Chłopi, Część czwarta - Lato

by Władysław Stanisław Reymont

XIII

U Dominikowej zrobiło się już zgoła nie do wytrzymania, Jagusia bowiem łaziła kiej nieprzytomna i o bożym świecie niewiedząca. Jędrzych też jeno zbywał roboty, coraz częściej przesiadując u Szymków, a w gospodarstwie czynił się taki upadek i opuszczenie, że nieraz niewydojone krowy pędzili na paśniki, świnie kwiczały z głodu i konie obgryzały drabiny, rżąc przy pustych żłobach, boć stara nie poredziła zaradzić wszystkiemu — jeszczek ona utykała o kiju, z przewiązanymi oczami, na pół ślepa, to i nie dziwota, co głowa jej pękała od turbacji.

Bo i jakże! Gnój pod pszenicę wysychał w polu, a nie miał go kto przyorać, len się już prosił o wyrywanie, ziemniaki zdałoby się jeszcze raz opleć i osypać, brakowało drew na opał, porządek gospodarski niszczał, żniwa były za pasem — roboty starczyło choćby i na dziesięć rąk, a tu szło, kieby kto w nosie podłubywał. Przynajęła nawet komornicę, sama też zabiegała, jak mogła, i dzieci pędziła do roboty, ale Jagusia była jakby głucha na wszyćkie prośby i przekładania, zaś Jędrzych na jakąś pogrozę odburknął hardo:

— Bo ciepnę wszyćko i pójdę se we świat! Wypędziliście Szymka, to sobie tera sami róbcie! Jemu ta nie cni się za wami; chałupę ma, grosz ma, kobietę ma, krowę ma i gospodarz całą gębą — pyskował, przemyślnie trzymając się z dala.

— Juści, co ten zbój poredził zaradnie wszystkiemu! — westchnęła ciężko.

— A bogać, że uredzi wszyćkiemu, nawet Nastusia się dziwuje!

— Trza by kogo przynająć abo i zgodzić parobka... — myślała głośno.

Jędrzych podrapał się i rzekł nieśmiało:

— Hale, szukać obcego, kiej Szymek gotowy... Żeby mu ino rzec to słowo...

— Głupiś! Nie wyciągaj szyją, kiej do cię nie piją! — warknęła i srodze się tym zgryzła, że tak czy owak, a trza będzie ustąpić i jakąś zgodę z nim zrobić.

Jednak najbarzej martwiła się o Jagusię, na darmo bowiem próbowała się wywiedzieć, co jej jest. Jędrzych też nie wiedział, a kum nie śmiała się wypytywać, bych za wiele nie dołożyły. Przez całe te trzy dni po wyjściu kompanii do Częstochowy błąkała się w przeróżnych domysłach kieby w tej uprzykrzonej ćmie, jaż dopiero w sobotę po południu — doprowadzona już do ostatka — wzięła sielnego kaczora pod pachę i poszła na plebanię.

Wróciła nad wieczorem, zburzona kiej ta noc jesienna, spłakana i ciężko wzdychająca. Nie odzywała się do nikogo, aż po kolacji, kiej ostała sama z Jagusią, przywarła drzwi do sieni i rzekła:

— A wiesz, co rozpowiadają o tobie i Jasiu?

— Nie ciekawam plotów! — odrzekła niechętnie, podnosząc zgorączkowane oczy.

— Ciekawaś czy nie, a powinnaś wiedzieć, że przed ludźmi nic się nie uchowa! A kto cicho robi, o tym głośno mówią! A o tobie wygadują, że niech Bóg broni!

Rozpowiedziała szeroko, czego się dowiedziała od proboszcza i organistów.

— Zaraz w nocy zrobiły nad nim sąd; organista zerżnął mu skórę, ksiądz swoje cybuchem dołożył i bych ustrzec przed tobą, wyprawili go do Częstochowy. Słyszysz to? Pomiarkujże, coś narobiła! — krzyknęła groźnie.

— Jezus Maria! Biły go! Jasia biły! — Zerwała się, gotowa lecieć na jego obronę, ale jeno zakrzyczała przez zaciśnięte zęby:

— A żeby im kulasy poodpadały, żeby ich nie oszczędziła zaraza! — I zapłakała; z zaczerwienionych oczów polały się strugi gorzkich łez, a wszystkie rany duszy spłynęły jakby tą żywą, serdeczną krwią.

Ale Dominikowa, nie bacząc na to, jęła ją bić, niby kijem, przypominkami wszystkich przewin i grzechów; nie darowała ani jednego, wypominając, co ją tylko żarło od dawien dawna i nad czym srodze bolała.

— To musi się już raz skończyć, rozumiesz?! Tak ci już dalej żyć nie sposób! — krzyczała coraz zawzięciej, chociaż palące łzy ciekły jej spod szmat przewiązujących oczy. — Żeby cię mieli za najgorszą, żeby cię już wytykali palcami! Taki wstyd na moje stare lata, taki wstyd, mój Jezu — jęczała rozpaczliwie.

— I wyście pono za młodu byli nie lepsi! — trzasnęła ją złym słowem.

Stara tak się zaniesła gniewem, że ledwie już wybełkotała:

— Choćby świętemu, a nie przepuszczą!

Nie śmiała już się więcej pastwić nad nią, zaś Jagusia wzięła się prasować jakieś fryzki na jutro. Wieczór szedł wiejny, szumiały drzewa, po niebie, zawalonym drobnymi chmurami, leciał księżyc, kajś na wsi śpiewały dzieuchy, a jakieś skrzypki rzępoliły drygliwą wielce nutą.

Przed oknami rozległ się głos przechodzącej wójtowej:

— Jak wczoraj pojechał do kancelarii, tak i przepadł...

— Pojechał z pisarzem do powiatu jeszcze wczoraj na noc. Powiadał sołtys, jako wezwał ich do siebie naczelnik — odpowiadał Mateusz.

Gdy przeszli, stara odezwała się znowu, ale już łagodniej:

— Czemu to przepędziłaś z chałupy Mateusza?

— Bo mi obmierzł! I po co tu będzie wysiadywał?! Nie szukam se chłopa!

— Czas by ci już było obejrzeć się za którym, czas! Zaraz by i ludzie przestali cię napastować! Choćby i Mateusz, też nie do pogardzenia, chłop zmyślny, poczciwy...

Długo się nad nim rozwodziła i wielce zachętliwie, ale Jagusia się nie odezwała ani słóweczkiem, zajęta robotą i swoimi strapieniami, że stara dała spokój i wzięła się do różańca. Na dworze pocichły już głosy, tylko drzewiny szarpały się z wiatrem i młyn turkotał. Noc była późna, księżyc jakby całkiem zatonął w zwałach, że jeno kajś niekaj świeciły obrzeża chmur i wydzierały się snopy brzasków.

— Jaguś, trza ci jutro do spowiedzi. Lżej ci będzie, jak zbędziesz się grzechów.

— Co mi tam, nie pójdę!

— Nie chcesz do spowiedzi?! — Aż głos jej schrypnął ze zgrozy.

— A nie. Ksiądz do kary to skory, ale z pomocą to się nikomu nie pokwapi...

— Cicho, żeby cię Pan Jezus nie skarał za takie grzeszne gadanie! A ja ci mówię: do spowiedzi idź, pokutuj i Boga proś, to ci się jeszcze wszystko przemieni na dobre.

— A mało to mam pokuty, co? A cóżem to zgrzeszyła? Za co? To pewnie za moje kochanie i za moje cierpienia taka mnie spotyka nagroda, co? Że już co najgorsze we świecie, to mnie spotkało! — skarżyła się żałośnie.

Nie przeczuwała nawet, biedula, że spadnie na nią jeszcze cosik gorsze i bardziej niespodziane, i bardziej niesprawiedliwe.

Nazajutrz bowiem, w niedzielę przed sumą gruchnęła po wsi wieść, zgoła niepodobna do wiary, że wójta aresztowali za brak pieniędzy w kasie gminnej.

Nie sposób było zrazu uwierzyć, i chociaż prawie z każdą godziną ktosik przylatywał z nową i coraz gorszą przykładką, jeszcze nie brali tego zbytnio do serca.

— Próżniaki wymyślą se co niebądź i roztrząsają se la zabawy! — mówili poważniejsi.

Ale uwierzono, gdy kowal wrócił z miasta i wszystko co do słowa potwierdził, a Jankiel w południe powiedział do całej gromady:

— Wszystko prawda! W kasie brakuje pięć tysięcy. Zabierą mu za to całą gospodarkę, a jak będzie jeszcze mało, Lipce muszą za niego dopłacić!

Wzburzyło to wszystkich, że niech Bóg broni. Jakże, bieda wszędy jaże piszczy, do garnka nie ma co włożyć, niejeden się zapożyczył, aby jeno dociągnąć do żniw, a tu przyjdzie płacić za złodzieja! Tego było już za wiela na ludzką cierpliwość, to i nie dziwota, że cała wieś jakby się wściekła ze złości — klątwy, pogrozy i wyzwiska posypały się kieby kamienie:

— A żebyś, ścierwo, skapiał jak ten pies!

— Nie trzymałem z nim spółki, to i płacił za niego nie będę.

— Ani ja! Balował się, używał, a ty cierp za cudze! — pogadywali tak sfrasowani, jaże niejednemu płakać się chciało z markotności.

— Dawno miałem oko na niego i mówiłem, do czego to idzie. Przekładałem, nie słuchaliśta i tera mata bal! — dogadywał z rozmysłem stary Płoszka; pomagała mu Płoszkowa, rozpowiadając, kto jeno chciał słuchać.

— Wiecie, Antek już wyrachował, co na wspomożenie pana wójta zapłacim po trzy ruble z morgi, ale za takiego przyjaciela nie żal i po dziesięć...

I tak te wiadomości przygnębiły ludzi, że mało wiela poszło do kościoła, a jeno radzili, użalając się pospólnie, że pełno było w opłotkach, przed chałupami, a zwłaszcza nad stawem, na próżno się przy tym głowiąc, kaj zadział tylachna pieniędzy.

— Musieli go podebrać, nie sposób, aby tyla sam jeden zmarnował.

— Pisarzowi zawierzał, a wiadomo, jakie to ziółko!

— Szkoda człowieka. Nama, juści, zrobił krzywdę, ale sobie najgorszą! — mówili poniektórzy co stateczniejsi, a na to wraziła między nich tłuste brzucho Płoszkowa i dalejże niby to żałująco wyrzekać i trzeć suche ślepie.

— A mnie żal wójtowej! Biedna kobieta, panią se była i nos zadzierała, a teraz co?! Chałupę wezmą, grunt przedadzą i na komorne pójść pójdzie, chudzina, na wyrobek. I żeby se chociaż użyła!

— A mało to jeszcze wysmakowała dobrego?! — wrzasnęła Kozłowa, wtórując gorąco, jeno na drugi sposób. — Używały se ścierwy kieby jakie dziedzice. Co dnia jadły mięso! Wójtowa pół garczka cukru kładła se do kawy, a czysty harak¹¹³⁹ pili szklankami! Widziałam, jak zwoził z miasta półkoszki przeróżnych przysmaków. A z czegóż to im brzuchy spęczniały? Przecież nie z postu!

Słuchali rozważnie, choć w końcu pletła już trzy po trzy, ale dopiero organiścina trafiła wszystkim do serca; nalazła się na wsi niby to przypadkiem i posłuchawszy rozmów, rzekła od niechcenia:

— Jak to, to nie wiecie, na co wójt wydał tyle pieniędzy?

Jęli się cisnąć dokoła i pytać, niewoląc ją do odpowiedzi.

— Stracił na Jagusię, wiadomo.

Tego się nie spodziewano, więc jeno w zdumieniu spozierali po sobie.

— Już cała parafia mówi o tym od wiosny! Ja wam nie rozpowiem, ale spytajcie się kogo bądź, choćby z Modlicy, a dowiecie się całej prawdy!

I odeszła, jakby nie chcąc się zdradzić. Ale baby jej nie puściły, przyparły kajś do płota, tak molestowały, że zaczęła im rozpowiadać na niby pod sekretem — jakie to wójt przywoził dla Jagusi piesztrzonki¹¹⁴⁰ ze szczerego złota, a jakie chusty jedwabne, a jakie płótna cieniuśkie, a jakie korale, a ile to jej nadawał gotowych pieniędzy! Juści, co cyganiła, jaże się kurzyło, ale święcie uwierzyły. Tylko jedna Jagustynka ozwała się gniewnie:

— Klituś bajduś, módl się za nami. Widziała co pani?

— A widziałam i mogę przysięgnąć nawet w kościele, że dla niej ukradł, dla niej, a może go nawet namówiła! Ho, ho, gotowa ona na wszystko, nic dla niej nie ma świętego, bez wstydu już i sumienia! Jak ta rozciekana suka lata po wsi, a roznosi jeno zgorszenie i nieszczęście. Nawet mojego Jasia zwieść chciała. Chłopiec niewinny jak dziecko, to uciekł od niej i wszystko mi opowiedział! Czy to nie zgroza, księdzu nawet nie daje spokoju! — gadała prędko, ledwie już dysząc od złości.

Jakby iskra padła na prochy, tak buchnęły naraz wszystkie dawne urazy do Jagusi, wszystkie zazdroście i gniewy, i nienawiście,;jęły wypominać, co ino która miała na wątpiach, że podniósł się niewypowiedziany wrzask. Krzyczały jedna przez drugą i coraz zapamiętalej.

— Że to taką święta ziemia nosi!

— A przez kogo pomarł Maciej? Wspomnijcie jeno sobie!

— Całej wsi przyjdzie pokutować za taką zapowietrzoną!

— I nawet księdza chciała przywieść do grzechu! Jezu, bądź nam miłościwy!

— A wiela to już było przez nią pijatyk, swarów a obrazy boskiej!

— Zakała całej wsi! Już przez nią Lipce wytykają palcami!

— Morowe powietrze nie gorsze niźli taka zaraza.

— Póki taka jest we wsi, potąd ciągle będzie grzech, rozpusta i zło, bo dzisiaj wójt ukradł dla niej, a jutro zrobi to samo drugi!

— Kijami zatłuc i ścierwo rzucić psom!

— Wygnać ją ze wsi, wypędzić na bory i lasy kiej tę zarazę!

— Wypędzić! Jedyna rada! Wypędzić! — zawrzeszczały rozsrożone, gotowe już na wszystko, i z namowy organiściny pociągnęły do wójtowej.

Wyszła do nich, zaschnięta od płaczu, a tak zbiedzona, tak nieszczęśliwa i rozlamentowana, że wzięły ją ściskać, płacząc nad nią i użalając się ze wszystkiego serca.

Dopiero po jakimś czasie organiścina wspomniała jej o Jagusi.

— Święta prawda! Ona wszystkiemu winowata, ona — zalamentowała rozpacznie. — Ten tłuk sobaczy, ta piekielnica! A żebyś zdechła pod płotem za moją krzywdę, a żeby cię robaki roztoczyły za mój wstyd, za moje nieszczęście! — padła kajś na ławę, tarzając się w niewypowiedzianej męce i szlochaniu.

Napłakały się nad nią do woli, nabiedziły i rozeszły się do domu, bo słońce kłoniło się już ku zachodowi. Ostała tylko organiścina i zamknąwszy się z nią, cosik ważnego uradziły, gdyż jeszcze przed zmierzchem poleciały na wieś, po chałupach, rozpoczynając jakąś cichą i tajną robotę.

Przystały do nich Płoszki, przyniewoliły jeszcze niektórych i poszli razem do proboszcza — wysłuchał wszystkiego, ale rozłożył ręce i zawołał:

— Nie mieszam się do niczego, róbcie, co chcecie. Ja nie wiem o niczym i jutro z rana jadę do Żarnowa¹¹⁴¹ na cały dzień!

Wieczór uczynił się wielce swarliwy, pełen narad, sprzeczek i tajemniczych szeptów; a gdy już ciemna noc zapadła, wszyscy zmówieni zeszli się do karczmy i, ugaszczani przez organistów, jęli znowu radzić i deliberować. A zeszli się co najpierwsi gospodarze i prawie wszystkie żeniate kobiety. I uradzali już dość długo, gdy Płoszkowa zakrzyczała:

— A kajże to Antek Boryna? Cała wieś się zebrała. On pierwszy w Lipcach gospodarz, to przez niego nie można radzić, będzie nieważne.

— Prawda, posłać po niego! Musi przyjść! Bez niego nie można! — wrzeszczeli.

— A może będzie jej bronił, kto wie? — szepnęła któraś.

— Śmiałby to całej wsi się przeciwić! Kiej wszystkie, to wszystkie!

Kopnął się po niego sołtys i z łóżka musiał ściągać, bo już był spał.

— Musicie iść i powiedzieć swoje! A nie pójdziecie, to powiedzą, co ją osłaniacie i przeciwko gromadzie na sprzeciw idziecie! Baby wam nie darują dawnych grzechów. Chodźcież, raz trzeba z tym skończyć.

I poszedł, chociaż z ciężkim sercem, bo iść musiał.

Karczma była jakby nabita, że trudno już było palec wrazić, i wrzało z cicha, gdyż organista stojał właśnie na ławie i prawił niby to kazanie.

— I drugiego sposobu nie ma! Wieś to jak ten dom: niech jeden złodziej wyjmie spod niego przyciesię¹¹⁴², niech drugi złakomi się na belki, a trzeciemu zachce się wyjąć kawał ściany, to w końcu chałupa się zwali i na śmierć wszystkich przygniecie! Wymiarkujcie to sobie dobrze! A niechże tu każdemu będzie wolno kraść, rozbijać, krzywdzić, rozpustę czynić, to i cóż się stanie ze wsią? Powiadam wam, nie wieś to już będzie, a jeno ten chlew diabelski, a hańba i wstyd la poczciwych! Że omijać ją będą z daleka i żegnać się na jej przypomnienie! Ale mówię wam, że prędzej czy później kara boska na taką wieś spaść musi, jak spadła na ową Sodomę i Gomorę!¹¹⁴³ Spadnie i wszystkich wytraci, bo wszyscy są zarówno winni, tak ci, którzy źle robią, jak i ci, którzy pozwalają rozrastać się złemu! Pismo święte nas poucza: „Jeśli zgorszy cię ręka twoja, odetnij ją; a jeśli zgrzeszyło oko, wyłup je i ciśnij psom!”¹¹⁴⁴. Jagusia, mówię wam, to gorsza od moru, gorsza od zarazy, bo sieje zgorszenie, grzeszy przeciw wszystkim przykazaniom i ściąga na wieś gniew boży i jego straszną pomstę! Wypędźta ją, póki jeszcze czas! Już się przebrała miarka jej grzechów i przyszedł czas na pokaranie! — ryczał kiej byk, jaże mu oczy wyłaziły z rozczerwienionej twarzy.

— Juści! Pora! Naród mocen jest karać i mocen wynadgradzać! Wygnać ją ze wsi! Wygnać! — wrzeszczeli coraz głośniej.

Prawił jeszcze Grzela, wójtów brat, przemawiał stary Płoszka, pyskował Gulbas, ale mało kto słuchał, bo już wszyscy wraz mówili. Organiścina cięgiem rozpowiadała, jak to było z Jasiem, wójtowa też swoje krzywdy każdemu w uszy kładła, a i drugie pofolgowały se niezgorzej, że już wrzało kiej na jarmarku.

Tylko Antek się nie odzywał. Stojał przy szynkwasie chmurny kiej noc, z zaciętymi zębami, pobladły od męki, a przychodziły na niego takie minuty, że chciało mu się chycić ławę i prać nią te wszystkie rozwrzeszczone pyski, a obcasami tratować kiej to paskudne robactwo — i tak mu się już wszystko zmierziło, iż pił kieliszek po kieliszku, a spluwał jeno i klął cicho.

Podszedł doń Płoszka i głośno na całą karczmę zapytał:

— Już wszystkie zgodziły się na jedno, że Jagusię trza wygnać ze wsi. Rzeknij i ty swoje, Antoni.

Przycichło nagle w karczmie, wszystkie oczy wlepiły się w niego — byli prawie pewni, że się sprzeciwi; ale on odsapnął, wyprostował się i rzekł głośno:

— W gromadzie żyję, to i z gromadą trzymam! Chceta ją wypędzić, wypędźta! A chceta se ją posadzić na ołtarzu, posadźta! Zarówno mi jedno!

Odsunął ręką zalegających mu drogę i wyszedł, nie patrząc na nikogo.

Długo jeszcze po jego wyjściu radzili, prawie do samego świtania, a rankiem wiedzieli już wszyscy, że postanowiono wypędzić ze wsi Jagusię.

Mało kto stawał w jej obronie, bo każdego zakrzyczeli; tylko jeden Mateusz, nie uląkłszy się nikogo, klął wszystkich w oczy i pomstował całą wieś, że już rozwścieklony do ostatka, poleciał szukać ratunku u Antka.

— Wiesz o Jagusi? — blady był kiej trup i cały dygotał.

— A wiem, prawo za nimi! — rzekł krótko, myjąc się pod studnią.

— Żeby ich mór z takim prawem! To robota organistów! Jakże, dopuścim do takiej niesprawiedliwości! Cóż to komu zawiniła? A o co ją winią, to nieprawda, czyste cygaństwo! Jezu, żeby się ważyli wyganiać człowieka jak tego wściekłego psa... Nie sposób, żeby to miało być!

— Sprzeciwisz się to całej gromadzie?

— Rzekłeś, jakbyś z nimi trzymał — zawarczał z groźnym wyrzutem.

— Z nikim nie trzymam, ale i tyla mi do niej, co do tego kamienia.

— Ratuj, Antek, poradź co niebądź. Laboga, już mi się we łbie mąci! Pomiarkuj ino... Cóż ona pocznie, kaj się podzieje? A psiekrwie, zbóje, wilki jedne. Siekierę chyba chycę i będę rąbał, a nie dopuszczę, nie dopuszczę!

— Nic ci nie pomogę. Postanowili, to cóż znaczy jeden sprzeciw? Nic.

— Masz do niej złość! — zawrzeszczał niespodzianie.

— Mam złość czy nie, nic komu do tego — powiedział surowo i wsparty o studnię zapatrzył się kajś daleko; bolesnym kłębem zwiły się w nim jeno przytajone a wiecznie czujne miłowania i zazdroście, że chwiał się w sobie z pojękiem niby drzewo targane przez wichurę.

Obejrzał się naraz. Mateusza już nie było, a wieś wydała mu się jakaś obca i dziwnie przykra. I strasznie rozwrzeszczana.

Prawda, co i ten dzień pamiętny także był jakiś niezwyczajny. Słońce wlekło się blade i jakby obrzękłe, duszno było na świecie i strasznie gorąco, niebo wisiało nisko, zawalone paskudnymi chmurzyskami, wiater zrywał się co chwila i zamiatał, a nad drogami podnosiły się kłęby kurzawy — miało się na burzę, kajś nad borami jakby się łyskało.

Zaś między ludźmi już się srożyła sielna zawierucha. Latali po wsi kieby poszaleli, kłótnie wrzały po wszystkich chałupach, jakieś baby pobiły się nad stawem, psy ujadały bezustannie, prawie nikt nie wyszedł w pole do roboty, bydło niewypędzone na paszę ryczało po oborach, nawet mszy tego dnia ksiądz nie odprawił i wyjechał równo ze świtem — zamęt podnosił się coraz większy i niespokojność rosła z minuty na minutę.

Antek, dojrzawszy, że w organistowych opłotkach zbiera się coraz więcej narodu, wziął kosę na ramię i śpiesznie poszedł w pole pod las.

Przeszkadzał mu wiatr, plącząc zboże i bijąc piaskiem w oczy, ale wparł się w zagon i jął siec, spokojnie nasłuchując zarazem dalekich gwarów.

„Może to już...”, przemknęło mu naraz przez głowę. Serce zatłukło kieby młotem, gniew nim zatargał i rozprężył grzbiet. Już miał rzucić kosę i lecieć na ratunek, ale opamiętał się jeszcze w porę.

— Kto zawinił, niech weźmie karę. A niechta, a niechta...

Żyta z chrzęstem kłoniły mu się do nóg i biły w niego niby rozkolebane wody, wiater rozwiewał mu włosy i suszył twarz spotniałą z męki; oczy prawie nic nie widziały, jakby już wszystek był tam, przy Jagusi, że tylko twarde, przyuczone ręce same wodziły kosę, kładąc pokos za pokosem.

Wiatr przyniósł od wsi jakiś długi, przeciągły krzyk.

Rzucił kosę i przysiadł pod żytnią ścianą, jakby się wparł w ziemię, jakby się jej czepił całą mocą, zaś cały się jej ujął jakby w żelazne pazury — i zdzierżył, i nie dał się, chociaż oczy latały nad wsią niby oszalałe ptaki, choć serce skwierczało z trwogi, choć trząsł się i dygotał z niespokoju.

— Wszyćko musi iść po swojemu, wszyćko. Trza orać, by siać, trza siać, by zbierać. A co jeno przeszkadza, trza wyplenić kiej zły chwast — mówił w nim jakiś surowy, prawieczny głos jakby tej ziemie i tych ludzkich siedlisk.

Buntował się jeszcze, ale już słuchał coraz pokorniej.

— Juści, że każdy ma prawo bronić się przed wilkami, każdy.

Chyciły go jakieś ostatnie żałoście i myśli, kiej lute, kąśliwe wichry, owiały go mrocznym tumanem, ponosząc z miejsca.

Porwał się na nogi, naostrzył kosę osełką, przeżegnał się, splunął w garście i jął się do roboty, waląc pokos za pokosem z taką zapamiętałością, jaże świstało płytkie ostrze kosy i pojękiwały ściany żyta.

A tymczasem na wsi nastał straszny czas sądu i kary, że już i nie opowiedzieć, co się tam wyrabiało. Jakoby dur ogarnął Lipce, a ludzie zgoła się powściekali — bo co jeno było rozważniejsze, pozamykało się w chałupach lub uciekło na pola — zaś reszta, pozbierana nad stawem w gromady i jakby opita złością, wrzała coraz zapalczywiej, jurząc się nawzajem krzykami, że już każden się wydzierał, każden pomstował, każden się srożył wraz, czyniąc przeraźliwy warkot, podobien dalekim i groźnym grzmotom.

I w jakiejś minucie cała wieś ruszyła do Dominikowej kieby ten wezbrany, szumiący potok; wiedła organiścina z wójtową, a za nimi przepychało się z rykiem całe rozjuszone stado.

Wdarli się do chałupy kiej burza, jaże zadygotały ściany. Dominikowa zastąpiła drogę, to ją stratowali; Jędrzych skoczył bronić i w oczymgnienie zrobili z nim to samo. Wreszcie Mateusz chciał ich powstrzymać przed komorą — i chociaż prał drągiem, chociaż bronił całą mocą, ale nie wyszło i „Zdrowaś”, już leżał kajś pod ścianą z rozbitym łbem i nieprzytomny.

Jagusia była zaparta w alkierzu, a kiej wyrwali drzwi, stała przytulona do ściany i nie broniła się, nie wydała nawet głosu; blada była kiej trup, a w oczach szeroko rozwartych gorzało ponure płomię grozy i śmierci.

Sto rąk wyciągnęło się po nią, sto rąk głodnymi chciwymi pazurami chyciło ją ze wszystkich stron, wyrwało niby kierz płytko wrośnięty w ziemię i powlekło w opłotki.

— Związać ją, wyrwie się jeszcze i ucieknie! — rozrządziła wójtowa.

Na drodze stał już gotowy wóz, nałożony świńskim nawozem po wręby desek i zaprzężony we dwie czarne krowy. Rzucili ją na gnój, związaną niby barana, i ruszyli wśród piekielnego zamętu — urągliwe wyzwiska, śmiechy i przekleństwa posypały się na nią kiej grad po stokroć zabijający.

Ale przed kościołem cały pochód przystanął.

— Trza ją zewlec do naga i pod kruchtą wysiec rózgami! — krzyknęła Kozłowa.

— Zawdy takie bili pod kościołem! Do pierwszej krwi, bierzta ją! — wrzeszczały.

Na szczęście brama smętarza była zawarta, zaś we furtce stojał Jambroż z proboszczowską strzelbą w ręku; i skoro się wstrzymali, ryknął z całej piersi:

— Kto się poważy wejść na kościelne, zastrzelę, jak mi Bóg miły. Ubiję jak psa — groził i tak jakoś strasznie patrzał, gotując broń jakby do strzału, że poniechawszy zamiaru, ruszyli dalej na topolową.

Zaczęli nawet pośpieszać, gdyż burza mogła wybuchnąć leda chwila. Niebo posępniało coraz barzej, wiater bił w topole, jaże się pokładały, kurzawa zrywała się spod nóg, zasypując oczy, i stronami hurkotały grzmoty.

— Poganiaj, Pietrek, prędzej! — przynaglali, rozglądając się niespokojnie po niebie. Przycichli jakoś; szli bezładnie bokami drogi, bo środkiem był srogi piasek, że tylko niekiedy co tam któraś zawziętsza, dopadłszy wozu, ulżyła se, pokrzykując zajadle:

— Ty świnio! Ty tłumoku! A do sołdatów, łajdusie zapowietrzony!

— Używałaś, to nażrej się teraz wstydu, posmakuj zgryzoty! — darły się nad nią.

Pietrek, parobek Borynów, któren powoził — bo żaden drugi nie chciał — szedł przy wozie, smagał krowy, a skoro jeno upatrzył porę, szeptał do niej litośnie:

— Już niedaleczko... Pomsty za taką krzywdę... Ścierpcie ino...

Zaś Jagusia — w postronkach, na gnoju, zbita do krwi, w porwanym odzieniu, pohańbiona na wieki, skrzywdzona ponad człowiecze wyrozumienie i nieszczęsna ponad wszystko — leżała jakby już nie słysząc ni czując, co się dzieje dokoła, tylko żywe łzy nieustanną strugą ciekły po jej twarzy posiniaczonej, a niekiedy wzniesła się pierś niby w tym krzyku skamieniałym.

— Prędzej, Pietrek! Prędzej! — wołali coraz częściej, rosła w nich bowiem niecierpliwość, jakby opamiętanie, że już prawie w dyrdy dosięgli granicznych kopców pod samym lasem.

Podnieśli deski woza i wraz z gnojem — jak to ścierwo obmierzłe — rzucili, jaże ziemia pod nią jęknęła. Padła wznak i nawet się nie poruszyła.

Dopadła jej wójtowa i kopnąwszy nogą, zawrzeszczała:

— A wrócisz do wsi, to cię zaszczujemy psami! — podniesła jakąś grudę czy kamień i grzmotnęła w nią z całej siły — Za krzywdę moich dzieci!

— Za wstyd całej wsi! — biła ją druga.

— Byś sczezła na wieki!

— By cię święta ziemia wyrzuciła!

— Byś zdechła z głodu i pragnienia!

Biły w nią głosy, grudy ziemi, kamienie i przygarście piachu, a ona leżała kiej kłoda, zapatrzona jeno w rozkolebane nad sobą drzewa.

Spochmurniało nagle na świecie, zaczął padać deszcz gruby i rzęsisty.

Pietrek z wozem cosik się zamarudził, że już nie czekając na niego, wracali kupami, a jakoś dziwnie cicho. Ale gdzieś w połowie drogi spotkali Dominikową; szła okrwawiona, w potarganej odzieży, zaszlochana i z trudem macająca kijem drogę. A gdy pomiarkowała, kto ją wymija, wybuchnęła strasznym głosem:

— A żeby was mór! A żeby was zaraza! A żeby was ogień i woda nie szczędziły!

Każden jeno głowę wtulił w ramiona i uciekał zestrachany.

A ona wielkimi krokami pobiegła na ratunek Jagusi.

Burza rozsrożyła się już na dobre. Niebo posiniało kiej wątroba, kurz zakotłował wielgachnymi kłębami, topole z jakimś szlochaniem i krzykiem przyginały się do ziemi, zawyły wiatry i jęły coraz zapamiętalej walić się na zboża, pierzchające we wszystkie strony, i rycząc kiej byki zjuszone, rypnęły w lasy zwarte, rozchybotane i wniebogłosy szumiące.

Grzmoty już szły za grzmotami, przewalając się z hurkotem wskroś całego świata, jaże ziemia dygotała i chałupy się trzęsły.

Zwite kołtuny miedzianogranatowych chmur zwiesiły nisko spęczniałe, opuchłe kałduny i coraz to któraś się rozpękła, trzaskał pierun i buchały potoki oślepiającej jasności.

Niekiedy sypał rzadki grad, trzeszcząc po liściach i gałęziach.

A w sinej ćmie dnia, kurzawy i gradów targały się rozpaczliwie drzewa, krzaki i zboża, jakby rwiąc się do ucieczki; ale bite wichurą ze wszystkich stron, ślepione piorunami, obłąkane hukiem, kręciły się jeno i szarpały z dzikim poświstem, a kajś z wysoka, przez chmury, ciemnicę i rozwieję przelatywały modre łyskawice — leciały niby stado wężów ognistych, leciały wyrwane skądściś i nie wiadomo kaj ciskane, leciały migotliwe a zagubione, oślepiające wszystek świat, a ślepe i nieme kiej dola człowiekowa. I trwało tak z przerwami do samego wieczora, dopiero na samym zmierzchu całkiem się uspokoiło i przyszła noc cicha, ciemna i chłodnawa.

A nazajutrz dzień podniósł się bardzo cudny. Niebo było bez chmur i modrzało kiej opłukane, ziemia polśniewała rosami, śpiewały radośnie ptaki, a wszelaki stwór pławił się z lubością w rzeźwym, pachnącym powietrzu.

Zaś w Lipcach wróciło wszystko do dawnego... Ale skoro jeno słońce wyniesło się na parę chłopa, to — jakby zmówieni — wszyscy zaczęli wychodzić do żniwa, że ano z każdej chałupy ruszali całą gromadą, z każdej chałupy błyskały sierpy i kosy, z każdego obejścia wytaczały się wozy na miedze i polne drożyny.

A kiej sygnaturka zaświegotała na kościele, już każden stojał gotowy na swoim zagonie i posłyszawszy dzwonienie, a jak poniektórzy na co bliższych polach — i przejmujące granie organów, jęli odmawiać pacierze; kto przyklękał, kto nawet modlił się w głos, kto jeno wzdychał pobożnie, nabierając przy tym tchu i mocy, a każden się żegnał, w garście spluwał, nogami krzepko w zagon się wpierał, przyginał grzbiet i żarliwie imając się sierpa czy kosy, zaczynał rznąć i kosić.

Wielka, uroczysta cichość przejęła żniwne pola — zrobiło się jakby święte nabożeństwo znojnej, nieustannej i owocnej pracy.

Słońce podnosiło się coraz wyżej, skwar wzmagał się z godziny na godzinę, ogniste blaski zalewały pola i żniwny dzień potoczył się kiej to pszeniczne złoto, i dzwonił kiej złotem ciężkim, źrałym ziarnem.

Wieś ostała pusta i jakby wymarta. Chałupy były pozawierane, bo wszystko, co jeno żyło i mogło się dźwignąć z miejsca, ruszało do żniw, że nawet dzieci, nawet stare i schorzałe, nawet pieski rwały się z postronków i ciągnęły od opustoszałych domostw za narodem.

Że już na wszystkich polach — jak jeno było można sięgnąć okiem — w straszliwym skwarze, wśród zbóż złotawych, w rozmigotanym i ślepiącym powietrzu, od świtu do późnego wieczora połyskiwały sierpy i kosy, bielały koszule, czerwieniały wełniaki, gmerali się niestrudzenie ludzie i szła cicha, wytężona robota. I nikto się już nie lenił, na somsiadów nie oglądał, o niczym drugim nie myślał, a jeno, przygięty nad zagonem kiej wół, w pocie czoła pracował.

Tylko jedne pola Dominikowej stojały opuszczone i jakby zapomniane. Ziarno się już sypało z kłosów, zboża mdlały od suszy, a nikto się tam nawet nie pokazał; z lękliwym smutkiem odwracano od nich oczy, niejeden już wzdychał nad nimi, niejeden drapał się frasobliwie, oglądał trwożnie na drugich i potem jeszcze skwapniej przypinał się do roboty — nie pora była deliberować nad taką marnacją i upadkiem.

Albowiem te żniwne dnie toczyły się już kiej koła, rozmigotane złocistymi szprychami słońca, i przechodziły jedne za drugimi, a coraz chybciej, i zarówno znojne, i zarówno ciężkim a radosnym trudom oddane.

A wkrótce, po paru dniach, że czas był wybrany i pogody cięgiem dopisywały, to wzięli pożęte zboża wiązać w grubachne snopy, ustawiać je na zagonach mendlami, a z wolna przewozić do Lipiec.

Że już bez przerwy toczyły się ciężkie, nastroszone wozy; toczyły się ze wszystkich pól, wszystkimi drożynami i do wszystkich na ścieżaj powywieranych stodół, jakoby sypkim złotem nabrane fale rozlały się po drogach, podworcach i klepiskach; trzęsły się nawet nad staw, nawet u drzew nad drogami wisiały złote, słomiane brody, a wszystek świat rozpachniał się przywiędłą słomą, trawami a młodym ziarnem.

Już gdzieniegdzie po stodołach biły cepy, spiesznie młócące na chleb. A na przestronnych, pustoszejących polach, na złotawych rżyskach, stada gęsi bobrowały chciwie za kłosami, pasły się całe zagony owiec i krów. Kaj niekaj dymiły pierwsze ognie, a już po całych dniach rozgłaszały się dzieuszyne przyśpiewki, wrzaski radosne, nawoływania, turkoty wozów i jaśniały opalone, szczęsne twarze ludzi.

I nie położyli jeszcze żyta, to już po górkach owsy skamlały się o kosy, a jęczmiona dojrzewały prawie na oczach, a pszenice coraz złociściej rdzawiały, że nie było czasu odzipnąć ni nawet podjeść jako tako. Ale mimo tej ciężkiej pracy i takiego utrudzenia, iż niejeden zasypiał nad miską wieczorami, kiej pościągali z pól, Lipce jaże się trzęsły od wrzawy radosnej, śmiechów, rozpowiadań, śpiewań a muzyki.

Skończył się bowiem przednówek — stodoły były pełne, zboże sypało niezgorzej i każden, choćby najbiedniejszy, hardo podnosił głowę, z dufnością patrzał w jutro i roił se jakoweś z dawien dawna upragnione szczęśliwości.

Któregoś z takich żniwnych, złotych dni, kiej już zwozili jęczmiona, przechodził przez wieś ślepy dziad, wodzony przez pieska; lecz mimo spieki nikaj nie wstąpił, spieszył się bowiem na Podlesie. Ciężko mu było dźwigać spaśny brzuch i pokręcone kulasy, to wlókł się z wolna i cięgiem pociągał nosem, uszami czujnie strzygł i przystając przy żniwiarzach, Boga chwalił, tabaką częstował, a kiej mu jaki grosz kapnął niespodzianie, pacierze mamrotał; ale i przemyślnie, od niechcenia, zagadywał o Jagusię i lipeckie sprawy.

Niewiela się jednak wywiedział, bo go czym niebądź i niechętliwie zbywali.

Dopiero na Podlesiu, kiej przysiadł pod figurą odzipnąć nieco, napotkał go Mateusz, rychtujący niedaleczko drzewo na kowalowy wiatrak.

— Pokażcie mi drogę do Szymków! — prosił dziad, dźwigając się na kule.

— Nie zażyjecie u nich wywczasu! Tam jeno płacz i zgryzota! — szepnął Mateusz.

— Jagusia chora jeszcze? Powiadały, jako się jej cosik w głowie popsuło...

— Nieprawda, leży jednak cięgiem i mało wiele o bożym świecie pamięta! Kamień by się nad nią zlitował! O ludzie, ludzie!

— Żeby tak zatracić duszę chrześcijańską! Ale stara pono skarży całą wieś?

— Nic nie wskóra! Wszystkie postanowiły, całą gromadą, prawo mają...

— Straszna rzecz gniew całego narodu, straszna! — Jaże się wstrząsł.

— Juści, ale głupia i zła, i niesprawiedliwa! — wybuchnął Mateusz i podprowadziwszy go pod chałupę, sam zajrzał do środka, ale rychło wyszedł, obcierając ukradkiem łzy; Nastusia przędła len pod ścianą, dziad przysiadł pobok i wyjął niebieską flaszkę.

— Wiecie, trza tą wodą pokropić Jagusię trzy razy na dzień i nacierać jej ciemię, a do tygodnia jakby ręką odjął! Dały mi tę wodę zakonnice w Przyrowie¹¹⁴⁵.

— Bóg wam zapłać! Dwie niedziele już przeszło, a ona cięgiem leży bez pamięci, czasami jeno rwie się kajś uciekać, lamentuje i Jasia przyzywa.

— Jakże Dominikowa?

— A też kiej trup, jeno przy niej przesiaduje. Nie pociągną oni długo, nie.

— Jezu, co się marnuje narodu, Jezu! A kajże to Szymek?

— W Lipcach siedzi, przeciek wszyćko na jego głowie, bo ja muszę przy obu stróżować.

Wetknęła mu w garść całą dziesiątkę, ale dziad wziąć nie chciał.

— Z dobrego serca la niej przyniosłem i jeszcze jaki paciorek dołożę do Przemienienia Pańskiego! Dobra była la biednych jak mało kto drugi na świecie, poczciwa.

— Prawda, co miała dobre serce, prawda! A może to i bez to musi tyle przecierpieć! — szepnęła, wlekąc smutnymi oczami po świecie.

Od Lipiec roznosiło się dzwonienie na Anioł Pański, a niekiedy dochodziły turkoty wozów, szczęki naostrzanych kos i dalekie, dalekie śpiewania. Złocista kurzawa zachodu przysłaniać jęła całą wieś i pola wszystkie, i lasy.

Dziad podniósł się, spędził psy, poprawił torebek i wsparłszy się na kulach, rzekł:

— Ostańcie z Bogiem, ludzie kochane.

Przypisy:

1. ździebko a. zdziebko — trochę, nieco. [przypis edytorski]

2. jaże (gw.) — aż, dopiero. [przypis edytorski]

3. kiej (gw.) — kiedy, jak, jakby. [przypis edytorski]

4. przyodziew (gw.) — ubranie. [przypis edytorski]

5. obzierać się (gw.) — oglądać się. [przypis edytorski]

6. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

7. swywolić (daw., gw.) — swawolić, bawić się. [przypis edytorski]

8. skrzytwieć (gw.) — sztywnieć. [przypis edytorski]

9. kieby (gw.) — jakby, niby. [przypis edytorski]

10. starunek (daw., gw.) — staranie. [przypis edytorski]

11. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

12. lebo (gw.) — albo. [przypis edytorski]

13. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

14. na ścieżaj (gw.) — na oścież. [przypis edytorski]

15. lutość (daw., gw.) — surowość. [przypis edytorski]

16. chyla tyla — trochę, nieco; o tyle, o ile. [przypis edytorski]

17. ktosik (gw.) — ktoś. [przypis edytorski]

18. zawdy (gw.) — zawsze. [przypis edytorski]

19. prasnąć — trzasnąć, rzucić. [przypis edytorski]

20. księża obora (pot.) — cmentarz; patrzeć na księżą oborę: być bliskim śmierci, spodziewać się śmierci. [przypis edytorski]

21. juści (gw.) — pewnie, oczywiście. [przypis edytorski]

22. turbacja (daw.) — kłopot, niepokój, zmartwienie. [przypis edytorski]

23. barzej (gw.) — bardziej. [przypis edytorski]

24. hale (gw.) — ale, gdzie tam! [przypis edytorski]

25. ano — no, ano tak. [przypis edytorski]

26. bych (gw.) — aby, oby. [przypis edytorski]

27. waju (gw.) — wam. [przypis edytorski]

28. poredzić (gw.) — poradzić; dać radę. [przypis edytorski]

29. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

30. rychtować (gw.) — przygotowywać. [przypis edytorski]

31. śpik (daw.) — senność, sen. [przypis edytorski]

32. kalać się (daw.) — brudzić się, brukać się. [przypis edytorski]

33. przyzba a. przyźba (daw.) — wał ziemny dokoła podmurówki chaty wiejskiej. [przypis edytorski]

34. w podle (daw., gw.) — obok. [przypis edytorski]

35. spierać (daw.) — tu: uciskać, gnieść. [przypis edytorski]

36. wrychle (gw.) — szybko. [przypis edytorski]

37. trza (gw.) — trzeba. [przypis edytorski]

38. frasować się (daw.) — martwić się. [przypis edytorski]

39. jucha (daw.) — tu: drań, łobuz, szelma. [przypis edytorski]

40. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

41. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

42. potrza (gw.) — potrzeba. [przypis edytorski]

43. domowina (gw.) — trumna. [przypis edytorski]

44. włóka (daw.) — miara powierzchni gruntu. [przypis edytorski]

45. porządek (gw.) — tu: narzędzia. [przypis edytorski]

46. galanty (gw.) — porządny, ładny, elegancki. [przypis edytorski]

47. ruchać (daw.) — ruszać. [przypis edytorski]

48. niekiej (gw.) — niekiedy, czasami. [przypis edytorski]

49. leda (gw.) — lada. [przypis edytorski]

50. przeciech (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

51. przez (gw.) — tu: bez. [przypis edytorski]

52. smarowanie — tu: łapówka. [przypis edytorski]

53. nikaj (gw.) — nigdzie. [przypis edytorski]

54. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

55. wama (gw.) — wam. [przypis edytorski]

56. skołczeć (daw.) — zesztywnieć, ścierpnąć. [przypis edytorski]

57. kulas (daw., gw.) — noga, kończyna. [przypis edytorski]

58. łacny (daw.) — łatwy. [przypis edytorski]

59. ociągliwie — ociągając się, powoli. [przypis edytorski]

60. sielny (gw.) — silny. [przypis edytorski]

61. pokrótce — wkrótce. [przypis edytorski]

62. snadź a. snać (daw., gw.) — widocznie. [przypis edytorski]

63. morga a. mórg (daw.) — miara powierzchni gruntu. [przypis edytorski]

64. lewentarz (gw.) — inwentarz; zwierzęta w gospodarstwie, szczególnie bydło. [przypis edytorski]

65. lubość — umiłowanie, rozkosz. [przypis edytorski]

66. półwłóczek (daw.) — miara powierzchni gruntu, pół włóki. [przypis edytorski]

67. wyżnia — wzgórze. [przypis edytorski]

68. dzieciński (gw.) — dziecięcy. [przypis edytorski]

69. sygnaturka — najmniejszy dzwon kościelny. [przypis edytorski]

70. suma — najdłuższa, uroczysta msza, odprawiana około południa w dni świąt i niedziel w kościele katolickim. [przypis edytorski]

71. paradny — tu: uroczysty. [przypis edytorski]

72. wyraj (daw.) — miejsce odpoczynku; także: ciepłe kraje, do których odlatują ptaki na zimę. [przypis edytorski]

73. medytować (daw.) — tu: namyslać się, zastanawiać się. [przypis edytorski]

74. komornik — bezrolny chłop, mieszkający w cudzym domu. [przypis edytorski]

75. dzieucha (gw.) — dziewucha, dziewczyna. [przypis edytorski]

76. Lipce — obecnie Lipce Reymontowskie; polska wieś, zlokalizowana w województwie łódzkim, w powiecie skierniewickim. [przypis edytorski]

77. przeciek (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

78. zwiesna (gw.) — wiosna. [przypis edytorski]

79. luby (daw., gw.) — miły. [przypis edytorski]

80. nikto (gw.) — nikt. [przypis edytorski]

81. kole (gw.) — koło. [przypis edytorski]

82. mało wiele (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

83. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

84. nieszpory — wieczorne nabożeństwo w kościele katolickim, rozpoczynające się zwyczajowo mniej więcej w czasie, gdy zachodzi słońce. [przypis edytorski]

85. arbata (gw.) — herbata. [przypis edytorski]

86. zbereźnik (daw.) — bezwstydnik, swawolnik, hultaj. [przypis edytorski]

87. holender — rasa byków i krów pochodzenia holenderskiego. [przypis edytorski]

88. postronkowe — dodatkowa opłata przy zakupie bydła; tutaj chodzi raczej o opłatę za udostępnienie byka, by pokrył krowę. [przypis edytorski]

89. stadnik — samiec rozpłodowy. [przypis edytorski]

90. eksporta — uroczyste wyprowadzenie zwłok. [przypis edytorski]

91. gwarzyć (daw.) — rozmawiać, gadać. [przypis edytorski]

92. powstanie — prawdopodobnie chodzi o powstanie styczniowe z 1863 roku. [przypis edytorski]

93. harny (daw.) — hardy, dumny. [przypis edytorski]

94. dziadak (pogard.) — żebrak, nędzarz. [przypis edytorski]

95. okroić się (daw.) — przypaść w udziale, w zysku. [przypis edytorski]

96. niekajś (gw.) — gdzieniegdzie. [przypis edytorski]

97. obrządek (gw.) — porządek. [przypis edytorski]

98. kokot — kogut. [przypis edytorski]

99. przecknąć (gw.) — obudzić się. [przypis edytorski]

100. nasadlony — nasmarowany sadłem. [przypis edytorski]

101. ćma (daw.) — ciemność. [przypis edytorski]

102. ciemnica (daw.) — ciemność, ciemne pomieszczenie. [przypis edytorski]

103. posobnie (gw.) — kolejno. [przypis edytorski]

104. bielnik — maszyna do bielenia tkanin. [przypis edytorski]

105. wrótnie (gw.) — wrota, duże drzwi, brama. [przypis edytorski]

106. skrzęt (daw., gw.) — drobiazgowa praca; krzątanina. [przypis edytorski]

107. imać się czegoś (daw., gw.) — zabierać się do czegoś, brać się za coś. [przypis edytorski]

108. kopić — zbierać w kopy. [przypis edytorski]

109. wzdych (daw.) — westchnienie. [przypis edytorski]

110. nama (gw.) — nam. [przypis edytorski]

111. chmiel — tu: ludowa pieśń weselna. [przypis edytorski]

112. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

113. frasunek (daw.) — zmartwienie. [przypis edytorski]

114. bracki (daw.) — bratny; członek bractwa. [przypis edytorski]

115. bez (gw.) — tu: przez. [przypis edytorski]

116. stróża — straż, warta. [przypis edytorski]

117. święty Jan a. Jan Chrzciciel (ok. 6/2 p.n.e. – ok. 32) — żydowski pustelnik, prorok dla chrześcijan i muzułmanów, święty katolicki i prawosławny. Jego święto przypada 24 czerwca, natomiast zgodnie z tradycją pogańską w nocy z 23 na 24 czerwca obchodzone jest święto Kupały (Sobótka). [przypis edytorski]

118. rost (daw.) — wzrost, wzrastanie. [przypis edytorski]

119. wotywa — katolicka msza odprawiana w specjalnej intencji. [przypis edytorski]

120. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

121. półkoszek (daw.) — wóz konny wyłożony wiklinową plecionką. [przypis edytorski]

122. Miserere mei, Deus (łac.) — „Boże, zmiłuj się nade mną”; fragment pieśni religijnej Miserere, opartej na biblijnym Psalmie 50., do której ok. 1630 r. muzykę skomponował Gregorio Allegri (1582–1652). [przypis edytorski]

123. smętarz (daw., gw.) — cmentarz. [przypis edytorski]

124. ciżbić się (daw.) — tłoczyć się. [przypis edytorski]

125. kajściś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

126. luty (daw., gw.) — surowy, ostry. [przypis edytorski]

127. nie wiada (gw.) — nie wiadomo. [przypis edytorski]

128. płony (daw.) — nieurodzajny, daremny, płonny. [przypis edytorski]

129. żenąć (daw., gw.) — gnać. [przypis edytorski]

130. piukać (daw.) — o ptaku: kwilić, świergotać. [przypis edytorski]

131. Secundum magnam misericordiam Tuam (łac.) — „według Twego wielkiego miłosierdzia”; fragment pieśni religijnej Miserere, opartej na biblijnym Psalmie 50., do której ok. 1630 r. muzykę skomponował Gregorio Allegri (1582–1652). [przypis edytorski]

132. kośba — czynność koszenia. [przypis edytorski]

133. kwardy (gw.) — twardy. [przypis edytorski]

134. gdziesik (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

135. Kto się w opiekę... — polska pieśń religijna napisana przez Jana Kochanowskiego (1530–1584), poetycki przekład biblijnego psalmu 91; autor melodii nieznany. [przypis edytorski]

136. wybrany — tu: wykopany. [przypis edytorski]

137. święty Piotr a. Piotr Apostoł (zm. 64/67) — apostoł, mający pierwszeństwo wśród dwunastu, pierwszy biskup Rzymu. [przypis edytorski]

138. swynia (gw.) — świnia. [przypis edytorski]

139. prosto — po prostu. [przypis edytorski]

140. deliberować — tu: rozważać, zastanawiać się. [przypis edytorski]

141. gotowe pieniądze — gotówka. [przypis edytorski]

142. skrzybać (gw.) — skrobać. [przypis edytorski]

143. przepowiadka a. powiadka (gw.) — powiastka, opowiastka. [przypis edytorski]

144. kum — sąsiad, znajomy. [przypis edytorski]

145. do upodoby (gw.) — wedle upodobania. [przypis edytorski]

146. świarczyć (gw.) — świadczyć. [przypis edytorski]

147. turbować się (daw., gw.) — martwić się. [przypis edytorski]

148. hurma — bardzo liczna grupa, tłum. [przypis edytorski]

149. bakę świecić (daw.) — schlebiać. [przypis edytorski]

150. przódzi (gw.) — przedtem, wcześniej. [przypis edytorski]

151. laboga a. loboga (gw.) — dla Boga, na Boga. [przypis edytorski]

152. Wszystkie nasze dzienne sprawy — modlitwa wieczorna, pieśń religijna, napisana przez Franciszka Karpińskiego (1741–1825). [przypis edytorski]

153. latowy (gw.) — letni. [przypis edytorski]

154. zwiesnowy (gw.) — wiosenny. [przypis edytorski]

155. dzień świętego Piotra i Pawła — jedno ze świąt w kościele katolickim, obchodzone 29 czerwca na cześć świętego Piotra (ok. 33–64/67), apostoła i pierwszego biskupa Rzymu, oraz świętego Pawła (ok. 5/10–64/67), apostoła i męczennika za wiarę. [przypis edytorski]

156. spieka (gw.) — spiekota, upał. [przypis edytorski]

157. grążyć się (gw.) — pogrążać się. [przypis edytorski]

158. jegomość — tu: ksiądz. [przypis edytorski]

159. wrąb — tu: brzeg; wgłębienie. [przypis edytorski]

160. rwetes — hałas, wrzawa. [przypis edytorski]

161. Miemiec (gw.) — Niemiec. [przypis edytorski]

162. sygnować — tu: dzwonić. [przypis edytorski]

163. rychtyk (gw.) — właśnie, akurat. [przypis edytorski]

164. przypołudnie (daw.) — czas około południa. [przypis edytorski]

165. wełniak — wyrób z grubej tkaniny samodziałowej. [przypis edytorski]

166. przytrząśnięty — przysypany. [przypis edytorski]

167. Wola — właśc. Wola Wysoka, polska wieś położona w województwie łódzkim, w powiecie skierniewickim. [przypis edytorski]

168. zarno (gw.) — zaraz. [przypis edytorski]

169. trybularz (daw.) — kadzielnica kościelna. [przypis edytorski]

170. jucha (daw.) — tu: drań, szelma, łobuz. [przypis edytorski]

171. Podlesie — obecnie Wólka-Podlesie, polska wieś położona w województwie łódzkim, w powiecie skierniewickim, w gminie Lipce Reymontowskie. [przypis edytorski]

172. docierać (daw.) — tu: napadać, atakować. [przypis edytorski]

173. pludrak a. pludra (pogard.) — Niemiec. [przypis edytorski]

174. sobaczy (pogard.) — psi; należący do psa. [przypis edytorski]

175. mór (daw.) — zaraza. [przypis edytorski]

176. jucha (daw.) — tu: krew. [przypis edytorski]

177. paskudnik (gw.) — choroba bydła i koni. [przypis edytorski]

178. baczyć (daw., gw.) — uważać, zauważać, pamiętać. [przypis edytorski]

179. społecznie (daw.) — tu: wspólnie. [przypis edytorski]

180. cie (daw., gw.) — wykrzyknienie oznaczające: „No patrzcie!”, „Też coś!”, „A gdzie tam!”. [przypis edytorski]

181. ta (gw.) — tu: też, wcale. [przypis edytorski]

182. kiejby (gw.) — gdyby. [przypis edytorski]

183. chwacić (daw., gw.) — wystarczyć. [przypis edytorski]

184. kurasek (gw.) — kogucik. [przypis edytorski]

185. gniot — tu: tłok, ścisk. [przypis edytorski]

186. bóżnica a. bożnica (daw.) — synagoga. [przypis edytorski]

187. mental (gw.) — medal. [przypis edytorski]

188. cybuch — część fajki. [przypis edytorski]

189. jedrona pałka (daw.) — przekleństwo. [przypis edytorski]

190. wycug — wyżywienie i utrzymanie. [przypis edytorski]

191. borg — kredyt, pożyczka. [przypis edytorski]

192. wolę (gw.) — wolność. [przypis edytorski]

193. żali a. zali (daw., gw.) — czy. [przypis edytorski]

194. bogać (gw.) — gdzież tam! [przypis edytorski]

195. staje a. staja (daw.) — dawna miara długości. [przypis edytorski]

196. latoś (daw., gw.) — w tym roku. [przypis edytorski]

197. przednówek — okres przed nowymi zbiorami. [przypis edytorski]

198. morówka (daw.) — zaraza. [przypis edytorski]

199. łoni (daw., gw.) — w zeszłym roku. [przypis edytorski]

200. mendel — 15 sztuk. [przypis edytorski]

201. sfolżeć (daw., gw.) — osłabnąć. [przypis edytorski]

202. skrzepić — wzmocnić. [przypis edytorski]

203. wyrywać (gw.) — tu: gonić, biec. [przypis edytorski]

204. pomiarkować — tu: rozumieć. [przypis edytorski]

205. gors — tu: dekolt. [przypis edytorski]

206. stojak — tu: bezczynne, daremne stanie w miejscu. [przypis edytorski]

207. gront (gw.) — grunt, ziemia. [przypis edytorski]

208. sierdzisty (daw.) — zapalczywy, gniewny. [przypis edytorski]

209. alkierz — osobna izba w rogu budynku; w domach mieszkalnych używana często jako sypialnia. [przypis edytorski]

210. borgować (daw.) — kredytować. [przypis edytorski]

211. podrobnie (gw.) — szczegółowo. [przypis edytorski]

212. szynkwas — bufet w karczmie. [przypis edytorski]

213. omentra (gw.) — geometra, geodeta. [przypis edytorski]

214. zapusty — karnawał; czas po święcie Bożego Narodzenia (25 grudnia), a przed Wielkim Postem, stanowiącym okres obejmujący 40 dni przed świętem Wielkanocy (termin Wielkanocy jest zmienny i wypada w pierwszą niedzielę po pierwszej wiosennej pełni księżyca). [przypis edytorski]

215. miescki (gw.) — miejski. [przypis edytorski]

216. laczego (gw.) — dlaczego. [przypis edytorski]

217. obertelek (gw.) — guzik, drewniany kołeczek. [przypis edytorski]

218. arak — mocny napój alkoholowy (40–80%) o smaku anyżu. [przypis edytorski]

219. chybać (gw.) — łapać. [przypis edytorski]

220. orzydle (gw.) — klapy; gardło. [przypis edytorski]

221. łyskać (daw., gw.) — świecić. [przypis edytorski]

222. nikiej (gw.) — nigdzie. [przypis edytorski]

223. do dnia (daw., gw.) — przed świtem. [przypis edytorski]

224. regens — przełożony seminarium duchownego. [przypis edytorski]

225. doinka (gw.) — naczynie do dojenia; doniczka. [przypis edytorski]

226. nabrany — tu: pełny. [przypis edytorski]

227. oktawa — tu: osiem tygodni potem. [przypis edytorski]

228. ministrantura — zbiór liturgicznych odpowiedzi ministranta w czasie mszy. [przypis edytorski]

229. kijanka — deseczka służąca do prania w rzece, używana daw. na wsi. [przypis edytorski]

230. kokosz a. kokosza (daw.) — kura, kogut. [przypis edytorski]

231. brewiarz — zbiór modlitw w formie książki. [przypis edytorski]

232. kromie (daw., gw.) — oprócz. [przypis edytorski]

233. wolant — czterokołowy, odkryty pojazd konny. [przypis edytorski]

234. kaptować — przeciągać na swoją stronę. [przypis edytorski]

235. jagła (daw.) — kasza jaglana. [przypis edytorski]

236. wagować się (gw.) — wahać się. [przypis edytorski]

237. perkotać a. parkotać (daw.) — o odgłosie, powstającym podczas gotowania ziemniaków. [przypis edytorski]

238. klektać (daw.) — klekotać, paplać. [przypis edytorski]

239. korczyk — dawna jednostka objętości ciał sypkich. [przypis edytorski]

240. stójka (daw.) — strażnik, wartownik. [przypis edytorski]

241. zapaska — rodzaj długiego fartucha wiązanego w pasie na sukience i osłaniającego ubranie od pasa w dół dookoła; część tradycyjnego stroju ludowego. [przypis edytorski]

242. folga — ulga. [przypis edytorski]

243. lakudra (gw.) — łachudra. [przypis edytorski]

244. sołdat (z ros.) — żołnierz. [przypis edytorski]

245. Częstochowa — polskie miasto powiatowe w województwie śląskim, ośrodek kultu maryjnego. [przypis edytorski]

246. dwojaki — gliniane podwójne naczynie. [przypis edytorski]

247. chlać (gw.) — tu: jeść, żreć. [przypis edytorski]

248. pogroza (gw.) — groźba, pogróżka. [przypis edytorski]

249. scheda — spadek. [przypis edytorski]

250. majdrować (daw.) — majstrować. [przypis edytorski]

251. poreda (gw.) — porada; tu: rozmowa. [przypis edytorski]

252. raić — namawiać; tu: rozmawiać. [przypis edytorski]

253. nukać (daw.) — o głosach, wydawanych przez niektóre zwierzęta. [przypis edytorski]

254. zapierać (daw.) — tu: odmawiać, negować. [przypis edytorski]

255. bzdycyć się a. bzdyczyć się — dąsać się. [przypis edytorski]

256. grapa (z niem. Grapen) — metalowe naczynie na trzech nogach, służące do gotowania; beczka do przyrządzania ługu. [przypis edytorski]

257. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

258. wiater (gw.) — wiatr. [przypis edytorski]

259. kiej niekiej (gw.) — niekiedy. [przypis edytorski]

260. śpik (gw.) — sen, senność. [przypis edytorski]

261. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

262. barzej (gw.) — bardziej. [przypis edytorski]

263. kieby (gw.) — jakby, niby. [przypis edytorski]

264. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

265. stojało (gw.) — stało. [przypis edytorski]

266. na rozcież (gw.) — na oścież. [przypis edytorski]

267. wywarte (gw.) — otwarte. [przypis edytorski]

268. wszędy (gw.) — wszędzie. [przypis edytorski]

269. śpik (gw.) — sen. [przypis edytorski]

270. Pietrek (gw.) — Piotrek. [przypis edytorski]

271. jako (daw., gw.) — tu: że. [przypis edytorski]

272. poredzać (gw.) — rozmawiać, gwarzyć. [przypis edytorski]

273. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

274. chyla tyla (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

275. podniesła (gw.) — podniosła. [przypis edytorski]

276. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

277. kajś niekaj (gw.) — gdzieniegdzie. [przypis edytorski]

278. przyźba a. przyzba — wał usypany z ziemi dokoła podmurówki dawnej chaty wiejskiej, często obłożony kamieniami a. deskami; daw. ludzie na wsi zwykli odpoczywać siedząc na przyzbie i mając za oparcie ścianę chałupy. [przypis edytorski]

279. kiej (gw.) — gdy. [przypis edytorski]

280. była zbielała (daw., gw.) — daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: zbielała (wcześniej w stosunku do innych zdarzeń i działań wyrażonych w czasie przeszłym). [przypis edytorski]

281. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

282. łacniej (daw., gw.) — łatwiej. [przypis edytorski]

283. wyniesła (gw.) — wyniosła. [przypis edytorski]

284. chybciej (gw.) — szybciej. [przypis edytorski]

285. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

286. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

287. orosiały (gw.) — pokryty rosą. [przypis edytorski]

288. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

289. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

290. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

291. śpik (gw.) — sen, senność. [przypis edytorski]

292. uniesła (gw.) — uniosła. [przypis edytorski]

293. miarkować (daw., gw.) — rozumieć, pojmować. [przypis edytorski]

294. kiej (gw.) — kiedy, gdy. [przypis edytorski]

295. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

296. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

297. cochać się (gw.) — ocierać się. [przypis edytorski]

298. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

299. przepomnieć (daw., gw.) — zapomnieć. [przypis edytorski]

300. wszędy (daw., gw.) — wszędzie. [przypis edytorski]

301. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

302. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

303. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

304. mieć baczenie (daw., gw.) — uważać. [przypis edytorski]

305. powiedła (gw.) — powiodła. [przypis edytorski]

306. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

307. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

308. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

309. bobrować (gw.) — ryć, przeszukiwać. [przypis edytorski]

310. spieka (gw.) — upał, spiekota. [przypis edytorski]

311. co (gw.) — tu: że. [przypis edytorski]

312. barzej (gw.) — bardziej. [przypis edytorski]

313. poredzać (gw.) — rozmawiać, gwarzyć. [przypis edytorski]

314. galancie (gw.) — porządnie, elegancko. [przypis edytorski]

315. sielnie (gw.) — silnie, mocno. [przypis edytorski]

316. szły w kolano (gw.) — sięgały kolan. [przypis edytorski]

317. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

318. przeciech (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

319. kiejby (gw.) — gdyby. [przypis edytorski]

320. wyniesło (gw.) — wyniosło. [przypis edytorski]

321. galancie (gw.) — tu: bardzo. [przypis edytorski]

322. do znaku (daw., gw.) — całkowicie. [przypis edytorski]

323. kiej (gw.) — kiedy, gdy. [przypis edytorski]

324. kulas (gw.) — noga. [przypis edytorski]

325. ochfiarowac (gw.) — ofiarować. [przypis edytorski]

326. bych jeno (gw.) — żeby tylko. [przypis edytorski]

327. obiecował (gw.) — obiecywał. [przypis edytorski]

328. dzisia (gw.) — dzisiaj. [przypis edytorski]

329. latoś (daw., gw.) — w tym roku. [przypis edytorski]

330. pono (daw., gw.) — podobno. [przypis edytorski]

331. tylachny (gw.) — tak wielki. [przypis edytorski]

332. karwas (gw.) — kawał. [przypis edytorski]

333. próżniaczka — tu: próżnowanie, lenistwo. [przypis edytorski]

334. kużden (gw.) — każdy. [przypis edytorski]

335. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

336. zbyć się (daw., gw.) — pozbyć się. [przypis edytorski]

337. juści (gw.) — pewnie, oczywiście. [przypis edytorski]

338. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

339. chocia (gw.) — chociaż. [przypis edytorski]

340. poredzić (gw.) — poradzić, dać radę, zdołać. [przypis edytorski]

341. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

342. jamory (gw.) — amory, miłostki. [przypis edytorski]

343. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

344. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

345. zarno (gw.) — zaraz. [przypis edytorski]

346. w te pędy (gw.) — szybko, biegiem. [przypis edytorski]

347. zaniesła (gw.) — zaniosła. [przypis edytorski]

348. chytać (gw.) — chwytać. [przypis edytorski]

349. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

350. przeniesła (gw.) — przeniosła; zniosła, wytrzymała. [przypis edytorski]

351. widział się (daw., gw.) — wyglądał. [przypis edytorski]

352. przódzi (daw., gw.) — wcześniej. [przypis edytorski]

353. sielny (gw.) — silny, mocny, porządny. [przypis edytorski]

354. Pietras (gw.) — Piotr. [przypis edytorski]

355. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

356. tera (gw.) — teraz. [przypis edytorski]

357. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

358. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

359. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

360. żalnie (gw.) — żałośnie. [przypis edytorski]

361. pedział (gw.) — powiedział. [przypis edytorski]

362. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

363. myśle (daw., gw.) — myśli (B.lm). [przypis edytorski]

364. zabaczyć (daw., gw.) — zapomnieć. [przypis edytorski]

365. miesckie (gw.) — miejskie. [przypis edytorski]

366. co (gw.) — że. [przypis edytorski]

367. ochotnie (daw., gw.) — chętnie. [przypis edytorski]

368. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

369. kajże (gw.) — gdzież. [przypis edytorski]

370. gościniec — podarek przynoszony przez przychodzącego w gości. [przypis edytorski]

371. modra — niebieska. [przypis edytorski]

372. jeno co (gw.) — tylko że. [przypis edytorski]

373. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

374. przywiezłem (gw.) — przywiozłem. [przypis edytorski]

375. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

376. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

377. kieby (gw.) — niby, jakby. [przypis edytorski]

378. zawarty (daw., gw.) — zamknięty. [przypis edytorski]

379. wola (gw.) — tu: wolność. [przypis edytorski]

380. jeno co (gw.) — tylko że. [przypis edytorski]

381. przyświarczać (gw.) — przyświadczać; poświadczać, potwierdzać. [przypis edytorski]

382. rychło (daw., gw.) — szybko. [przypis edytorski]

383. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

384. sąsiek — część stodoły, w której przechowuje się siano, słomę a. zboże. [przypis edytorski]

385. gadzina (daw., gw.) — tu: zwierzęta. [przypis edytorski]

386. przepomnieć (daw., gw.) — zapomnieć. [przypis edytorski]

387. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

388. zazierać (gw.) — zaglądać. [przypis edytorski]

389. co (gw.) — że. [przypis edytorski]

390. zarno (gw.) — zaraz. [przypis edytorski]

391. źrały (daw., gw.) — dojrzały. [przypis edytorski]

392. mało wiele (gw.) — trochę, niedużo. [przypis edytorski]

393. nieśmiele (gw.) — nieśmiało. [przypis edytorski]

394. wiela (gw.) — ile. [przypis edytorski]

395. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

396. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

397. uredzić (gw.) — poradzić, podołać. [przypis edytorski]

398. juści (gw.) — pewnie, owszem. [przypis edytorski]

399. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

400. kajże (gw.) — gdzież. [przypis edytorski]

401. brwie (daw., gw.) — brwi (M.lm). [przypis edytorski]

402. deliberować (daw., gw.) — rozmyślać, rozważać. [przypis edytorski]

403. bieżyć za ścianę — iść się załatwić. [przypis edytorski]

404. Pietruś (gw.) — Piotruś. [przypis edytorski]

405. latoś (daw., gw.) — w tym roku. [przypis edytorski]

406. bez to (gw.) — przez to. [przypis edytorski]

407. siemię — ziarno lnu. [przypis edytorski]

408. spyskać — zryć. [przypis edytorski]

409. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

410. miętki (daw., gw.) — miękki. [przypis edytorski]

411. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

412. smętarz (daw., gw.) — cmentarz. [przypis edytorski]

413. przyodziewy (gw.) — ubrania. [przypis edytorski]

414. ruchać się (daw., gw.) — ruszać się, poruszać się. [przypis edytorski]

415. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

416. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

417. ślepić (gw.) — oślepiać. [przypis edytorski]

418. płomię (daw., gw.) — płomień. [przypis edytorski]

419. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

420. niekiej (gw.) — gdzieniegdzie. [przypis edytorski]

421. zaziajany (gw.) — zziajany. [przypis edytorski]

422. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

423. kieby (gw.) — niby, jakby. [przypis edytorski]

424. wiater (gw.) — wiatr. [przypis edytorski]

425. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

426. gdziesik (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

427. nie wiada (gw.) — nie wiadomo. [przypis edytorski]

428. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

429. gędzić (daw., gw.) — rozmawiać, opowiadać. [przypis edytorski]

430. wisus — urwis. [przypis edytorski]

431. ozgniewać się (gw.) — rozgniewać się. [przypis edytorski]

432. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

433. przez (gw.) — tu: bez. [przypis edytorski]

434. zamedytować (gw.) — zamyślić się. [przypis edytorski]

435. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

436. gwarzyć (gw.) — mówić; por. gwara. [przypis edytorski]

437. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

438. kajś niekaj (gw.) — gdzieniegdzie. [przypis edytorski]

439. bajoro — błoto, bagno. [przypis edytorski]

440. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

441. kiej (gw.) — kiedy, skoro. [przypis edytorski]

442. spomnieć (gw.) — wspomnieć, przypomnieć. [przypis edytorski]

443. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

444. wydzierać się na wolę — wyrywać się na wolność. [przypis edytorski]

445. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

446. znowuj (gw.) — znowu. [przypis edytorski]

447. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

448. pogroza (gw.) — groźba. [przypis edytorski]

449. pobok (gw.) — obok. [przypis edytorski]

450. szwendać się — błąkać się. [przypis edytorski]

451. chycić (gw.) — chwycić. [przypis edytorski]

452. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

453. zazierać (gw.) — spoglądać. [przypis edytorski]

454. stoperczyć (gw.) — rozpierać się; tu: stroszyć, wystawiać. [przypis edytorski]

455. pożywita (gw.) — pożywicie. [przypis edytorski]

456. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

457. grążyć się (gw.) — pogrążać się. [przypis edytorski]

458. w czymściś (gw.) — w czymś. [przypis edytorski]

459. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

460. górnie — górą, ponad. [przypis edytorski]

461. krzykać (gw.) — krzyczeć, pokrzykiwać. [przypis edytorski]

462. rost — wzrost; proces rośnięcia. [przypis edytorski]

463. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

464. pomiarkować (gw.) — zrozumieć, pojąć. [przypis edytorski]

465. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

466. człowiekowy (gw.) — ludzki. [przypis edytorski]

467. kieby (gw.) — niby, jakby. [przypis edytorski]

468. śpik (gw.) — sen, senność. [przypis edytorski]

469. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

470. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

471. gdziesik (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

472. janielski (gw.) — anielski. [przypis edytorski]

473. kwardy (gw.) — twardy. [przypis edytorski]

474. przeciek (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

475. na ziem (daw., gw.) — na ziemię. [przypis edytorski]

476. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

477. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

478. rozbierać (gw.) — tu: osłabiać, rozstrajać. [przypis edytorski]

479. kułak — pięść. [przypis edytorski]

480. brwie (daw., gw.) — brwi (forma M. i B. lm). [przypis edytorski]

481. poredzić (gw.) — dać radę, zdołać. [przypis edytorski]

482. kuntentność (gw.) — zadowolenie, błogość. [przypis edytorski]

483. co (gw.) — tu: że. [przypis edytorski]

484. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

485. posobnie (gw.) — po kolei. [przypis edytorski]

486. cięgiem (gw.) — ciągle, nieustannie. [przypis edytorski]

487. myśle (daw., gw.) — myśli (forma M., B. lm). [przypis edytorski]

488. spominanie (gw.) — wspominanie, wspomnienie. [przypis edytorski]

489. kwardy (gw.) — twardy. [przypis edytorski]

490. niełacny (daw., gw.) — niełatwy. [przypis edytorski]

491. pokajanie — skrucha, przyznanie się ze skruchą do winy. [przypis edytorski]

492. przezierać (gw.) — widzieć na wylot. [przypis edytorski]

493. tera (gw.) — teraz. [przypis edytorski]

494. bierąc (gw.) — biorąc. [przypis edytorski]

495. kużden (gw.) — każdy. [przypis edytorski]

496. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

497. kiej (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

498. cięgiem (gw.) — ciągle, nieustannie. [przypis edytorski]

499. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

500. wsiowy — wiejski. [przypis edytorski]

501. nabrany — tu: wypukły, wydatny. [przypis edytorski]

502. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

503. kieby (gw.) — niby, jakby. [przypis edytorski]

504. pobok (gw.) — obok. [przypis edytorski]

505. aże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

506. co (gw.) — że. [przypis edytorski]

507. kiej (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

508. kole (gw.) — wokół. [przypis edytorski]

509. przerzekł — zagadał. [przypis edytorski]

510. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

511. trza (gw.) — trzeba. [przypis edytorski]

512. gront (gw.) — grunt, ziemia, rola. [przypis edytorski]

513. pedzieć (gw.) — powiedzieć. [przypis edytorski]

514. jeno (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

515. skopka — drewniane wiaderko używane daw. na wsi na mleko i śmietanę. [przypis edytorski]

516. jeno co (gw.) — tylko że. [przypis edytorski]

517. zawrzeć (gw.) — zamknąć. [przypis edytorski]

518. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

519. cebratka — mały ceber, drewniane naczynie używane daw. na wsi na wodę. [przypis edytorski]

520. boczyć się — gniewać się. [przypis edytorski]

521. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

522. kole (gw.) — wokół, koło. [przypis edytorski]

523. skwapnie (gw.) — szybko, sprawnie. [przypis edytorski]

524. dygować (gw.) — nosić. [przypis edytorski]

525. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

526. zaniesą (gw.) — zaniosą. [przypis edytorski]

527. zgodzić (daw., gw.) — przyjąć do pracy. [przypis edytorski]

528. kajże (gw.) — gdzież. [przypis edytorski]

529. dzisia (gw.) — dzisiaj. [przypis edytorski]

530. z niemi (daw., gw.) — z nimi. [przypis edytorski]

531. zdać się (daw., gw.) — przydać się. [przypis edytorski]

532. jeno co (gw.) — tylko że. [przypis edytorski]

533. tylachny (gw.) — wielki. [przypis edytorski]

534. na przedanie (gw.) — na sprzedaż. [przypis edytorski]

535. drugie (gw.) — inni. [przypis edytorski]

536. wyglądalim cię (gw.) — wyglądaliśmy cię; wypatrywaliśmy cię. [przypis edytorski]

537. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

538. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

539. sielnie (gw.) — silnie, mocno; bardzo. [przypis edytorski]

540. rozgwiaździony (gw.) — rozgwieżdżony. [przypis edytorski]

541. wszędy (daw., gw.) — wszędzie. [przypis edytorski]

542. różnoście (gw.) — różności. [przypis edytorski]

543. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

544. kałdun (gw.) — brzuch. [przypis edytorski]

545. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

546. wzion (gw.) — wziął. [przypis edytorski]

547. na stronę — na bok, na ubocze, w ustronie. [przypis edytorski]

548. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

549. ważnie — tu: poważnie. [przypis edytorski]

550. jeno co (gw.) — tylko że. [przypis edytorski]

551. dzisia (gw.) — dzisiaj. [przypis edytorski]

552. trza (gw.) — trzeba. [przypis edytorski]

553. kiej (gw.) — kiedy, gdy. [przypis edytorski]

554. tyla (gw.) — tyle; i tyla: i już. [przypis edytorski]

555. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

556. kiej (gw.) — kiedy, gdy. [przypis edytorski]

557. powiedać (gw.) — powiadać, mówić. [przypis edytorski]

558. poredzę (gw.) — poradzę. [przypis edytorski]

559. skamłać (gw.) — skomleć, prosić. [przypis edytorski]

560. fantować — brać fant (tu: w postaci bydła) do wykupienia. [przypis edytorski]

561. swarzyć się — kłócić się. [przypis edytorski]

562. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

563. naród — tu: ludzie. [przypis edytorski]

564. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

565. profit — korzyść. [przypis edytorski]

566. juści (gw.) — pewnie, oczywiście. [przypis edytorski]

567. co (gw.) — tu: że. [przypis edytorski]

568. pódą (gw.) — pójdą. [przypis edytorski]

569. bych jeno (gw.) — aby tylko. [przypis edytorski]

570. poredzić (gw.) — poradzić, dać radę, zdołać. [przypis edytorski]

571. szydliwy — szyderczy. [przypis edytorski]

572. jenteres (gw.) — interes. [przypis edytorski]

573. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

574. wszystkie (gw.) — wszyscy. [przypis edytorski]

575. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

576. przeciek (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

577. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

578. naród — tu: ludzie, lud. [przypis edytorski]

579. zawdy (gw.) — zawsze. [przypis edytorski]

580. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

581. obłóczyć (daw., gw.) — powlekać. [przypis edytorski]

582. wyzierać (gw.) — wyglądać. [przypis edytorski]

583. poniechać — zostawić. [przypis edytorski]

584. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

585. jenteresa (gw.) — interesy. [przypis edytorski]

586. a wiesz to (gw.) — a czy wiesz. [przypis edytorski]

587. srodze (daw., gw.) — mocno, bardzo. [przypis edytorski]

588. kole (gw.) — koło. [przypis edytorski]

589. pódzi (gw.) — chodź. [przypis edytorski]

590. Jantoś (gw.) — Antoś. [przypis edytorski]

591. rozdziewać (daw., gw.) — rozbierać. [przypis edytorski]

592. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

593. szabaśnik — piec chlebowy, piekarnik. [przypis edytorski]

594. ździebko (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

595. bych (gw.) — żeby. [przypis edytorski]

596. dzieża — drewniane naczynie służące do rozczyniania mąki i wyrastania ciasta chlebowego. [przypis edytorski]

597. przyokryty (gw.) — okryty, przysłonięty. [przypis edytorski]

598. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

599. nie kwapić się — nie spieszyć się. [przypis edytorski]

600. bych (gw.) — żeby. [przypis edytorski]

601. roztrzęsać (gw.) — roztrząsać. [przypis edytorski]

602. poredzać (gw.) — rozmawiać, gwarzyć. [przypis edytorski]

603. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

604. wykręcać — tu: skręcać. [przypis edytorski]

605. powrósło — gruby sznur. [przypis edytorski]

606. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

607. ruchać się (daw., gw.) — ruszać się, poruszać się. [przypis edytorski]

608. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

609. spieka (gw.) — spiekota, upał. [przypis edytorski]

610. kieby (gw.) — jakby, niby. [przypis edytorski]

611. barzej (gw.) — bardziej. [przypis edytorski]

612. wama (gw.) — wam. [przypis edytorski]

613. chociem (gw.) — chociaż jestem. [przypis edytorski]

614. zwyczajny (daw., gw.) — przyzwyczajony; tego zwyczajny: przyzwyczajony do tego. [przypis edytorski]

615. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

616. przybaczyć się (gw.) — przypomnieć się. [przypis edytorski]

617. pedział (gw.) — powiedział. [przypis edytorski]

618. kiej (gw.) — kiedy, gdy. [przypis edytorski]

619. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

620. kiej (gw.) — kiedy, skoro. [przypis edytorski]

621. rychło (daw., gw.) — szybko. [przypis edytorski]

622. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

623. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

624. bijał (gw.) — bił; (o czynności zwyczajowej) zwykł bić. [przypis edytorski]

625. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

626. potyrać (gw.) — pomiatać. [przypis edytorski]

627. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

628. tośwa (gw.) — tośmy, to żeśmy (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika w 1 os.lm). [przypis edytorski]

629. dzieucha (gw.) — dziewucha, dziewczyna. [przypis edytorski]

630. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

631. kartoszka (z ros.) — kartofel. [przypis edytorski]

632. poniechać — przestać. [przypis edytorski]

633. pokorzylim (gw.) — pokorzyliśmy; pokonaliśmy. [przypis edytorski]

634. Pietrek (gw.) — Piotrek. [przypis edytorski]

635. kajże (gw.) — gdzież; gdzie jest. [przypis edytorski]

636. przódzi (daw., gw.) — przedtem, wcześniej. [przypis edytorski]

637. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

638. juści (gw.) — pewnie. [przypis edytorski]

639. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

640. statki (daw., gw.) — tu: brudne naczynia. [przypis edytorski]

641. kiej (gw.) — kiedy, gdy. [przypis edytorski]

642. dojena (gw.) — dotknęła. [przypis edytorski]

643. wrazić — wbić. [przypis edytorski]

644. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

645. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

646. wyzierać (gw.) — wyglądać, rozglądać się. [przypis edytorski]

647. spieka (gw.) — spiekota, upał. [przypis edytorski]

648. gorąc (gw.) — gorąco. [przypis edytorski]

649. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

650. odzipnąć (gw.) — odetchnąć. [przypis edytorski]

651. nabier (gw.) — nabrana część. [przypis edytorski]

652. kruczyć (gw.) — burczeć. [przypis edytorski]

653. płony (daw., gw.) — jałowy, bezowocny; tu: niepożywny. [przypis edytorski]

654. żywot (daw., gw.) — żołądek. [przypis edytorski]

655. chlać (gw.) — jeść, żreć. [przypis edytorski]

656. drugie (gw.) — inni. [przypis edytorski]

657. dzieżka — miseczka. [przypis edytorski]

658. nadziewać (gw.) — tu: najadać. [przypis edytorski]

659. niekiej (gw.) — niekiedy, czasem. [przypis edytorski]

660. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

661. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

662. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

663. nikto (gw.) — nikt. [przypis edytorski]

664. słabizna (gw.) — słabe miejsce. [przypis edytorski]

665. kiej (gw.) — kiedy, gdy. [przypis edytorski]

666. pyszczyć (gw.) — tu: ryć. [przypis edytorski]

667. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

668. przyrychtować (gw.) — urządzić. [przypis edytorski]

669. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

670. ździebko (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

671. stojał (gw.) — stał. [przypis edytorski]

672. kalenica — najwyższa część dachu, szczyt dachu. [przypis edytorski]

673. kulas (gw.) — noga. [przypis edytorski]

674. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

675. nosić się (gw.) — tu: włóczyć się. [przypis edytorski]

676. cięgiem (gw.) — ciągle, nieustannie. [przypis edytorski]

677. robotny (gw.) — pracowity. [przypis edytorski]

678. żywo (daw., gw.) — szybko. [przypis edytorski]

679. wszystkie (gw.) — wszyscy. [przypis edytorski]

680. chudzina (gw.) — biedactwo. [przypis edytorski]

681. pewnikiem (gw.) — na pewno. [przypis edytorski]

682. ośpica (gw.) — ospa. [przypis edytorski]

683. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

684. śpital (gw.) — szpital. [przypis edytorski]

685. baczyć (daw., gw.) — pamiętać. [przypis edytorski]

686. dulczyć (gw.) — ślęczeć, trudzić się. [przypis edytorski]

687. kiejście leżeli (gw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika: kiedy leżeliście; tu: 2 os. lm w funkcji formy grzecznościowej. [przypis edytorski]

688. połóg — okres po porodzie. [przypis edytorski]

689. bierąc (gw.) — biorąc. [przypis edytorski]

690. trza (gw.) — trzeba. [przypis edytorski]

691. poletę (gw.) — polecę. [przypis edytorski]

692. zaśby (gw.) — skądże. [przypis edytorski]

693. dzieusze (gw.) — dziewczynie. [przypis edytorski]

694. dwojaki — gliniane podwójne naczynie. [przypis edytorski]

695. piesneczka (gw.) — piosneczka. [przypis edytorski]

696. kiej niekiej (gw.) — niekiedy. [przypis edytorski]

697. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

698. kwardy (gw.) — twardy. [przypis edytorski]

699. posobnie (gw.) — po sobie, po kolei. [przypis edytorski]

700. miedza — pas nieuprawnej ziemi oddzielający pola. [przypis edytorski]

701. kulas (gw.) — noga. [przypis edytorski]

702. niekaj (gw.) — niekiedy, czasem. [przypis edytorski]

703. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

704. stojał (gw.) — stał. [przypis edytorski]

705. dygować (gw.) — iść; nosić. [przypis edytorski]

706. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

707. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

708. kieby (gw.) — jakby. [przypis edytorski]

709. ździebko (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

710. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

711. kurzyć (daw., gw.) — tu: palić, dymić. [przypis edytorski]

712. chojar — choina, drzewo iglaste. [przypis edytorski]

713. śpik (gw.) — sen, senność. [przypis edytorski]

714. ktosik (gw.) — ktoś. [przypis edytorski]

715. posobnie (gw.) — po kolei. [przypis edytorski]

716. wama (gw.) — wam. [przypis edytorski]

717. w podle (daw., gw.) — obok. [przypis edytorski]

718. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

719. waju (gw.) — was. [przypis edytorski]

720. bólny (gw.) — zbolały, bolesny. [przypis edytorski]

721. latoś (daw., gw.) — w tym roku. [przypis edytorski]

722. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

723. gospodarz — chłop posiadający ziemię. [przypis edytorski]

724. lebioda — komosa polna; jadalne zioło łąkowe. [przypis edytorski]

725. potrza (gw.) — potrzeba. [przypis edytorski]

726. korczyk — daw. jednostka objętości ciał sypkich, dzielona na 16 garnców i równa ok. 60 kg. [przypis edytorski]

727. dobrość (gw.) — dobroć. [przypis edytorski]

728. byśwa (gw.) — byśmy. [przypis edytorski]

729. latoś (daw., gw.) — w tym roku. [przypis edytorski]

730. trza (gw.) — trzeba. [przypis edytorski]

731. wiater (gw.) — wiatr. [przypis edytorski]

732. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

733. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

734. gorzałka — wódka. [przypis edytorski]

735. niekiej (gw.) — niekiedy. [przypis edytorski]

736. drugie (gw.) — inni. [przypis edytorski]

737. kużden (gw.) — każdy. [przypis edytorski]

738. pofolgować (daw., gw.) — ulżyć, popuścić. [przypis edytorski]

739. w jakieś Zdrowaś — po upływie czasu potrzebnego na odmówienie popularnej modlitwy zaczynającej się od słów „Zdrowaś Mario”. [przypis edytorski]

740. wlekąc (gw.) — wlokąc. [przypis edytorski]

741. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

742. jąć (daw., gw.) — zacząć. [przypis edytorski]

743. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

744. kieby (gw.) — niby, jakby. [przypis edytorski]

745. różnoście (daw., gw.) — różności. [przypis edytorski]

746. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

747. czernica — jagoda. [przypis edytorski]

748. w dyrdy (gw.) — prędko, galopem. [przypis edytorski]

749. chycić (gw.) — chwycić. [przypis edytorski]

750. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

751. spozierać (gw.) — spoglądać, patrzeć. [przypis edytorski]

752. jurzyć się (daw., gw.) — zapalać się, gniewać się; por. jurny: ognisty, gwałtowny. [przypis edytorski]

753. nie wiada (gw.) — nie wiadomo. [przypis edytorski]

754. laczego (gw.) — dlaczego. [przypis edytorski]

755. bych (gw.) — żeby. [przypis edytorski]

756. ruchać się (daw., gw.) — ruszać się. [przypis edytorski]

757. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

758. myśle (daw., gw.) — myśli (M. i B. lm). [przypis edytorski]

759. zadzierać (gw.) — zahaczać. [przypis edytorski]

760. był zarył (daw., gw.) — daw. forma czasu zaprzeszłego, dziś: zarył (wcześniej w stosunku do innych czynności i zdarzeń wyrażonych w czasie przeszłym). [przypis edytorski]

761. krój — dodatkowy element roboczy pługa montowany przed korpusem płużnym, służący do pionowego odcinania skiby od calizny, ułatwiający pracę szczególnie na ziemiach zadarnionych, twardych. [przypis edytorski]

762. do dom (daw., gw.) — do domu. [przypis edytorski]

763. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

764. zwiesną (gw.) — wiosną, na wiosnę. [przypis edytorski]

765. spyskane (gw.) — zryte. [przypis edytorski]

766. kulas (gw.) — noga. [przypis edytorski]

767. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

768. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

769. bych (gw.) — żeby. [przypis edytorski]

770. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

771. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

772. juści (gw.) — pewnie. [przypis edytorski]

773. sielny (gw.) — mocny, porządny. [przypis edytorski]

774. powolny (daw., gw.) — tu: posłuszny, podległy czyjejś woli. [przypis edytorski]

775. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

776. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

777. poruchując (gw.) — poruszając. [przypis edytorski]

778. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

779. wzion (gw.) — wziął. [przypis edytorski]

780. porządek (daw., gw.) — tu: sprzęt. [przypis edytorski]

781. kole (daw., gw.) — koło, wokół. [przypis edytorski]

782. juści, co (gw.) — pewnie, że. [przypis edytorski]

783. przeciech (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

784. trza (gw.) — trzeba. [przypis edytorski]

785. je (gw.) — tu: ich (kupców). [przypis edytorski]

786. dzisia (gw.) — dzisiaj. [przypis edytorski]

787. poletę (gw.) — polecę. [przypis edytorski]

788. znowuj (gw.) — znowu. [przypis edytorski]

789. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

790. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

791. traczka — praca wykonywana za pomocą traka; trak: maszyna do przecinania kłód drzewnych na tarcicę. [przypis edytorski]

792. obciesywało (gw.) — obciosywało. [przypis edytorski]

793. kajże (gw.) — gdzież. [przypis edytorski]

794. zmierziły mu się Lipce — zbrzydły mu Lipce. [przypis edytorski]

795. cięgiem (gw.) — ciągle, nieustannie. [przypis edytorski]

796. tylachna (gw.) — tak dużo. [przypis edytorski]

797. chwacić (daw., gw.) — starczyć. [przypis edytorski]

798. abo (gw.) — albo. [przypis edytorski]

799. znowuj (gw.) — znowu. [przypis edytorski]

800. ktosik (gw.) — ktoś. [przypis edytorski]

801. tera (gw.) — teraz. [przypis edytorski]

802. niektóren (gw.) — niektóry. [przypis edytorski]

803. bych (gw.) — żeby. [przypis edytorski]

804. gronta (gw.) — grunty. [przypis edytorski]

805. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

806. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

807. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

808. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

809. kajże (gw.) — gdzież. [przypis edytorski]

810. cudzy (gw.) — tu: obcy. [przypis edytorski]

811. bojasz (gw.) — boisz. [przypis edytorski]

812. baczyć (daw., gw.) — pamiętać. [przypis edytorski]

813. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

814. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

815. zesromać się (daw., gw.) — zawstydzić się. [przypis edytorski]

816. luboście (daw., gw.) — lubości (M. i B. lm); lubość: rozkosz. [przypis edytorski]

817. płomia (daw., gw.) — płomienie. [przypis edytorski]

818. spieka (gw.) — spiekota, upał. [przypis edytorski]

819. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

820. rozebrać (daw., gw.) — rozstroić, osłabić. [przypis edytorski]

821. galancie (gw.) — porządnie; elegancko. [przypis edytorski]

822. deliberować (daw., gw.) — rozmyślać. [przypis edytorski]

823. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

824. paździerz — częściej w lm: paździerze: zdrewniałe części łodyg lnu lub konopi, oddzielane od włókien łykowych przez międlenie i trzepanie; wiór. [przypis edytorski]

825. bele (gw.) — byle. [przypis edytorski]

826. stojał (gw.) — stał. [przypis edytorski]

827. przywarty (daw., gw.) — przymknięty. [przypis edytorski]

828. cheba (gw.) — chyba. [przypis edytorski]

829. wszystki (gw.) — tu: cały. [przypis edytorski]

830. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

831. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

832. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

833. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

834. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

835. rzezak — rzeźnik. [przypis edytorski]

836. myśle (daw., gw.) — myśli (M. i B. lm). [przypis edytorski]

837. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

838. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

839. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

840. poredzić (gw.) — poradzić. [przypis edytorski]

841. Hameryka (gw.) — Ameryka. [przypis edytorski]

842. dowiedły (gw.) — dowiedli. [przypis edytorski]

843. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

844. dowiedą (gw.) — dowiodą. [przypis edytorski]

845. kreminał (gw.) — kryminał. [przypis edytorski]

846. łacno (daw., gw.) — łatwo. [przypis edytorski]

847. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

848. niczegój (gw.) — niczego. [przypis edytorski]

849. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

850. powiedam (gw.) — powiadam. [przypis edytorski]

851. drugie (gw.) — tu: inni. [przypis edytorski]

852. roków (gw.) — lat. [przypis edytorski]

853. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

854. karwas (gw.) — kawał. [przypis edytorski]

855. gotówem (daw., gw.) — gotów jestem. [przypis edytorski]

856. przenieść (daw., gw.) — tu: przetrzymać, wytrzymać. [przypis edytorski]

857. bele (gw.) — byle. [przypis edytorski]

858. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

859. chytał (gw.) — chwytał. [przypis edytorski]

860. za trzy niedziele (daw., gw.) — za trzy tygodnie. [przypis edytorski]

861. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

862. ciepnąć (gw.) — rzucić. [przypis edytorski]

863. tyli (gw.) — taki, tak wielki. [przypis edytorski]

864. zawdy (gw.) — zawsze. [przypis edytorski]

865. juści (gw.) — pewnie. [przypis edytorski]

866. barzej (gw.) — bardziej. [przypis edytorski]

867. kulas (gw.) — noga. [przypis edytorski]

868. na księżą oborę (daw., gw.) — na cmentarz. [przypis edytorski]

869. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

870. poletę (gw.) — polecę. [przypis edytorski]

871. tera (gw.) — teraz. [przypis edytorski]

872. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

873. powiadka (gw.) — powiastka, opowiastka. [przypis edytorski]

874. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

875. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

876. pomyślunek (gw.) — tu: myśl. [przypis edytorski]

877. rejwach — zgiełk, zamieszanie. [przypis edytorski]

878. kole (daw., gw.) — koło, wokół. [przypis edytorski]

879. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

880. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

881. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

882. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

883. tyle co jeno (daw., gw.) — dopiero co; niedawno. [przypis edytorski]

884. był wrócił (daw., gw.) — daw. forma czasu zaprzeszłego, dziś: wrócił (wcześniej, przed inną czynnością a. wydarzeniem wyrażonym w czasie przeszłym). [przypis edytorski]

885. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

886. jamory (gw.) — amory; miłość. [przypis edytorski]

887. zapowiedzie (gw.) — zapowiedzi; uroczyste ogłoszenie w kościele mającego się odbyć ślubu. [przypis edytorski]

888. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

889. bojam (gw.) — boję. [przypis edytorski]

890. pódzi (gw.) — chodź. [przypis edytorski]

891. poredzić (gw.) — poradzić. [przypis edytorski]

892. kieby (gw.) — niby, jak. [przypis edytorski]

893. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

894. kiej (gw.) — kiedy, skoro. [przypis edytorski]

895. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

896. naleźć (gw.) — znaleźć. [przypis edytorski]

897. powieda (gw.) — powiada. [przypis edytorski]

898. bych (gw.) — żeby. [przypis edytorski]

899. chwacić (daw., gw.) — starczyć. [przypis edytorski]

900. kajże (gw.) — gdzież. [przypis edytorski]

901. lewentarz (gw.) — inwentarz; bydło gospodarcze. [przypis edytorski]

902. porządki (daw., gw.) — tu: urządzenie; sprzęty domowe i gospodarcze. [przypis edytorski]

903. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

904. uredzić (gw.) — poradzić, dać radę; podołać. [przypis edytorski]

905. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

906. zaświarczyć (gw.) — zaświadczyć; potwierdzić. [przypis edytorski]

907. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

908. wama (gw.) — wam. [przypis edytorski]

909. kiej (gw.) — kiedy, gdy; skoro. [przypis edytorski]

910. ździebko (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

911. bych (gw.) — żeby. [przypis edytorski]

912. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

913. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

914. tyla (gw.) — tyle, tak dużo. [przypis edytorski]

915. wagując się (gw.) — wahając się. [przypis edytorski]

916. kieby (gw.) — jakby. [przypis edytorski]

917. gadzina (daw., gw.) — zwierzę. [przypis edytorski]

918. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

919. bele (gw.) — byle. [przypis edytorski]

920. wywarty (gw.) — otwarty. [przypis edytorski]

921. kiej niekiej (gw.) — niekiedy. [przypis edytorski]

922. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

923. kole (daw., gw.) — koło. [przypis edytorski]

924. galancie (gw.) — porządnie. [przypis edytorski]

925. latowy (gw.) — letni. [przypis edytorski]

926. grubaski (gw.) — gruby. [przypis edytorski]

927. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

928. stajanie a. staje — daw. miara długości, równa ok. 1000 m. [przypis edytorski]

929. co (gw.) — że. [przypis edytorski]

930. spaniale (gw.) — wspaniale. [przypis edytorski]

931. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

932. niekiej (gw.) — niekiedy. [przypis edytorski]

933. kajś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

934. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

935. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

936. uniesłszy (gw.) — uniósłszy. [przypis edytorski]

937. ubieru (gw.) — ubioru; tu: chodzi o sutannę. [przypis edytorski]

938. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

939. w podle (daw., gw.) — obok, pod. [przypis edytorski]

940. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

941. dybki — dyby; specjalnie wyżłobione kawałki drewna, w które zamykano ręce i nogi skazańców. [przypis edytorski]

942. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

943. turbacja (daw., gw.) — zmartwienie. [przypis edytorski]

944. bez (gw.) — przez. [przypis edytorski]

945. barzej (gw.) — bardziej. [przypis edytorski]

946. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

947. Jantoś (gw.) — Antoś. [przypis edytorski]

948. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

949. przódzi (daw., gw.) — wcześniej. [przypis edytorski]

950. baczyć (daw., gw.) — pamiętać. [przypis edytorski]

951. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

952. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

953. spominki (gw.) — wspominki, wspomnienia. [przypis edytorski]

954. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

955. kiej (gw.) — jak, niby. [przypis edytorski]

956. tera (gw.) — teraz. [przypis edytorski]

957. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

958. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

959. baczyć (daw., gw.) — pamiętać. [przypis edytorski]

960. wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

961. poredzić (gw.) — poradzić, dać radę, zdołać. [przypis edytorski]

962. złoście (daw., gw.) — złości (M. i B. lm). [przypis edytorski]

963. przyhołubiać (daw., gw.) — przytulać. [przypis edytorski]

964. spokoić (gw.) — uspokajać. [przypis edytorski]

965. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

966. miarkować (gw.) — pojmować. [przypis edytorski]

967. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]

968. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

969. bede (gw.) — będę. [przypis edytorski]

970. wzion (gw.) — wziął. [przypis edytorski]

971. zawdy (gw.) — zawsze. [przypis edytorski]

972. kromie (daw., gw.) — oprócz, poza. [przypis edytorski]

973. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

974. spozierać (gw.) — spoglądać. [przypis edytorski]

975. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

976. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

977. ważny (gw.) — tu: poważny, uroczysty. [przypis edytorski]

978. kajże (gw.) — gdzież. [przypis edytorski]

979. podniesła (gw.) — podniosła. [przypis edytorski]

980. kieby (gw.) — jakby. [przypis edytorski]

981. bych (gw.) — żeby. [przypis edytorski]

982. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

983. myśle (daw., gw.) — myśli (D.lp). [przypis edytorski]

984. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

985. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

986. bele (gw.) — byle. [przypis edytorski]

987. jako (daw., gw.) — tu: że. [przypis edytorski]

988. powieda (gw.) — powiada. [przypis edytorski]

989. bieżyć (daw., gw.) — iść. [przypis edytorski]

990. kajże (gw.) — gdzież. [przypis edytorski]

991. nikto (gw.) — nikt. [przypis edytorski]

992. przeciek (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

993. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

994. sielnie (gw.) — bardzo, mocno. [przypis edytorski]

995. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

996. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

997. kieby (gw.) — jakby. [przypis edytorski]

998. najbarzej (gw.) — najbardziej. [przypis edytorski]

999. pedzieć (gw.) — powiedzieć. [przypis edytorski]

1000. kieby (gw.) — jakby. [przypis edytorski]

1001. śpik (gw.) — sen. [przypis edytorski]

1002. przez (gw.) — bez. [przypis edytorski]

1003. myśle (daw., gw.) — myśli (M. i B. lm). [przypis edytorski]

1004. oczymgnienie (gw.) — okamgnienie. [przypis edytorski]

1005. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

1006. deliberacje (daw., gw.) — rozmyślania. [przypis edytorski]

1007. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1008. spominki (gw.) — wspominki, wspomnienia. [przypis edytorski]

1009. co (gw.) — że. [przypis edytorski]

1010. pedzieli (gw.) — powiedzieli. [przypis edytorski]

1011. se (gw.) — sobie. [przypis edytorski]

1012. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1013. pofolgować (daw., gw.) — ulżyć, popuścić; pozwolić sobie na swobodę. [przypis edytorski]

1014. kieby (gw.) — jakby. [przypis edytorski]

1015. gzło a. giezło (daw., gw.) — koszula. [przypis edytorski]

1016. la (gw.) — dla. [przypis edytorski]

1017. organisty (gw.) — tu: organista i jego żona. [przypis edytorski]

1018. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1019. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1020. kieby (gw.) — jakby. [przypis edytorski]

1021. złoście (daw., gw.) — złości (M. i B. lm). [przypis edytorski]

1022. kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

1023. cosik (gw.) — coś. [przypis edytorski]

1024. sparło (gw.) — ukłuło. [przypis edytorski]

1025. poredzić (gw.) — dać radę. [przypis edytorski]

1026. jeszczek (gw.) — jeszcze. [przypis edytorski]

1027. turbacja (daw., gw.) — zmartwienie. [przypis edytorski]

1028. bele (gw.) — byle. [przypis edytorski]

1029. nikaj (gw.) — nigdzie. [przypis edytorski]

1030. ochędożny (daw., gw.) — zadbany. [przypis edytorski]

1031. kiej (gw.) — skoro. [przypis edytorski]

1032. bele (gw.) — byle. [przypis edytorski]

1033. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1034. wiater (gw.) — wiatr. [przypis edytorski]

1035. się był zerwał (daw., gw.) — daw. forma czasu zaprzeszłego; dziś: zerwał się (wcześniej, przed innym zdarzeniem a. czynnością wyrażoną w czasie przeszłym). [przypis edytorski]

1036. trza (gw.) — trzeba. [przypis edytorski]

1037. tyla co jeno (gw.) — tyko co. [przypis edytorski]

1038. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1039. wywarty (gw.) — otwarty. [przypis edytorski]

1040. kajże (gw.) — gdzież. [przypis edytorski]

1041. jaże (gw.) — aż. [przypis edytorski]

1042. kiej (gw.) — jak. [przypis edytorski]

1043. trusia — królik; trwożliwe zwierzę. [przypis edytorski]

1044. ździebko (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

1045. któren (gw.) — który. [przypis edytorski]

1046. kakoj (ros.) — jaki. [przypis edytorski]

1047. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

1048. szutka (ros.) — żart. [przypis edytorski]

1049. znać (z ros.) — tu: wiedzieć. [przypis edytorski]

1050. cięgiem (gw.) — ciągle. [przypis edytorski]

1051. przeciek (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

1052. ponimajcie (z ros.) — zrozumcie. [przypis edytorski]

1053. jajków (gw.) — jajek. [przypis edytorski]

1054. zazierać (gw.) — zaglądać. [przypis edytorski]

1055. jeno co (gw.) — tylko że. [przypis edytorski]

1056. kryjomo (daw., gw.) — po kryjomu. [przypis edytorski]

1057. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1058. kiej (gw.) — gdy. [przypis edytorski]

1059. jako (daw., gw.) — tu: że. [przypis edytorski]

1060. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1061. przedać (daw., gw.) — sprzedać. [przypis edytorski]

1062. kieby (gw.) — jakby, niby. [przypis edytorski]

1063. pódę (gw.) — pójdę. [przypis edytorski]

1064. dyć (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

1065. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

1066. me (gw.) — mnie. [przypis edytorski]

1067. bedzie (gw.) — będzie. [przypis edytorski]

1068. trza (gw.) — trzeba. [przypis edytorski]

1069. stawidło — ruchome zamknięcie zapory spiętrzającej wodę w rzece, służące do regulacji przepływu wody. [przypis edytorski]

1070. pytel — drobne sito, przez które w młynie odsiewano mąkę od otrąb; trzepać na pytel: szybko i mechanicznie. [przypis edytorski]

1071. szutrowisko — obszar pokryty szutrem, tj. tłuczonymi kamieniami, zwykle nad brzegiem rzeki. [przypis edytorski]

1072. kamionka — stos kamieni. [przypis edytorski]

1073. młaka — podmokły, zabagniony, zwykle też zatorfiony obszar, na którym występuje utrudniony odpływ wód a. wypływ wód wokół źródła. [przypis edytorski]

1074. wywieisko — wydma, wzgórek. [przypis edytorski]

1075. zdziar — żwir. [przypis edytorski]

1076. sierdzić się (daw., gw.) — gniewać się. [przypis edytorski]

1077. mitrężyć — marnować. [przypis edytorski]

1078. koniczysko a. koniczynisko — pole po skoszonej koniczynie. [przypis edytorski]

1079. bzdyczyć się — dąsać się. [przypis edytorski]

1080. godownik (gw.) — weselnik, gość weselny; por. daw. gody: wesele. [przypis edytorski]

1081. kufa — duża drewniana beczka na wino lub piwo. [przypis edytorski]

1082. okowita (daw.) — mocna wódka, spirytus. [przypis edytorski]

1083. trefność (daw., gw.) — żart, dowcip. [przypis edytorski]

1084. famieliant (gw.) — familiant, członek rodziny. [przypis edytorski]

1085. wątpia (daw., gw.) — wnętrzności. [przypis edytorski]

1086. zamowa (daw.) — zaklęcie. [przypis edytorski]

1087. Basiuchny! Baś! Baś! — dawniej sposób przywoływania owiec albo baranów. [przypis edytorski]

1088. Pod Twoją obronę — modlitwa maryjna z prośbą o opiekę nad wspólnotą Kościoła. [przypis edytorski]

1089. korcić — tu: nurtować, ciekawić, zastanawiać. [przypis edytorski]

1090. potrzebnicki — będący w potrzebie, potrzebujący. [przypis edytorski]

1091. ady (gw.) — przecież. [przypis edytorski]

1092. stać o kogoś a. coś (daw.) — dbać o kogoś/coś, zależeć komuś na kimś/czymś. [przypis edytorski]

1093. koza (daw.) — areszt. [przypis edytorski]

1094. bakę w oczy świecić (z ukr. baka: oko, ślepie) — dosł. razić światłem, mamić; pot. mydlić oczy, blagować; pochlebiać komuś. [przypis edytorski]

1095. chłopu zasię a. zasie (daw., gw.) — zaś, natomiast; tu: chłopu nic do tego, chłop niech się trzyma z daleka. [przypis edytorski]

1096. Przyłęk — właśc. Przyłęk Mały, polska wieś położona w województwie łódzkim, w powiecie brzezińskim. [przypis edytorski]

1097. Rzepki — polska wieś położona w województwie łódzkim, w powiecie piotrkowskim. [przypis edytorski]

1098. krętanina — krzątanina, zamieszanie. [przypis edytorski]

1099. porcenele (gw.) — porcelana; porcelanowa zastawa. [przypis edytorski]

1100. kłyźnić się (gw.) — kłócić się. [przypis edytorski]

1101. sztraf (daw.) — grzywna; kara pieniężna. [przypis edytorski]

1102. ciołek (daw.) — cielak, roczny byczek. [przypis edytorski]

1103. wiater (gw.) — wiatr; tu: powonienie, węch. [przypis edytorski]

1104. mołczat’ (ros.) — milczeć. [przypis edytorski]

1105. szapki dołoj (z ros.) — czapki z głów. [przypis edytorski]

1106. Cysarz — prawdopodobnie Aleksander II Romanow (1818–1881), car Wszechrusi i król Polski, twórca wielu liberalnych reform, m.in. uwłaszczenia chłopów w Rosji i Królestwie Polskim. [przypis edytorski]

1107. ty kto takoj (ros.) — kto ty taki; kim ty jesteś. [przypis edytorski]

1108. poszoł won (ros.) — idź precz. [przypis edytorski]

1109. burek (pogard.) — tu: strażnik. [przypis edytorski]

1110. podwoda (daw.) — tu: wóz. [przypis edytorski]

1111. sławno (ros.) — tu: nieźle (wyrażenie uznania). [przypis edytorski]

1112. południca (mit. słow.) — złośliwy demon czyhający na swoje ofiary w letnie południe na polach i duszący je; przedstawiany pod postacią młodej kobiety albo staruchy w białej odzieży; wierzono, że południcami stawały się dusze kobiet zmarłych tuż przed, w trakcie lub tuż po ślubie. [przypis edytorski]

1113. szleja — rodzaj najprostszej uprzęży. [przypis edytorski]

1114. faktorować — pośredniczyć; por. faktor (daw.): pośrednik handlowy. [przypis edytorski]

1115. króbka — koszyk z kory. [przypis edytorski]

1116. ryfa — cymbał, bałwan. [przypis edytorski]

1117. bufon — osoba próżna, pewna siebie i dumna; nadęty. [przypis edytorski]

1118. ekspedite a. expedite (lac.) — biegle, doskonale. [przypis edytorski]

1119. frycówka — tu: baty, lanie. [przypis edytorski]

1120. stalić — hartować. [przypis edytorski]

1121. naucznie (gw.) — uczenie. [przypis edytorski]

1122. dostały (daw.) — dojrzały. [przypis edytorski]

1123. zarzewie (daw.) — tu: żarzące się węgle. [przypis edytorski]

1124. nasuć (daw., gw.) — nałożyć, nasypać. [przypis edytorski]

1125. ziandar (gw.) — żandarm, policjant. [przypis edytorski]

1126. łuza — tu: rodzaj otworu w poszyciu dachowym. [przypis edytorski]

1127. pasyjka — krzyżyk z wizerunkiem ukrzyżowanego Chrystusa. [przypis edytorski]

1128. kopanie (gw.) — wykopki. [przypis edytorski]

1129. gach (daw., gw.) — kochanek. [przypis edytorski]

1130. dziewosłęb a. dziewosłąb (daw.) — swat. [przypis edytorski]

1131. wiekować (daw., gw.) — trwać wiek; tu: żyć wiecznie. [przypis edytorski]

1132. barować się (daw., gw.) — zmagać się, siłować się. [przypis edytorski]

1133. zdurzyć (daw., gw.) — odurzyć, oszołomić. [przypis edytorski]

1134. osława (daw.) — osławienie; utrata reputacji. [przypis edytorski]

1135. blichowany a. blechowany — wybielony. [przypis edytorski]

1136. wypuczyć się (daw.) — pokazać się okazale, postarać się. [przypis edytorski]

1137. otęcza (daw.) — aureola. [przypis edytorski]

1138. zajda — drewniany, dwuczęściowy, połączony łańcuchem wóz (sanie), służący do transportu drzewa; tu: „na zajdach”, czyli opadając z tyłu. [przypis edytorski]

1139. harak (gw.) — arak; anyżówka. [przypis edytorski]

1140. piesztrzonek (gw.) — pierścionek. [przypis edytorski]

1141. Żarnów — polskie miasto położone w województwie łódzkim, w powiecie opoczyńskim. [przypis edytorski]

1142. przyciesię a. przycieś — podstawa z belek, na której opiera się ściana. [przypis edytorski]

1143. Sodoma i Gomora — biblijne miasta, zniszczone przez Boga na skutek niegodziwości ich mieszkańców. [przypis edytorski]

1144. Pismo święte nas poucza: jeśli zgorszy cię ręka twoja, odetnij ją; a jeśli zgrzeszyło oko, wyłup je i ciśnij psom! — parafraza tesktu biblijnego z Ewangelii Marka (Mk 9,46-48). [przypis edytorski]

1145. Przyrów — polskie miasto, położone w województwie śląskim, w powiecie częstochowskim. [przypis edytorski]