XIII
Póki szlachta z zaścianków święte przodki moje,
Byli panom potrzebni na sejmy i boje,
Głaskali nas, poili w uprzejméj postaci,
I nosiliśmy imię: miłościwych braci —
Minęły stare czasy, a wśród różnéj zmiany,
I braterstwo, i miłość zapomniały pany,
Czytasz z pańskich postępków i na pańskiéj twarzy
Pogardę i szyderstwo z herbownych nędzarzy. —
Staroświeckiego szczęścia nie znaczno ni śladu.
Oj panisko! Złe lata...
PODRÓŻNY
Daj pokój, mój dziadu,
Wy będziecie na świecie potrzebni na nowo,
Nie na sejmik z pałaszem, lecz z piórem, lecz z głową,
Świat — to szérokie pole, pełno na nim chleba —
Tylko uczyć się trzeba i pracować trzeba,
Wydobywać hart duszy, co śpi w poniewierce,
A herbem szlachetności wypiętnować serce —
Bywało nasza szlachta, czy w wojennej chwili,
Czy rozprawia na sejmie, czy puchar wychyli,
Znał ją świat i podziwiał potęgę olbrzyma; —
Dzisiaj, gdy wojen, sejmów i pucharów nié ma,
Niech nasz umysł — u świata na podziw zasłuży.
Bądź zdrów panie Podkowa! —
ŻEBRAK
Szczęśliwéj podróży!
1 grudnia 1850
Przypisy:
1. wylać się — wypowiedzieć (szeroko), wynurzyć, zwierzyć. [przypis edytorski]
2. snadź (daw.) — przecież. [przypis edytorski]
3. śpiewek — dziś r.ż.: śpiewka. [przypis edytorski]
4. narów — nawyk (szczególnie zły, wypaczony). [przypis edytorski]
5. warstat (gw.) — dziś: warsztat. [przypis edytorski]
6. dla ciebie (...) gminu — dziś z popr. formą W.: dla ciebie gminie. [przypis edytorski]
7. gmin szaraczkowy — szlachta szaraczkowa, uboga, zaściankowa szlachta (nosząca żupany szare, domowej roboty a nie karmazynowe, jak zamożne ziemiaństwo). [przypis edytorski]
8. co tobie (...) boli (reg.) — co cię boli; co ci dolega. [przypis edytorski]
9. kraśny — piękny. [przypis edytorski]
10. nuda — tu: znużenie, niechęć do rozrywek, melancholia. [przypis edytorski]
11. jeszczem był — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika: jeszcze byłem. [przypis edytorski]
12. sumiot — zaspa; kupa śniegu nawianego (zmiecionego) przez wiatr. [przypis edytorski]
13. z powrótem — dziś: z powrotem. [przypis edytorski]
14. koleją — tu: po kolei, kolejno. [przypis edytorski]
15. żarstwa (daw.) — piasek gruboziarnisty. [przypis edytorski]
16. stanie (daw.) — tu: starczy. [przypis edytorski]
17. dyferencja (z łac.) — różnica, różnica zdań; tu: sprawa sporna. [przypis edytorski]
18. stawa — dziś popr. forma 3.os.lp: staje. [przypis edytorski]
19. hajda (z ukr.) — okrzyk popędzający, zagrzewający do ruszenia w drogę, do ataku itp. [przypis edytorski]
20. de jure (łac.) — z prawa; według prawa. [przypis edytorski]
21. scheda — spadek. [przypis edytorski]
22. popręga — pasek noszony na wierzchnim ubraniu. [przypis edytorski]
23. mitręga — trud. [przypis edytorski]
24. jenerał — tak zwano woźnych; [jenerał: dziś: generał; red. WL]. [przypis autorski]
25. pręt — tu: daw. miara, wynosząca 12–15 stóp, tj. ok. 4 m. [przypis edytorski]
26. mórg — morga (z niem.: morgen: ranek), używane spolszczenie: jutrzyna; daw. jednostka powierzchni rolnej, początkowo oznaczała obszar, jaki jeden człowiek może zaorać (zasiać, skosić itd.) jednym zaprzęgiem w ciągu jednego dnia roboczego, czyli od rana do południa); na terenach daw. Rzeczpospolitej wynosiła 0,5–0,6 hektara (ok. 500 m²). [przypis edytorski]
27. szersznie — Szlachtę zaściankową na Litwie zwano, w pogardliwym wyrazie szerszniami; ta nazwa pochodzi od barwy mundurów wojskowych Radziwiłłowskich, która była żółta z czarnym. [przypis autorski]
28. rankor — wściekłość, uraza, gniew; także neutralnie: zapał. [przypis edytorski]
29. mediacja — pośrednictwo. [przypis edytorski]
30. nieochybny — nieuchronny. [przypis edytorski]
31. salaria (z łac.) — zapłata, żołd, wynagrodzenie. [przypis edytorski]
32. dictum (łac.) — powiedzenie, polecenie, rozkaz. [przypis edytorski]
33. factum (łac.) — czyn, dzieło, postępowanie, fakt. [przypis edytorski]
34. Ich sehe des Dorfes Weiden, Des Wiesenbaches Rand, Wo ich die ersten Freuden Den ersten Schmerz empfand (niem.) — Widzę wiejskie pastwiska, obrzeża Weisenbach, gdzie doznałem pierwszych radości i pierwszego bólu; tłum. WL. [przypis edytorski]
35. dranice — drewniane deseczki służące do pokrycia dachu, wykonywane ręcznie z drewna drzew iglastych. [przypis edytorski]
36. wnijście (daw.) — wejście. [przypis edytorski]
37. gdyby — tu: jakby, niby. [przypis edytorski]
38. ochrończy — dziś: ochronny. [przypis edytorski]
39. podzieną się (gw.) — dziś popr.: podzieją się. [przypis edytorski]
40. tum (...) trząsł — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika: tu trząsłem. [przypis edytorski]
41. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]
42. wczas (daw.) — odpoczynek. [przypis edytorski]
43. kraśny — piękny, kolorowy. [przypis edytorski]
44. niżli — dziś popr.: niż a. niźli. [przypis edytorski]
45. węzgłowie — dziś: wezgłowie; szczytowa część łóżka. [przypis edytorski]
46. zasiękła — dziś popr.: wsiąkła. [przypis edytorski]
47. przyzowę — dziś popr.: przyzwę. [przypis edytorski]
48. waleta — utwór poetycki o charakterze elegijnym, wyrażający żal z powodu rozstania się z bliskimi osobami, domem czy krajem rodzinnym; z łac. vale: pozdrowienie przy pożegnaniu (bądź zdrów, żegnaj). [przypis edytorski]
49. w ręce czyjeś — formuła ofiarowania, dedykacji, także toastu. [przypis edytorski]
50. aspan — skrócona, potoczna forma zwrotu grzecznościowego. [przypis edytorski]
51. hołota — gołota; bieda. [przypis edytorski]
52. uważać — tu: zwracać uwagę na coś. [przypis edytorski]
53. ośmina — daw. miara objętości (także: achtel; korzec), używana np. do odmierzania zboża; równa 32 garncom (1 garniec w XIX w. był równy 4 litrom). [przypis edytorski]
54. borysz — podarek pieniężny lub poczęstunek przy sprzedaży albo kupnie; także: litkup. [przypis edytorski]
55. jak słowo powiedzieć — szybko i łatwo. [przypis edytorski]
56. czynszownik — osoba niebędąca właścicielem, ale dzierżawiąca ziemię za czynsz. [przypis edytorski]
57. popręga — pasek noszony na wierzchnim ubraniu. [przypis edytorski]
58. pono — podobno, prawdopodobnie. [przypis edytorski]
59. gody — święto. [przypis edytorski]
60. maleparta — właśc. male parta (łac.): źle nabyte; część łac. przysłowia: male parta male dilabuntur, czyli: źle nabyte marnieje; pol. popularne porzekadło: male parta do czarta. [przypis edytorski]
61. z ukradka — dziś: ukradkiem. [przypis edytorski]
62. szeleszcze — dziś: szeleści. [przypis edytorski]
63. jagoda (daw.) — policzek. [przypis edytorski]
64. murog (białorus.) — siano najlepszego gatunku, pochodzące z suchych łąk położonych między polami uprawnymi. [przypis edytorski]
65. pokotem — jeden obok drugiego rzędem. [przypis edytorski]
66. biegą — dziś: biegną. [przypis edytorski]
67. nudoty — nuda, znużenie. [przypis edytorski]
68. przywilei — dziś D.lm: przywilejów. [przypis edytorski]
69. odarty — dziś popr.: obdarty. [przypis edytorski]
70. jąć się do pałasza — chwycić za szablę. [przypis edytorski]
71. pierśmi — dziś N.lm: piersiami. [przypis edytorski]
72. chrzypiący — dziś popr.: chrypiący. [przypis edytorski]
73. wreście — dziś popr.: wreszcie. [przypis edytorski]
74. Jaśnie Oświecone Książę — daw. rzeczownik książę był rodzaju nijakiego. [przypis edytorski]
75. znać (daw.) — tu: wiedzieć. [przypis edytorski]
76. darem — tu: daremnie; niepotrzebnie. [przypis edytorski]
77. od szyje — dziś D.lp: szyi. [przypis edytorski]
78. mię — daw. forma D. i B. zaimka w pozycji nieakcentowanej w zdaniu, analogiczna np. do cię. [przypis edytorski]
79. skować — dziś popr.: skuć. [przypis edytorski]
80. snadź (daw.) — widocznie; tu: przecież. [przypis edytorski]
81. źwierzę — dziś popr.: zwierzę (w zapisie uwzględniono regionalną wymowę). [przypis edytorski]
82. osocznik — osacznik; przygotowujący obławę podczas polowania. [przypis edytorski]
83. zoczyć — zobaczyć. [przypis edytorski]
84. borukać — dziś popr.: borykać; zmagać. [przypis edytorski]
85. nahaj — bicz. [przypis edytorski]
86. bujny — tu: duży, rozrośnięty. [przypis edytorski]
87. połatka — siedzenie urządzone dla myśliwych w formie ławy (półeczki) między drzewami, służące do zaczajania się na zwierzę (dzika, niedźwiedzia) przywabionego jedzeniem zostawionym na przynętę. [przypis edytorski]
88. tymf a. tynf — pol. moneta srebrna; od nazwiska Andrzej Tymfa (właśc. Andreas Tümpe), żyjącego w XVII w., mincerza i zarządcy mennic koronnych za panowania Jana Kazimierza. [przypis edytorski]
89. gracko — zgrabnie. [przypis edytorski]
90. plecionka kozacka — nahaj, bicz. [przypis edytorski]
91. ze swojemi syny — dziś popr.: ze swoimi synami. [przypis edytorski]
92. brać się — zaczynać; zabierać się za coś. [przypis edytorski]
93. harap — bicz z krótkim trzonkiem i długim plecionym rzemieniem, używany głównie na psy myśliwskie. [przypis edytorski]
94. swor — tu: ćwiek (sworzeń). [przypis edytorski]
95. zamaszny — dziś popr.: zamaszysty. [przypis edytorski]
96. siermięga — strój chłopski z samodzielnie tkanego płótna. [przypis edytorski]
97. obces — tu: gwałtownie, natarczywie; dziś: obcesem. [przypis edytorski]
98. na gardło osądzić — skazać na śmierć. [przypis edytorski]
99. odzieża — dziś popr.: odzież. [przypis edytorski]
100. skrzepnąć — tu: ścierpnąć, zdrętwieć. [przypis edytorski]
101. o strzesie — dziś popr.: o strzesze; od strzecha: dach słomiany, kryjący chaty wiejskie; wspomniałem o strzesie: pomyślałem o dachu nad głową, o schronieniu się. [przypis edytorski]
102. pierwszyna — dziś popr.: pierwszyzna. [przypis edytorski]
103. łożysko — tu: legowisko; schronienie zwierzęcia. [przypis edytorski]
104. obryzgła — dziś popr.: obryzgała. [przypis edytorski]
105. bożę — dziś D.lp r.ż.: bożą. [przypis edytorski]
106. zabić się — tu: zaszyć się. [przypis edytorski]
107. chwoja (reg.) — sosna. [przypis edytorski]
108. znachodzić — znajdować. [przypis edytorski]
109. popręga — tu: pasek; rzemień do przewiązywania się w pasie a. przez pierś. [przypis edytorski]
110. sparła się — ścisnęła się, stłoczyła się. [przypis edytorski]
111. oczeretni — oczeretny; noszący cechy a. składający się z oczeretu, tj. trzciny nadrzecznej i bagiennej, szuwaru. [przypis edytorski]
112. więcierz — kosz do chwytania i łowienia ryb. [przypis edytorski]
113. odeźwie — dziś popr.: odezwie (w zapisie znak wymowy regionalnej). [przypis edytorski]
114. fortelić — robić fortele, tj. wymyślne sztuczki; działać podstępem. [przypis edytorski]
115. więźnie — dziś M.lm: więźniowie. [przypis edytorski]
116. łom — tu: połamane gałęzie. [przypis edytorski]
117. ćwiertować — dziś popr.: ćwiartować. [przypis edytorski]
118. po świętym Pietrze — po świętym Piotrze, tj. po 29 czerwca. [przypis edytorski]
119. nie tyle — nie tak bardzo. [przypis edytorski]
120. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
121. sadziba — dziś popr.: siedziba. [przypis edytorski]
122. zaprowadzić (daw.) — tu: urządzić, założyć. [przypis edytorski]
123. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]
124. odziczyć się — zdziczeć. [przypis edytorski]
125. pomnieć — pamiętać. [przypis edytorski]
126. podgryźli robacy — dziś popr.: pogryzły robaki. [przypis edytorski]
127. gwoli (daw.) — dla, z powodu, w celu. [przypis edytorski]
128. pszczelnik — pasieka. [przypis edytorski]
129. odziczały — dziś popr.: zdziczały. [przypis edytorski]
130. ptastwo — dziś popr.: ptactwo. [przypis edytorski]
131. moję — dziś forma D.lp r.ż.: moją. [przypis edytorski]
132. kopa — daw. miara: sześćdziesiąt. [przypis edytorski]
133. chychota — dziś popr.: chichocze. [przypis edytorski]
134. gęstwinia — dziś popr.: gęstwina. [przypis edytorski]
135. plaga — tu: kara. [przypis edytorski]
136. przerzadzić się — dziś popr.: przerzedzić się. [przypis edytorski]
137. piasczysty — dziś popr.: piaszczysty. [przypis edytorski]
138. stronić od kogoś — trzymać się od kogoś z daleka; uciekać od kogoś. [przypis edytorski]
139. strawa — jedzenie. [przypis edytorski]
140. człeku — dziś forma C.lp: człowiekowi, człekowi. [przypis edytorski]
141. skarać na gardle — ukarać śmiercią. [przypis edytorski]
142. Radźwiłłowski — Radziwiłłowski. [przypis edytorski]
143. solvitur (łac.) — rozwiązana, zakończona (sesja sądu do oznaczonego czasu). [przypis edytorski]
144. monaster — klasztor. [przypis edytorski]
145. naźwisko — dziś popr.: nazwisko (w zapisie uwzględniona wymowa regionalna). [przypis edytorski]
146. pszczelnik — pasieka. [przypis edytorski]
147. naród — lud, ludzie. [przypis edytorski]
148. wyśpa — dziś popr.: wyspa. [przypis edytorski]
149. płynie (...) nad (...) pola rozłogi — dziś z N.: nad rozłogami. [przypis edytorski]
150. plenny — dający duży plon; płodny. [przypis edytorski]
151. zagon — tu: oddział wojsk tatarskich. [przypis edytorski]
152. tłuszcza — pogard.: tłum. [przypis edytorski]
153. niepłonny — tu: nie bez pokrycia, mający uzasadnienie. [przypis edytorski]
154. sparli się — tu: stłoczyli się, zebrali się. [przypis edytorski]
155. ostrokół — palisada; daw. ogrodzenie o funkcji obronnej, zbudowane z zaostrzonych na końcach, gęsto obok siebie wbitych w ziemię bali drewnianych. [przypis edytorski]
156. Domiénika zakonni bracia — dominikanie. [przypis edytorski]
157. gardząc (...) postrach — dziś: gardząc postrachem. [przypis edytorski]
158. włosień — włosiennica; ubiór z szorstkiego materiału, stosowany w średniowieczu dla „umartwienia” ciała, co miało być wyrazem lekceważenia (czy wręcz tępienia) cielesnej, materialnej sfery bytu na rzecz gloryfikacji sfery duchowej, niematerialnej. [przypis edytorski]
159. Jacka z Czesławem trudy — dominikanin św. Jacek wraz z bł. Czesławem i innymi braćmi zakonnymi-misjonarzami został posłany w 1221 r. przez św. Dominika, by nawracać ludy słowiańskie. [przypis edytorski]
160. niepłonny — tu: uzasadniony, niebezpodstawny. [przypis edytorski]
161. oczewisty — dziś: oczywisty. [przypis edytorski]
162. wieszczy — proroczy. [przypis edytorski]
163. poniknąć — poznikać. [przypis edytorski]
164. koleją — tu: kolejno. [przypis edytorski]
165. nieszpór a. nieszpory — nabożeństwo wieczorne (ostatnie w ciągu dnia) w kościele katolickim. [przypis edytorski]
166. Dziś w Sandomiérzu męka Sadoka, a z nim czterdziestu dziewięciu braci (...) — Kościół rzymski beatyfikował męczenników sandomierskich, a papież Bonifacy VIII na prośbę Bolesława Wstydliwego i Prandoty biskupa krakowskiego, przywiązał do ich grobów pewne odpusty. [przypis autorski]
167. ktoś od waszeci — szlachcic. [przypis edytorski]
168. intrata — dochód, zarobek. [przypis edytorski]
169. doma (daw.) — w domu. [przypis edytorski]
170. wywodzić — tu: śpiewać, wyśpiewywać. [przypis edytorski]
171. naród — ludzie, lud. [przypis edytorski]
172. sielski — wiejski. [przypis edytorski]
173. znamię — tu: znak; wejść pod znamię: wejść w służby. [przypis edytorski]
174. wotywa — w kościele katolickim msza odprawiana w specjalnej intencji a. msza poranna, śpiewana. [przypis edytorski]
175. bułka cienka — bułka z drobno mielonej mąki. [przypis edytorski]
176. sumie — uroczysta, długa msza, odprawiana w południe. [przypis edytorski]
177. wedle gospody — pod gospodą. [przypis edytorski]
178. Opatrznościż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy Opatrzności. [przypis edytorski]
179. apparaty — sprzęty liturgiczne. [przypis edytorski]
180. spójrzenie — dziś: spojrzenie. [przypis edytorski]
181. zawodem — w zawody, na wyścigi. [przypis edytorski]
182. kraśny — piękny. [przypis edytorski]
183. gwoli (daw.) — dla, z powodu, na rzecz (w szyku zdania zawsze po wyrazie, którego dotyczy). [przypis edytorski]
184. hatłas — atłas; daw. wytworny materiał, wytwarzany gł. na Wschodzie, jednostronnie błyszczący, często tkany w błyszcząco-matowe wzory. [przypis edytorski]
185. żelezie — dziś popr. forma Msc.lp: żelazie. [przypis edytorski]
186. czwał właśc. cwał — najszybszy chód konia. [przypis edytorski]
187. cześci — dziś popr. D.lp: czci. [przypis edytorski]
188. armatura (daw.) — zbroje; uzbrojenie. [przypis edytorski]
189. doma (daw.) — w domu. [przypis edytorski]
190. dziewosłęb — swat; osoba pośrednicząca przy składaniu propozycji małżeńskiej. [przypis edytorski]
191. auzońska strona — Auzonia to daw. poet. nazwa Włoch, Italii; tu: słoneczne kraje. [przypis edytorski]
192. murog — siano bardzo dobrego gatunku, pochodzące z łąk położonych pomiędzy gruntami uprawnymi. [przypis edytorski]
193. popręga — pas na wierzchnim ubraniu. [przypis edytorski]
194. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
195. pono — podobno, prawdopodobnie. [przypis edytorski]
196. rozhowor (z rus.) — rozmowa. [przypis edytorski]
197. refektarz — jadalnia klasztorna. [przypis edytorski]
198. każdy ci powié, (...) że bogaty fundator w żebraczym ubiorze (...) — prawdziwe zdarzenie, które nam posłużyło do osnucia obecnej gawędy, opowiadał mi J. I. Kraszewski podczas pamiętnej dla nas bytności w Hubinie w lipcu 1850 r. Powodowani uczuciem delikatności, nie wymieniliśmy nazwiska miasta, gdzie się zdarzył wypadek, w naszej gawędzie opowiedziany. [przypis autorski]
199. sinie (rus.) — niebieskie, błękitne. [przypis edytorski]
200. przecię — dziś: przecież a. przecie. [przypis edytorski]
201. wnijście (daw.) — wejście. [przypis edytorski]
202. snadź — widocznie, prawdopodobnie. [przypis edytorski]
203. orate fratres (łac.) — módlcie się bracia. [przypis edytorski]
204. czyscowy — dziś: czyśćcowy. [przypis edytorski]
205. miserere mei (łac.) — ulituj się nade mną. [przypis edytorski]
206. gzéms — dziś popr.: gzyms. [przypis edytorski]
207. przyszle (daw.) — dziś: przyśle. [przypis edytorski]
208. Zaścianek Podkowa. Gawęda szlachecka z 1812 roku — w obecnéj gawędzie, któréj za tło służył wypadek miejscowy, staraliśmy się oddać szlachtę zaściankową litewską, z jéj obrazem myśli, z jéj dykcją, z jéj przestarzałémi wyobrażeniami, a zarazem zwrócić uwagę téj licznéj klasy ludności naszéj na tyle obszernych zawodów otwartych dziś każdemu, kto chce w świecie pożytecznie pracować, zawodów, o których przykuta do szczupłego kawałka pola, drobna szlachta nasza, ani chce miéć wyobrażenia. [przypis autorski]
209. niewczasu — niewygoda; brak odpoczynku. [przypis edytorski]
210. popas — postój w podróży (szczególnie odbywanej konno); tu: gospoda, zajazd. [przypis edytorski]
211. czuć — tu: czuwać. [przypis edytorski]
212. dybać — tu: iść, podążać. [przypis edytorski]
213. sadziba — siedziba, posiadłość. [przypis edytorski]
214. narzeczon — nazwany. [przypis edytorski]
215. klejnot — tu: herb szlachecki. [przypis edytorski]
216. parentela — pokrewieństwo; rodzina. [przypis edytorski]
217. mosanie — skrócony zwrot grzecznościowy: waszmość panie, Wasza Miłość Panie. [przypis edytorski]
218. murog — siano najlepszej jakości. [przypis edytorski]
219. trędzla — właśc. tręzla; daw. uzda. [przypis edytorski]
220. tandem (łac.) — nareszcie, w końcu. [przypis edytorski]
221. półwłocza — pół włóki; włóka: daw. miara powierzchni, równa 30 morgom; mórg a. morga (z niem.; pol. jutrzyna) była to powierzchnia gruntu, którą może jeden człowiek w jeden dzień roboczy (od rana do południa) zaorać pojedynczym zaprzęgiem; włóka oznaczała obszar, jaki można zabronować (włóką, czyli broną) w tym samym czasie i w ten sam sposób; przeliczano ją potem na ok. 17–18 ha. [przypis edytorski]
222. usechłszy — dziś popr.: uschnąwszy. [przypis edytorski]
223. Veni creator (łac.) — przybądź stwórco; pierwsze słowa pieśni do Ducha Św. [przypis edytorski]
224. zahardzieć — zhardzieć; stać się pysznym, pogardliwym wobec innych. [przypis edytorski]
225. w dzień świętego Marcina — 11 listopada. [przypis edytorski]
226. adwent (z łac. adventus: przyjście) — okres (zwykle czterotygodniowy, liczony kolejnymi niedzielami) poprzedzający święta Bożego Narodzenia (25 grudnia a. 6 stycznia) w kościołach chrześcijańskich. [przypis edytorski]
227. święty Jerzy — 23 kwietnia. [przypis edytorski]