⁶⁸⁸. — I już trajkotała dalej po swojemu, spędzając muchy z ciasta i bierąc⁶⁸⁹ się do wygarniania węgli z pieca.

— Trza⁶⁹⁰ będzie ludziom ponieść podwieczorek — przerwała Hanka.

— Zaraz poletę⁶⁹¹. Usmażyć to jajków Antkowi?

— A usmaż, jeno słoniną nie szafuj.

— Żałujecie to?

— Zaśby⁶⁹². Ale co za tłusto, to może być i Antkowi niezdrowo.

Dzieusze⁶⁹³ chciało się lecieć, to w mig uwinęła się z robotą i nim Hanka zalepiła piec, zabrała troje dwojaków⁶⁹⁴ z mlekiem, chleby we fartuszek i poleciała.

— Spojrzyj ta na płótno, czy wyschło, a z powrotem pomocz, jeszcze do zachodu przeschnie — zawołała oknem, ale Józka już była za przełazem, jeno piesneczka⁶⁹⁵ leciała za nią i ze żyta mignęła kiej niekiej⁶⁹⁶ konopiasta głowina.

Na podorówce pod lasem komornice rozrzucały gnój, jaki Pietrek dowoził, a przyorywał Antek.

Że zaś ziemia gliniasta, mimo niedawnego zbronowania, była spieczona i twarda, to skiby łupały się niby skały, a konie ciągnęły pług z takim wysiłkiem, jaże⁶⁹⁷ rwały się postronki.

Antek, jakby wrośnięty w imadła, orał zawzięcie zapomniawszy o całym świecie, czasem chlastał biczem po końskich portkach, a częściej jeno cmokaniem je przynaglał, gdyż do cna ustawały, robota bowiem była ciężka i znojna, ale kwardą⁶⁹⁸ i czujną ręką prowadził pług i rżnął skibę za skibą, kładąc posobnie⁶⁹⁹ szerokie, proste zagony, boć rola szła pod pszenicę.

Wrony łaziły bruzdami wydziobując glisty, zaś gniady źrebiec, szczypiący trawę po miedzy⁷⁰⁰, rwał się raz po raz do klaczy łakomie, sięgając matczynych wymion.

— Co mu się to przypomina, cycoń jeden — mruknął Antek śmigając go po kulasach⁷⁰¹, że zadarł ogona i skoczył w bok, on zaś orał dalej cierpliwie, tyle jeno przerywając skwarną cichość, co się ta niekaj⁷⁰² ozwał do kobiet, ale tak już był umęczony pracą i spiekotą, że skoro Pietrek nadjechał, krzyknął w złości:

— Kobiety czekają, a ty wleczesz się kieby⁷⁰³ szmaciarz!

— A juści, droga ciężka i koń ledwie już kulasami rucha.

— A po cóżeś tyla czasu stojał⁷⁰⁴ pod lasem? Widziałem.

— Możecie obaczyć, piaskiem kiej kot nie zagarniam.

— Pyskacz ścierwa. Wio, stare, wio!

Ale konie ustawały coraz barzej, całe już okryte pianą, a i jemu, chocia był rozdziany do białych portek i koszuli, pot też zalewał twarz i ręce mdlały od pracy, że dojrzawszy Józkę zawołał radośnie:

— W sam czas przyszłaś, a to ostatnią parą dygujemy⁷⁰⁵.

Dociągnął skibę pod bór, konie wyłożył i rozkiełznawszy je puścił na trawiastą, podleśną drogę, a sam rzucił się w cień na kraju lasu i kiej⁷⁰⁶ wilk zgłodniały wyjadał z dwojaków, a Józka jęła mu trajkotać nad uszami.

— Ostaw me⁷⁰⁷, nie ciekawym twoich nowinek — warknął gniewnie, że odszczeknęła gniewnie i poleciała w las na jagody.

Bór stojał cichy, rozprażony, pachnący i kieby⁷⁰⁸ ździebko⁷⁰⁹ przymglały w słonecznej ulewie, że jeno⁷¹⁰ niekiedy zaruchały się cichuśko zielone podszycia i z głębin buchał ciąg przejęty żywicą abo i jakieś pobłąkane głosy i ptasie śpiewania.

Antek rozciągnął się na trawie i kurzył⁷¹¹ papierosa, ale jakby przez coraz głębszą mgłę widział dziedzica skaczącego na koniu po podleskich polach i jakichś ludzi z tykami.

Wielgachne chojary⁷¹², kieby z miedzi wykute, wynosiły się nad nim rzucając po oczach chwiejny i morzący śpikiem⁷¹³ cień. Już się był całkiem zapadł w cichość, gdy zaturkotał jakiś wóz.

— Organistów parobek na tartak wozi, juści — pomyślał unosząc ciężką głowę i opadł z powrotem, ale już nie zasnął, gdyż ktosik⁷¹⁴ wyrzekł: Pochwalony!

Komornice wychodziły posobnie⁷¹⁵ z lasu z brzemionami drzewa na plecach, zaś w końcu wlekła się Jagustynka, zgarbiona pod ciężarem prawie do ziemi.

— Odpocznijcie, a to wama⁷¹⁶ już oczy na wierzch wyłażą.

Przysiadła w podle⁷¹⁷, wspierając brzemię o drzewo i ledwie zipiąc.

— Nie la⁷¹⁸ was taka robota — szepnął ze współczuciem.

— Juści, co już całkiem opadłam ze sił.

— Pietrek, a gęściej kupki, gęściej! — krzyknął do parobka. — Czemuż to waju⁷¹⁹ nie wyręczą?

Jeno się skrzywiła odwracając zaczerwienione, bólne⁷²⁰ oczy.

— Takeście jakoś zmiękli, że ani was tera poznać.

— I krzemień puści pod młotem — jęknęła zwieszając głowę — bieda chybciej przeżre człowieka niźli rdza żelazo.

— Ciężki latoś⁷²¹ przednówek nawet la⁷²² gospodarzy⁷²³.

— Kto ma jeno lebiodę⁷²⁴ z otrębami, temu nie potrza⁷²⁵ mówić o biedzie.

— Bójcie się Boga, dyć przyjdźcież wieczorem, a znajdzie się jeszcze w chałupie jaki korczyk⁷²⁶ ziemniaków. Odrobicie we żniwa.

Zapłakała rzewliwie, nie mogąc wykrztusić tego słowa podzięki.

— A może ta i co więcej najdzie Hanka — dodał z dobrością⁷²⁷.

— Żeby nie Hanka, to byśwa⁷²⁸ już byli pozdychali — zaszeptała łzawo. — Juści, co odrobię, kiedy jeno będzie potrza. I nie za siebie mówię. Bóg ci zapłać! Cóż ta ja, ten śmieć jeno, co się go trepem następuje, ani wiedząc o tym, i do głodu niezgorzej wezwyczajonam, ale jak te moje robaki kochane zapiskają: babulu, jeść! a nie ma czym zatkać głodnych brzuchów, to powiedam, cobym se te kulasy odrąbała abo i z tego ołtarza zdarła i poniesła do Żyda, bych się jeno najadły.

— To znowuj siedzicie z dziećmi?

— Matkam przeciek. Ostawię to samych w takiej biedzie! A latoś⁷²⁹ jakby wszystko złe zwaliło się na nich. Krowa im padła, ziemniaki zgniły, że trza⁷³⁰ było kupować do sadzenia, wiater⁷³¹ obalił stodołę, a do tego synowa po rodach ostatnich cięgiem⁷³² chorzeje i wszyćko⁷³³ ostało na tej boskiej Opatrzności.

— Juści, bo Wojtkowi jeno gorzałka⁷³⁴ pachnie i pilno do karczmy.

— Z biedy się niekiej⁷³⁵ napijał, z czystej biedy, ale jak dostał w boru robotę, to ani już zajrzy do Żyda, niech drugie⁷³⁶ zaświadczą — broniła syna gorąco. — Biedocie to kużden⁷³⁷ kieliszek policzą! Pofolgował⁷³⁸ se Jezusiczek we złości, pofolgował, no, żeby się tak zawziąć na jednego głupiego chłopa. I za co? Cóż to złego zrobił? — mamrotała podnosząc w niebo groźne, pytające oczy.

— Małoście to na nich pomstowali? — rzekł z naciskiem.

— Hale, wysłuchałby to Jezus głupiego szczekania! Juści — ale dodała jakby trwożniej i niespokojniej — kiej matka nawet wyklina dzieci, to i tak w sercu nie pragnie im krzywdy. We złości to i ozór nie pości. Jakże...

— Wypuścił to już Wojtek łąkę, co?

— Młynarz przynosił na nią całe tysiąc złotych, ale ja wzbroniłam, bo jak temu wilkowi wpadnie co w pazury, to mu już sam zły nie wyrwie. A może się jeszcze trafi kto drugi z pieniędzmi?

— Śliczna łąka, jak amen tak pewne dwa pokosy w rok, żebym tak miał grosz zapaśny! — westchnął oblizując się kiej kot do mleka.

— Już i Maciej chcieli ją kupować, że to rychtyk przylega do Jagusinego pola.

Drgnął na to imię, lecz dopiero w jakieś Zdrowaś⁷³⁹ zapytał niby niechcący, wlekąc⁷⁴⁰ oczami po polach, daleko.

— Co się to wyrabia u Dominikowej?

Ale przejrzała go w lot, prześmiech jeno⁷⁴¹ wionął po zwiędłych wargach, rozjarzyły się oczy i przysunąwszy się jęła⁷⁴² mówić bolejąco:

— A co! Piekło tam i tyla. W chałupie kiej⁷⁴³ po pochowku, jaże mrozi od smutku, a pociechy znikąd ni poratunku! Jeno oczy wypłakują i boskiego zmiłowania czekają! A już najbarzej Jagusia...

I kieby⁷⁴⁴ przędzę rozsnuwała różnoście⁷⁴⁵ o Jagusinych smutkach, żalach i opuszczeniu. Mówiła gorąco, przypochlebiając mu się i jakby ciągnąc za język, ale milczał uparcie, gdyż z nagła rozparła go taka żrąca tęsknica, jaże⁷⁴⁶ się cały rozdygotał.

Szczęściem, co powróciła Józka niosąc z pól zapaski czernic⁷⁴⁷, nasypała mu jagód w kapelusz i zebrawszy dwojaki pobiegła w dyrdy⁷⁴⁸ ku chałupie.

A Jagustynka nie doczekawszy się od niego ani słowa odpowiedzi jęła się dźwigać stękający.

— Poniechajcie! Pietrek, zabierz ich na wóz! — rozkazał krótko.

Chycił⁷⁴⁹ się znowu pługa i jakiś czas cierpliwie krajał spieczoną, twardą ziemię, przyginał się w jarzmie kiej⁷⁵⁰ wół, dawał się wszystek tej pracy, ale i tak nie zdusił tęsknicy.

Już mu się dłużył dzień, że raz po raz spozierał⁷⁵¹ na słońce i niecierpliwymi oczami mierzył pole, spory kawał leżał jeszcze do zaorania. Jurzył się⁷⁵² też w sobie coraz barzej i nie wiada⁷⁵³ laczego⁷⁵⁴ prał konie, a ostro krzykał na kobiety, bych⁷⁵⁵ się prędzej ruchały⁷⁵⁶! Tak go już cosik⁷⁵⁷ ponosiło, że ledwie ścierpiał, i takie myśle⁷⁵⁸ kłębiły się po głowie i przyćmiewały oczy, że coraz częściej pług mu się w rękach chybotał zadzierając⁷⁵⁹ o kamienie, zaś pod lasem tak się był zarył⁷⁶⁰ pod jakiś korzeń, aż krój⁷⁶¹ się oberwał.

Nie było sposobu dalej orać, zabrał więc pług na sanice i założywszy wałacha pojechał do dom⁷⁶² po nowy.

W chałupie było pusto i wszystko leżało rozbabrane i zamączone, a Hanka kłóciła się z kimś w sadzie.

— Paparuch! Na sprzeczki to czas ma! — mruczał idąc w podwórze, ale tam zeźlił się barzej, gdyż i ten drugi pług, któren⁷⁶³ wyciągnął spod szopy, zarówno był do niczego. Długo koło niego majstrował coraz niecierpliwiej, nasłuchując kłótni, bo Hanka już wykrzykiwała rozwścieklona:

— Zapłać szkody, to ci maciorę wypuszczę, a nie, to podam do sądu! Zapłać za płótno, co mi je zwiesną⁷⁶⁴ podarła na bielniku, i za te spyskane⁷⁶⁵ ziemniaki. Mam świadków na wszystko! Widzisz ją, jaka mądra, będzie se świnie wypasała na moim! Nie daruję swojego! A na drugi raz to twojej maciorze i tobie kulasy⁷⁶⁶ poprzetrącam! — jazgotała zajadle, że zaś i sąsiadka dłużną nie ostawała, to już kłóciły się na zabój, wytrząchając do się przez płoty zaciśniętymi pięściami.

— Hanka! — krzyknął zakładając se⁷⁶⁷ pług na ramiona.

Przyleciała rozwrzeszczana i rozczapierzona kiej kokosz.

— A to wydzierasz się, jaże⁷⁶⁸ na całą wieś słychać!

— Swojego bronię! Jakże, pozwolę to, bych⁷⁶⁹ mi cudze świnie pyskały po zagonach! Tyla szkody robią, to mam być cicho? Niedoczekanie, nie daruję! — wykrzykiwała, jaże⁷⁷⁰ przerwał jej ostro:

— Ogarnij się, a to wyglądasz kiej⁷⁷¹ nieboskie stworzenie!

— Hale, do roboty będę się przybierała kiej do kościoła, juści⁷⁷².

Popatrzył na nią wzgardliwie, boć wyglądała, jakby ją kto wyciągnął spod łóżka, i rzuciwszy ramionami poszedł.

Kowal był przy robocie; już z dala szczękały brzękliwe, mocne głosy młotów, a w kuźni huczał ogień i było gorąco kiej w piekle. Michał właśnie był odkuwał z pomocnikiem jakieś grubachne sztaby, pot mu zalewał twarz umorusaną, ale kuł niestrudzenie i jakby z zajadłością.

— Komuż to takie sielne⁷⁷³ osie?

— Do Płoszkowego woza! Będzie woził na tartak!

Antek przysiadł na progu skręcając sobie papierosa.

Młoty wciąż biły zajadle, trzaskając nieustannie raz, dwa, raz, dwa, i czerwone żelazo bite ze wszystkiej mocy robiło się powolne⁷⁷⁴ kieby⁷⁷⁵ ciasto, ugniatali go też na swoją potrzebę, jaże⁷⁷⁶ cała kuźnia dygotała.

— Nie chciałbyś to wozić? — rzekł Michał wsadzając żelazo w ognisko i poruchując⁷⁷⁷ miechem.

— A bo to me⁷⁷⁸ młynarz dopuści, ponoć wzion⁷⁷⁹ wożenie na spółkę z organistą i ze Żydami jest za pan brat.

— Konie masz, porządek⁷⁸⁰ wszystek gotowy, a parob jeno się wałęsa kole⁷⁸¹ chałupy. Niezgorzej płacą — szepnął zachętliwie.

— Juści, co⁷⁸² przydałby się jakiś grosz na żniwo, ale cóż, młynarza przeciech⁷⁸³ o pomoc prosił nie będę.

— Trza⁷⁸⁴ by ci pomówić z kupcami.

— Abo to je⁷⁸⁵ znam! Byś to chciał wstawić się za mną!

— Kiej prosisz, to pomówię, jeszcze dzisia⁷⁸⁶ do nich poletę⁷⁸⁷.

Antek cofnął się prędko przed kuźnię, gdyż znowuj⁷⁸⁸ zagrały młoty i iskry sypnęły się deszczem ognistym i parzącym.

— Zaraz przyjdę, obaczę jeno⁷⁸⁹, jakie to drzewo zwożą.

I na tartaku robota wrzała kiej⁷⁹⁰ w ulu, traczka⁷⁹¹ już szła bez przerwy, piły z głuchym zgrzytem przeżerały długachne kloce, a woda z krzykiem waliła się z kół w rzekę i spieniona, zmordowana, gotowała się bełkotliwie w ciasnych brzegach. Z wozów zwalali chojary, ledwie okrzesane z gałęzi, aż ziemia jęczała, zaś sześciu chłopa obciesywało⁷⁹² je do kantu, a drugie wynosiły deski na słońce.

Mateusz prowadził całą fabrykę, że co trochę widać go było w innej stronie, dzielnie zwijał się rządząc i bacznie wszystkiego doglądając.

Przywitali się przyjacielsko.

— A kajże⁷⁹³ to Bartek? — pytał Antek rozglądając się po ludziach.

— Zmierziły mu się Lipce⁷⁹⁴ i pociągnął za wiatrem.

— Że to poniektórych tak cięgiem⁷⁹⁵ telepie po świecie! Roboty widać masz na długo, tylachna⁷⁹⁶ drzewa!

— A chwaci⁷⁹⁷ na jaki rok abo⁷⁹⁸ i dłużej. Jak dziedzic ugodzi się ze wszystkimi, to z pół boru wytnie i przeda.

— Na Podlesiu znowuj⁷⁹⁹ dzisiaj rozmierzają ziemię.

— Bo już co dnia zgłasza się ktosik⁸⁰⁰ do zgody! Barany juchy, nie chciały cię słuchać, żeby gromadą się ugodzić, to dziedzic da więcej, a tera⁸⁰¹ robią w pojedynkę, cichaczem, byle prędzej.

— Niektóren⁸⁰² człowiek to jak ten osieł: chcesz, bych⁸⁰³ ruszył naprzód, to ciągaj go za ogon! Pewnie co barany, dziedzic obrywa każdemu coś niecoś, bo z osobna się godzą.

— Odebrałeś to już swoje gronta⁸⁰⁴?

— Jeszczek⁸⁰⁵ nie wyszedł czas po śmierci ojcowej i nie można robić działów, alem se⁸⁰⁶ już upatrzył pole.

Za rzeką pomiędzy olchami mignęła jakaś twarz, zdało mu się, że to Jagusia, więc chociaż pogadywał, ale już coraz niespokojniej latał oczami po gąszczach nadrzecznych.

— Taki gorąc, trza się iść wykąpać — rzekł wreszcie i poszedł w dół rzeki, niby to wybierając sposobne miejsce, ale skoro go skryły drzewa, puścił się pędem.

Juści, że ona to była. Szła z motyczką do kapusty.

— Jagusia! — zawołał zrównawszy się z nią.

Obejrzała się bacznie i rozeznawszy głos i jego twarz, wychylającą się ze szuwarów, przystanęła trwożnie, nie wiedząc zgoła, co począć, bezradna całkiem i spłoszona.

— Nie poznajesz me⁸⁰⁷ to? — szepnął gorąco, próbując przejść do niej na drugą stronę. Ale rzeka w tym miejscu była głęboka, choć wąska zaledwie na jakieś parę kroków.

— Jakże, nie poznałabym cię to? — oglądała się lękliwie za siebie na kapuśnisko, kaj⁸⁰⁸ czerwieniały jakieś kobiety.

— Kajże⁸⁰⁹ się to kryjesz, że ani sposobu cię uwidzieć?

— Kaj? Wygnała me twoja z chałupy, to siedzę u matki...

— Dyć i o tym rad bym z tobą pomówił. Wyjdź, Jagno, wieczorkiem za smętarz. Powiem ci cosik, przyjdź! — prosił gorąco.

— Hale, żeby me kto jeszcze obaczył! Dosyć mam już za dawne... — odrzekła twardo. Ale tak molestował, tak skamlał, że skruszało jej serce, zaczynało jej być żal.

— A cóż mi to nowego powiesz? po cóż to me wołasz?

— Czym ci to już taki całkiem cudzy⁸¹⁰, Jaguś?

— Nie cudzy, ale i nie swój! Nie w głowie mi takie rzeczy...

— Jeno przyjdź, a nie pożałujesz. Bojasz⁸¹¹ się za smętarz, to przyjdź za księży sad, nie baczysz⁸¹² to kaj⁸¹³? Nie baczysz, Jaguś?...

Jaże odwróciła głowę, takie pąsy na nią uderzyły.

— Nie pleć, dyć⁸¹⁴ mi wstydno... — zesromała⁸¹⁵ się wielce.

— Przyjdź, Jaguś, choćby do północka czekał będę...

— To poczekaj... — odwróciła się nagle i poleciała na kapuśnisko.

Patrzył za nią łakomie i przejęły go takie luboście⁸¹⁶ i takie płomia⁸¹⁷ wzburzyły krew, że gotów był lecieć za nią i brać ją choćby na oczach wszystkich... Ledwie się już pohamował.

— Nic, jeno ta spieka⁸¹⁸ tak me⁸¹⁹ rozebrała⁸²⁰! — pomyślał rozdziewając się spiesznie do kąpieli.

Przechłodził się galancie⁸²¹ i jął deliberować⁸²² nad sobą.

— Że to człowiek słaby kiej⁸²³ ten paździerz⁸²⁴, bele⁸²⁵ co go poniesie...

Wstyd mu się zrobiło, rozejrzał się, czy aby go kto z nią nie widział, i usilnie rozważał wszystko, co mu o niej powiadali.

— Takaś to ty, jagódko, taka! — myślał ze wzgardą i jakby z żalem, ale naraz przystanął pod jakimś drzewem i stojał⁸²⁶ z przywartymi⁸²⁷ powiekami, bo jawiła mu się na oczach w całej swojej cudności.

— Cheba⁸²⁸ takiej drugiej nie ma na wszystkim⁸²⁹ świecie! — jęknął i strasznie zapragnął jeszcze raz ją widzieć, jeszcze raz ogarnąć ramionami, przycisnąć do serca i napić się z tych warg czerwonych, pić na umór ten miód słodki, pić do dna...

— Jeno ten ostatni razik, Jagusiu! ten ostatni! — szeptał błagalnie, jakby do niej. Długo potem przecierał oczy wodząc nimi po drzewach, nim się pomiarkował i poszedł do kuźni. Michał był sam i właśnie już się zabierał do pługa.

— A strzyma twój wóz takie ciężary? — spytał.

— Bylem jeno miał co kłaść...

— Kiej obiecuję, to jakbyś już miał na wozie.

Antek jął pisać kredą na drzwiach i rachować.

— Jeszczek⁸³⁰ do żniw zarobiłbym ze trzysta złotych! — rzekł radośnie.

— Akuratnie miałbyś na sprawę — ozwał się kowal od niechcenia.

Antek schmurzył się nagle i oczy zaświeciły mu ponuro.

— Zmora ta moja sprawa, co ją wspomnę, to mi wszyćko⁸³¹ z rąk leci, że nawet żyć się odechciewa...

— Nie dziwota, jeno⁸³² to me⁸³³ zastanawia, że się za nijakim poratunkiem jeszcze nie rozglądasz.

— A cóż to poredzę?

— Trzeba by jednak coś zrobić! Jakże, dać się to pod nóż, kiej⁸³⁴ ten cielak rzezakowi⁸³⁵?

— Głową muru nie przebiję! — westchnął boleśnie.

Michał kuł znowu z zajadłością, zaś Antek pogrążył się w niepokojące i strachliwe dumania i takie myśle⁸³⁶ go nawiedzały, jaże⁸³⁷ mienił się na twarzy i zrywał się z miejsca, bezradnie latając oczami po świecie; ale szwagierek dał mu się długo trapić szpiegując go jeno⁸³⁸ chytrymi ślepiami, aż w końcu rzekł cicho:

— Kaźmirz z Modlicy umiał se⁸³⁹ poredzić⁸⁴⁰...

— Ten, co to uciekł do Hameryki⁸⁴¹?

— A ten sam! Mądrala, jucha, przewąchał pismo nosem.

— A bo mu to dowiedły⁸⁴², że zabił tego strażnika?

— Nie czekał, jaże⁸⁴³ mu dowiedą⁸⁴⁴! Nie głupi zgnić w kreminale⁸⁴⁵...

— Łacno⁸⁴⁶ mu było, kawaler.

— Ratuje się, któren⁸⁴⁷ musi. Ja cię ta do niczegój⁸⁴⁸ nie namawiam, abyś nie pomyślał, że mam w tym cosik swojego na widoku, a jeno⁸⁴⁹ powiedam⁸⁵⁰, jak to w przypadku robiły drugie⁸⁵¹. Jak ci się żywnie podoba, tak zrób. Wojtek Gajda z Wolicy też ano wrócił z kreminału w same świątki. Cóż, dziesięć roków⁸⁵² toć jeszczek⁸⁵³ nie życie, można przetrzymać...

— Dziesięć roków, Jezus kochany! — jęknął chytając się za głowę.

— A tyle odsiedział w ciężkich robotach, juści, co karwas⁸⁵⁴ czasu.

— Wszystko gotówem⁸⁵⁵ przenieść⁸⁵⁶, bele⁸⁵⁷ jeno nie siedzenie. Jezus! siedziałem te parę miesięcy, a już me⁸⁵⁸ się dur chytał⁸⁵⁹...

— A za trzy niedziele⁸⁶⁰ byłbyś już za morzami, niech Jankiel powie...

— Strasznie daleko! Jak to iść, wszyćko⁸⁶¹ ciepnąć⁸⁶², ostawić dom, dzieci, ziemię, wieś i w tyli⁸⁶³ świat, na zawdy⁸⁶⁴! — Zgroza go przejęła.

— Tyla poszło dobrowolnie i ani komu w głowie wracać do tych rajów.

— A mnie nawet pomyśleć o tym straszno!

— Juści⁸⁶⁵, ale obacz Wojtka i posłuchaj, co rozpowiada o tym kreminale, to cię jeszczek barzej⁸⁶⁶ zafrasuje! Jakże, chłop ma niespełna czterdzieści roków, a do cna już posiwiał i zgarbaciał, żywą krwią pluje i kulasami⁸⁶⁷ ledwie powłóczy. Jeno patrzeć, jak pójdzie na księżą oborę⁸⁶⁸. Ale po co ci gadać, masz swój rozum, to się jego posłuchaj.

Przycichł w porę, zmiarkowawszy, że już w nim posiał niepokój, więc resztę zostawił czasowi, skrycie się jeno⁸⁶⁹ ciesząc z plonów, jakie spodziewał się zebrać. Ale skończywszy pług ozwał się wesoło:

— Poletę⁸⁷⁰ tera⁸⁷¹ do kupców, a wóz gotuj na jutro, bo woził będziesz. O sprawie nie myśl, nie warto se⁸⁷² psuć głowy, to ano będzie, co będzie i co Bóg miłosierny pozwoli. Przyjdę do cię wieczorem.

Ale Antek nie zapomniał tak zaraz; połknął te jego przyjacielskie powiadki⁸⁷³ kiej⁸⁷⁴ ryba przynętę i dławił się nią, darło mu ano wątrobę, jaże⁸⁷⁵ ledwie się ruchał pod grozą męczących pomyślunków⁸⁷⁶.

— Dziesięć roków! Dziesięć roków — szeptał niekiedy, drętwiejąc w strachu.

Mrok już zapadał, ludzie ściągali z pól, w obejściu podniósł się niemały rejwach⁸⁷⁷, gdyż Witek przygnał stado, a kobiety kręciły się kole⁸⁷⁸ udojów i obrządków, zaś na wsi jaże⁸⁷⁹ się trzęsło od przedwieczornych pogwarów i wrzasków dzieci, kąpiących się we stawie.

Antek wyciągnął wóz za stodołę, aby go przyrychtować i opatrzyć na jutro, ale wnet odechciało mu się wszystkiego, że jeno⁸⁸⁰ krzyknął na Pietrka, pojącego konie pod studnią:

— Nasmaruj wóz i wyporządź, będziesz od jutra woził na tartak.

Parob zaklął siarczyście. Nie szła mu w smak taka robota.

— Zawrzyj gębę i rób, co ci każą! Hanuś, daj trzy miarki owsa na obrok, a koniczyny przynieś im z pola, Pietrek, niech se podjedzą...

Hanka próbowała go rozpytywać, ale cosik⁸⁸¹ jeno⁸⁸² mruknął i pokręciwszy się po obejściu poszedł do Mateusza, z którym teraz żył w wielkim przyjacielstwie.

Mateusz tyle co jeno⁸⁸³ był wrócił⁸⁸⁴ z roboty i właśnie chlipał pod chałupą zsiadłe mleko la⁸⁸⁵ ochłody.

Skądciś, jakby ze sadu, sączyło się ciche, żałosne płakanie.

— Któż to tam tak skwierczy?

— A Nastusia. Urwanie głowy mam z tymi jamorami⁸⁸⁶: zapowiedzie⁸⁸⁷ już wyszły, ślub ma być w niedzielę, a Dominikowa wczoraj zapowiedziała przez sołtysa, jako gospodarka na nią zapisana i Szymkowi nie udzieli ani zagona, i do chałupy go nie puści. I święcie to zrobi, znam ja dobrze to sobacze nasienie.

— Cóż na to Szymek?

— A co, jak usiadł w sadzie rano, tak i dotąd tam siedzi kiej⁸⁸⁸ ten słup, że nawet Nastusi nie odpowiada, już się nawet bojam⁸⁸⁹, żeby mu się rozum nie popsuł.

— Szymek! — krzyknął w sad — a pódzi⁸⁹⁰ no do nas; przyszedł Boryna, to może ci co poredzi⁸⁹¹...

Zjawił się po jakiejś minucie i usiadł na przyzbie nie witając się z nikim. Juści, co chłopak do cna był zmizerowany i wyschnięty kieby⁸⁹² ta osinowa deska; jedne oczy mu gorzały, zaś w wychudzonej twarzy taiło się jakieś twarde postanowienie.

— I cóżeś umyślił? — pytał łagodnie Mateusz.

— A co, że wezmę siekierę i zakatrupię ją kiej⁸⁹³ psa!

— Głupiś! bajanie ostaw do karczmy.

— Jak Bóg na niebie, tak ją zakatrupię. Cóż mi to ostaje, co? Grontu mi po ojcach zapiera, z chałupy me goni, spłaty nie daje, to cóż pocznę? Kaj się, sierota, podzieję, kaj? I żeby to me rodzona matka tak krzywdziła! — jęknął ocierając rękawem łzy, ale naraz porwał się i zakrzyczał: — Nie daruję, psiachmać, swojego, żebym miał za to zgnić w kreminale, a nie daruję!

Uspokoili go na tyla, co przymilkł i siedział chmurny, a tak nasrożony, że nawet nie odpowiadał na Nastusine łzawe szepty. Oni zaś deliberowali, jak by mu pomóc, ale cóż, kiej⁸⁹⁴ nic z tego nie wychodziło, nie było bowiem sposobu na Dominikową. Aż dopiero Nastka odciągnąwszy na stronę brata cosik⁸⁹⁵ mu przełożyła.

— Kobieta i nalazła⁸⁹⁶ mądrą radę! — zawołał radośnie, wracając pod chałupę. — A to powieda⁸⁹⁷, bych⁸⁹⁸ kupić od dziedzica na Podlesiu ze sześć morgów na spłaty! Co, dobra rada? A matce można będzie pokazać starą panią, niech się wścieknie ze złości...

— Rada juści dobra jak każda rada, jeno gdzie pieniądze?...

— Nastusia ma swoje tysiąc złotych, na zadatek chwaci⁸⁹⁹...

— A kajże⁹⁰⁰ to jeszcze chałupa, lewentarz⁹⁰¹, porządki⁹⁰², zasiewy?

— Kaj⁹⁰³? A tu! A tu! — wrzasnął naraz Szymek wyskakując przed nich a trząchając zaciśniętymi garściami...

— Tak się to mówi, ale czy uredzisz⁹⁰⁴? — mruknął Antek niedowierzająco.

— Dajcie mi jeno ziemię, a obaczycie, dajcie! — zakrzyczał z mocą.

— To nie ma się co głowić, a jeno iść do dziedzica i kupować!

— Poczekaj, Antek, zaraz, niech no se wszyćko⁹⁰⁵ w myślach ułożę...

— Obaczycie, jak sobie radę dawał będę! — gadał prędko Szymek. — A kto u matki orał? Kto siał? Kto zbierał? Dyć jeno ja sam! A źle to w roli robiłem, co? Wałkoń to jestem, co? Niech cała wieś powie, niech matka zaświarczy⁹⁰⁶! Dajcie mi jeno⁹⁰⁷ grunt, spomóżcie, braty rodzone, a to już wama⁹⁰⁸ za to do śmierci się nie odsłużę. Pomóżcie, ludzie kochane, pomóżcie! — wołał śmiejąc się i płacząc na przemian, zgoła jakby pijany radosną nadzieją.

A kiej⁹⁰⁹ się ździebko⁹¹⁰ uspokoił, zaczęli już wspólnie rozważać i deliberować nad tymi zamysłami.

— Bych⁹¹¹ się jeno⁹¹² dziedzic zgodził na spłaty! — westchnęła Nastka.

— Poręczymy z Mateuszem, to widzi mi się, co i da.

Nastusia jaże⁹¹³ go chciała całować po rękach za tyla⁹¹⁴ dobrości.

— Zażywałem niezgorszej biedy, to wiem, jak drugim smakuje! — rzekł cicho, powstając do odejścia, bo się już było całkiem zmroczało nad ziemiami, jeno co niebo było jeszcze jasne i zorze dopalały się na zachodzie.

Antek stał czas jakiś nad stawem wagując się⁹¹⁵ w sobie, w którą stronę pójdzie, lecz po chwili ruszył ku domowi.

Szedł jednak z wolna kieby⁹¹⁶ pod przymusem, przystając co trocha ze znajomymi, na drogach bowiem było pełno ludzi, wałęsających się gadzin⁹¹⁷ i dzieci. Przyśpiewki trzęsły się po opłotkach, kajś⁹¹⁸ zakrzyczały przepłoszone gęsi, pod młynem wrzeszczały kąpiące się chłopaki, jakieś kumy kłóciły się po drugiej stronie stawu, jakby przed Balcerkami, a przenikliwy głos piszczałki przewiercał uszy.

Chociaż Antkowi nie było pilno i rad przystawał na drodze a z bele⁹¹⁹ kim pogadywał, to w końcu stanął przed swoją chałupą. Okna stały wywarte⁹²⁰ i oświetlone, dziecko płakało pod ścianą, zaś z podwórza rozlegał się wrzaskliwy głos Hanki, a kiej niekiej⁹²¹ jazgotliwe odszczekiwanie Józki.

Zawahał się znowu, ale kiej⁹²² Łapa zaskomlał przy nim i jął wyskakiwać z radości, kopnął go w nagłym gniewie i zawrócił z powrotem na wieś. Dopadł dróżki proboszczowskiej, przemknął się kole⁹²³ organistów tak cicho, że go nawet psy nie poczuły, i wsunął się pod księży sad, zaraz przy szerokiej miedzy, dzielącej Kłębową ziemię od księżych.

Nakrył go głęboki cień drzew galancie⁹²⁴ rozrośniętych.

Księżycowy sierp zawisł już był na pociemniałym niebie i gwiazdy jęły się rozjarzać coraz migotliwiej; wieczór czynił się rosisty a silnie nagrzany, prawdziwie latowy⁹²⁵. Przepiórki wołały ze zbóż, od łąk dalekich leciały grubaskie⁹²⁶ pohukiwania bąków, zaś nad polami wisiała taka rozpachniona cichość, jaże⁹²⁷ w głowie się mąciło.

Ale Jagusia jakoś nie przychodziła.

Natomiast o jakieś pół stajania⁹²⁸ od Antka po miedzy spacerował proboszcz w białym obleczeniu i z gołą głową, tak pogrążony w odmawianiu pacierzy, iż jakby nie widział, co⁹²⁹ jego konie, pasące się na chudym, wytartym ugorze, przeszły miedzę i łakomie wżerały się w Kłębową koniczynę, która niby bór czerniała spaniale⁹³⁰ wyrośnięta i pokryta kwiatem.

Ksiądz cięgiem⁹³¹ chodził mamrocąc pacierze, po gwiazdach włóczył oczami, a niekiej⁹³² przystawał, pilnie nasłuchując, i gdy się jeno ruszyło co niebądź kajś⁹³³ pod wsią, zawracał spiesznie, gderząc niby gniewnie na konie.

— A gdzieżeś to polazł, siwy? W Kłębową koniczynę, co? Widzicie ich, jakie to łajdusy! Smakuje wam cudze, co? A batem chceta po portkach? No, mówię, batem! — pograżał wielce srogo.

Ale koniska tak smacznie chrupały, jaże⁹³⁴ księdzu zbrakło serca na wypędzenie ze szkody, więc jeno⁹³⁵ rozglądał się a prawił z cicha:

— No żrej jeden drugi, żrej... już się za to zmówi jaki paciorek za Kłębową duszę albo i wynagrodzi czym szkodę! Nygusy, jak się to przypinają do świeżej koniczyny!

I znowu chodził tam i z nawrotem, pacierze mówił i stróżował ani się spodziewając, jako Antek patrzy w niego, słucha i z coraz większą niespokojnością wyczekuje na Jagusię.

Przeszło tak z parę dobrych pacierzów, gdy naraz Antkowi przyszło na myśl podejść do niego a wyznać się ze swoich frasunków.

— Taki nauczony, to może prędzej najdzie jaką radę! — rozważał cofając się cieniami pod stodołę i dopiero za węgłem śmiało wyszedł na miedzę i głośno zachrząkał.

A ksiądz posłyszawszy, że ktoś nadchodzi, zakrzyczał na konie:

— Szkodniki paskudne! To ani z oczów spuścić, zaraz w cudze jak te świnie! Wiśta kasztan! — I uniesłszy⁹³⁶ ubieru⁹³⁷ wypędzał je z pośpiechem.

— Boryna! Jak się masz? — wołał rozpoznawszy go z bliska.

— Dyć⁹³⁸ szukam dobrodzieja, byłem już na plebanii.

— A wyszedłem zmówić pacierze i przypilnować konisków, bo Walek poleciał do dworu. Ale takie znarowione szkodniki, że niech Bóg broni, rady nie mogę sobie dać z nimi. Patrz, jak się Kłębowi wysypało koniczyny, jak bór! Z mojego nasienia... Za to moją tak wymroziło, że został się tylko rumianek i osty! — westchnął żałośnie, przysiadając na kamieniu. — Siadajże, to sobie pogadamy! śliczna pora! Za jakie trzy tygodnie zadzwonią kosy! No, mówię ci!...

Antek przysiadł w podle⁹³⁹ i zaczął z wolna rozpowiadać, z czym był przyszedł. Proboszcz słuchał uważnie, tabakę zażywał i na konie krzyczał raz po raz, kichając przy tym siarczyście.

— A gdzie! Ślepyś, że cudze? Widzisz je, świntuchy znarowione!...

Antkowi szło jakoś niesporo, zająkiwał się i plątał.

— Widzę, że ci coś ciężkiego dolega. Wyznaj się szczerze, to ci ulży, wyznaj! Przed kimże duszę wyżalisz, jak nie przed księdzem? — Pogładził go po głowie i uczęstował tabaką, że Antek nabrawszy śmiałości rozpowiedział mu wszystkie swoje frasunki.

Ksiądz długo ważył jego słowa, wzdychał i w końcu rzekł:

— Ja bym ci za borowego naznaczył pokutę kościelną: stawałeś w ojcowej obronie, a że był łajdus i luter, to niewielka stała się szkoda! Ale sądy ci nie darują. Najmniej posiedzisz ze cztery lata! I co ci tu radzić? Mój Boże, i w Ameryce ludzie żyją, i z kryminału też wracają. Ale jedno złe i drugie też nie lepsze.

Był za tym, żeby Antek uciekał choćby jutro, to znowu radził pozostać i odsiedzieć karę, a na ostatku powiedział:

— Jedno, co pewna: zdać się na Opatrzność i czekać zmiłowania Bożego.

— Hale, i wezmą me⁹⁴⁰ w dybki⁹⁴¹, w Sybir pognają...

— Wielu jednak powraca, sam znałem niejednego...

— Juści, jeno⁹⁴² co to po latach zastanę w chałupie, co? A bo to kobieta da sama radę? Zmarnuje się wszystko! — szeptał bezradnie.

— Z duszy serca rad bym ci pomógł, ale cóż ja mogę... Czekaj, mszę świętą odprawię do Przemienienia Pańskiego na twoją intencję. Zapędź mi konie do stajni, późno! No, mówię ci, późno, czas spać!

Antek tak był przejęty turbacjami⁹⁴³, że wyszedłszy z księżego podwórza dopiero przypomniał sobie Jagusię i spiesznie do niej poleciał.

Juści, co już czekała skulona pod stodołą.

— Czekałam i czekałam!

Głos miała jakby schrypnięty od rosy.

— Mogłem się to księdzu wymówić? — Chciał ją objąć, odepchnęła go.

— Nie figle mi ta w głowie, nie ceckania!

— Dyć cię całkiem nie poznaję! — Czuł się dotknięty.

— Jakąś me ostawił, takusieńką i jestem...

— A niepodobna do się... — Przysunął się bliżej.

— Nie zafrasowałeś się o mnie bez⁹⁴⁴ tyla czasu, a teraz się dziwujesz?

— Że już i barzej⁹⁴⁵ nie sposób, ale mogłem to przylecieć do cię, co?

— A ja ostałam jeno z trupem a ze zgryzotami! — Zatrzęsła się z zimna.

— I ani ci w głowie postało zajrzeć do mnie, co inszego miałaś w myślach!...

— Czekałeś to me⁹⁴⁶, Jantoś⁹⁴⁷, czekałeś? — wyjąkała niedowierzająco.

— I jak jeszcze! A to kiej⁹⁴⁸ ten głupi co dnia wisiałem u kraty i oczy wypatrywałem za tobą, i co dnia cię czekałem! — Nagły żal nim zatrząsł.

— Jezu kochany! A tak me skląłeś tam za brogiem! A takiś przódzi⁹⁴⁹ był zły! A kiej cię brali, to aniś spojrzał na mnie, aniś przemówił... Dobrze baczę⁹⁵⁰, miałeś to dobre słowo la⁹⁵¹ wszystkich, nawet la psa jeno⁹⁵² nie la mnie! To już myślałam, że się wścieknę!

— Nie miałem złości do cię, Jaguś, nie. Ale jak się dusza człowiekowi zapiecze w zgryzocie, to by i siebie, i wszystek świat wytracił...

Milczeli stojąc tuż przy sobie, biedro w biedro. Księżyc świecił im prosto w twarze. Dyszeli ciężko, szarpani gryzącymi spominkami⁹⁵³, oczy im pływały w zakrzepłych łzach żalów i udręki.

— Nie tak to me⁹⁵⁴ kiedyś witałaś! — rzekł smutnie.

Rozpłakała się nagle i rzewliwie kiej⁹⁵⁵ dzieciątko.

— Jakże cię to mam witać, jak? Małoś to me już pokrzywdził i sponiewierał, że tera⁹⁵⁶ ludzie patrzą na mnie kiej⁹⁵⁷ na tego psa...

— Ja cię sponiewierałem? To przeze mnie? — Gniew go przejął.

— A przez ciebie! Przez ciebie wygnała me⁹⁵⁸ z chałupy ta flądra, to świńskie pomietło! Przez ciebie poszłam na pośmiech całej wsi...

— A wójta to już nie baczysz⁹⁵⁹? a drugich, co? — buchnął groźnie.

— Wszyćko⁹⁶⁰ bez ciebie! Wszyćko! — szeptała coraz bardziej rozżalona. — A czemuś me do się zniewolił jak tego psa? Miałeś przecież swoją kobietę. Głupia byłam, a tyś me tak opętał, co już świata Bożego za tobą nie widziałam! I czemuś me potem ostawił samą, na pastwę?

Ale i on porwany żalami zasyczał przez zaciśnięte zęby:

— To ja ci kazałem ostać moją macochą? Ja cię też pewnie niewoliłem, byś się tłukła z każdym, kto jeno chciał, co?

— To po coś mi nie wzbronił? Byś me miłował, to byś me nie dał na wolę, nie ostawiłbyś me samej, a jeno strzegł przed złą przygodą, jak to drugie robią! — skarżyła się boleśnie i tak pełna niezgłębionego żalu, że już nie poredził⁹⁶¹ się bronić. Odpadły go wszystkie złoście⁹⁶², a serce się rozdygotało kochaniem.

— Cichoj, Jaguś, cichoj, dzieciątko! — szeptał z tkliwością.

— I taka krzywda mi się stała, to i ty powstajesz na mnie jak wszystkie, i ty, i ty! — szlochała wspierając głowę o stodołę.

Usadził ją przy sobie na miedzy i jął przygarniać do serca a tulić, a głaskać po włosach i obcierając jej twarz zapłakaną, całował jej wargi roztrzęsione i te oczy zalane gorzkimi łzami, te kochane a tak przesmucone oczy. Pieścił ją, przyhołubiał⁹⁶³ i spokoił⁹⁶⁴, jak jeno poredził, że już płakała coraz ciszej przywierając doń i z taką dufnością uwiesiła mu się na szyi a kładła głowę na jego piersiach jakby na tym matczynym sercu, kaj⁹⁶⁵ tak lubo jest wypłakiwać wszystkie boleście a smutki...

Ale Antkowi już się mąciło w głowie, bo takie luboście biły od niej i tak go rozprażało jej ciepło, że coraz zajadlej całował i coraz mocniej ogarniał ją sobą...

Zrazu ani miarkowała⁹⁶⁶, do czego idzie i co się z nią wyrabia. Dopiero kiej⁹⁶⁷ się już całkiem poczuła w jego mocy i kiej jął rozgniatać jej wargi rozpalonymi całunkami, zaczęła się szarpać a prosić lękliwie, prawie z płaczem:

— Puść me⁹⁶⁸, Jantoś! Puść! Loboga, bo bede⁹⁶⁹ krzyczeć!

Ale mogła się to już wydrzeć smokowi, kiej ściskał, jaże tchu brakowało i całą przejmował war i dygotania.

— Ostatni raz pozwól, ostatni! — skamlał ledwie już zipiąc.

Aż świat się z nią zakręcił i poleciała jakby na dno jakowegoś raju, a on ją wzion⁹⁷⁰, jak to kiedyś brał, zapamiętale, przez lubą moc kochania, i dawała mu się też jak kiedyś, w słodkiej udręce niemocy, na niezmierzone szczęście, na śmierć samą...

Jak kiedyś, mój Jezu! Jak dawniej! Jak zawdy⁹⁷¹!

Noc stała rozgwiażdżona, księżyc wisiał wysoko w pół nieba; nagrzane, rozpachnione powietrze obtulało pola pośpione w niezgłębionej cichości; cały świat leżał bez tchu w upojnym zapomnieniu i w słodkiej pieszczocie niepamięci.

A i w nich nie było już pomiarkowania o niczym, nic, kromie⁹⁷² ognia i burzy, i nic, kromie wiecznie żądnej i wiecznie nienasyconej tęsknicy. Jak kiedy uschnięta drzewina ożeni się z pierunem i buchnie w niebo płomieniami, że już wraz giną hucząc weselną pieśń zatraty, tak i oni przepadali w jakichś nienasyconych żarach. Ożyły w nich dawne miłoście i zwarły się, strzelając bujnym, radosnym ogniem na to jedno mgnienie zapamiętania, na tę jedną tylko minutę ostatniej radości.

Bo kiej znowu siedli przy sobie, już im tak cosik⁹⁷³ omroczyło dusze, że spozierali⁹⁷⁴ na się trwożnie, ukradkiem, rozbiegając się oczami kieby ze wstydem i żalem.

Na darmo szukał wargami jej warg głodnych całunków, jak kiedyś: odwracała się z niechęcią.

Na darmo szeptał przezwiska co najsłodsze: nie odpowiadała, pilnie zapatrzona w księżyc; więc burzył się w sobie i chłódł, przejęty dziwną markotnością i żalami.

Siedzieli, nie wiedząc już, co mówić, niecierpliwiąc się jeno a wyczekując, które się pierwej ruszy i pójdzie sobie precz.

A w Jagusi jakby już wszystko wygasło ze szczętem i rozsypało się w popiół, bo ozwała się z przytajoną złością:

— Aleś me⁹⁷⁵ zniewolił, kiej⁹⁷⁶ ten zbój, no!

— Nie mojaś to, Jaguś, nie moja? — Chciał ją przygarnąć, odepchnęła go gwałtownie.

— Anim twoja, anim niczyja, rozumiesz? Niczyja!

Rozpłakała się znowu, ale już jej nie spokoił ni utulał, lecz po jakim czasie powiedział ważnym⁹⁷⁷ głosem:

— Jaguś, poszłabyś ze mną we świat?

— Kajże⁹⁷⁸ to? — podniesła⁹⁷⁹ na niego zapłakane oczy.

— A choćby do samej Hameryki! Poszłabyś za mną, Jaguś?

— A cóż to poczniesz ze swoją kobietą?

Zerwał się, kieby⁹⁸⁰ go kto biczem trzasnął.

— Prawdę pytam! Trutkę to jej zadasz czy co?

Pochwycił ją wpół, przygarnął krzepko i całując namiętnie po całej twarzy jął prosić a molestować, bych⁹⁸¹ z nim jechała we świat, kaj⁹⁸² by już ostali razem i na zawsze. Sporo czasu mówił o swoich zamysłach i nadziejach, czepił się bowiem nagle tej myśle⁹⁸³ uciekania z nią kiej⁹⁸⁴ pijany płota i kiej pijany też plótł, ogarnięty gorączkowym wzburzeniem. Wysłuchała wszystkiego do końca i odrzekła z przekąsem:

— Zniewoliłeś me⁹⁸⁵ do grzechu, to rozumiesz, com już do cna zgłupiała i uwierzę ci w bele⁹⁸⁶ bzdury...

Przysięgał na wszystko, jako⁹⁸⁷ świętą prawdę powieda⁹⁸⁸; nie chciała już nawet słuchać i wyrwawszy się z jego rąk szepnęła:

— Ani mi się śni uciekać z tobą. Po co? Abo mi to źle samej? — Obtuliła się zapaską rozglądając się uważnie. — Późno, muszę już bieżyć⁹⁸⁹!

— Kajże⁹⁹⁰ ci pilno, nikto⁹⁹¹ przeciek⁹⁹² z chałupy za tobą nie patrzy?

— Ale na ciebie pora. Już tam Hanka pierzynę wietrzy a wzdycha...

Rozżarł się na te słowa kiej⁹⁹³ pies i syknął urągliwie:

— Ja ci nie wypominam, kto tam na ciebie po karczmach wyczekuje...

— A jakbyś wiedział, co niejeden gotów czekać choćby do słońca, jakbyś wiedział! Sielnieś⁹⁹⁴ zadufany w siebie i rozumiesz, co jeno⁹⁹⁵ ty jeden jesteś! — gadała prześmiechając się zjadliwie.

— A to leć, choćby nawet do Żyda, leć! — wykrztusił.

Ale się nie ruszyła z miejsca; jeszcze stali przy sobie dysząc jeno⁹⁹⁶ ciężko a poglądając na się rozsrożonymi ślepiami, a kieby⁹⁹⁷ szukając w sobie tych jakichś słów najbarzej⁹⁹⁸ bolących.

— Miałeś coś pedzieć⁹⁹⁹, to mi rzeknij, bo więcej już do cię nie wyjdę...

— Nie bój się, nie będę cię wywoływał, nie...

— Bo choćbyś mi nawet u nóg skamlał, to nie wyjdę.

— Juści, czasu ci nie starczy, do tylu musisz co noc wychodzić...

— A żebyś skapiał kiej ten pies! — skoczyła w pola na przełaj.

Nie pogonił jednak ni nawet zawołał za nią, widząc, jak leciała przez zagony kiej cień i przepadła pod sadami; przecierał tylko oczy kieby¹⁰⁰⁰ ze śpiku¹⁰⁰¹ a wzdychał markotnie.

— Zgłupiałem już do cna! Jezu, dokąd to baba może zaprowadzić.

Było mu czegoś dziwnie wstyd, gdy wracał do chałupy; nie mógł sobie darować tego, co się stało, i srodze się tym gryzł i męczył.

Pościel gotowa już czekała na niego w sadzie, w półkoszkach, gdyż w izbie nie sposób było wyspać z powodu gorąca i much.

Ale nie zasnął; leżał wpatrzony w dalekie migoty gwiazd i nasłuchując cichych stąpań nocy rozważał se o Jagusi.

— Ni z nią, ni przez¹⁰⁰² niej! A żebyś! — zaklął z cicha i wzdychał żałośnie, i przewracał się z boku na bok, i odrzucał pierzynę, stawiając nogi na chłodnej, orosiałej trawie, ale śpik nie przychodził i myśle¹⁰⁰³ o niej nie ustawały ni na to oczymgnienie¹⁰⁰⁴.

Któreś dziecko zapłakało w chałupie i zamamrotała cosik¹⁰⁰⁵ Hanka; uniósł głowę, ale po chwili przycichło i znowu opadły go deliberacje¹⁰⁰⁶ i szły przez niego kiej¹⁰⁰⁷ te wiośniane, pachnące zwiewy kolebiące duszę słodkimi spominkami¹⁰⁰⁸; ale już się im nie dał w niewolę, a na sprzeciw, rozglądał się w nich trzeźwo, że w końcu przyszedł do tego, co¹⁰⁰⁹ sobie rzekł uroczyście, jakby na świętej spowiedzi:

— Raz temu musi być koniec! Wstyd to i grzech! Co by to znowu ludzie pedzieli¹⁰¹⁰! Dyć ociec dzieciom jestem i gospodarz! Musi być koniec.

Postanawiał, ale było mu jej żal, nieopowiedzianie żal.

— Niech se¹⁰¹¹ jeno¹⁰¹² człowiek raz jeden pofolguje¹⁰¹³, a już się tak pokuma ze złem, co go i śmierć nie rozdzieli! — medytował gorzko i górnie.

Świt się już robił, całe niebo przyodziewało się kieby¹⁰¹⁴ w te zgrzebne gzło¹⁰¹⁵, ale Antek jeszcze nie spał, zaś kiej biały dzień jął mu zazierać w oczy, przyleciała go budzić Hanka. Podniósł na nią schmurzoną twarz, lecz taki dziwnie był la¹⁰¹⁶ niej dobry, że skoro mu opowiedziała, z czym to wczoraj przychodził kowal późnym wieczorem, pogłaskał ją po nieuczesanych włosach.

— Kiej się udało ze zwózką, to ci już cosik kupię na jarmarku.

Rozradowała się taką łaską i dalejże molestować, aby też kupić oszkloną szafę na talerze, jaką miały organisty¹⁰¹⁷.

— Pokrótce to se zamyślisz o dworskiej kanapie! — zaśmiał się, przyobiecując jednak, co jeno¹⁰¹⁸ prosiła, i wstał prędko, robota bowiem czekała i trza było kark podać w jarzmo i ciągnąć jak co dnia.

Rozmówił się jeszcze z kowalem i zaraz po śniadaniu Pietrka wyprawił do wożenia gnoju, a sam pojechał w parę koni do lasu.

W porębie jaże¹⁰¹⁹ huczało od roboty; sporo narodu kręciło się przy obróbce drzewa naciętego zimą, że kieby¹⁰²⁰ to nieustanne kucie dzięciołów, tak rozlegało się bicie siekier i trzeszczenie pił; zaś w bujnych trawach poręby pasły się lipeckie stada i dymiły ogniska.

Spomniał, co się tu kiedyś wyrabiało, i pokiwał głową widząc, jak to już zgodnie robią razem Lipczaki z rzepecką szlachtą i drugimi.

— Bieda ich doprowadziła do rozumu. I potrza to było wszystkiego, co? — wyrzekł do Filipa, syna Jagustynki, okrzesującego chojary.

— A kto temu był winowaty, jak nie dziedzic a gospodarze! — mruknął ponuro chłop, nie przestając obrąbywać gałęzi.

— Ale może już najbarzej złoście¹⁰²¹ i głupie podjudzania.

Przystanął w miejscu, kaj¹⁰²² był zakatrupił borowego, i tak go cosik¹⁰²³ złego sparło¹⁰²⁴ pod piersiami, jaże zaklął:

— Ścierwa, przez niego cała moja marnacyja! Bym poredził¹⁰²⁵, to bym ci jeszczek¹⁰²⁶ dołożył! — splunął i wziął się do roboty.

I już całe dnie woził na tartak, przypinając się do pracy z taką zapamiętałością, jakby się chciał zarobić na śmierć, lecz mimo tego nie zabił pamięci o Jagusi ani o tej sprawie nieszczęsnej.

Któregoś dnia powiedział mu Mateusz, że kupili grunt na Podlesiu, dziedzic dał na spłatę i jeszcze przyobiecał zrzynów i łat, zaś ślub Nastusi odłożyli, póki Szymek jako tako się nie zagospodaruje.

Co go ta obchodziło cudze, mało to jeszcze miał swoich turbacji¹⁰²⁷? A do tego kowal już prawie codziennie i na różne sposoby straszył go sprawą i z wolna, ostrożnie, a wielce chytrze napomykał, że gdyby mu było pilno potrza, to ten i ów dałby pieniędzy...

Antek już sto razy gotów był prasnąć wszystko i uciekać, ale co spojrzał na wieś i co sobie wziął w myśle, jako pójdzie stąd na zawsze, to go taki strach ogarniał, iż wolałby kryminał, wolałby wszystko najgorsze, bele¹⁰²⁸ nie to.

Ale i o kryminale myślał z rozpaczą w duszy.

Więc z tego bojowania ze sobą zmizerował się, zgorzkniał i stał się w chałupie srogi a niewyrozumiały. Hanka w głowę zachodziła, na darmo próbując się wywiedzieć, co mu się stało. Nawet zrazu podejrzewała, jako znowu spiknął się z Jagusią; ale co oko miała bystre, a odpasiona Jagustynka też za nimi patrzała i drugie potwierdzali, że wyraźnie stronią od siebie i nikaj¹⁰²⁹ się nie schodzą, to się już uspokoiła z tej strony. Cóż z tego, że mu służyła jak mogła najwierniej, że już jadło miał wybrane i na porę, w chałupie ochędożny¹⁰³⁰ porządek, że gospodarka szła jak najlepiej, kiej¹⁰³¹ cięgiem był zły, chmurny, o bele¹⁰³² co poniewierał i dobrego słowa jej nie dawał.

A już było najciężej, kiedy chodził cichy, strapiony, smutny kiej noc jesienna i ani się gniewał, ani uprzykrzał, a jeno ciężko wzdychał i na całe wieczory szedł do karczmy pić ze znajomkami.

Pytać otwarcie nie miała śmiałości, a Rocho klął się, że też nie wie o niczym, co mogło być prawdą, gdyż stary przychodził teraz jeno¹⁰³³ na noc, a całe dnie wędrował po okolicy ze swoimi książeczkami, a nauczając pobożne nabożeństwa do Serca Jezusowego, którego urzędy wzbraniały odprawować po kościołach.

Aż któregoś wieczora, kiedy siedzieli jeszcze w izbie przy miskach, bo wiater¹⁰³⁴ się był zerwał¹⁰³⁵ po zachodzie, psy całą hurmą zaszczekały nad stawem. Rocho położył łyżkę pilnie nasłuchując.

— Ktoś obcy! Trza¹⁰³⁶ wyjrzeć.

A tyla co jeno¹⁰³⁷ wyszedł, powrócił blady i rzekł prędko:

— Pałasze brzęczą na drodze! Jakby pytały, na wsi jestem!

Skoczył w sad i zginął.

Antek zbladł śmiertelnie i skoczył na równe nogi. Psy już docierały w opłotkach, na ganku rozległy się ciężkie stąpania.

— A może to już po mnie? — jęknął w trwodze.

Wszyscy jakby zmartwieli ujrzawszy na progu strażników.

Antek nie mógł się poruszyć, a jeno¹⁰³⁸ latał oczyma po wywartych¹⁰³⁹ oknach i drzwiach. Szczęściem, co Hanka całkiem przytomnie zapraszała ich siedzieć podsuwając ławę.

Grzecznie się przywitali, tak się zarazem przymawiając o kolację, że musiała im nasmażyć jajecznicy.

— Kajże¹⁰⁴⁰ tak późno? — zapytał wreszcie Antek.

— Po służbie! Dzieło u nas niemałe! — odrzekł starszy wodząc oczami po zebranych w izbie.

— Pewnie za złodziejami? — dorzucił Antek śmielej, wynosząc flachę z komory.

— I za złodziejami, i za drugim! Przepijcie do nas, gospodarzu!

Napił się z nimi. Przypięli się do jajecznicy, jaże¹⁰⁴¹ łyżki dzwoniły.

Wszyscy siedzieli cichuśko kiej¹⁰⁴² te przytrwożone trusie¹⁰⁴³.

Strażnicy wymietli miskę do czysta, przepili jeszcze gorzałką i starszy obcierając wąsy rzekł uroczyście:

— Dawno was wypuścili z turmy, a?

— Niby to pan starszy nie wiedzą!

Rozdygotał się ździebko¹⁰⁴⁴.

— A gdzież to Rocho? — spytał nagle starszy.

— Któren¹⁰⁴⁵ Rocho? — zrozumiał w mig i znacznie się uspokoił.

— Podobno u was żyje, kakoj¹⁰⁴⁶ to Rocho?

— A może pan starszy mówią o tym dziadku, co to chodzi po wsi? Prawda, dyć¹⁰⁴⁷ go Rochem wołają!

Strażnik rzucił się niecierpliwie i rzekł groźnie:

— Nie róbcie szutek¹⁰⁴⁸, przecież mieszka u was, wiadomo!

— Pewnie, co nieraz siedział u nas, ale siedział i u drugich. Proszalny dziadek, to kaj mu popadnie, tam i na noc głowę przytuli. Dziś w chałupie, indziej w obórce, a niekiedy i prosto pode płotem. Cóż to pan starszy upatrzył se na niego?

— Tak cóż by, nic, po znajomości pytam...

— Poczciwy człowiek, wody nikomu nie zamąci — wtrąciła Hanka.

— Nu, my znamy¹⁰⁴⁹, kto on taki, znamy! — mruknął znacząco, próbując różnymi sposobami wypytywać o niego. Nawet już tabaką częstował, ale wszyscy tak gadali cięgiem¹⁰⁵⁰ jedno w kółko, że nie mogąc niczego przewąchać podniósł się z ławy ze złością: — A ja mówię, że mieszka u was w chałupie!

— Przeciek¹⁰⁵¹ go w kieszeń nie schowałem! — odburknął Antek.

— Ja tu po służbie, ponimajcie¹⁰⁵², Boryna! — cisnął się groźnie starszy, ale jakoś się udobruchał dostawszy na drogę mendel jajków¹⁰⁵³ i sporą osełkę świeżego masła.

Witek poszedł za nimi trop w trop, rozpowiadając potem, jako wstępowali do sołtysa i próbowali zazierać¹⁰⁵⁴ do poniektórych okien jeszcze oświetlonych, jeno co¹⁰⁵⁵ pieski tak naszczekiwały, że nie poredziwszy nikaj zajrzeć kryjomo¹⁰⁵⁶, z niczym odeszli.

Ale to zdarzenie tak jakoś dziwnie rozebrało Antka, że skoro jeno¹⁰⁵⁷ został sam na sam z żoną, zaczął się wyznawać z utrapień.

Słuchała z bijącym sercem, uważnie, nie przepuszczając ani jednego słowa, dopiero kiej¹⁰⁵⁸ w końcu zapowiedział, jako¹⁰⁵⁹ im już nic nie pozostaje, jeno¹⁰⁶⁰ przedać¹⁰⁶¹ wszystko i uciekać we świat, choćby do Hameryki, stanęła przed nim pobladła kieby¹⁰⁶² ściana.

— Nie pódę¹⁰⁶³ i dzieci na zatratę nie pozwolę! — wyrzekła groźnie — nie pódę! A jak mnie przyniewolisz, to siekierą łby dzieciom porozbijam, a sama choćby do studni! Prawdę mówię, tak mi, Panie Boże, dopomóż! Zapamiętaj to sobie! — krzyczała klękając przed obrazami jakby do uroczystej przysięgi.

— Cichoj! Dyć¹⁰⁶⁴ jeno¹⁰⁶⁵ tak mówię!

Wytchnęła nieco i rzekła ciszej, ledwie już łzy powstrzymując:

— Odsiedzisz swoje i wrócisz! Nie bój się, dam se radę... nie uronię ci ni zagona, jeszcze me¹⁰⁶⁶ nie znasz... nie popuszczę z pazurów. Pan Jezus pomoże, to i taki dopust udźwignę — płakała cicho.

Medytował długo i w końcu powiedział:

— To bedzie¹⁰⁶⁷, co Bóg da! Trza¹⁰⁶⁸ poczekać na sprawę.

Że na nic się zdały chytre kowalowe zabiegi.