SPRAWA VIII
Pozostali.
STACH
Wielki z Wacpana figlas.
DOROTA
To dowcipna stuka.
BARDOS
Jest to dla was, Doroto, maleńka nauka,
Nie psujcie córce szczęścia.
DOROTA
Jus nigdy o Stachu
Nie pomyślę, ledwom ci nie zdechła od strachu,
Nie gniewajze się, Basiu.
BASIA
Łatwo wam psebace,
Bom się o moim Stachu wiernie psekonała.
On nie wiedział, Matulu, żem ja tam siedziała,
Bo tam sam Pan mię schował; oj, ślicne kołace
Na mleku Jegomości na drogę upiekę.
DOROTA
A ja jus zdradzać męza wiecnie się wyzekę.
SPRAWA IX i OSTATNIA
Wszyscy.
BARTŁOMIEJ
Prosiemy na śniadanie.
BRYNDUS
Z ochotą.
MORGAL
Z ochotą.
BARTŁOMIEJ
Jutro wesele wase, a teras, Doroto,
Bądź nam rada.
BARDOS
Nim jeszcze siądziemy do stołu,
Wprzód sobie zanucimy piosneczki pospołu.
MIECHODMUCH
A ja, podjadłszy szobie, jak się taniecz zacznie,
Z pomiędzy wasz do karcmy wymknę się nieznacznie
Rozrywkę niespodzianą zrobię dla Bryndusza,
Ubierę się, jak zwycaj u nas, za Bachusza
I na beczce przyjadę do wasz.
WSZYSCY
Zgoda, zgoda.
BARDOS
Niech tu dziś będzie sama roskosz i swoboda.
STACH
A ja, za to, ześ Waspan był dla mnie łaskawy,
Zawiozę swemi końmi do samej Warsawy.
BARDOS
A ja co bym tam robił? Jest tam i beze mnie
Wielu takich, co żyją tylko z kałamarza.
Lecz im się często chłodno i głodno być zdarza.
Wolę pracować w roli, niż żebrać nikczemnie,
Tu sobie gdzie na gruncie osiędę w Mogile.
WAWRZYNIEC
My waspanu złozemy, na pocątek, tyle,
Ze będzies gospodazem.
BARDOS
Dziękuję. Robotę
Skończyłem, poprawiłem w słabości Dorotę,
Oszczędziłem krwi ludzkiej, zawziętych zgodziłem.
Jeśli jeszcze was przytem trochę zabawiłem,
Wszystkie moje żądania już są dopełnione.
ŚPIEWKI
BARTŁOMIEJ
Zadko teras znaleść zonę,
By była poćciwa,
Chocias cłowiek kocha onę,
Jednak podejzliwa.
A najbardziej, kiedy stary
Młodą se dobieze,
W krótce pójść musi na mary
Lub rogi psybieze.
DOROTA
Gdy, dziewcyno, w młodym wieku
Swawolną się cujes,
Nie ślubuj staremu cłeku,
Bo wnet pozałujes.
A jezeli z dobrej woli
Juz się z nim połącys,
Nie sukaj obcej swawoli,
Bo źle zawse skońcys.
STACH
Wy, chłopaki, cudzej zony,
Nie psujta nikomu,
Bo s tej mody zarazonej
Tylko bieda w domu.
Tak się teras w stadłach psują
Zony i męzowie,
Ze ich dzieci nie zgadują,
Któzy ich ojcowie.
BASIA
Wanda lezy w nasej ziemi,
Co nie chciała Miemca;
Lepiej zawse zyć s swojemi,
Nis mieć cudzoziemca.
Gdzie się bardziej obcy ziomek
Nis rodak podoba,
Biedny bywa taki domek,
Traci się chudoba.
BRYNDUS
Nie pogardzaj ubogimi,
Choć jesteś bogaty,
Bo nie cynią nas wielkimi
Klejnoty i saty.
Nie wydzieraj, co cudzego,
Sanuj wsystkie stany,
Poznaj w cłeku brata swego,
A będzies kochany.
MORGAL
Nie wiez nigdy Siarletanom82,
A sanuj mądrego,
Nie pomagaj Wielkim Panom
Ku biedzie bliźniego.
Bo, jak się casem nie uda,
Cnota weźmie górę,
Nie będąć to zadne cuda,
Ze ty weźmies w skórę.
JONEK
Stsescie wionków swych, dziewcęta,
Mawiała ma ciotka,
Bo w miłości jest ponęta
Zdradliwa, choć słodka.
Dawniej chodził ślub na gody
Pses cierniste pole,
Teras idzie bes pseskody,
Ani się zakole.
BARDOS
Wy, uczeni, którzy wszędzie
Cierpicie dla cnoty;
Nie zawsze wam tak źle będzie.
Nie traćcie ochoty
Służyć swej ojczyźnie miło,
Choćby i o głodzie,
Byle światło w ludziach było,
A sława w narodzie.
MIECHODMUCH
Chuda fara83, Organista czeka na akcypę84,
Rzadko teraz by kto sprawił krzciny albo sztypę.
Ciężko dzisiaj, Boże odpuść, być kościelnym sługą;
Mruczą ludzie, że im bieda, a zyją dość długo.
Oddawajcie swe daniny,
Co komu należy,
Proboszczowi dziesięciny,
Klesze na pacierze,
Organiście na przyczynek85
Jajec na Wielkanoc,
Parę kiełbasz, parę szynek,
A teras dobra nocz.
CHÓR OGÓLNY
Poczciwość, wierność, miłość i zgoda
Niechaj pod naszym dachem panuje,
Niech u nas nigdy przewrotna moda
Głów nie zawraca i serc nie psuje.
Niech to świat pozna, że gdzie prostota,
Tam jeszcze szczera zostaje cnota.
Wszyscy się biorą do tańca.
Przypisy:
1. zagrodnik — dawniej chłop użytkujący tylko zagrodę, zobligowany do pańszczyzny pieszej. [przypis edytorski]
2. Kraków — miasto polskie na prawach powiatu, stolica województwa małopolskiego. [przypis edytorski]
3. Mogiła — dawna wieś, obecnie część miasta Krakowa. [przypis edytorski]
4. gracko (daw.) — zręcznie. [przypis edytorski]
5. zasię a. zasie (daw.) — tu: wara! precz! [przypis edytorski]
6. kieby (daw.) — jakby. [przypis edytorski]
7. wej a. wejcie (daw., gw.) — spójrz, popatrz; wyraz kierujący uwagę na przedmiot wypowiedzi, wzmacniający wypowiedź. [przypis edytorski]
8. kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski]
9. gumno — miejce młócenia zboża; podwórze wraz z budynkami gospodarskimi. [przypis edytorski]
10. frasunek (daw.) — zmartwienie. [przypis edytorski]
11. haw (gw.) — tu, tutaj. [przypis edytorski]
12. hołys (gw.) a. hołysz (daw.) — biedak. [przypis edytorski]
13. mitręga (daw.) — tu: partacz, niedołęga. [przypis edytorski]
14. Warszawa — stolica i największe miasto Polski. [przypis edytorski]
15. Grodno — miasto obwodowe w dzisiejszej Białorusi, polożone w pobliżu granicy z Polską. [przypis edytorski]
16. lic (daw., gw.) — lejce. [przypis edytorski]
17. morga a. mórg (daw.) — dawna miara powierzchni gruntu. [przypis edytorski]
18. zupan a. żupan (daw., gw.) — dawny ubiór, rodzaj kaftana. [przypis edytorski]
19. krypa — duża, otwarta łódź transportowa. [przypis edytorski]
20. łoza (pot.) — witki, zarośla wierzbowe. [przypis edytorski]
21. godzić — tu: dybać, nastawać, szukać. [przypis edytorski]
22. fukać — odzywać się gniewnie, strofować, besztać. [przypis edytorski]
23. rozkomosić (daw.) — rozruszać. [przypis edytorski]
24. kopercaki (gw.) a. koperczaki (daw.) — zaloty; „palić koperczaki” oznacza „zalecać się”. [przypis edytorski]
25. Wisła — najdłuższa rzeka Polski. [przypis edytorski]
26. kijonka — narzędzie do robienia prania w rzece. [przypis edytorski]
27. kasa tatarcana (gw.) — kasza gryczana; tatarka to gatunek gryki. [przypis edytorski]
28. kanonik — duchowny świecki lub członek reguły zakonnej. [przypis edytorski]
29. patron (daw.) — tu: prawdopodobnie: pracodawca, zwierzchnik. [przypis edytorski]
30. perora (daw.) — długa, napuszona przemowa. [przypis edytorski]
31. sromać się (daw.) — zawstydzić się. [przypis edytorski]
32. dyksy — spolonizowana forma łacińskiego słowa „dixi” („powiedziałem”). [przypis edytorski]
33. chudoba (daw.) — skromny dobytek, niewielkie gospodarstwo. [przypis edytorski]
34. ruciany — zrobiony z ruty; wianek ruciany symbolizuje dziewictwo. [przypis edytorski]
35. dziedzina (daw.) — tu: siedziba rodzinna. [przypis edytorski]
36. duda a. dudarz, a. dudziarz — muzykant grający na dudach. [przypis edytorski]
37. niepomału (daw.) — bardzo, wielce. [przypis edytorski]
38. pauper studiosus (łac.) — biedny uczony, uczony biedak, biedny student. [przypis edytorski]
39. chryja (daw.) — rozprawa, rodzaj szkolnego ćwiczenia retorycznego. [przypis edytorski]
40. Seneka (ok. 4 p.n.e.–65 r. n.e.) — Lucjusz Anneusz Seneka (Młodszy), retor, pisarz, poeta i filozof rzymski. [przypis edytorski]
41. Demostenes (384–322 p.n.e.) — mówca i polityk grecki. [przypis edytorski]
42. Platon (ok. 424/423–348/347 p.n.e.) — filozof ateński, twórca platonizmu. [przypis edytorski]
43. Cyceron (106–43 p.n.e.) — Marek Tulliusz Cyceron, rzymski pisarz, mówca, polityk, dowódca wojskowy i filozof. [przypis edytorski]
44. Owidiusz (43 p.n.e.–17/18 n.e.) — Publiusz Owidiusz Nazo, poeta rzymski. [przypis edytorski]
45. Wirgiliusz, popr. Wergiliusz (70–19 p.n.e.) – Publiusz Wergiliusz Maro, rzymski poeta. [przypis edytorski]
46. Safona — grecka poetka liryczna, żyjąca na przełomie VII i VI wieku p.n.e. [przypis edytorski]
47. Horacy (65–8 p.n.e.) — Kwintus Horacjusz Flakkus, poeta rzymski. [przypis edytorski]
48. elektryka (daw.) — tu: urządzenie do wytwarzania prądu elektrycznego. [przypis edytorski]
49. ochapiać się (daw.) — przypominać się, wydawać się. [przypis edytorski]
50. skubent (daw., gw.) — student, uczeń. [przypis edytorski]
51. Małogoszcz — miasto w województwie świętokrzyskim, w powiecie jędrzejowskim. [przypis edytorski]
52. Tatry — najwyższe pasmo górskie w łańcuchu Karpat. [przypis edytorski]
53. Makijawel (1469–1527) — Niccolò di Bernardo dei Machiavelli, prawnik, filozof, pisarz, historyk i dyplomata florencki. [przypis edytorski]
54. kwiczoł — łowny ptak leśny. [przypis edytorski]
55. lepień a. lipień — gatunek ryby. [przypis edytorski]
56. jemiołucha — gatunek ptaka wędrownego. [przypis edytorski]
57. kuban (daw.) — datek, łapówka. [przypis edytorski]
58. chozy (gw.) a. hoży — urodziwy, dorodny. [przypis edytorski]
59. Karmelici — klasztor oo. Karmelitów w Krakowie na Piasku. [przypis edytorski]
60. Piaski a. Piasek — dawna jurydyka Krakowa, wchodząca obecnie w skład Starego Miasta. [przypis edytorski]
61. kares (daw.) — czuły gest lub słowo. [przypis edytorski]
62. jary (daw.) — krzepki. [przypis edytorski]
63. bez ochyby (daw.) — niechybnie, niezawodnie. [przypis edytorski]
64. junak — odważny młody mężczyzna. [przypis edytorski]
65. szubrasto (gw.) — szubrawstwo, grupa ludzi nieuczciwych i podłych. [przypis edytorski]
66. wziętość (daw.) — uznanie, popularność. [przypis edytorski]
67. ruśnica (gw.) — rusznica, dawna ręczna broń palna o długiej lufie. [przypis edytorski]
68. sturmark (gw.) — szturmak, dawna krótka strzelba z lufą rozszerzoną u wylotu. [przypis edytorski]
69. ozug (gw.) a. ożóg (daw.) — kij, głownia lub opalone drzewo. [przypis edytorski]
70. profos — podoficer z obsługi aresztu wojskowego. [przypis edytorski]
71. trykać się — pobóść, uderzyć. [przypis edytorski]
72. caban (gw.) a. czaban (daw.) — duży wół lub baran. [przypis edytorski]
73. frycować (daw.) — tu: bić, atakować. [przypis edytorski]
74. Lucyper a. Lucyfer — diabeł, jeden z upadłych aniołów. [przypis edytorski]
75. fundacja — tu: ufundowanie czegoś przydatnego społecznie. [przypis edytorski]
76. chapać (pot.) — chwycić, zjeść naprędce, ukraść. [przypis edytorski]
77. dać se chleba (daw.) — popaść w biedę, w niedolę. [przypis edytorski]
78. marmuziela (gw.) a. marmuzela (daw.) — nierządnica; panna z miasta, strojnisia. [przypis edytorski]
79. ustawnie (daw.) — nieustannie, ustawicznie. [przypis edytorski]
80. fryjerka (daw.) — kochanka. [przypis edytorski]
81. deszczka (daw.) — deseczka. [przypis edytorski]
82. siarletan (gw.) — szarlatan, oszust; kuglarz, magik. [przypis edytorski]
83. chuda fara (daw.) — bieda, niedostatek; fara (daw.): kościół parafialny. [przypis edytorski]
84. akcypa (daw., z łac.) — datek za posługi kościelne. [przypis edytorski]
85. przyczynek — tu: wkład. [przypis edytorski]