Od autora
Z rocznego okresu mego pobytu w Brazylii książka ta obejmuje jeden miesiąc. Jest to niemal wierny pamiętnik podróży z południa na północ Parany. Jest to więc książka o Paranie i nie daje obrazu flory i fauny całej Brazylii, która na swym ogromnym obszarze podlega różnicom klimatycznym.
Drobna informacja dla Brazylian pochodzenia polskiego, zamieszkujących stolicę stanu Parana, Kurytybę. Nie sądźcie z zakończenia książki, że unikam oddania życia kurytybskiego. Jest moim ambitnym zamierzeniem przedstawić was wiernie i na innym miejscu poświęcę wam wiele wysiłku. Nie mówcie też: „Korzystał z gościnności wielu osób a potem je opisał, ładnie to tak!?” „Co on powiada, że pociąg przyjeżdża o siódmej, kiedy przyjeżdża o siódmej piętnaście!” „Przecież tam nie ma, w tym miejscu nie rośnie palma!” „Skąd on widział bawełnę w Baradarei?”
Pamiętajcie, że to nieszlachetnie chcieć przekupić pisarza talerzem zupy albo kieliszkiem pomarańczowego wina. Dobrze, pociąg przyjeżdża o siódmej piętnaście, palma rośnie o pięć metrów dalej, na lewo. Ale bawełnę w Baradarei widziałem, uspokójcie się!
Jeśli istnieje gdziekolwiek człowiek nazwiskiem Grzeszczeszyn, zechce mi wybaczyć, że umieściłem go w tej książce. Mój Grzeszczeszyn jest wyobrażeniem osobliwego gatunku ludzi krążących po terenach emigracyjnych Ameryki Południowej.
Z. U.
Przypisy:
1. rewolwer marki Smith — w dalszej części tekstu zwany po prostu: smith. [przypis edytorski]
2. Kurytyba, port. Curitiba — miasto w Brazylii, założone w 1654 roku; w XIX i początku XX wieku przeżywało intensywny rozwój wskutek osadnictwa z Europy, głównie włoskiego i niemieckiego, a także polskiego. Nazywane stolicą Polonii w Brazylii, „Chicago Ameryki Południowej”. [przypis edytorski]
3. Kuźnice — część Zakopanego, położona na wysokości ok. 1010 m n.p.m. [przypis edytorski]
4. pinior — gatunek drzewa iglastego występującego w Brazylii, Argentynie i Paragwaju. [przypis edytorski]
5. Brazylianin (przestarz.) — Brazylijczyk. [przypis edytorski]
6. primavera (port.) — wiosna. [przypis edytorski]
7. Rio Grande — miasto w południowej Brazylii. [przypis edytorski]
8. konty — w ówczesnym systemie walutowym Brazylii „conto de réis” oznaczał jeden milion réis. [przypis edytorski]
9. milreis — 1 milreis równał się 1 tys. reisów. [przypis edytorski]
10. Ivahi (Ivaí) — rzeka w brazylijskim stanie Parana. [przypis edytorski]
11. alkr (port.) — miara powierzchni stosowana w Brazylii: około 2,5 hektara. [przypis edytorski]
12. Teresina — miasto portowe w północno-wschodniej Brazylii. [przypis edytorski]
13. gente do mato (port.) — ludzie z lasu. [przypis edytorski]
14. rosować — uprawiać ziemię na rosach, czyli miejscach po wypalonym lesie. [przypis edytorski]
15. carroça (port.) — wóz z dachem, zaprzężony w kilka koni lub mułów. [przypis edytorski]
16. fiżon — brazylijska potrawa z czarnej fasoli. [przypis edytorski]
17. senhor (port.) — pan. [przypis edytorski]
18. barbaridade (port.) — barbarzyństwo. [przypis edytorski]
19. kaboklo (z port. caboclo) — potomek autochtonów, brazylijskich Indian. [przypis edytorski]
20. Polaco burro — Ma to zresztą tylko znaczenie pogardy kabokla dla pracy, „Tylko osioł pracuje”. Poza tym kaboklo żywi dla polskiego kolonisty podziw i lęk. [przypis autorski]
21. Cruzeiro do Sul — miasto i gmina w brazylijskim stanie Parana. [przypis edytorski]
22. Cała Brazylia się klepie — zwyczaj z dawnych czasów, kiedy witający się wzajemnie doszukiwali się broni. [przypis autorski]
23. kaminion — samochód ciężarowy. [przypis autorski]
24. sztylpy — ochraniacze na buty, do jazdy konnej. [przypis edytorski]
25. skuka (z ros.) — nuda. [przypis edytorski]
26. ainda senhor verá minha victória (port.) — jeszcze pan zobaczy moje zwycięstwo. [przypis edytorski]
27. włoży — wdroży. [przypis edytorski]
28. venda (port.) — karczma, sklep; w dalszej części tekstu używana jest forma spolszczona: wenda. [przypis edytorski]
29. rosa (z port. roça) — obszar po spalonym lesie, przygotowany pod zasiew (za: Słownik portugalsko-polski kolonisty polskiego w Brazylii, Kurtyba 1925). [przypis edytorski]
30. kaszasa (z port. cachaça) — popularny w Brazylii napój alkoholowy, produkowany z fermentowanego soku trzcinowego. [przypis edytorski]
31. sai, sai (port.) — wyjdź, wyjdź. [przypis edytorski]
32. wendziarz (z port.) — kupiec. [przypis edytorski]
33. bom dia (port.) — dzień dobry. [przypis edytorski]
34. takuara — pospolity gatunek trzciny. [przypis edytorski]
35. szikota (z port. chicote) — bicz. [przypis edytorski]
36. karosa — wóz z dachem, zaprzężony w kilka koni lub mułów. [przypis autorski]
37. kapuejra — spolszczona forma od port. capoeira: zarośla. [przypis edytorski]
38. portrera (z port. portreiro) — ogrodzone pastwisko. [przypis edytorski]
39. Szikinja — po portugalsku zdrobniałe od Franciszka. [przypis autorski]
40. zliwa — powódź. [przypis edytorski]
41. milja — kukurydza. [przypis autorski]
42. wytrokowaliśmy — zamieniliśmy. [przypis autorski]
43. Perkowski, Piotr (1902–1990) — kompozytor i pedagog. [przypis edytorski]
44. Maklakiewicz, Jan Adam (1899–1954) — kompozytor, dyrygent i pedagog. [przypis edytorski]
45. Strawinski, Igor Fiodorowicz (1882–1971) — słynny rosyjski kompozytor, autor m.in. baletu Święto wiosny. Większość życia spędził na emigracji, m.in. we Francji i USA. [przypis edytorski]
46. abacaxi — odmiana ananasu. [przypis autorski]
47. fum — tytoń w kawałku sprzedawany na wagę. [przypis autorski]
48. espingarda — fuzja. [przypis autorski]
49. ankilostoma — robactwo przedostające się do żołądka. [przypis autorski]
50. biszki — popularne określenie na wszelkie robactwo i zwierzęta. [przypis autorski]
51. pronto — gotowe, załatwione. [przypis autorski]
52. kontów — tysięcy. [przypis autorski]
53. ransza — szałas, chata. [przypis edytorski]
54. dulec — papieros. [przypis edytorski]
55. imbui — gatunek drzewa. [przypis autorski]
56. Abdera — starożytne miasto greckie. Mieszkańcy Abdery mieli opinię tępych i ograniczonych prowincjuszy. [przypis edytorski]
57. fazender (z port. fazendeiro) — właściciel dóbr ziemskich, farmer. [przypis edytorski]
58. interventor — administrator rządowy. [przypis edytorski]
59. benżaminy — chodzi zapewne o podkomendnych Beniamina Branco. [przypis edytorski]
60. rozprażyć — rozgrzać. [przypis edytorski]
61. valentão (port.) — zabijaka, drab, awanturnik. [przypis edytorski]
62. zaskuczeć — zaskomleć. [przypis edytorski]
63. na szeroki... — tak w oryginale. [przypis edytorski]
64. hojdać się — bujać, unosić się. [przypis edytorski]
65. marszador — koń o specjalnym kroku, łagodnie niosący jeźdźca. [przypis autorski]
66. filho da puta (port.) — skurwysyn. [przypis edytorski]
67. toldo (z port.) — wieś indiańska. [przypis edytorski]
68. selwa — dżungla. [przypis autorski]
69. jararaca — żararaka: gatunek jadowitego węża. [przypis edytorski]
70. pajowce — papierosy skręcane w liściach z kukurydzy. [przypis autorski]
71. kalgiery — juki. [przypis edytorski]
72. herva a. herba mate, yerba mate — popularny napój z suszonych i zmielonych liści ostrokrzewu paragwajskiego. [przypis edytorski]
73. maleita — pospolita nazwa malarii. [przypis autorski]
74. werbista — duchowny z zakonu misyjnego, założonego przez niemieckiego duchownego Arnolda Janssena. [przypis edytorski]
75. faszinal (port. faxinal) — jak wyjaśnia dalej autor, słowo oznacza „obszary porosłe karłowatymi drzewkami i gęstymi krzakami”. [przypis edytorski]
76. au ralenti (fr.) — w zwolnionym tempie. [przypis edytorski]
77. bur — pochodzi ze skrzyżowania klaczy z osłem; po prostu – muł. [przypis autorski]
78. omansuje się — obłaskawi się. [przypis autorski]
79. zawiedujszcza (z ros.) — menadżerka. [przypis edytorski]
80. portung (z port. portão) — brama. [przypis edytorski]
81. pajor (z port. paiol) — szopa, stodoła. [przypis edytorski]
82. Faxinal dos indios de Catanduvas — nazwa terytorium oznaczająca: „obszary porosłe karłowatymi drzewkami i gęstymi krzakami” (tzw. faxinalem, faszyną) na terytorium Indian z Catanduvas. [przypis edytorski]
83. bugier (od Bugre) — szczep indiański południowej Brazylii. [przypis edytorski]
84. conde (port.) — hrabia. [przypis edytorski]
85. Hej, compadre! O de casa! (port.) — Hej, przyjacielu! Ty tam w domu! [przypis edytorski]
86. morena (port.) — brunetka. [przypis edytorski]
87. Siapeo, siapeo, a ki (fonet. z port.: chapéu, chapéu, aqui) — kapelusz, kapelusz, tutaj. [przypis edytorski]
88. Até logo, senhores (port.) — do zobaczenia, panowie. [przypis edytorski]
89. pikada (z port. picada) — droga leśna. [przypis edytorski]
90. tropa (port.) — stado koni lub bydła. [przypis edytorski]
91. desgraçado (port.) — nieszczęsny, przeklęty. [przypis edytorski]
92. capado — kastrowany wieprz. [przypis autorski]
93. Até logo, muito obrigado, senhor capitão — Do widzenia, bardzo dziękujemy, panie kapitanie. [przypis autorski]
94. gaúcho (port) — południowoamerykański pasterz była, odpowiednik północnoamerykańskiego kowboja. [przypis edytorski]
95. loco — głupiec. [przypis autorski]
96. kord (starop.) — krótki miecz. [przypis edytorski]
97. muito bem (port.) — bardzo dobrze. [przypis edytorski]
98. plen (z ros.) — niewola. [przypis edytorski]
99. mandioka — potrawa z bulw manioku. [przypis edytorski]
100. paja (z port. palha) — słoma. [przypis edytorski]
101. kosze kalgierowe — juki. [przypis autorski]
102. kamienie — tu: pionki do warcab. [przypis edytorski]
103. fojsa — rodzaj narzędzia rolniczego przypominającego kosę w połączeniu z siekierą. [przypis edytorski]
104. kabukier — kaboklo; człowiek o niskiej kulturze. [przypis edytorski]
105. buro (z port. burro) — osioł. [przypis edytorski]
106. cachorro — pies po portugalsku. [przypis autorski]
107. casa — dom. [przypis autorski]
108. ladrão (port.) — oszust; [też: złodziej; red. WL]. [przypis autorski]
109. tygrys — wedle określenia tubylców, właściwie — jaguar. [przypis autorski]
110. kreolina — silny środek odkażający, stosowany w weterynarii. [przypis edytorski]
111. nieomansowany — nieujeżdżony. [przypis autorski]
112. Staśko, Paweł (1892–1943) — popularny w Dwudziestoleciu autor powieści romansowych. [przypis edytorski]
113. canna — trzcina cukrowa. [przypis autorski]
114. corvo (port.) — wrona a. kruk. [przypis edytorski]
115. desgraçado estrangeiro (port.) — przeklęty obcokrajowcu. [przypis edytorski]
116. „Sztafeta” — gazeta wydawana przez Obóz Narodowo-Radykalny. [przypis edytorski]
117. fazenda — posiadłość ziemska. [przypis edytorski]
118. campo (port.) — pole. [przypis edytorski]
119. laranja — pomarańcza. [przypis autorski]
120. od churrasco — mięso pieczone na rożnie. [przypis autorski]
121. za wenecjanami — chodzi zapewne o rolety zwane weneckimi, układane w fałdy. [przypis edytorski]
122. caro amigo (port.) — drogi przyjacielu. [przypis edytorski]
123. Si, senhor (port.) — tak, proszę pana. [przypis edytorski]
124. Carducci, Giosuè (1835–1907) — słynny włoski poeta i publicysta. [przypis edytorski]