Epilog
Nocował na cmentarzu, a kiedy się zbudzi,
Rozpytywał po wiosce u dawniejszych ludzi;
Znalazł chorych dwóch starców, których zapamięta,
I dwie stare niewiasty — dawniejsze dziewczęta.
Przy nich szukał wytchnienia upragnionéj chwili,
Lecz i oni jak wioska — strasznie się zmienili:
Życie wionęło chłodem do ich starej duszy
Jeszcze radzi pogwarzyć — lecz ich nic nie wruszy;
Czas wyciska swe piętno i zarówno plami
Ich serce samolubstwem, jak czoło zmarszczkami;
Janko, co znał ich dusze w dawniejszym rozkwicie,
Co się cieszył z początku, że tleje w nich życie,
Gdy widział, jak ich postać zmienia się i karli,
Pożałował, że jeszcze i ci nie umarli.
I na zawsze zaniechał wdawać się z żywemi:
Jego świat, jego wioska, leżą w głębi ziemi!
Najął chatkę i co dzień ledwie jutrznia świta,
On się zrywa z pościeli, o jadło nie pyta,
Zachodzi do gospody, bierze flaszkę miodu,
Aby z ludźmi, z któremi żyło się za młodu
Przepić na ich grobowcach. — Tak co dzień a co dzień
Zawsze go na cmentarzu spotykał przechodzień;
A płocha kupa dziatwy, co przed starcem znika,
Nadała mu przezwisko Jana Cmentarnika.
Znano jego sukmanę i barki pochyłe,
Co dzień Janek Cmentarnik idzie na mogiłę,
Klęka przed jakim krzyżem i miód z kufla chyli:
«W ręce twoje Hrehory! Pij wesół Wasili!
Czy pamiętasz Hrehory? Tyś był zuch do spółki!
Służąc do mszy, jak wino piliśmy z ampułki60?
O! ja ciebie lubiłem, nazywałem swoim:
Nieraz my z tobą bracie całą wioskę poim;
Tyś ostatkiem z bliźniemi podzielić się gotów,
Ale masz jedną wadę: skoryś do zalotów.
A kochać mój Hrehory, powiem rzecz otwartą,
Mężczyznę, czy niewiastę — to nie bardzo warto.
Na dwoje babka wróży — w miłości mój bracie,
Albo zawód dla serca, lub żal po utracie.
Ja przynajmniéj nie myślę pokochać na nowo!»
Tu Janko machnął ręką i pokiwał głową,
Odszedł i do drugiego grobowca się chyli
«Wasili! Czy ty słyszysz? Czy ty śpisz Wasili!?
Ty chciałeś być żołnierzem — zapalonyś nieco;
Ty chciałeś widzieć wojnę, jak to kule lecą!
Wiesz Wasili? Ja byłem w hiszpańskiéj krainie,
Byłem w Niemczech, w Smoleńsku, wszędy gdzie krew płynie!
Czy ty wiesz? To niestraszne! Leci pułk zuchwalczy
Wierząc w Boga i wierząc w to, za co się walczy!
Kule zwyczajnie... lecą... no... może zabiją:
Ale tego kto wrócił z niezłamaną szyją,
Jaką witają cześcią, jakiemi krzyżami!
Szkoda!... Szkoda Wasili, żeś ty nie był z nami!
Przyniosłem miód dla ciebie, — w ręce mój Wasili:
Lecz prawda, tyś umarły — Janek sam wychyli.
Nowe czasy nastały! Gdzie skryć się przed zgrają:
Tutaj mię ludzie Cmentarnikiem nazywają!
Bo cóż poradzisz sercu? Ja tu z wami gwarzę;
Mój dom, kościół, gospoda, to wasze cmentarze,
I u mnie w sercu cmentarz, my pokrewne trupy:
Cóż za dziw, że wolimy schodzić się do kupy,
Niźli rękę żywego ściskać w bratniéj dłoni?
My nie dla nich Wasili — i nie dla nas oni!»
Tak od grobu do grobu pijąc, plotąc baśnie, —
Janek spłacze się — spłacze — i na koniec zaśnie, —
Na noc wraca do chaty — nazajutrz to samo:
Lecz w rok po śmierci pana, pod cmentarną bramą
Znaleźli z kuflem w ręku już nieżywe ciało:
A miodu ani kropli w kuflu nie zostało,
Nic tedy po szaleńcu młody świat nie wskóra:
Ej ten Janek Cmentarnik — pocieszna figura.
Przypisy:
1. inszy (daw., gw.) — inny. [przypis edytorski]
2. gdyby (daw.) — niby, jak. [przypis edytorski]
3. cóś (gw.) — dziś: coś. [przypis edytorski]
4. niesporo — powoli, opieszale, nie najlepiej. [przypis edytorski]
5. wiém (daw.) — z rzecz. w D.: znam. [przypis edytorski]
6. pobiegą — dziś: pobiegną; popłyną. [przypis edytorski]
7. jutrzeńka (gw.) — dziś popr.: jutrzenka. [przypis edytorski]
8. mienić (daw.) — wymieniać. [przypis edytorski]
9. pulsa — dziś popr. forma M.lm: pulsy. [przypis edytorski]
10. konturna — kontury. [przypis edytorski]
11. wskrzesnąć — tu: zmartwychwstać. [przypis edytorski]
12. źrzódło — dziś: źródło. [przypis edytorski]
13. mię — daw. forma (analogiczna do: cię, się) zaimka w pozycji nieakcentowanej w zdaniu; dziś: mnie. [przypis edytorski]
14. zdłużyć — wydłużyć. [przypis edytorski]
15. którąm zasłyszał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika: którą zasłyszałem. [przypis edytorski]
16. potnie — tu: potnieje; poci się; oblewa się potem. [przypis edytorski]
17. chatni — należący a. odnoszący się do chaty; z chaty. [przypis edytorski]
18. zawżdy (daw., gw.) — zawsze. [przypis edytorski]
19. cudzopaniec — poddany innego pana. [przypis edytorski]
20. dobytek — tu: zwierzęta gospodarskie: krowy, konie itp. [przypis edytorski]
21. krew’ — daw. apostrofem na końcu wyrazu oznaczano miękkie w (co ujawnia się w odmianie: krwią itd.), a zarazem miejsce po zaniku prasłowiańskiej półsamogłoski, jeru miękkiego. [przypis edytorski]
22. w trzaski — w drzazgi; całkowicie. [przypis edytorski]
23. draźnić — dziś: drażnić. [przypis edytorski]
24. bekiesza (z węg.) — daw. strój męski, płaszcz podszyty futrem, wcięty w talii, ozdobiony szamerunkiem. [przypis edytorski]
25. strzesie (daw.) — dziś popr. forma Msc.lp: strzesze. [przypis edytorski]
26. darć — dziś: drzeć. [przypis edytorski]
27. tuszyć — mieć nadzieję; tu: przewidywać. [przypis edytorski]
28. świta a. świtka — siermięga; wierzchnia odzież chłopów i biedniejszej szlachty. [przypis edytorski]
29. człeku (daw., gw.) — dziś por. forma: człekowi; człowiekowi. [przypis edytorski]
30. doma (daw., gw.) — w domu. [przypis edytorski]
31. w oktobrze — w październiku. [przypis edytorski]
32. leczebny — leczniczy. [przypis edytorski]
33. sioło — wieś. [przypis edytorski]
34. dyktator Gallów — Napoleon Bonaparte. [przypis edytorski]
35. wieczornica — zabawa organizowana wieczorem. [przypis edytorski]
36. doświtka — zabawa trwająca do świtu. [przypis edytorski]
37. osimsetny a. ośmsetny (daw.) — dziś: osiemsetny. [przypis edytorski]
38. Korsykanin — Napoleon Bonaparte pochodził z Korsyki. [przypis edytorski]
39. dwadzieści — dziś: dwadzieścia. [przypis edytorski]
40. Kreml — warowny zamek władców Rosji w Moskwie. [przypis edytorski]
41. żołw’ — daw. apostrofem na końcu wyrazu oznaczano miękkie w lub b (co ujawnia się w odmianie, np. żółwia, a nie: żółwa itd.), a zarazem miejsce po zaniku prasłowiańskiej półsamogłoski, jeru miękkiego. [przypis edytorski]
42. tręzla — uzda. [przypis edytorski]
43. kędy — gdzie; dokąd. [przypis edytorski]
44. biegą — dziś: biegną; lecą, płyną. [przypis edytorski]
45. lice (daw.) — twarz. [przypis edytorski]
46. dzwonnice (daw.) — dziś popr. forma D.lp: dzwonnicy. [przypis edytorski]
47. zwątpiały — osłabiony. [przypis edytorski]
48. pono (daw.) — podobno, prawdopodobnie. [przypis edytorski]
49. przeznać — poznać na wylot. [przypis edytorski]
50. co tobie boli — daw. konstrukcja z C.; dziś z D: co ciebie boli. [przypis edytorski]
51. rozdraźni — dziś: rozdrażni. [przypis edytorski]
52. bezwarunkowie — dziś: bezwarunkowo. [przypis edytorski]
53. gdzie (pot.) — tu: jak bardzo. [przypis edytorski]
54. Hrehor (rus.) — Grzegorz. [przypis edytorski]
55. w człowieka rośnie — rośnie na wysokość człowieka. [przypis edytorski]
56. powężał — zwęził się. [przypis edytorski]
57. naród (gw.) — lud, ludzie. [przypis edytorski]
58. Janku — dziś popr. forma C.: Jankowi. [przypis edytorski]
59. chromieć — kuleć. [przypis edytorski]
60. ampułka — tu: naczynie liturgiczne w religii katolickiej. [przypis edytorski]