Chłopi

by Władysław Stanisław Reymont

V

— Pietrek, przynieś no drewek — krzyknęła sprzed domu Hanka, rozmamłana była całkiem i omączona przy wyrabianiu chleba.

W szabaśniku¹⁷³⁰ huczał już tęgi ogień, przegarniała go raz po raz i leciała obtaczać bochny i wynosić je w ganek, na deskę ździebko¹⁷³¹ wystawioną w słońcu, bych¹⁷³² prędzej rosły. Zwijała się siarczyście, gdyż ciasto prawie już kipiało z wielkiej dzieży¹⁷³³, przyokrytej¹⁷³⁴ pierzyną.

— Józka, dorzuć do pieca, bo trzon jeszczek¹⁷³⁵ czarniawy!

Ale Józki nie było, a Pietrek też się nie kwapił¹⁷³⁶ z posłuchem, nakładał w podwórzu gnój, oklepując czubaty wóz, bych¹⁷³⁷ się nie roztrzęsał¹⁷³⁸ po drodze, i spokojnie poredzał¹⁷³⁹ ze ślepym dziadem, któren¹⁷⁴⁰ pod stodołą wykręcał¹⁷⁴¹ powrósła¹⁷⁴².

Popołudniowe słońce tak jeszcze przypiekało, że ściany popuszczały żywicą, parzyła ziemia i powietrze prażyło kiej¹⁷⁴³ żywym ogniem, że już ruchać się¹⁷⁴⁴ było ciężko. Muchy jeno¹⁷⁴⁵ kręciły się z brzękiem nad wozem i konie dziw nie porwały postronków i nóg nie połamały szarpiąc się i oganiając od ukąszeń.

Nad podwórzem wisiała senna, przygniatająca spieka¹⁷⁴⁶, przejęta ostrym zapachem gnoju, że nawet ptaki w sadzie pocichły, kury leżały pod płotami kieby¹⁷⁴⁷ nieżywe, a prosiaki z pojękiwaniem rozwalały się w błocie pod studnią, gdy naraz dziad zaczął srogo kichać, bowiem z obory zawiało jeszcze barzej¹⁷⁴⁸.

— Na zdrowie wama¹⁷⁴⁹, dziadku!

— Nie z trybularza wieje, nie, a chociem¹⁷⁵⁰ i tego zwyczajny¹⁷⁵¹, ale zawierciło w nosie gorzej tabaki.

— Kto czego zwyczajny, to mu smakuje!

— Głupiś, cóż to, łajno jeno¹⁷⁵² wywąchuję po świecie!...

— Rzekłem, bo mi się przybaczyło¹⁷⁵³, co tak mi pedział¹⁷⁵⁴ mój dziadźka we wojsku, kiej¹⁷⁵⁵ me¹⁷⁵⁶ przy uczeniu pierwszy raz sprał po pysku...

— I wzwyczaiłeś się do tego, co? Hi! hi! hi!...

— Hale, bogać ta, kiej¹⁷⁵⁷ rychło¹⁷⁵⁸ sprzykrzyła mi się taka nauka, że przycapiłem ścierwę w jakimś kącie i tak mu pysk wyrychtowałem, jaże¹⁷⁵⁹ spuchnął niby bania. Już me¹⁷⁶⁰ potem nie bijał¹⁷⁶¹...

— Długoś to służył?

— A całe pięć roków! Nie było się czym wykupić, to i musiałem rużie dźwigać. Jeno¹⁷⁶² zrazu, pókim był głupi, to potyrał¹⁷⁶³ mną, kto chciał, i biedym się najadł, ale kamraty me¹⁷⁶⁴ nauczyły, że jak czego brakowało, tośwa¹⁷⁶⁵ zworowali abo dała jedna dzieucha¹⁷⁶⁶, służanka, bom obiecał się z nią ożenić! A jak me¹⁷⁶⁷ przezywały od kartoszków¹⁷⁶⁸, jak się śmiały z mojej mowy i naszego pacierza...

— A poganiny zapowietrzone, śmiały się z pacierza.

— Tom każdemu z osobna pomacał żebra i poniechały¹⁷⁶⁹!

— Cie, takiś to mocarz!

— Mocarz, nie mocarz, ale trzem radę dam! — przechwalał się z uśmiechem.

— Byłeś to na wojnie, co?

— Jakże, przeciem z Turkami wojował. Pokorzylim¹⁷⁷⁰ ich do cna!

— Pietrek¹⁷⁷¹, kajże¹⁷⁷² to drzewo? — zawołała znowu Hanka.

— A tam, kaj było przódzi¹⁷⁷³! — odburknął pod nosem.

— Dyć¹⁷⁷⁴ gospodyni cię woła — upominał nasłuchujący dziad.

— Niech woła, a juści¹⁷⁷⁵, może jeszczek¹⁷⁷⁶ statki¹⁷⁷⁷ mył będę!

— Głuchyś czy co? — wrzasnęła wybiegając przed dom.

— W piecu palił nie będę, nie do tegom się godził! — odkrzyknął.

Wywarła na niego gębę po swojemu.

Ale parob bardzo hardo odszczekiwał, ani myśląc posłuchać, a kiej¹⁷⁷⁸ go jakimś słowem barzej dojena¹⁷⁷⁹, wraził¹⁷⁸⁰ widły w gnój i zawołał ze złością:

— Nie z Jagusią macie sprawę, nie wygonicie me¹⁷⁸¹ krzykiem.

— Obaczysz, co ci zrobię! Popamiętasz! — groziła dotknięta do żywego i już rozeźlona tak zwijała się kole chleba, jaże¹⁷⁸² tuman mąki zapełnił izbę i buchał przez okna. Mamrotała jeno na zuchwalca wynosząc chleby w ganek, to dorzucając drewek do pieca albo i wyzierając¹⁷⁸³ za dziećmi. Strudzona już była z pracy i spieki¹⁷⁸⁴, bo w izbie gorąc¹⁷⁸⁵ jaże dusił, a w sieniach, kaj¹⁷⁸⁶ się buzowało w szabaśniku, też ledwie odzipnął¹⁷⁸⁷, że przy tym i muchy, od których roiły się ściany, brzęczały nieustannie i cięły wielce dokuczliwie, to prawie z płaczem oganiała się gałęzią i tak już była spocona i rozdrażniona, że robiła coraz wolniej i niecierpliwiej.

Właśnie ostatni nabier¹⁷⁸⁸ ciasta wygniatała, gdy Pietrek wyjechał z podwórza.

— Poczekaj, dam ci podwieczorek!

— Prrr! A zjem, niezgorzej już mi kruczy¹⁷⁸⁹ w brzuchu po obiedzie.

— Mało to ci było?

— I... płone¹⁷⁹⁰ jadło, to przelatuje przez żywot¹⁷⁹¹ kiej bez sito.

— Płone! widzisz go! Cóż to, mięso będę ci dawała? Sama po kątach też nie chlam¹⁷⁹² kiełbasy. Drugie¹⁷⁹³ na przednówku i tego nie mają. Obacz no, jak to żyją komornicy.

Postawiła w ganku dzieżkę¹⁷⁹⁴ zsiadłego mleka i bochen.

Przysiadł łakomie do jadła i z wolna się nadziewał¹⁷⁹⁵ podrzucając niekiej¹⁷⁹⁶ glonki chleba boćkowi, któren¹⁷⁹⁷ przygrajdał się ze sadu i warował przy nim kiej¹⁷⁹⁸ pies.

— Chude, sama serwatka — mruczał podjadłszy już nieco.

— A może byś chciał samej śmietany, poczekaj.

Zaś kiej¹⁷⁹⁹ się nałożył do syta i brał za lejce, dorzuciła uszczypliwie:

— Zgódź się do Jagusi, ona ci tłuściej będzie dawała.

— Pewnie, bo póki tu ona była gospodynią, nikto¹⁸⁰⁰ głodem nie przymierał — zaciął konie batem, wóz wsparł ramieniem i ruszył.

Utrafił ją w słabiznę¹⁸⁰¹, ale nim się zebrała odpowiedzieć, odjechał.

Jaskółki zaświegotały pod strzechą i stado gołębi opadło z gruchaniem na ganek, a kiej¹⁸⁰² je spędzała, doszedł ją ze sadu jakiś kwik, zlękła się, że świnie pyszczą¹⁸⁰³ po cebuli, ale na szczęście to jeno¹⁸⁰⁴ sąsiedzka maciora ryła się pod płot.

— Wsadź jeno ryj, a spyszcz, to już ja cię przyrychtuję¹⁸⁰⁵.

A ledwie wzięła się znowu do roboty, kiej¹⁸⁰⁶ bociek hycnął na ganek, przyczaił się ździebko¹⁸⁰⁷ i popatrzywszy to jednym, to drugim okiem, jął kuć w bochny łykając ciasto wielkimi kawałami.

Wypadła na niego z wrzaskiem.

Uciekał z wyciągniętym dziobem robiąc gwałtownie gardzielem, a kiej go już doganiała, bych zdzielić drewnem, poderwał się i frunął na stodołę i długo tam stojał¹⁸⁰⁸ klekocąc a wycierając dziób o kalenicę¹⁸⁰⁹.

— Czekaj, złodzieju, jeszcze ja ci kulasy¹⁸¹⁰ poprzetrącam — groziła obtaczając na nowo podziurawione bochenki.

Przyleciała Józka, więc na niej wszystko się skrupiło.

— Kaj¹⁸¹¹ się to nosisz¹⁸¹²? Cięgiem¹⁸¹³ ganiasz jak kot z pęcherzem! Powiem Antkowi, jakaś to robotna¹⁸¹⁴! Wygarniaj z pieca, a żywo¹⁸¹⁵!

— Byłam jeno u Płoszkowej Kasi. Wszystkie¹⁸¹⁶ w polu, a chudzinie¹⁸¹⁷ nawet wody nie ma kto podać.

— Cóż to jej, chora?

— Pewnikiem¹⁸¹⁸ ośpica¹⁸¹⁹, bo czerwona i rozpalona kiej¹⁸²⁰ ogień.

— A przynieś ze sobą chorobę, to cię dam do śpitala¹⁸²¹.

— Juści, bom to już przy jednej chorej siadywała! Nie baczycie¹⁸²², jakem to przy was dulczyła¹⁸²³, kiejście leżeli¹⁸²⁴ w połogu¹⁸²⁵. — I już trajkotała dalej po swojemu, spędzając muchy z ciasta i bierąc¹⁸²⁶ się do wygarniania węgli z pieca.

— Trza¹⁸²⁷ będzie ludziom ponieść podwieczorek — przerwała Hanka.

— Zaraz poletę¹⁸²⁸. Usmażyć to jajków Antkowi?

— A usmaż, jeno słoniną nie szafuj.

— Żałujecie to?

— Zaśby¹⁸²⁹. Ale co za tłusto, to może być i Antkowi niezdrowo.

Dzieusze¹⁸³⁰ chciało się lecieć, to w mig uwinęła się z robotą i nim Hanka zalepiła piec, zabrała troje dwojaków¹⁸³¹ z mlekiem, chleby we fartuszek i poleciała.

— Spojrzyj ta na płótno, czy wyschło, a z powrotem pomocz, jeszcze do zachodu przeschnie — zawołała oknem, ale Józka już była za przełazem, jeno piesneczka¹⁸³² leciała za nią i ze żyta mignęła kiej niekiej¹⁸³³ konopiasta głowina.

Na podorówce pod lasem komornice rozrzucały gnój, jaki Pietrek dowoził, a przyorywał Antek.

Że zaś ziemia gliniasta, mimo niedawnego zbronowania, była spieczona i twarda, to skiby łupały się niby skały, a konie ciągnęły pług z takim wysiłkiem, jaże¹⁸³⁴ rwały się postronki.

Antek, jakby wrośnięty w imadła, orał zawzięcie zapomniawszy o całym świecie, czasem chlastał biczem po końskich portkach, a częściej jeno cmokaniem je przynaglał, gdyż do cna ustawały, robota bowiem była ciężka i znojna, ale kwardą¹⁸³⁵ i czujną ręką prowadził pług i rżnął skibę za skibą, kładąc posobnie¹⁸³⁶ szerokie, proste zagony, boć rola szła pod pszenicę.

Wrony łaziły bruzdami wydziobując glisty, zaś gniady źrebiec, szczypiący trawę po miedzy¹⁸³⁷, rwał się raz po raz do klaczy łakomie, sięgając matczynych wymion.

— Co mu się to przypomina, cycoń jeden — mruknął Antek śmigając go po kulasach¹⁸³⁸, że zadarł ogona i skoczył w bok, on zaś orał dalej cierpliwie, tyle jeno przerywając skwarną cichość, co się ta niekaj¹⁸³⁹ ozwał do kobiet, ale tak już był umęczony pracą i spiekotą, że skoro Pietrek nadjechał, krzyknął w złości:

— Kobiety czekają, a ty wleczesz się kieby¹⁸⁴⁰ szmaciarz!

— A juści, droga ciężka i koń ledwie już kulasami rucha.

— A po cóżeś tyla czasu stojał¹⁸⁴¹ pod lasem? Widziałem.

— Możecie obaczyć, piaskiem kiej kot nie zagarniam.

— Pyskacz ścierwa. Wio, stare, wio!

Ale konie ustawały coraz barzej, całe już okryte pianą, a i jemu, chocia był rozdziany do białych portek i koszuli, pot też zalewał twarz i ręce mdlały od pracy, że dojrzawszy Józkę zawołał radośnie:

— W sam czas przyszłaś, a to ostatnią parą dygujemy¹⁸⁴².

Dociągnął skibę pod bór, konie wyłożył i rozkiełznawszy je puścił na trawiastą, podleśną drogę, a sam rzucił się w cień na kraju lasu i kiej¹⁸⁴³ wilk zgłodniały wyjadał z dwojaków, a Józka jęła mu trajkotać nad uszami.

— Ostaw me¹⁸⁴⁴, nie ciekawym twoich nowinek — warknął gniewnie, że odszczeknęła gniewnie i poleciała w las na jagody.

Bór stojał cichy, rozprażony, pachnący i kieby¹⁸⁴⁵ ździebko¹⁸⁴⁶ przymglały w słonecznej ulewie, że jeno¹⁸⁴⁷ niekiedy zaruchały się cichuśko zielone podszycia i z głębin buchał ciąg przejęty żywicą abo i jakieś pobłąkane głosy i ptasie śpiewania.

Antek rozciągnął się na trawie i kurzył¹⁸⁴⁸ papierosa, ale jakby przez coraz głębszą mgłę widział dziedzica skaczącego na koniu po podleskich polach i jakichś ludzi z tykami.

Wielgachne chojary¹⁸⁴⁹, kieby z miedzi wykute, wynosiły się nad nim rzucając po oczach chwiejny i morzący śpikiem¹⁸⁵⁰ cień. Już się był całkiem zapadł w cichość, gdy zaturkotał jakiś wóz.

— Organistów parobek na tartak wozi, juści — pomyślał unosząc ciężką głowę i opadł z powrotem, ale już nie zasnął, gdyż ktosik¹⁸⁵¹ wyrzekł: Pochwalony!

Komornice wychodziły posobnie¹⁸⁵² z lasu z brzemionami drzewa na plecach, zaś w końcu wlekła się Jagustynka, zgarbiona pod ciężarem prawie do ziemi.

— Odpocznijcie, a to wama¹⁸⁵³ już oczy na wierzch wyłażą.

Przysiadła w podle¹⁸⁵⁴, wspierając brzemię o drzewo i ledwie zipiąc.

— Nie la¹⁸⁵⁵ was taka robota — szepnął ze współczuciem.

— Juści, co już całkiem opadłam ze sił.

— Pietrek, a gęściej kupki, gęściej! — krzyknął do parobka. — Czemuż to waju¹⁸⁵⁶ nie wyręczą?

Jeno się skrzywiła odwracając zaczerwienione, bólne¹⁸⁵⁷ oczy.

— Takeście jakoś zmiękli, że ani was tera poznać.

— I krzemień puści pod młotem — jęknęła zwieszając głowę — bieda chybciej przeżre człowieka niźli rdza żelazo.

— Ciężki latoś¹⁸⁵⁸ przednówek nawet la¹⁸⁵⁹ gospodarzy¹⁸⁶⁰.

— Kto ma jeno lebiodę¹⁸⁶¹ z otrębami, temu nie potrza¹⁸⁶² mówić o biedzie.

— Bójcie się Boga, dyć przyjdźcież wieczorem, a znajdzie się jeszcze w chałupie jaki korczyk¹⁸⁶³ ziemniaków. Odrobicie we żniwa.

Zapłakała rzewliwie, nie mogąc wykrztusić tego słowa podzięki.

— A może ta i co więcej najdzie Hanka — dodał z dobrością¹⁸⁶⁴.

— Żeby nie Hanka, to byśwa¹⁸⁶⁵ już byli pozdychali — zaszeptała łzawo. — Juści, co odrobię, kiedy jeno będzie potrza. I nie za siebie mówię. Bóg ci zapłać! Cóż ta ja, ten śmieć jeno, co się go trepem następuje, ani wiedząc o tym, i do głodu niezgorzej wezwyczajonam, ale jak te moje robaki kochane zapiskają: babulu, jeść! a nie ma czym zatkać głodnych brzuchów, to powiedam, cobym se te kulasy odrąbała abo i z tego ołtarza zdarła i poniesła do Żyda, bych się jeno najadły.

— To znowuj siedzicie z dziećmi?

— Matkam przeciek. Ostawię to samych w takiej biedzie! A latoś¹⁸⁶⁶ jakby wszystko złe zwaliło się na nich. Krowa im padła, ziemniaki zgniły, że trza¹⁸⁶⁷ było kupować do sadzenia, wiater¹⁸⁶⁸ obalił stodołę, a do tego synowa po rodach ostatnich cięgiem¹⁸⁶⁹ chorzeje i wszyćko¹⁸⁷⁰ ostało na tej boskiej Opatrzności.

— Juści, bo Wojtkowi jeno gorzałka¹⁸⁷¹ pachnie i pilno do karczmy.

— Z biedy się niekiej¹⁸⁷² napijał, z czystej biedy, ale jak dostał w boru robotę, to ani już zajrzy do Żyda, niech drugie¹⁸⁷³ zaświadczą — broniła syna gorąco. — Biedocie to kużden¹⁸⁷⁴ kieliszek policzą! Pofolgował¹⁸⁷⁵ se Jezusiczek we złości, pofolgował, no, żeby się tak zawziąć na jednego głupiego chłopa. I za co? Cóż to złego zrobił? — mamrotała podnosząc w niebo groźne, pytające oczy.

— Małoście to na nich pomstowali? — rzekł z naciskiem.

— Hale, wysłuchałby to Jezus głupiego szczekania! Juści — ale dodała jakby trwożniej i niespokojniej — kiej matka nawet wyklina dzieci, to i tak w sercu nie pragnie im krzywdy. We złości to i ozór nie pości. Jakże...

— Wypuścił to już Wojtek łąkę, co?

— Młynarz przynosił na nią całe tysiąc złotych, ale ja wzbroniłam, bo jak temu wilkowi wpadnie co w pazury, to mu już sam zły nie wyrwie. A może się jeszcze trafi kto drugi z pieniędzmi?

— Śliczna łąka, jak amen tak pewne dwa pokosy w rok, żebym tak miał grosz zapaśny! — westchnął oblizując się kiej kot do mleka.

— Już i Maciej chcieli ją kupować, że to rychtyk przylega do Jagusinego pola.

Drgnął na to imię, lecz dopiero w jakieś Zdrowaś¹⁸⁷⁶ zapytał niby niechcący, wlekąc¹⁸⁷⁷ oczami po polach, daleko.

— Co się to wyrabia u Dominikowej?

Ale przejrzała go w lot, prześmiech jeno¹⁸⁷⁸ wionął po zwiędłych wargach, rozjarzyły się oczy i przysunąwszy się jęła¹⁸⁷⁹ mówić bolejąco:

— A co! Piekło tam i tyla. W chałupie kiej¹⁸⁸⁰ po pochowku, jaże mrozi od smutku, a pociechy znikąd ni poratunku! Jeno oczy wypłakują i boskiego zmiłowania czekają! A już najbarzej Jagusia...

I kieby¹⁸⁸¹ przędzę rozsnuwała różnoście¹⁸⁸² o Jagusinych smutkach, żalach i opuszczeniu. Mówiła gorąco, przypochlebiając mu się i jakby ciągnąc za język, ale milczał uparcie, gdyż z nagła rozparła go taka żrąca tęsknica, jaże¹⁸⁸³ się cały rozdygotał.

Szczęściem, co powróciła Józka niosąc z pól zapaski czernic¹⁸⁸⁴, nasypała mu jagód w kapelusz i zebrawszy dwojaki pobiegła w dyrdy¹⁸⁸⁵ ku chałupie.

A Jagustynka nie doczekawszy się od niego ani słowa odpowiedzi jęła się dźwigać stękający.

— Poniechajcie! Pietrek, zabierz ich na wóz! — rozkazał krótko.

Chycił¹⁸⁸⁶ się znowu pługa i jakiś czas cierpliwie krajał spieczoną, twardą ziemię, przyginał się w jarzmie kiej¹⁸⁸⁷ wół, dawał się wszystek tej pracy, ale i tak nie zdusił tęsknicy.

Już mu się dłużył dzień, że raz po raz spozierał¹⁸⁸⁸ na słońce i niecierpliwymi oczami mierzył pole, spory kawał leżał jeszcze do zaorania. Jurzył się¹⁸⁸⁹ też w sobie coraz barzej i nie wiada¹⁸⁹⁰ laczego¹⁸⁹¹ prał konie, a ostro krzykał na kobiety, bych¹⁸⁹² się prędzej ruchały¹⁸⁹³! Tak go już cosik¹⁸⁹⁴ ponosiło, że ledwie ścierpiał, i takie myśle¹⁸⁹⁵ kłębiły się po głowie i przyćmiewały oczy, że coraz częściej pług mu się w rękach chybotał zadzierając¹⁸⁹⁶ o kamienie, zaś pod lasem tak się był zarył¹⁸⁹⁷ pod jakiś korzeń, aż krój¹⁸⁹⁸ się oberwał.

Nie było sposobu dalej orać, zabrał więc pług na sanice i założywszy wałacha pojechał do dom¹⁸⁹⁹ po nowy.

W chałupie było pusto i wszystko leżało rozbabrane i zamączone, a Hanka kłóciła się z kimś w sadzie.

— Paparuch! Na sprzeczki to czas ma! — mruczał idąc w podwórze, ale tam zeźlił się barzej, gdyż i ten drugi pług, któren¹⁹⁰⁰ wyciągnął spod szopy, zarówno był do niczego. Długo koło niego majstrował coraz niecierpliwiej, nasłuchując kłótni, bo Hanka już wykrzykiwała rozwścieklona:

— Zapłać szkody, to ci maciorę wypuszczę, a nie, to podam do sądu! Zapłać za płótno, co mi je zwiesną¹⁹⁰¹ podarła na bielniku, i za te spyskane¹⁹⁰² ziemniaki. Mam świadków na wszystko! Widzisz ją, jaka mądra, będzie se świnie wypasała na moim! Nie daruję swojego! A na drugi raz to twojej maciorze i tobie kulasy¹⁹⁰³ poprzetrącam! — jazgotała zajadle, że zaś i sąsiadka dłużną nie ostawała, to już kłóciły się na zabój, wytrząchając do się przez płoty zaciśniętymi pięściami.

— Hanka! — krzyknął zakładając se¹⁹⁰⁴ pług na ramiona.

Przyleciała rozwrzeszczana i rozczapierzona kiej kokosz.

— A to wydzierasz się, jaże¹⁹⁰⁵ na całą wieś słychać!

— Swojego bronię! Jakże, pozwolę to, bych¹⁹⁰⁶ mi cudze świnie pyskały po zagonach! Tyla szkody robią, to mam być cicho? Niedoczekanie, nie daruję! — wykrzykiwała, jaże¹⁹⁰⁷ przerwał jej ostro:

— Ogarnij się, a to wyglądasz kiej¹⁹⁰⁸ nieboskie stworzenie!

— Hale, do roboty będę się przybierała kiej do kościoła, juści¹⁹⁰⁹.

Popatrzył na nią wzgardliwie, boć wyglądała, jakby ją kto wyciągnął spod łóżka, i rzuciwszy ramionami poszedł.

Kowal był przy robocie; już z dala szczękały brzękliwe, mocne głosy młotów, a w kuźni huczał ogień i było gorąco kiej w piekle. Michał właśnie był odkuwał z pomocnikiem jakieś grubachne sztaby, pot mu zalewał twarz umorusaną, ale kuł niestrudzenie i jakby z zajadłością.

— Komuż to takie sielne¹⁹¹⁰ osie?

— Do Płoszkowego woza! Będzie woził na tartak!

Antek przysiadł na progu skręcając sobie papierosa.

Młoty wciąż biły zajadle, trzaskając nieustannie raz, dwa, raz, dwa, i czerwone żelazo bite ze wszystkiej mocy robiło się powolne¹⁹¹¹ kieby¹⁹¹² ciasto, ugniatali go też na swoją potrzebę, jaże¹⁹¹³ cała kuźnia dygotała.

— Nie chciałbyś to wozić? — rzekł Michał wsadzając żelazo w ognisko i poruchując¹⁹¹⁴ miechem.

— A bo to me¹⁹¹⁵ młynarz dopuści, ponoć wzion¹⁹¹⁶ wożenie na spółkę z organistą i ze Żydami jest za pan brat.

— Konie masz, porządek¹⁹¹⁷ wszystek gotowy, a parob jeno się wałęsa kole¹⁹¹⁸ chałupy. Niezgorzej płacą — szepnął zachętliwie.

— Juści, co¹⁹¹⁹ przydałby się jakiś grosz na żniwo, ale cóż, młynarza przeciech¹⁹²⁰ o pomoc prosił nie będę.

— Trza¹⁹²¹ by ci pomówić z kupcami.

— Abo to je¹⁹²² znam! Byś to chciał wstawić się za mną!

— Kiej prosisz, to pomówię, jeszcze dzisia¹⁹²³ do nich poletę¹⁹²⁴.

Antek cofnął się prędko przed kuźnię, gdyż znowuj¹⁹²⁵ zagrały młoty i iskry sypnęły się deszczem ognistym i parzącym.

— Zaraz przyjdę, obaczę jeno¹⁹²⁶, jakie to drzewo zwożą.

I na tartaku robota wrzała kiej¹⁹²⁷ w ulu, traczka¹⁹²⁸ już szła bez przerwy, piły z głuchym zgrzytem przeżerały długachne kloce, a woda z krzykiem waliła się z kół w rzekę i spieniona, zmordowana, gotowała się bełkotliwie w ciasnych brzegach. Z wozów zwalali chojary, ledwie okrzesane z gałęzi, aż ziemia jęczała, zaś sześciu chłopa obciesywało¹⁹²⁹ je do kantu, a drugie wynosiły deski na słońce.

Mateusz prowadził całą fabrykę, że co trochę widać go było w innej stronie, dzielnie zwijał się rządząc i bacznie wszystkiego doglądając.

Przywitali się przyjacielsko.

— A kajże¹⁹³⁰ to Bartek? — pytał Antek rozglądając się po ludziach.

— Zmierziły mu się Lipce¹⁹³¹ i pociągnął za wiatrem.

— Że to poniektórych tak cięgiem¹⁹³² telepie po świecie! Roboty widać masz na długo, tylachna¹⁹³³ drzewa!

— A chwaci¹⁹³⁴ na jaki rok abo¹⁹³⁵ i dłużej. Jak dziedzic ugodzi się ze wszystkimi, to z pół boru wytnie i przeda.

— Na Podlesiu znowuj¹⁹³⁶ dzisiaj rozmierzają ziemię.

— Bo już co dnia zgłasza się ktosik¹⁹³⁷ do zgody! Barany juchy, nie chciały cię słuchać, żeby gromadą się ugodzić, to dziedzic da więcej, a tera¹⁹³⁸ robią w pojedynkę, cichaczem, byle prędzej.

— Niektóren¹⁹³⁹ człowiek to jak ten osieł: chcesz, bych¹⁹⁴⁰ ruszył naprzód, to ciągaj go za ogon! Pewnie co barany, dziedzic obrywa każdemu coś niecoś, bo z osobna się godzą.

— Odebrałeś to już swoje gronta¹⁹⁴¹?

— Jeszczek¹⁹⁴² nie wyszedł czas po śmierci ojcowej i nie można robić działów, alem se¹⁹⁴³ już upatrzył pole.

Za rzeką pomiędzy olchami mignęła jakaś twarz, zdało mu się, że to Jagusia, więc chociaż pogadywał, ale już coraz niespokojniej latał oczami po gąszczach nadrzecznych.

— Taki gorąc, trza się iść wykąpać — rzekł wreszcie i poszedł w dół rzeki, niby to wybierając sposobne miejsce, ale skoro go skryły drzewa, puścił się pędem.

Juści, że ona to była. Szła z motyczką do kapusty.

— Jagusia! — zawołał zrównawszy się z nią.

Obejrzała się bacznie i rozeznawszy głos i jego twarz, wychylającą się ze szuwarów, przystanęła trwożnie, nie wiedząc zgoła, co począć, bezradna całkiem i spłoszona.

— Nie poznajesz me¹⁹⁴⁴ to? — szepnął gorąco, próbując przejść do niej na drugą stronę. Ale rzeka w tym miejscu była głęboka, choć wąska zaledwie na jakieś parę kroków.

— Jakże, nie poznałabym cię to? — oglądała się lękliwie za siebie na kapuśnisko, kaj¹⁹⁴⁵ czerwieniały jakieś kobiety.

— Kajże¹⁹⁴⁶ się to kryjesz, że ani sposobu cię uwidzieć?

— Kaj? Wygnała me twoja z chałupy, to siedzę u matki...

— Dyć i o tym rad bym z tobą pomówił. Wyjdź, Jagno, wieczorkiem za smętarz. Powiem ci cosik, przyjdź! — prosił gorąco.

— Hale, żeby me kto jeszcze obaczył! Dosyć mam już za dawne... — odrzekła twardo. Ale tak molestował, tak skamlał, że skruszało jej serce, zaczynało jej być żal.

— A cóż mi to nowego powiesz? po cóż to me wołasz?

— Czym ci to już taki całkiem cudzy¹⁹⁴⁷, Jaguś?

— Nie cudzy, ale i nie swój! Nie w głowie mi takie rzeczy...

— Jeno przyjdź, a nie pożałujesz. Bojasz¹⁹⁴⁸ się za smętarz, to przyjdź za księży sad, nie baczysz¹⁹⁴⁹ to kaj¹⁹⁵⁰? Nie baczysz, Jaguś?...

Jaże odwróciła głowę, takie pąsy na nią uderzyły.

— Nie pleć, dyć¹⁹⁵¹ mi wstydno... — zesromała¹⁹⁵² się wielce.

— Przyjdź, Jaguś, choćby do północka czekał będę...

— To poczekaj... — odwróciła się nagle i poleciała na kapuśnisko.

Patrzył za nią łakomie i przejęły go takie luboście¹⁹⁵³ i takie płomia¹⁹⁵⁴ wzburzyły krew, że gotów był lecieć za nią i brać ją choćby na oczach wszystkich... Ledwie się już pohamował.

— Nic, jeno ta spieka¹⁹⁵⁵ tak me¹⁹⁵⁶ rozebrała¹⁹⁵⁷! — pomyślał rozdziewając się spiesznie do kąpieli.

Przechłodził się galancie¹⁹⁵⁸ i jął deliberować¹⁹⁵⁹ nad sobą.

— Że to człowiek słaby kiej¹⁹⁶⁰ ten paździerz¹⁹⁶¹, bele¹⁹⁶² co go poniesie...

Wstyd mu się zrobiło, rozejrzał się, czy aby go kto z nią nie widział, i usilnie rozważał wszystko, co mu o niej powiadali.

— Takaś to ty, jagódko, taka! — myślał ze wzgardą i jakby z żalem, ale naraz przystanął pod jakimś drzewem i stojał¹⁹⁶³ z przywartymi¹⁹⁶⁴ powiekami, bo jawiła mu się na oczach w całej swojej cudności.

— Cheba¹⁹⁶⁵ takiej drugiej nie ma na wszystkim¹⁹⁶⁶ świecie! — jęknął i strasznie zapragnął jeszcze raz ją widzieć, jeszcze raz ogarnąć ramionami, przycisnąć do serca i napić się z tych warg czerwonych, pić na umór ten miód słodki, pić do dna...

— Jeno ten ostatni razik, Jagusiu! ten ostatni! — szeptał błagalnie, jakby do niej. Długo potem przecierał oczy wodząc nimi po drzewach, nim się pomiarkował i poszedł do kuźni. Michał był sam i właśnie już się zabierał do pługa.

— A strzyma twój wóz takie ciężary? — spytał.

— Bylem jeno miał co kłaść...

— Kiej obiecuję, to jakbyś już miał na wozie.

Antek jął pisać kredą na drzwiach i rachować.

— Jeszczek¹⁹⁶⁷ do żniw zarobiłbym ze trzysta złotych! — rzekł radośnie.

— Akuratnie miałbyś na sprawę — ozwał się kowal od niechcenia.

Antek schmurzył się nagle i oczy zaświeciły mu ponuro.

— Zmora ta moja sprawa, co ją wspomnę, to mi wszyćko¹⁹⁶⁸ z rąk leci, że nawet żyć się odechciewa...

— Nie dziwota, jeno¹⁹⁶⁹ to me¹⁹⁷⁰ zastanawia, że się za nijakim poratunkiem jeszcze nie rozglądasz.

— A cóż to poredzę?

— Trzeba by jednak coś zrobić! Jakże, dać się to pod nóż, kiej¹⁹⁷¹ ten cielak rzezakowi¹⁹⁷²?

— Głową muru nie przebiję! — westchnął boleśnie.

Michał kuł znowu z zajadłością, zaś Antek pogrążył się w niepokojące i strachliwe dumania i takie myśle¹⁹⁷³ go nawiedzały, jaże¹⁹⁷⁴ mienił się na twarzy i zrywał się z miejsca, bezradnie latając oczami po świecie; ale szwagierek dał mu się długo trapić szpiegując go jeno¹⁹⁷⁵ chytrymi ślepiami, aż w końcu rzekł cicho:

— Kaźmirz z Modlicy umiał se¹⁹⁷⁶ poredzić¹⁹⁷⁷...

— Ten, co to uciekł do Hameryki¹⁹⁷⁸?

— A ten sam! Mądrala, jucha, przewąchał pismo nosem.

— A bo mu to dowiedły¹⁹⁷⁹, że zabił tego strażnika?

— Nie czekał, jaże¹⁹⁸⁰ mu dowiedą¹⁹⁸¹! Nie głupi zgnić w kreminale¹⁹⁸²...

— Łacno¹⁹⁸³ mu było, kawaler.

— Ratuje się, któren¹⁹⁸⁴ musi. Ja cię ta do niczegój¹⁹⁸⁵ nie namawiam, abyś nie pomyślał, że mam w tym cosik swojego na widoku, a jeno¹⁹⁸⁶ powiedam¹⁹⁸⁷, jak to w przypadku robiły drugie¹⁹⁸⁸. Jak ci się żywnie podoba, tak zrób. Wojtek Gajda z Wolicy też ano wrócił z kreminału w same świątki. Cóż, dziesięć roków¹⁹⁸⁹ toć jeszczek¹⁹⁹⁰ nie życie, można przetrzymać...

— Dziesięć roków, Jezus kochany! — jęknął chytając się za głowę.

— A tyle odsiedział w ciężkich robotach, juści, co karwas¹⁹⁹¹ czasu.

— Wszystko gotówem¹⁹⁹² przenieść¹⁹⁹³, bele¹⁹⁹⁴ jeno nie siedzenie. Jezus! siedziałem te parę miesięcy, a już me¹⁹⁹⁵ się dur chytał¹⁹⁹⁶...

— A za trzy niedziele¹⁹⁹⁷ byłbyś już za morzami, niech Jankiel powie...

— Strasznie daleko! Jak to iść, wszyćko¹⁹⁹⁸ ciepnąć¹⁹⁹⁹, ostawić dom, dzieci, ziemię, wieś i w tyli²⁰⁰⁰ świat, na zawdy²⁰⁰¹! — Zgroza go przejęła.

— Tyla poszło dobrowolnie i ani komu w głowie wracać do tych rajów.

— A mnie nawet pomyśleć o tym straszno!

— Juści²⁰⁰², ale obacz Wojtka i posłuchaj, co rozpowiada o tym kreminale, to cię jeszczek barzej²⁰⁰³ zafrasuje! Jakże, chłop ma niespełna czterdzieści roków, a do cna już posiwiał i zgarbaciał, żywą krwią pluje i kulasami²⁰⁰⁴ ledwie powłóczy. Jeno patrzeć, jak pójdzie na księżą oborę²⁰⁰⁵. Ale po co ci gadać, masz swój rozum, to się jego posłuchaj.

Przycichł w porę, zmiarkowawszy, że już w nim posiał niepokój, więc resztę zostawił czasowi, skrycie się jeno²⁰⁰⁶ ciesząc z plonów, jakie spodziewał się zebrać. Ale skończywszy pług ozwał się wesoło:

— Poletę²⁰⁰⁷ tera²⁰⁰⁸ do kupców, a wóz gotuj na jutro, bo woził będziesz. O sprawie nie myśl, nie warto se²⁰⁰⁹ psuć głowy, to ano będzie, co będzie i co Bóg miłosierny pozwoli. Przyjdę do cię wieczorem.

Ale Antek nie zapomniał tak zaraz; połknął te jego przyjacielskie powiadki²⁰¹⁰ kiej²⁰¹¹ ryba przynętę i dławił się nią, darło mu ano wątrobę, jaże²⁰¹² ledwie się ruchał pod grozą męczących pomyślunków²⁰¹³.

— Dziesięć roków! Dziesięć roków — szeptał niekiedy, drętwiejąc w strachu.

Mrok już zapadał, ludzie ściągali z pól, w obejściu podniósł się niemały rejwach²⁰¹⁴, gdyż Witek przygnał stado, a kobiety kręciły się kole²⁰¹⁵ udojów i obrządków, zaś na wsi jaże²⁰¹⁶ się trzęsło od przedwieczornych pogwarów i wrzasków dzieci, kąpiących się we stawie.

Antek wyciągnął wóz za stodołę, aby go przyrychtować i opatrzyć na jutro, ale wnet odechciało mu się wszystkiego, że jeno²⁰¹⁷ krzyknął na Pietrka, pojącego konie pod studnią:

— Nasmaruj wóz i wyporządź, będziesz od jutra woził na tartak.

Parob zaklął siarczyście. Nie szła mu w smak taka robota.

— Zawrzyj gębę i rób, co ci każą! Hanuś, daj trzy miarki owsa na obrok, a koniczyny przynieś im z pola, Pietrek, niech se podjedzą...

Hanka próbowała go rozpytywać, ale cosik²⁰¹⁸ jeno²⁰¹⁹ mruknął i pokręciwszy się po obejściu poszedł do Mateusza, z którym teraz żył w wielkim przyjacielstwie.

Mateusz tyle co jeno²⁰²⁰ był wrócił²⁰²¹ z roboty i właśnie chlipał pod chałupą zsiadłe mleko la²⁰²² ochłody.

Skądciś, jakby ze sadu, sączyło się ciche, żałosne płakanie.

— Któż to tam tak skwierczy?

— A Nastusia. Urwanie głowy mam z tymi jamorami²⁰²³: zapowiedzie²⁰²⁴ już wyszły, ślub ma być w niedzielę, a Dominikowa wczoraj zapowiedziała przez sołtysa, jako gospodarka na nią zapisana i Szymkowi nie udzieli ani zagona, i do chałupy go nie puści. I święcie to zrobi, znam ja dobrze to sobacze nasienie.

— Cóż na to Szymek?

— A co, jak usiadł w sadzie rano, tak i dotąd tam siedzi kiej²⁰²⁵ ten słup, że nawet Nastusi nie odpowiada, już się nawet bojam²⁰²⁶, żeby mu się rozum nie popsuł.

— Szymek! — krzyknął w sad — a pódzi²⁰²⁷ no do nas; przyszedł Boryna, to może ci co poredzi²⁰²⁸...

Zjawił się po jakiejś minucie i usiadł na przyzbie nie witając się z nikim. Juści, co chłopak do cna był zmizerowany i wyschnięty kieby²⁰²⁹ ta osinowa deska; jedne oczy mu gorzały, zaś w wychudzonej twarzy taiło się jakieś twarde postanowienie.

— I cóżeś umyślił? — pytał łagodnie Mateusz.

— A co, że wezmę siekierę i zakatrupię ją kiej²⁰³⁰ psa!

— Głupiś! bajanie ostaw do karczmy.

— Jak Bóg na niebie, tak ją zakatrupię. Cóż mi to ostaje, co? Grontu mi po ojcach zapiera, z chałupy me goni, spłaty nie daje, to cóż pocznę? Kaj się, sierota, podzieję, kaj? I żeby to me rodzona matka tak krzywdziła! — jęknął ocierając rękawem łzy, ale naraz porwał się i zakrzyczał: — Nie daruję, psiachmać, swojego, żebym miał za to zgnić w kreminale, a nie daruję!

Uspokoili go na tyla, co przymilkł i siedział chmurny, a tak nasrożony, że nawet nie odpowiadał na Nastusine łzawe szepty. Oni zaś deliberowali, jak by mu pomóc, ale cóż, kiej²⁰³¹ nic z tego nie wychodziło, nie było bowiem sposobu na Dominikową. Aż dopiero Nastka odciągnąwszy na stronę brata cosik²⁰³² mu przełożyła.

— Kobieta i nalazła²⁰³³ mądrą radę! — zawołał radośnie, wracając pod chałupę. — A to powieda²⁰³⁴, bych²⁰³⁵ kupić od dziedzica na Podlesiu ze sześć morgów na spłaty! Co, dobra rada? A matce można będzie pokazać starą panią, niech się wścieknie ze złości...

— Rada juści dobra jak każda rada, jeno gdzie pieniądze?...

— Nastusia ma swoje tysiąc złotych, na zadatek chwaci²⁰³⁶...

— A kajże²⁰³⁷ to jeszcze chałupa, lewentarz²⁰³⁸, porządki²⁰³⁹, zasiewy?

— Kaj²⁰⁴⁰? A tu! A tu! — wrzasnął naraz Szymek wyskakując przed nich a trząchając zaciśniętymi garściami...

— Tak się to mówi, ale czy uredzisz²⁰⁴¹? — mruknął Antek niedowierzająco.

— Dajcie mi jeno ziemię, a obaczycie, dajcie! — zakrzyczał z mocą.

— To nie ma się co głowić, a jeno iść do dziedzica i kupować!

— Poczekaj, Antek, zaraz, niech no se wszyćko²⁰⁴² w myślach ułożę...

— Obaczycie, jak sobie radę dawał będę! — gadał prędko Szymek. — A kto u matki orał? Kto siał? Kto zbierał? Dyć jeno ja sam! A źle to w roli robiłem, co? Wałkoń to jestem, co? Niech cała wieś powie, niech matka zaświarczy²⁰⁴³! Dajcie mi jeno²⁰⁴⁴ grunt, spomóżcie, braty rodzone, a to już wama²⁰⁴⁵ za to do śmierci się nie odsłużę. Pomóżcie, ludzie kochane, pomóżcie! — wołał śmiejąc się i płacząc na przemian, zgoła jakby pijany radosną nadzieją.

A kiej²⁰⁴⁶ się ździebko²⁰⁴⁷ uspokoił, zaczęli już wspólnie rozważać i deliberować nad tymi zamysłami.

— Bych²⁰⁴⁸ się jeno²⁰⁴⁹ dziedzic zgodził na spłaty! — westchnęła Nastka.

— Poręczymy z Mateuszem, to widzi mi się, co i da.

Nastusia jaże²⁰⁵⁰ go chciała całować po rękach za tyla²⁰⁵¹ dobrości.

— Zażywałem niezgorszej biedy, to wiem, jak drugim smakuje! — rzekł cicho, powstając do odejścia, bo się już było całkiem zmroczało nad ziemiami, jeno co niebo było jeszcze jasne i zorze dopalały się na zachodzie.

Antek stał czas jakiś nad stawem wagując się²⁰⁵² w sobie, w którą stronę pójdzie, lecz po chwili ruszył ku domowi.

Szedł jednak z wolna kieby²⁰⁵³ pod przymusem, przystając co trocha ze znajomymi, na drogach bowiem było pełno ludzi, wałęsających się gadzin²⁰⁵⁴ i dzieci. Przyśpiewki trzęsły się po opłotkach, kajś²⁰⁵⁵ zakrzyczały przepłoszone gęsi, pod młynem wrzeszczały kąpiące się chłopaki, jakieś kumy kłóciły się po drugiej stronie stawu, jakby przed Balcerkami, a przenikliwy głos piszczałki przewiercał uszy.

Chociaż Antkowi nie było pilno i rad przystawał na drodze a z bele²⁰⁵⁶ kim pogadywał, to w końcu stanął przed swoją chałupą. Okna stały wywarte²⁰⁵⁷ i oświetlone, dziecko płakało pod ścianą, zaś z podwórza rozlegał się wrzaskliwy głos Hanki, a kiej niekiej²⁰⁵⁸ jazgotliwe odszczekiwanie Józki.

Zawahał się znowu, ale kiej²⁰⁵⁹ Łapa zaskomlał przy nim i jął wyskakiwać z radości, kopnął go w nagłym gniewie i zawrócił z powrotem na wieś. Dopadł dróżki proboszczowskiej, przemknął się kole²⁰⁶⁰ organistów tak cicho, że go nawet psy nie poczuły, i wsunął się pod księży sad, zaraz przy szerokiej miedzy, dzielącej Kłębową ziemię od księżych.

Nakrył go głęboki cień drzew galancie²⁰⁶¹ rozrośniętych.

Księżycowy sierp zawisł już był na pociemniałym niebie i gwiazdy jęły się rozjarzać coraz migotliwiej; wieczór czynił się rosisty a silnie nagrzany, prawdziwie latowy²⁰⁶². Przepiórki wołały ze zbóż, od łąk dalekich leciały grubaskie²⁰⁶³ pohukiwania bąków, zaś nad polami wisiała taka rozpachniona cichość, jaże²⁰⁶⁴ w głowie się mąciło.

Ale Jagusia jakoś nie przychodziła.

Natomiast o jakieś pół stajania²⁰⁶⁵ od Antka po miedzy spacerował proboszcz w białym obleczeniu i z gołą głową, tak pogrążony w odmawianiu pacierzy, iż jakby nie widział, co²⁰⁶⁶ jego konie, pasące się na chudym, wytartym ugorze, przeszły miedzę i łakomie wżerały się w Kłębową koniczynę, która niby bór czerniała spaniale²⁰⁶⁷ wyrośnięta i pokryta kwiatem.

Ksiądz cięgiem²⁰⁶⁸ chodził mamrocąc pacierze, po gwiazdach włóczył oczami, a niekiej²⁰⁶⁹ przystawał, pilnie nasłuchując, i gdy się jeno ruszyło co niebądź kajś²⁰⁷⁰ pod wsią, zawracał spiesznie, gderząc niby gniewnie na konie.

— A gdzieżeś to polazł, siwy? W Kłębową koniczynę, co? Widzicie ich, jakie to łajdusy! Smakuje wam cudze, co? A batem chceta po portkach? No, mówię, batem! — pograżał wielce srogo.

Ale koniska tak smacznie chrupały, jaże²⁰⁷¹ księdzu zbrakło serca na wypędzenie ze szkody, więc jeno²⁰⁷² rozglądał się a prawił z cicha:

— No żrej jeden drugi, żrej... już się za to zmówi jaki paciorek za Kłębową duszę albo i wynagrodzi czym szkodę! Nygusy, jak się to przypinają do świeżej koniczyny!

I znowu chodził tam i z nawrotem, pacierze mówił i stróżował ani się spodziewając, jako Antek patrzy w niego, słucha i z coraz większą niespokojnością wyczekuje na Jagusię.

Przeszło tak z parę dobrych pacierzów, gdy naraz Antkowi przyszło na myśl podejść do niego a wyznać się ze swoich frasunków.

— Taki nauczony, to może prędzej najdzie jaką radę! — rozważał cofając się cieniami pod stodołę i dopiero za węgłem śmiało wyszedł na miedzę i głośno zachrząkał.

A ksiądz posłyszawszy, że ktoś nadchodzi, zakrzyczał na konie:

— Szkodniki paskudne! To ani z oczów spuścić, zaraz w cudze jak te świnie! Wiśta kasztan! — I uniesłszy²⁰⁷³ ubieru²⁰⁷⁴ wypędzał je z pośpiechem.

— Boryna! Jak się masz? — wołał rozpoznawszy go z bliska.

— Dyć²⁰⁷⁵ szukam dobrodzieja, byłem już na plebanii.

— A wyszedłem zmówić pacierze i przypilnować konisków, bo Walek poleciał do dworu. Ale takie znarowione szkodniki, że niech Bóg broni, rady nie mogę sobie dać z nimi. Patrz, jak się Kłębowi wysypało koniczyny, jak bór! Z mojego nasienia... Za to moją tak wymroziło, że został się tylko rumianek i osty! — westchnął żałośnie, przysiadając na kamieniu. — Siadajże, to sobie pogadamy! śliczna pora! Za jakie trzy tygodnie zadzwonią kosy! No, mówię ci!...

Antek przysiadł w podle²⁰⁷⁶ i zaczął z wolna rozpowiadać, z czym był przyszedł. Proboszcz słuchał uważnie, tabakę zażywał i na konie krzyczał raz po raz, kichając przy tym siarczyście.

— A gdzie! Ślepyś, że cudze? Widzisz je, świntuchy znarowione!...

Antkowi szło jakoś niesporo, zająkiwał się i plątał.

— Widzę, że ci coś ciężkiego dolega. Wyznaj się szczerze, to ci ulży, wyznaj! Przed kimże duszę wyżalisz, jak nie przed księdzem? — Pogładził go po głowie i uczęstował tabaką, że Antek nabrawszy śmiałości rozpowiedział mu wszystkie swoje frasunki.

Ksiądz długo ważył jego słowa, wzdychał i w końcu rzekł:

— Ja bym ci za borowego naznaczył pokutę kościelną: stawałeś w ojcowej obronie, a że był łajdus i luter, to niewielka stała się szkoda! Ale sądy ci nie darują. Najmniej posiedzisz ze cztery lata! I co ci tu radzić? Mój Boże, i w Ameryce ludzie żyją, i z kryminału też wracają. Ale jedno złe i drugie też nie lepsze.

Był za tym, żeby Antek uciekał choćby jutro, to znowu radził pozostać i odsiedzieć karę, a na ostatku powiedział:

— Jedno, co pewna: zdać się na Opatrzność i czekać zmiłowania Bożego.

— Hale, i wezmą me²⁰⁷⁷ w dybki²⁰⁷⁸, w Sybir pognają...

— Wielu jednak powraca, sam znałem niejednego...

— Juści, jeno²⁰⁷⁹ co to po latach zastanę w chałupie, co? A bo to kobieta da sama radę? Zmarnuje się wszystko! — szeptał bezradnie.

— Z duszy serca rad bym ci pomógł, ale cóż ja mogę... Czekaj, mszę świętą odprawię do Przemienienia Pańskiego na twoją intencję. Zapędź mi konie do stajni, późno! No, mówię ci, późno, czas spać!

Antek tak był przejęty turbacjami²⁰⁸⁰, że wyszedłszy z księżego podwórza dopiero przypomniał sobie Jagusię i spiesznie do niej poleciał.

Juści, co już czekała skulona pod stodołą.

— Czekałam i czekałam!

Głos miała jakby schrypnięty od rosy.

— Mogłem się to księdzu wymówić? — Chciał ją objąć, odepchnęła go.

— Nie figle mi ta w głowie, nie ceckania!

— Dyć cię całkiem nie poznaję! — Czuł się dotknięty.

— Jakąś me ostawił, takusieńką i jestem...

— A niepodobna do się... — Przysunął się bliżej.

— Nie zafrasowałeś się o mnie bez²⁰⁸¹ tyla czasu, a teraz się dziwujesz?

— Że już i barzej²⁰⁸² nie sposób, ale mogłem to przylecieć do cię, co?

— A ja ostałam jeno z trupem a ze zgryzotami! — Zatrzęsła się z zimna.

— I ani ci w głowie postało zajrzeć do mnie, co inszego miałaś w myślach!...

— Czekałeś to me²⁰⁸³, Jantoś²⁰⁸⁴, czekałeś? — wyjąkała niedowierzająco.

— I jak jeszcze! A to kiej²⁰⁸⁵ ten głupi co dnia wisiałem u kraty i oczy wypatrywałem za tobą, i co dnia cię czekałem! — Nagły żal nim zatrząsł.

— Jezu kochany! A tak me skląłeś tam za brogiem! A takiś przódzi²⁰⁸⁶ był zły! A kiej cię brali, to aniś spojrzał na mnie, aniś przemówił... Dobrze baczę²⁰⁸⁷, miałeś to dobre słowo la²⁰⁸⁸ wszystkich, nawet la psa jeno²⁰⁸⁹ nie la mnie! To już myślałam, że się wścieknę!

— Nie miałem złości do cię, Jaguś, nie. Ale jak się dusza człowiekowi zapiecze w zgryzocie, to by i siebie, i wszystek świat wytracił...

Milczeli stojąc tuż przy sobie, biedro w biedro. Księżyc świecił im prosto w twarze. Dyszeli ciężko, szarpani gryzącymi spominkami²⁰⁹⁰, oczy im pływały w zakrzepłych łzach żalów i udręki.

— Nie tak to me²⁰⁹¹ kiedyś witałaś! — rzekł smutnie.

Rozpłakała się nagle i rzewliwie kiej²⁰⁹² dzieciątko.

— Jakże cię to mam witać, jak? Małoś to me już pokrzywdził i sponiewierał, że tera²⁰⁹³ ludzie patrzą na mnie kiej²⁰⁹⁴ na tego psa...

— Ja cię sponiewierałem? To przeze mnie? — Gniew go przejął.

— A przez ciebie! Przez ciebie wygnała me²⁰⁹⁵ z chałupy ta flądra, to świńskie pomietło! Przez ciebie poszłam na pośmiech całej wsi...

— A wójta to już nie baczysz²⁰⁹⁶? a drugich, co? — buchnął groźnie.

— Wszyćko²⁰⁹⁷ bez ciebie! Wszyćko! — szeptała coraz bardziej rozżalona. — A czemuś me do się zniewolił jak tego psa? Miałeś przecież swoją kobietę. Głupia byłam, a tyś me tak opętał, co już świata Bożego za tobą nie widziałam! I czemuś me potem ostawił samą, na pastwę?

Ale i on porwany żalami zasyczał przez zaciśnięte zęby:

— To ja ci kazałem ostać moją macochą? Ja cię też pewnie niewoliłem, byś się tłukła z każdym, kto jeno chciał, co?

— To po coś mi nie wzbronił? Byś me miłował, to byś me nie dał na wolę, nie ostawiłbyś me samej, a jeno strzegł przed złą przygodą, jak to drugie robią! — skarżyła się boleśnie i tak pełna niezgłębionego żalu, że już nie poredził²⁰⁹⁸ się bronić. Odpadły go wszystkie złoście²⁰⁹⁹, a serce się rozdygotało kochaniem.

— Cichoj, Jaguś, cichoj, dzieciątko! — szeptał z tkliwością.

— I taka krzywda mi się stała, to i ty powstajesz na mnie jak wszystkie, i ty, i ty! — szlochała wspierając głowę o stodołę.

Usadził ją przy sobie na miedzy i jął przygarniać do serca a tulić, a głaskać po włosach i obcierając jej twarz zapłakaną, całował jej wargi roztrzęsione i te oczy zalane gorzkimi łzami, te kochane a tak przesmucone oczy. Pieścił ją, przyhołubiał²¹⁰⁰ i spokoił²¹⁰¹, jak jeno poredził, że już płakała coraz ciszej przywierając doń i z taką dufnością uwiesiła mu się na szyi a kładła głowę na jego piersiach jakby na tym matczynym sercu, kaj²¹⁰² tak lubo jest wypłakiwać wszystkie boleście a smutki...

Ale Antkowi już się mąciło w głowie, bo takie luboście biły od niej i tak go rozprażało jej ciepło, że coraz zajadlej całował i coraz mocniej ogarniał ją sobą...

Zrazu ani miarkowała²¹⁰³, do czego idzie i co się z nią wyrabia. Dopiero kiej²¹⁰⁴ się już całkiem poczuła w jego mocy i kiej jął rozgniatać jej wargi rozpalonymi całunkami, zaczęła się szarpać a prosić lękliwie, prawie z płaczem:

— Puść me²¹⁰⁵, Jantoś! Puść! Loboga, bo bede²¹⁰⁶ krzyczeć!

Ale mogła się to już wydrzeć smokowi, kiej ściskał, jaże tchu brakowało i całą przejmował war i dygotania.

— Ostatni raz pozwól, ostatni! — skamlał ledwie już zipiąc.

Aż świat się z nią zakręcił i poleciała jakby na dno jakowegoś raju, a on ją wzion²¹⁰⁷, jak to kiedyś brał, zapamiętale, przez lubą moc kochania, i dawała mu się też jak kiedyś, w słodkiej udręce niemocy, na niezmierzone szczęście, na śmierć samą...

Jak kiedyś, mój Jezu! Jak dawniej! Jak zawdy²¹⁰⁸!

Noc stała rozgwiażdżona, księżyc wisiał wysoko w pół nieba; nagrzane, rozpachnione powietrze obtulało pola pośpione w niezgłębionej cichości; cały świat leżał bez tchu w upojnym zapomnieniu i w słodkiej pieszczocie niepamięci.

A i w nich nie było już pomiarkowania o niczym, nic, kromie²¹⁰⁹ ognia i burzy, i nic, kromie wiecznie żądnej i wiecznie nienasyconej tęsknicy. Jak kiedy uschnięta drzewina ożeni się z pierunem i buchnie w niebo płomieniami, że już wraz giną hucząc weselną pieśń zatraty, tak i oni przepadali w jakichś nienasyconych żarach. Ożyły w nich dawne miłoście i zwarły się, strzelając bujnym, radosnym ogniem na to jedno mgnienie zapamiętania, na tę jedną tylko minutę ostatniej radości.

Bo kiej znowu siedli przy sobie, już im tak cosik²¹¹⁰ omroczyło dusze, że spozierali²¹¹¹ na się trwożnie, ukradkiem, rozbiegając się oczami kieby ze wstydem i żalem.

Na darmo szukał wargami jej warg głodnych całunków, jak kiedyś: odwracała się z niechęcią.

Na darmo szeptał przezwiska co najsłodsze: nie odpowiadała, pilnie zapatrzona w księżyc; więc burzył się w sobie i chłódł, przejęty dziwną markotnością i żalami.

Siedzieli, nie wiedząc już, co mówić, niecierpliwiąc się jeno a wyczekując, które się pierwej ruszy i pójdzie sobie precz.

A w Jagusi jakby już wszystko wygasło ze szczętem i rozsypało się w popiół, bo ozwała się z przytajoną złością:

— Aleś me²¹¹² zniewolił, kiej²¹¹³ ten zbój, no!

— Nie mojaś to, Jaguś, nie moja? — Chciał ją przygarnąć, odepchnęła go gwałtownie.

— Anim twoja, anim niczyja, rozumiesz? Niczyja!

Rozpłakała się znowu, ale już jej nie spokoił ni utulał, lecz po jakim czasie powiedział ważnym²¹¹⁴ głosem:

— Jaguś, poszłabyś ze mną we świat?

— Kajże²¹¹⁵ to? — podniesła²¹¹⁶ na niego zapłakane oczy.

— A choćby do samej Hameryki! Poszłabyś za mną, Jaguś?

— A cóż to poczniesz ze swoją kobietą?

Zerwał się, kieby²¹¹⁷ go kto biczem trzasnął.

— Prawdę pytam! Trutkę to jej zadasz czy co?

Pochwycił ją wpół, przygarnął krzepko i całując namiętnie po całej twarzy jął prosić a molestować, bych²¹¹⁸ z nim jechała we świat, kaj²¹¹⁹ by już ostali razem i na zawsze. Sporo czasu mówił o swoich zamysłach i nadziejach, czepił się bowiem nagle tej myśle²¹²⁰ uciekania z nią kiej²¹²¹ pijany płota i kiej pijany też plótł, ogarnięty gorączkowym wzburzeniem. Wysłuchała wszystkiego do końca i odrzekła z przekąsem:

— Zniewoliłeś me²¹²² do grzechu, to rozumiesz, com już do cna zgłupiała i uwierzę ci w bele²¹²³ bzdury...

Przysięgał na wszystko, jako²¹²⁴ świętą prawdę powieda²¹²⁵; nie chciała już nawet słuchać i wyrwawszy się z jego rąk szepnęła:

— Ani mi się śni uciekać z tobą. Po co? Abo mi to źle samej? — Obtuliła się zapaską rozglądając się uważnie. — Późno, muszę już bieżyć²¹²⁶!

— Kajże²¹²⁷ ci pilno, nikto²¹²⁸ przeciek²¹²⁹ z chałupy za tobą nie patrzy?

— Ale na ciebie pora. Już tam Hanka pierzynę wietrzy a wzdycha...

Rozżarł się na te słowa kiej²¹³⁰ pies i syknął urągliwie:

— Ja ci nie wypominam, kto tam na ciebie po karczmach wyczekuje...

— A jakbyś wiedział, co niejeden gotów czekać choćby do słońca, jakbyś wiedział! Sielnieś²¹³¹ zadufany w siebie i rozumiesz, co jeno²¹³² ty jeden jesteś! — gadała prześmiechając się zjadliwie.

— A to leć, choćby nawet do Żyda, leć! — wykrztusił.

Ale się nie ruszyła z miejsca; jeszcze stali przy sobie dysząc jeno²¹³³ ciężko a poglądając na się rozsrożonymi ślepiami, a kieby²¹³⁴ szukając w sobie tych jakichś słów najbarzej²¹³⁵ bolących.

— Miałeś coś pedzieć²¹³⁶, to mi rzeknij, bo więcej już do cię nie wyjdę...

— Nie bój się, nie będę cię wywoływał, nie...

— Bo choćbyś mi nawet u nóg skamlał, to nie wyjdę.

— Juści, czasu ci nie starczy, do tylu musisz co noc wychodzić...

— A żebyś skapiał kiej ten pies! — skoczyła w pola na przełaj.

Nie pogonił jednak ni nawet zawołał za nią, widząc, jak leciała przez zagony kiej cień i przepadła pod sadami; przecierał tylko oczy kieby²¹³⁷ ze śpiku²¹³⁸ a wzdychał markotnie.

— Zgłupiałem już do cna! Jezu, dokąd to baba może zaprowadzić.

Było mu czegoś dziwnie wstyd, gdy wracał do chałupy; nie mógł sobie darować tego, co się stało, i srodze się tym gryzł i męczył.

Pościel gotowa już czekała na niego w sadzie, w półkoszkach, gdyż w izbie nie sposób było wyspać z powodu gorąca i much.

Ale nie zasnął; leżał wpatrzony w dalekie migoty gwiazd i nasłuchując cichych stąpań nocy rozważał se o Jagusi.

— Ni z nią, ni przez²¹³⁹ niej! A żebyś! — zaklął z cicha i wzdychał żałośnie, i przewracał się z boku na bok, i odrzucał pierzynę, stawiając nogi na chłodnej, orosiałej trawie, ale śpik nie przychodził i myśle²¹⁴⁰ o niej nie ustawały ni na to oczymgnienie²¹⁴¹.

Któreś dziecko zapłakało w chałupie i zamamrotała cosik²¹⁴² Hanka; uniósł głowę, ale po chwili przycichło i znowu opadły go deliberacje²¹⁴³ i szły przez niego kiej²¹⁴⁴ te wiośniane, pachnące zwiewy kolebiące duszę słodkimi spominkami²¹⁴⁵; ale już się im nie dał w niewolę, a na sprzeciw, rozglądał się w nich trzeźwo, że w końcu przyszedł do tego, co²¹⁴⁶ sobie rzekł uroczyście, jakby na świętej spowiedzi:

— Raz temu musi być koniec! Wstyd to i grzech! Co by to znowu ludzie pedzieli²¹⁴⁷! Dyć ociec dzieciom jestem i gospodarz! Musi być koniec.

Postanawiał, ale było mu jej żal, nieopowiedzianie żal.

— Niech se²¹⁴⁸ jeno²¹⁴⁹ człowiek raz jeden pofolguje²¹⁵⁰, a już się tak pokuma ze złem, co go i śmierć nie rozdzieli! — medytował gorzko i górnie.

Świt się już robił, całe niebo przyodziewało się kieby²¹⁵¹ w te zgrzebne gzło²¹⁵², ale Antek jeszcze nie spał, zaś kiej biały dzień jął mu zazierać w oczy, przyleciała go budzić Hanka. Podniósł na nią schmurzoną twarz, lecz taki dziwnie był la²¹⁵³ niej dobry, że skoro mu opowiedziała, z czym to wczoraj przychodził kowal późnym wieczorem, pogłaskał ją po nieuczesanych włosach.

— Kiej się udało ze zwózką, to ci już cosik kupię na jarmarku.

Rozradowała się taką łaską i dalejże molestować, aby też kupić oszkloną szafę na talerze, jaką miały organisty²¹⁵⁴.

— Pokrótce to se zamyślisz o dworskiej kanapie! — zaśmiał się, przyobiecując jednak, co jeno²¹⁵⁵ prosiła, i wstał prędko, robota bowiem czekała i trza było kark podać w jarzmo i ciągnąć jak co dnia.

Rozmówił się jeszcze z kowalem i zaraz po śniadaniu Pietrka wyprawił do wożenia gnoju, a sam pojechał w parę koni do lasu.

W porębie jaże²¹⁵⁶ huczało od roboty; sporo narodu kręciło się przy obróbce drzewa naciętego zimą, że kieby²¹⁵⁷ to nieustanne kucie dzięciołów, tak rozlegało się bicie siekier i trzeszczenie pił; zaś w bujnych trawach poręby pasły się lipeckie stada i dymiły ogniska.

Spomniał, co się tu kiedyś wyrabiało, i pokiwał głową widząc, jak to już zgodnie robią razem Lipczaki z rzepecką szlachtą i drugimi.

— Bieda ich doprowadziła do rozumu. I potrza to było wszystkiego, co? — wyrzekł do Filipa, syna Jagustynki, okrzesującego chojary.

— A kto temu był winowaty, jak nie dziedzic a gospodarze! — mruknął ponuro chłop, nie przestając obrąbywać gałęzi.

— Ale może już najbarzej złoście²¹⁵⁸ i głupie podjudzania.

Przystanął w miejscu, kaj²¹⁵⁹ był zakatrupił borowego, i tak go cosik²¹⁶⁰ złego sparło²¹⁶¹ pod piersiami, jaże zaklął:

— Ścierwa, przez niego cała moja marnacyja! Bym poredził²¹⁶², to bym ci jeszczek²¹⁶³ dołożył! — splunął i wziął się do roboty.

I już całe dnie woził na tartak, przypinając się do pracy z taką zapamiętałością, jakby się chciał zarobić na śmierć, lecz mimo tego nie zabił pamięci o Jagusi ani o tej sprawie nieszczęsnej.

Któregoś dnia powiedział mu Mateusz, że kupili grunt na Podlesiu, dziedzic dał na spłatę i jeszcze przyobiecał zrzynów i łat, zaś ślub Nastusi odłożyli, póki Szymek jako tako się nie zagospodaruje.

Co go ta obchodziło cudze, mało to jeszcze miał swoich turbacji²¹⁶⁴? A do tego kowal już prawie codziennie i na różne sposoby straszył go sprawą i z wolna, ostrożnie, a wielce chytrze napomykał, że gdyby mu było pilno potrza, to ten i ów dałby pieniędzy...

Antek już sto razy gotów był prasnąć wszystko i uciekać, ale co spojrzał na wieś i co sobie wziął w myśle, jako pójdzie stąd na zawsze, to go taki strach ogarniał, iż wolałby kryminał, wolałby wszystko najgorsze, bele²¹⁶⁵ nie to.

Ale i o kryminale myślał z rozpaczą w duszy.

Więc z tego bojowania ze sobą zmizerował się, zgorzkniał i stał się w chałupie srogi a niewyrozumiały. Hanka w głowę zachodziła, na darmo próbując się wywiedzieć, co mu się stało. Nawet zrazu podejrzewała, jako znowu spiknął się z Jagusią; ale co oko miała bystre, a odpasiona Jagustynka też za nimi patrzała i drugie potwierdzali, że wyraźnie stronią od siebie i nikaj²¹⁶⁶ się nie schodzą, to się już uspokoiła z tej strony. Cóż z tego, że mu służyła jak mogła najwierniej, że już jadło miał wybrane i na porę, w chałupie ochędożny²¹⁶⁷ porządek, że gospodarka szła jak najlepiej, kiej²¹⁶⁸ cięgiem był zły, chmurny, o bele²¹⁶⁹ co poniewierał i dobrego słowa jej nie dawał.

A już było najciężej, kiedy chodził cichy, strapiony, smutny kiej noc jesienna i ani się gniewał, ani uprzykrzał, a jeno ciężko wzdychał i na całe wieczory szedł do karczmy pić ze znajomkami.

Pytać otwarcie nie miała śmiałości, a Rocho klął się, że też nie wie o niczym, co mogło być prawdą, gdyż stary przychodził teraz jeno²¹⁷⁰ na noc, a całe dnie wędrował po okolicy ze swoimi książeczkami, a nauczając pobożne nabożeństwa do Serca Jezusowego, którego urzędy wzbraniały odprawować po kościołach.

Aż któregoś wieczora, kiedy siedzieli jeszcze w izbie przy miskach, bo wiater²¹⁷¹ się był zerwał²¹⁷² po zachodzie, psy całą hurmą zaszczekały nad stawem. Rocho położył łyżkę pilnie nasłuchując.

— Ktoś obcy! Trza²¹⁷³ wyjrzeć.

A tyla co jeno²¹⁷⁴ wyszedł, powrócił blady i rzekł prędko:

— Pałasze brzęczą na drodze! Jakby pytały, na wsi jestem!

Skoczył w sad i zginął.

Antek zbladł śmiertelnie i skoczył na równe nogi. Psy już docierały w opłotkach, na ganku rozległy się ciężkie stąpania.

— A może to już po mnie? — jęknął w trwodze.

Wszyscy jakby zmartwieli ujrzawszy na progu strażników.

Antek nie mógł się poruszyć, a jeno²¹⁷⁵ latał oczyma po wywartych²¹⁷⁶ oknach i drzwiach. Szczęściem, co Hanka całkiem przytomnie zapraszała ich siedzieć podsuwając ławę.

Grzecznie się przywitali, tak się zarazem przymawiając o kolację, że musiała im nasmażyć jajecznicy.

— Kajże²¹⁷⁷ tak późno? — zapytał wreszcie Antek.

— Po służbie! Dzieło u nas niemałe! — odrzekł starszy wodząc oczami po zebranych w izbie.

— Pewnie za złodziejami? — dorzucił Antek śmielej, wynosząc flachę z komory.

— I za złodziejami, i za drugim! Przepijcie do nas, gospodarzu!

Napił się z nimi. Przypięli się do jajecznicy, jaże²¹⁷⁸ łyżki dzwoniły.

Wszyscy siedzieli cichuśko kiej²¹⁷⁹ te przytrwożone trusie²¹⁸⁰.

Strażnicy wymietli miskę do czysta, przepili jeszcze gorzałką i starszy obcierając wąsy rzekł uroczyście:

— Dawno was wypuścili z turmy, a?

— Niby to pan starszy nie wiedzą!

Rozdygotał się ździebko²¹⁸¹.

— A gdzież to Rocho? — spytał nagle starszy.

— Któren²¹⁸² Rocho? — zrozumiał w mig i znacznie się uspokoił.

— Podobno u was żyje, kakoj²¹⁸³ to Rocho?

— A może pan starszy mówią o tym dziadku, co to chodzi po wsi? Prawda, dyć²¹⁸⁴ go Rochem wołają!

Strażnik rzucił się niecierpliwie i rzekł groźnie:

— Nie róbcie szutek²¹⁸⁵, przecież mieszka u was, wiadomo!

— Pewnie, co nieraz siedział u nas, ale siedział i u drugich. Proszalny dziadek, to kaj mu popadnie, tam i na noc głowę przytuli. Dziś w chałupie, indziej w obórce, a niekiedy i prosto pode płotem. Cóż to pan starszy upatrzył se na niego?

— Tak cóż by, nic, po znajomości pytam...

— Poczciwy człowiek, wody nikomu nie zamąci — wtrąciła Hanka.

— Nu, my znamy²¹⁸⁶, kto on taki, znamy! — mruknął znacząco, próbując różnymi sposobami wypytywać o niego. Nawet już tabaką częstował, ale wszyscy tak gadali cięgiem²¹⁸⁷ jedno w kółko, że nie mogąc niczego przewąchać podniósł się z ławy ze złością: — A ja mówię, że mieszka u was w chałupie!

— Przeciek²¹⁸⁸ go w kieszeń nie schowałem! — odburknął Antek.

— Ja tu po służbie, ponimajcie²¹⁸⁹, Boryna! — cisnął się groźnie starszy, ale jakoś się udobruchał dostawszy na drogę mendel jajków²¹⁹⁰ i sporą osełkę świeżego masła.

Witek poszedł za nimi trop w trop, rozpowiadając potem, jako wstępowali do sołtysa i próbowali zazierać²¹⁹¹ do poniektórych okien jeszcze oświetlonych, jeno co²¹⁹² pieski tak naszczekiwały, że nie poredziwszy nikaj zajrzeć kryjomo²¹⁹³, z niczym odeszli.

Ale to zdarzenie tak jakoś dziwnie rozebrało Antka, że skoro jeno²¹⁹⁴ został sam na sam z żoną, zaczął się wyznawać z utrapień.

Słuchała z bijącym sercem, uważnie, nie przepuszczając ani jednego słowa, dopiero kiej²¹⁹⁵ w końcu zapowiedział, jako²¹⁹⁶ im już nic nie pozostaje, jeno²¹⁹⁷ przedać²¹⁹⁸ wszystko i uciekać we świat, choćby do Hameryki, stanęła przed nim pobladła kieby²¹⁹⁹ ściana.

— Nie pódę²²⁰⁰ i dzieci na zatratę nie pozwolę! — wyrzekła groźnie — nie pódę! A jak mnie przyniewolisz, to siekierą łby dzieciom porozbijam, a sama choćby do studni! Prawdę mówię, tak mi, Panie Boże, dopomóż! Zapamiętaj to sobie! — krzyczała klękając przed obrazami jakby do uroczystej przysięgi.

— Cichoj! Dyć²²⁰¹ jeno²²⁰² tak mówię!

Wytchnęła nieco i rzekła ciszej, ledwie już łzy powstrzymując:

— Odsiedzisz swoje i wrócisz! Nie bój się, dam se radę... nie uronię ci ni zagona, jeszcze me²²⁰³ nie znasz... nie popuszczę z pazurów. Pan Jezus pomoże, to i taki dopust udźwignę — płakała cicho.

Medytował długo i w końcu powiedział:

— To bedzie²²⁰⁴, co Bóg da! Trza²²⁰⁵ poczekać na sprawę.

Że na nic się zdały chytre kowalowe zabiegi.