Dorośli i dzieci w Oświęcimiu
Jeżeli objąć myślą ogrom przyśpieszonej śmierci, jakiej miejscem – niezależnie od działań wojennych — stały się tereny Polski, to obok zgrozy najsilniejszym uczuciem, jakiego doświadczamy, jest zdziwienie.
Uduszono i spalono te nieprzebrane masy ludzkie w trybie najstaranniej przemyślanej, zracjonalizowanej, sprawnej i udoskonalonej organizacji. Nie wyrzekano się przy tym sposobów bardziej dowolnych, amatorskich, odpowiadających upodobaniom indywidualnym.
Nie dziesiątki tysięcy i nie setki tysięcy, ale miliony istnień człowieczych uległy przeróbce na surowiec i towar w polskich obozach śmierci124. Oprócz szeroko znanych miejscowości, jak Majdanek, Oświęcim125, Brzezinka126, Treblinka, raz po raz odkrywamy nowe, mniej głośne.
Ukryte pośród lasów i zielonych wzgórz, nieraz z dala od torów kolejowych, pozwalały na rozwinięcie systemów jeszcze bardziej uproszczonych i oszczędnych.
Tak znaleziono całe złoża umarłych, zagrzebane w Tuszynku127 i Wiączynie128 pod Łodzią.
Tak wystarczył jeden stary pałac w Chełmnie, położony na wzgórzu, z przepięknym widokiem na rozkołysany trawami i zbożami krajobraz, jeden na pół zrujnowany spichrz, jedna w pobliżu rozległa, ściśle oparkaniona parcela młodego sosnowego lasu, by osiągnąć cyfrę ofiar sięgającą miliona.
Wystarczył mały czerwony budynek z cegły obok Instytutu Anatomicznego we Wrzeszczu129 pod Gdańskiem, by z ludzi zamordowanych wytapiać tłuszcz na mydło, a skórę ich garbować na pergamin.
Żydom aresztowanym we Włoszech, w Holandii, w Norwegii i w Czechosłowacji Niemcy obiecywali doskonałe warunki pracy w obozach Polski, uczonym zapewniano stanowiska w instytutach badań naukowych. Pewnej grupie Żydów darowano na własność bogate polskie miasto przemysłowe, Łódź. Przy tym zalecano im, by zabierali ze sobą tylko rzeczy najcenniejsze.
Gdy transport więźniów przybywał na miejsce przeznaczenia, ludzie wysiadali z wagonów na jedną stronę toru, walizki zaś zrzucano w wielkie stosy po stronie przeciwnej.
Ponadto w blokach mieszkalnych kazano im się wszystkim rozbierać przed wejściem do łazienki i ubrania starannie złożyć. Gdy stamtąd wyszli, nikt z nich ubrania swego nie odnalazł. Jednych wpędzano prawie nagich do komory gazowej lub do hermetycznych samochodów, w których podczas jazdy do krematorium dusili się gazem spalinowym. Inni otrzymywali w zamian łachmany, w których prowadzeni byli do pracy.
Jak w innych obozach, i w Oświęcimiu gromadziły się całe składy ubrań wełnianych, obuwia, kosztowności, przedmiotów osobistego użytku. Naładowane towarem pociągi odchodziły do Rzeszy. Brylanty zdemontowanych pierścieni wywożono w zakorkowanych butelkach. Wagonami szły całe skrzynie okularów, zegarki, puderniczki, szczoteczki do zębów — wszystko miało swoją wartość.
Utylizowanie spalonych kości na nawóz, tłuszczu na mydło, skóry na wyroby skórzane, włosów na materace — to był już tylko produkt uboczny tego olbrzymiego przedsiębiorstwa państwowego, przynoszącego w ciągu lat nieobliczone dochody.
Ta stała dywidenda płynęła z ludzkiej męczarni i ludzkiego przerażenia, a także z ludzkiego upodlenia i zbrodni; i stanowiła istotną ekonomiczną rację całej imprezy obozów. Ideologiczny postulat wytracenia ras i narodów służył temu celowi, stanowił jego usprawiedliwienie.
Od więźniów, powracających teraz do Polski z obozów niemieckich, z Dachau130 i Oranienburga131, dowiadujemy się nowych szczegółów, które uzupełniają naszą wiedzę o faktycznym stanie rzeczy. Okazuje się, że w Rzeszy całe zastępy specjalistów zajmowały się rozpruwaniem ubrań i obuwia, zwożonego z obozów polskich do centrali. W szwach odzienia, w podeszwach i pod obcasami trzewików znajdowali oni mnóstwo zaszytych złotych monet. Nie darmo po śmierci Himmlera132 odkryto schowane w jego siedzibie pod Berchtesgaden133 setki tysięcy funtów szterlingów w dewizach dwudziestu sześciu państw.
Przy zapoznaniu się z niezwykłym zjawiskiem Oświęcimia — zarówno na zasadzie materiału, który przyniosły zeznania świadków, jak przy naocznych oględzinach miejsca dramatu — uderza fakt bardzo celowego przystosowania systemu i urządzeń tego obozu do zadania mającego charakter dwojaki: polityczny i ekonomiczny, można by rzec — idealny i praktyczny.
Zadaniem politycznym było uwolnienie pewnych terenów od ich mieszkańców, by terenami tymi wraz z ich naturalnym i kulturalnym bogactwem niepodzielnie zawładnąć. Zadaniem ekonomicznym było, aby samo przeprowadzenie tego zamierzenia nie tylko nie przyniosło uszczerbku, nie powodowało żadnych kosztów, ale na odwrót: aby stało się zarazem źródłem, z którego można ciągnąć zyski — po pierwsze w postaci wykonanej przez więźniów pracy dla fabryk przemysłu wojennego, po drugie w naturze, to jest majątku zagarniętym po zmarłych.
Tak zamyślona i zrealizowana impreza była dziełem ludzi. Oni byli jej wykonawcami i jej przedmiotem. Ludzie ludziom zgotowali ten los.
Jacyż byli ci ludzie?
Przed Komisją Badania Zbrodni Niemieckich134 przesunął się szereg byłych więźniów obozu, ocalałych od śmierci wbrew wszelkiej nadziei. Byli między nimi ludzie nauki, politycy, lekarze, profesorowie, stanowiący chlubę swoich narodów.
Każdy ocalał jeden spośród swoich najbliższych, każdy dowiedział się o śmierci swoich rodziców, swej żony albo dzieci. Ocaleli, wcale na to nie licząc.
Doktor Mansfeld135, profesor uniwersytetu w Budapeszcie powiedział: „Tylko dlatego mogłem to przeżyć, że ani przez chwilę nie wierzyłem w ocalenie. Gdybym oddawał się złudzeniom, nie miałbym tego moralnego spokoju, który zachował mnie przy życiu”.
Zadaniem tych ludzi w obozie było niesienie pomocy innym wówczas, gdy sami co dnia ocierali się o śmierć, gdy na równi z innymi podlegali wszelkim odmianom udręczenia. Jako lekarze byli Niemcom potrzebni w obozie, to dawało im pewne możliwości ratowania ich ofiar.
Tak doktor Grabczyński136, z Krakowa137, objąwszy blok Nr 22138, miejsce mordu i postrach kierowanych tam na „wykończenie” chorych, przeobraził go w szpital prawdziwy. Nie tylko otoczył ich opieką jako lekarz, nie tylko wyjednał dla nich lekarstwa i środki opatrunkowe, ale podstępem bronił ciężko chorych od zagazowania, ratował ich życie, zapewniając, że w ciągu pięciu dni będą zdrowi.
Ale i ci, którzy własnymi rękami wykonywali ten precyzyjny plan mordu i grabieży, byli także ludźmi. I ludźmi byli ci, którzy rozszerzali ramy rozkazów, którzy mordowali ponad przepisaną normę z amatorstwa139.
Ze świetnych pod względem plastyki zeznań posła Mayera, który dwanaście lat swego życia spędził w obozach niemieckich, mamy pojęcie, jak wyglądali oprawcy z Oświęcimia.
Największym zbrodniarzem w obozie był August Glass, krępy i muskularny, przechadzający się co dnia po blokach kolebiącym się krokiem atlety. Ten upatrzone ofiary bił w nerki w ten sposób, żeby nie zostawić śladów, a śmierć następowała po trzech dniach.
Inny stawiał stopę na gardle człowieka i miażdżył mu krtań swym ciężarem.
Inny zanurzał głowę więźnia w kadzi, tak długo ją trzymając, póki nieszczęsny się nie udusił.
Jeden z najbardziej krwiożerczych blokowych, zawodowy złoczyńca, był bardzo wymagający przy apelu i za niedokładne wyczyszczenie ubrania lub butów uderzał gumą, zakończoną ołowiem, po głowie tak celnie, że na miejscu zabijał. Zależało mu na tym, by mieć na dzień piętnastu zabitych.
Jeszcze inny, wysoki na dwa metry, o długim nosie, długiej twarzy i wąskich oczach, z poruszającą się na szyi grdyką, z bardzo długimi rękami — codziennie tymi rękami dusił przed śniadaniem kilku więźniów, wybierając ich sobie na oko w różnych blokach podczas porannej przechadzki.
Niewątpliwie byli to ludzie, którzy mogli to robić, ale robić tego nie musieli. Zawczasu jednak uczyniono wszystko, by wydobyć z nich i uruchomić te siły, które drzemią w podświadomości człowieka i które — niezbudzone — mogłyby nigdy nie dojść do głosu.
Nadzwyczaj staranna selekcja i dobrze obmyślane systemy wychowawcze dostarczyły tego jedynego w dziejach zespołu ludzkiego, który odegrał do końca wyznaczoną sobie rolę.
Z zeznań posła Mayera wiemy, że w stadium początkowym partia Hitlera140 powiększała swój stan czynny, werbując sobie wyznawców spośród szumowin społecznych. Byli tam przestępcy, mordercy i złodzieje, byli sutenerzy. Wychowanie nazistowskie otaczało ich wrodzone instynkty szczególną pieczą. Świadczy o tym wydana w Niemczech ustawa specjalna, wzbraniająca komukolwiek zarzucania członkom partii ich osobistej przeszłości. Wielu ludzi za przekroczenie tego zakazu siedziało w więzieniach.
Według zeznań profesora psychiatrii w Pradze, doktora Fischera, na specjalnych kursach, często dwuletnich, gdzie szkolono młodzież hitlerowską, odbywały się praktyczne ćwiczenia sadystycznego okrucieństwa.
Tenże profesor Fischer, wieloletni rzeczoznawca sądowy, twierdzi, że sadyzm w najmniejszym stopniu nie zmniejsza odpowiedzialności przestępców. Są to wszystko ludzie świadomi swych czynów i ponoszący za nie całkowitą odpowiedzialność.
Dzieci w Oświęcimiu wiedziały, że mają umrzeć. Do uduszenia w gazie wybierano mniejsze, nienadające się jeszcze do pracy. Selekcji dokonywano w ten sposób, że dzieci przechodziły kolejno pod prętem zawieszonym na wysokości jednego metra i dwudziestu centymetrów. Świadome powagi chwili, te mniejsze, zbliżając się do pręta, prostowały się, stąpały wyprężone na palcach, by zaczepić głową o pręt i uzyskać życie.
Około 600 dzieci, przeznaczonych do uduszenia, trzymano w zamknięciu, nie mając jeszcze kompletu potrzebnego do wypełnienia kamery. Też wiedziały, o co chodzi. Rozbiegały się po obozie i chowały, jednak SS-mani141 zapędzali je z powrotem do bloku. Słychać było z daleka, jak płakały i wołały o ratunek.
— My nie chcemy do gazu! My chcemy żyć!
Do jednego z doktorów zastukano nocą w okno jego lekarskiego pokoiku. Gdy otworzył, weszło dwóch chłopców zupełnie nagich, skostniałych na mrozie. Jeden miał dwanaście, drugi czternaście lat. Udało im się zbiec z samochodu w chwili, gdy podjeżdżał do komory gazowej. Lekarz ukrył chłopców u siebie, żywił ich, zdobył dla nich ubranie. Na zaufanym człowieku przy krematorium wymógł, że ten pokwitował odbiór dwu trupów więcej, niż otrzymał. Narażając się każdej chwili na zgubę, przechował u siebie chłopców do czasu, gdy mogli znów ukazać142 się w obozie, nie wzbudzając podejrzenia.
Doktor Epstein143, profesor z Pragi, przechodząc ulicą między blokami oświęcimskiego obozu w pogodny poranek letni, zobaczył dwoje małych dzieci — jeszcze żywych. Siedziały w piasku drogi i przesuwały po nim jakieś patyczki. Zatrzymał się przy nich i zapytał:
— Co tu robicie, dzieci?
I otrzymał odpowiedź:
— My się bawimy w palenie Żydów.
Wiosna — lato 1945 r.
Przypisy:
1. Spanner, Rudolf (1895–1960) — członek NSDAP, patolog i profesor medycyny w gdańskim Instytucie Anatomii Akademii Medycznej; jeden z lekarzy odpowiedzialnych za produkcję „mydła z ludzi” przez nazistów w okresie II wojny światowej. [przypis edytorski]
2. Instytut Anatomiczny — chodzi o Instytut Anatomii Akademii Medycznej w Gdańsku, który znajdował się we Wrzeszczu (obecnie dzielnicy Gdańska). [przypis edytorski]
3. zesypane — dziś popr.: zsypane. [przypis edytorski]
4. impreza (daw.) — tu: przedsięwzięcie, zamysł, zamiar. [przypis edytorski]
5. soda kaustyczna — wodorotlenek sodu, służący m.in. do wyrobu mydła; substancja silnie toksyczna. [przypis edytorski]
6. polepa — podłoga z siatki i gliny. [przypis edytorski]
7. Komisja — chodzi o działającą w latach 1945–90 Główną Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, w skład której wchodziła także Zofia Nałkowska. Zadaniem Komisji było prowadzenie dochodzeń w sprawie zbrodni popełnionych przez władze III Rzeszy w latach 1939–45 w Polsce, na obywatelach polskich w innych krajach okupowanych przez hitlerowców i na terenie Niemiec; ponadto zbieranie materiałów, dowodzących tych zbrodni, oraz ich analiza i publikowanie wyników. [przypis edytorski]
8. grasejować — wymawiać „r” z wibracją (jako „rh”, „z francuska”). [przypis edytorski]
9. Gdańsk — miasto powiatowe w płn. Polsce w województwie pomorskim, położone nad Morzem Bałtyckim. [przypis edytorski]
10. Wohlmann, Friedrich — niemiecki anatom, pracujący w czasie II wojny w gdańskim Instytucie Anatomii. [przypis edytorski]
11. zostawał leżeć — dziś popr.: zostawał, by leżeć. [przypis edytorski]
12. był (...) wyrobiony — dziś popr.: był (...) przerabiany na mydło. [przypis edytorski]
13. Profesor Spanner był cywil — dziś popr.: (...) był cywilem. [przypis edytorski]
14. SS a. Schutzstaffel — paramilitarna, początkowo elitarna niemiecka formacja nazistowska, podległa NSDAP, w 1947 r. zdelegalizowana i uznana za organizację zbrodniczą. [przypis edytorski]
15. recept (daw.) — recepta, przepis. [przypis edytorski]
16. Halle an der Saale a. Halle, a. Saale — powiatowe miasto w środkowych Niemczech, w kraju związkowym Saksonia-Anhalt. [przypis edytorski]
17. Anatomisches Institut (niem.) — Instytut Anatomiczny. [przypis edytorski]
18. by nie opuścić nic — dziś popr.: by nie opuścić niczego. [przypis edytorski]
19. sądownik — urzędnik sądowy. [przypis edytorski]
20. zatroszczył się (...) tym dawnym kłopotem — dziś popr.: zatroskał się (...). [przypis edytorski]
21. Stutthoff a. Sztutowo — polska wieś położona w województwie pomorskim, w powiecie nowodworskim, w gminie Sztutowo; w latach 1939–1945 znajdował się tutaj niemiecki obóz koncentracyjny KL Stutthof. [przypis edytorski]
22. Królewiec — obecnie Kaliningrad, miasto w Rosji, stolica obwodu królewieckiego; w 1933 r. w dzielnicy Królewca, Quednau, powstał jeden z pierwszych hitlerowskich obozów koncentracyjnych. [przypis edytorski]
23. Elbląg — obecnie polskie miasto powiatowe w województwie warmińsko-mazurskim; od 1940 istniał tu jeden, a następnie dwa podobozy obozu koncentracyjnego Stutthof oraz podobozy pracy przymusowej obozów jenieckich (stalagi), do Elbląga sprowadzano także polskich cywilnych robotników przymusowych. [przypis edytorski]
24. Pomorze — kraina historyczna na terenie Polski i Niemiec, u ujścia Reknicy, Odry i Wisły do Morza Bałtyckiego. [przypis edytorski]
25. czterech trupów — dziś popr.: cztery trupy. [przypis edytorski]
26. chciał trupów — dziś popr.: chciał trupy. [przypis edytorski]
27. brać trupów — dziś popr.: brać trupy. [przypis edytorski]
28. tłuszcz przechowywał się w Palarni — dziś popr.: tłuszcz przechowywało się. [przypis edytorski]
29. cetnar — jednostka masy stosowana w różnych krajach, zazwyczaj od 50 do 100 kg. [przypis edytorski]
30. Rzesza a. III Rzesza — potocznie używana nazwa państwa niemieckiego pod rządami Adolfa Hitlera i NSDAP w latach 1933–1945. [przypis edytorski]
31. gauleiter — naczelnik okręgu partii hitlerowskiej lub gubernator prowincji Rzeszy. [przypis edytorski]
32. Forster, Albert (1902–1952) — niemiecki polityk i zbrodniarz wojenny; od 1930 do 1945 gauleiter NSDAP w Gdańsku. [przypis edytorski]
33. Grossmann, Erich (1902–1948) — niemiecki lekarz, ideolog nazistowskiej eugeniki, profesor uniwersytecki, przywódca SS i senator ds. zdrowia publicznego w Wolnym Mieście Gdańsku. [przypis edytorski]
34. mydło zostało zawsze (...) sprzątane — dziś popr.: było sprzątane a. zostało sprzątnięte. [przypis edytorski]
35. szaberstwo a. szaber — kradzież rzeczy porzuconych w trakcie wojny lub katastrof naturalnych. [przypis edytorski]
36. przyszedł na tę ideę — tu: wpadł na ten pomysł. [przypis edytorski]
37. zawlekają się łzami jej (...) oczy — dziś popr.: zachodzą łzami (...). [przypis edytorski]
38. Pruszków — obecnie miasto powiatowe województwie mazowieckim, część aglomeracji warszawskiej; w sierpniu 1944 roku na terenie Pruszkowa okupanci niemieccy zorganizowali obóz przejściowy dla ludności cywilnej Warszawy i okolic. [przypis edytorski]
39. Ravensbrück — obecnie część niemieckiego miasta Fürstenberg/Havel w kraju związkowym Brandenburgia; w latach 1938–1945 istniał tu jedyny niemiecki obóz koncentracyjny przeznaczony początkowo tylko dla kobiet, KL Ravensbrück. [przypis edytorski]
40. lager a. lagier — niemiecki obóz koncentracyjny. [przypis edytorski]
41. karta — tu: karta a. kartka pocztowa. [przypis edytorski]
42. Pawiak — w latach 1939–1944 największe niemieckie więzienie polityczne na terytorium okupowanej Polski, zlokalizowane w Warszawie. [przypis edytorski]
43. rozstrzał (pot.) — rozstrzelanie. [przypis edytorski]
44. pakamera — pomieszczenie służące do przechowywania towarów, niewielki magazyn. [przypis edytorski]
45. lagier a. lager — niemiecki obóz koncentracyjny. [przypis edytorski]
46. wiorsta — dawna miara odległości. [przypis edytorski]
47. bunkru — dziś popr. forma D. raczej: bunkra. [przypis edytorski]
48. gestapówka — funkcjonariuszka gestapo, policji politycznej III Rzeszy. [przypis edytorski]
49. esmanka a. esesmanka — funkcjonariuszka SS. [przypis edytorski]
50. na stojący, na nogach — w źródle: (...) po nogach: do spr. z innym wyd. [przypis edytorski]
51. zaczęłyśmy (...) wyć do wody — dziś popr.: (...) wyć o wodę. [przypis edytorski]
52. oficer od drugiego pociągu — dziś popr.: (...) z drugiego pociągu. [przypis edytorski]
53. cmentarz — chodzi o warszawski Cmentarz Powązkowski, graniczący bezpośrednio z gettem; wzmiankowana niżej „rzeczywistość o ścianę” to rzeczywistość getta za murem cmentarnym. [przypis edytorski]
54. zamienia się na miejsce umarłych — dziś popr.: zamienia się w miejsce umarłych. [przypis edytorski]
55. o każdej chwili — dziś popr.: w każdej chwili. [przypis edytorski]
56. rozgrywająca się o ścianę — dziś popr.: (...) za ścianą. [przypis edytorski]
57. ...PATRZĄC Z WYSOKIEGO STANOWISKA EWOLUCJI W NIESKOŃCZONĄ OTCHŁAŃ PRZYSZŁOŚCI, DOSTRZEGAMY TAM NIE ROZPACZLIWE MROKI WIECZNEJ ŚMIERCI, LECZ ŻYWIĄCE BLASKI WIECZNEGO I WCIĄŻ POTĘŻNIEJĄCEGO ŻYCIA. — ten tekst znajduje się na cokole pomnika nagrobnego ojca autorki, Wacława Nałkowskiego (1851–1911), polskiego geografa, pedagoga, publicysty i działacza społecznego; badacze podkreślają, że zdanie to stanowi esencję poglądów Nałkowskiego, zaznaczają również odniesienie do myśli Charlesa Darwina (1809–1882): „Wzniosły zaiste jest to pogląd, że Stwórca natchnął życiem kilka form lub jedną tylko, i że gdy planeta nasza, podlegająca ścisłym prawom ciążenia, dokonywała swych obrotów, z tak prostego początku zdołał się rozwinąć i wciąż rozwija nieskończony szereg form najpiękniejszych i najbardziej godnych podziwu” (O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, Warszawa 1959, s. 515). [przypis edytorski]
58. zatopiony zielenią — dziś raczej: zatopiony w zieleni. [przypis edytorski]
59. o rzeczach śmierci — dziś raczej: o sprawach śmierci. [przypis edytorski]
60. przychodzi się na cmentarz, jako na jedyne miejsce — dziś raczej: przychodzi się na cmentarz, jako jedyne miejsce. [przypis edytorski]
61. na wszystko mając wyrozumienie — dziś raczej: dla wszystkiego mając zrozumienie. [przypis edytorski]
62. nie minęło trzech miesięcy — dziś popr.: nie minęły trzy miesiące. [przypis edytorski]
63. w tym pustkowiu — dziś raczej: na tym pustkowiu. [przypis edytorski]
64. ode wsi — dziś popr.: od wsi. [przypis edytorski]
65. Rzecz nie nasuwała wątpliwości — w tym akapicie autorka odnosi się do „rozpoznania” przez miejscowych Żydówki, która uciekła z transportu do obozu zagłady. Taka sytuacja budziła często strach (ze względu na możliwe represje ze strony okupanta), a niekiedy wręcz niechęć (bazującą na antysemityzmie). Zdarzały się jednak przypadki, gdy ludzie, narażając życie własne i bliskich, nieśli pomoc takim uciekinierom. [przypis edytorski]
66. weronal — lek nasenny i przeciwwymiotny. [przypis edytorski]
67. usunęła z kolana spódnicę — dziś raczej: zsunęła, odsunęła. [przypis edytorski]
68. frant (daw.) — człowiek miły, lecz przebiegły. [przypis edytorski]
69. ta wiadomość była mu nieprzyjemna — dziś raczej: (...) była dla niego nieprzyjemna. [przypis edytorski]
70. kwarta — blaszane naczynie litrowe. [przypis edytorski]
71. drożyć się — godzić się na coś z oporami. [przypis edytorski]
72. Praga — tu: dzielnica Warszawy położona na prawym brzegu Wisły. [przypis edytorski]
73. skobel — rodzaj metalowego zamknięcia, które blokuje się kłódką. [przypis edytorski]
74. Małaszewicze — polskie osiedle położone w województwie lubelskim, w powiecie bialskim, w gminie Terespol, ok. 9 km od granicy polsko-białoruskiej; od dawna znajduje się tutaj strategiczna stacja kolejowa, tzw. „suchy” port przeładunkowy kolei, a w czasie II wojny w pobliżu Małaszewicz funkcjonowało także jedno z największych lotnisk w Polsce. [przypis edytorski]
75. Brześć Litewski a. Brześć, a. Brześć nad Bugiem — obecnie miasto w południowo-zachodniej części Białorusi. [przypis edytorski]
76. Międzyrzec a. Międzyrzec Podlaski — polskie miasto w województwie lubelskim, w powiecie bialskim; w 1940 roku naziści utworzyli tutaj getto i zmusili do osiedlenia się w nim ok. 17 tys. Żydów z Międzyrzeca i okolic, później powstały tu również obozy jenieckie dla żołnierzy radzieckich, a następnie włoskich. [przypis edytorski]
77. Stawki — ulica w Warszawie, zamieszkiwana głównie przez Żydów, która w trakcie II wojny znalazła się w granicach getta. [przypis edytorski]
78. Dwojra a. Dwojre — to imię w jidysz i po hebrajsku oznacza „pszczoła”. [przypis edytorski]
79. W roku 39 bomby rozwaliły dom — chodzi o bombardowanie Warszawy podczas kampanii wrześniowej w 1939 r. [przypis edytorski]
80. Janów Podlaski — obecnie polska gmina wiejska w województwie lubelskim, w powiecie bialskim; gmina Janów Podlaski, o obszarze zbliżonym do dzisiejszego, została utworzona pod okupacją hitlerowską w 1940 roku w Kreishauptmannschaft Biala-Podlaska (w ówczesnym powiecie bialskim). [przypis edytorski]
81. Tam już nosiliśmy żółty trójkąt, sześć takich szpicy, palestyński znak. A dopiero później nosiliśmy opaski. — w trakcie II wojny Niemcy zmuszali Żydów do noszenia tego rodzaju oznaczeń. [przypis edytorski]
82. Judenstadt (niem.) — Miasto Żydowskie. [przypis edytorski]
83. Treblinka — polska wieś położona w województwie mazowieckim, w powiecie ostrowskim, w gminie Małkinia Górna; w trakcie II wojny w pobliżu stacji kolejowej Treblinka znajdował się niemiecki obóz pracy, a także niemiecki obóz zagłady (niedaleko wsi Wólka Okrąglik). [przypis edytorski]
84. manne kasze — dziś popr.: mannę kaszę. [przypis edytorski]
85. była jeszcze gmina żydowska — naziści zezwolili na funkcjonowanie w gettach gmin żydowskich, jednak ich uprawnienia i realne możliwości pomocy mieszkańcom były bardzo ograniczone. [przypis edytorski]
86. koszuli — dziś popr. forma D.: koszul. [przypis edytorski]
87. dajcie mnie noża — dziś popr.: dajcie mi nóż. [przypis edytorski]
88. Majdanek — a. Konzentrationslager Lublin, a. Vernichtungslager Lublin, a. Kriegsgefangenenlager Maydanek, a. KL Majdanek — nazistowski obóz koncentracyjny i jeniecki w Lublinie, funkcjonujący w latach 1941–1944. [przypis edytorski]
89. kawałek chleba (...) nie miałam — dziś popr.: kawałka chleba (...). [przypis edytorski]
90. selekcja — tu: Żydzi transportowani do obozów koncentracyjnych byli po przyjeździe dzieleni (przy pomocy m.in. lekarzy) na różne kategorie, wg ich potencjalnej „przydatności do pracy”, część z nich mordowano od razu po przybyciu; selekcje przeprowadzane były również w czasie późniejszego pobytu w obozie. [przypis edytorski]
91. kapowa — funkcja pełniona przez więźniarki w nazistowskich obozach koncentracyjnych, związana z nadzorowaniem grupy, tzw. komanda; męskim odpowiednikiem kapowej był kapo. [przypis edytorski]
92. führabtarina a. firabtaryna — funkcyjna więźniarka w obozie koncentracyjnym. [przypis edytorski]
93. geszeft (z niem.) — interes, handel (przeważnie nieuczciwy). [przypis edytorski]
94. esman a. esesman — funkcjonariusz SS. [przypis edytorski]
95. Skarżysko-Kamienna — powiatowe miasto w centralnej Polsce, w województwie świętokrzyskim; podczas II wojny przy tutejszej fabryce amunicji Hasag istniały trzy obozy Werk A, Werk B, Werk C, w których niewolniczą pracę wykonywali żydowscy więźniowie, na terenie zakładu zginęło około 35 tysięcy ludzi. [przypis edytorski]
96. Infling — esesman, komendant jednego z obozów w Skarżysku-Kamiennej. [przypis edytorski]
97. Częstochowa — polskie miasto powiatowe w województwie śląskim; istniejąca tutaj przed II wojną fabryka włókiennicza Peltzery w latach 1942–1943 została przejęta przez niemiecki koncern Hasag i przekształcona w fabrykę amunicji. [przypis edytorski]
98. chałat — tu: luźne, zniszczone okrycie, np. fartuch; zarazem symboliczne nawiązanie do tradycyjnego płaszcza, noszonego przez Żydów z Europy Wschodniej. [przypis edytorski]
99. Opieka — chodzi o instytucję opieki społecznej, reaktywowanej po II wojnie w ramach rządowego Resortu Pracy, Opieki Społecznej i Zdrowia. [przypis edytorski]
100. mariawitka — kobieta należąca do polskiej grupy wyznaniowej wyodrębnionej z Kościoła katolickiego; mariawitki koncentrowały się na edukacji świeckiej, a nie zakonnej, chcąc wychować przyszłe obywatelki, gospodynie i matki. [przypis edytorski]
101. łupka (reg.) — łupinka, skórka. [przypis edytorski]
102. kotowi — dziś popr. forma C.:kotu. [przypis edytorski]
103. gestapowiec — funkcjonariusz gestapo, policji politycznej III Rzeszy. [przypis edytorski]
104. kto byli jej rodzice — dziś popr.: kim byli jej rodzice. [przypis edytorski]
105. wiza — tu: słowo należy do gwary obozowej (np. w Majdanku określano tak udeptaną ziemię pomiędzy barakami), a jego znaczenie w Medalionach autorka wyjaśnia poniżej. [przypis edytorski]
106. Poznań — polskie miasto powiatowe, stolica województwa wielkopolskiego. [przypis edytorski]
107. Michał P. — jeden z rozmówców Nałkowskiej, dalej opisany przez autorkę jako „młody, wielki Żyd atletycznej budowy, o małej głowie”. [przypis edytorski]
108. Las Rzuchowski a. Las Chełmiński — niewielki kompleks leśny na obszarze gmin Dąbie oraz Koło, w powiecie kolskim; podczas okupacji funkcjonował tu tzw. „obóz leśny” (część hitlerowskiego obozu zagłady w Chełmnie), który był początkowo miejscem rozstrzelań i pochówku ofiar obozu w Chełmnie, a następnie naziści zlokalizowali w lesie krematoria. [przypis edytorski]
109. auto gazowe a. mobilna komora gazowa — samochód ciężarowy przystosowany do używania jako komora gazowa. [przypis edytorski]
110. o czasie właściwym — dziś raczej: we właściwym czasie. [przypis edytorski]
111. liściem — właśc.: listowiem. [przypis edytorski]
112. Komitet Żydowski — być może chodzi o Żydowski Komitet Narodowy (żydowską tajną organizację polityczną, założoną w 1942 r.), choć z kontekstu wynika raczej, że autorka ma na myśli gminę żydowską lub inną instytucję silnie uzależnioną od okupanta. [przypis edytorski]
113. Koło — polskie miasto powiatowe w województwie wielkopolskim; podczas II wojny naziści utworzyli tu getto dla licznej w Kole ludności żydowskiej. [przypis edytorski]
114. folksdojcz a. Volksdeutsche (niem.) — określenie stosowane do 1945 dla nazwania etnicznych Niemców i osób pochodzenia niemieckiego, zamieszkujących poza granicami Niemiec. [przypis edytorski]
115. Barłogi — polska wieś w województwie wielkopolskim, w powiecie kolskim; znajduje się tutaj stacja kolejowa położona przy linii Warszawa-Poznań. [przypis edytorski]
116. Izbica a. Izbica Kujawska — miejscowość (dawniej gromada) w powiecie kolskim. [przypis edytorski]
117. Chełmno — polskie miasto powiatowe w województwie kujawsko-pomorskim; w czasie II wojny znajdował się tutaj nazistowski obóz koncentracyjny. [przypis edytorski]
118. Łódź — polskie miasto powiatowe, stolica województwa łódzkiego; w trakcie II wojny było tutaj ogromne (drugie po warszawskim) getto żydowskie. [przypis edytorski]
119. odmówić (pot.) — tu: odwieść. [przypis edytorski]
120. papieros — dziś popr. forma B.: papierosa. [przypis edytorski]
121. maciejówka — męska okrągła czapka z paskiem nad daszkiem. [przypis edytorski]
122. Grabów — polskie miasto, położone w województwie łódzkim, w powiecie łęczyckim; w 1941 r. naziści utworzyli tutaj getto dla Żydów z pobliskiej Łęczycy, których podczas jego likwidacji rok później wywieziono do obozu zagłady w Chełmnie. [przypis edytorski]
123. łochinia a. łochynia — borówka bagienna. [przypis edytorski]
124. polskie obozy śmierci — chodzi o niemieckie obozy nazistowskie, znajdujące się na terytorium ówczesnej Polski. [przypis edytorski]
125. Oświęcim — polskie miasto powiatowe w województwie małopolskim; w trakcie II wojny znajdował się tutaj największy nazistowski obóz koncentracyjny, Konzentrationslager Auschwitz. [przypis edytorski]
126. Brzezinka — polska wieś położona w województwie małopolskim, w powiecie oświęcimskim; w czasie II wojny znajdował się tutaj nazistowski obóz koncentracyjny Birkenau, będący największą częścią obozu oświęcimskiego (Konzentrationslager Auschwitz). [przypis edytorski]
127. Tuszynek — polska wieś położona w województwie łódzkim, w gminie Tuszyn. [przypis edytorski]
128. Wiączyń — polska wieś położona w województwie łódzkim, w gminie Nowosolna; dziś popr. forma Ms.: Wiączyniu. [przypis edytorski]
129. Wrzeszcz — część Gdańska, położona na północ od Śródmieścia. [przypis edytorski]
130. Dachau — niemieckie miasto powiatowe w kraju związkowym Bawaria; podczas II wojny znajdował się tutaj nazistowski obóz koncentracyjny KL Dachau, Konzentrationslager Dachau. [przypis edytorski]
131. Oranienburg — niemieckie miasto powiatowe w kraju związkowym Brandenburgia; podczas II wojny znajdował się tutaj nazistowski obóz koncentracyjny Konzentrationslager Oranienburg. [przypis edytorski]
132. Himmler, Heinrich (1900–1945) — niemiecki polityk, działacz partyjny, wojskowy, zbrodniarz wojenny będący współautorem Holocaustu. [przypis edytorski]
133. Berchtesgaden — niemiecka gmina w kraju związkowym Bawaria; w latach 1934–1945 mieściła się tu ważna rezydencja nazistowska, Berghof. [przypis edytorski]
134. Komisja Badania Zbrodni Niemieckich właśc. Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce a. Główna Komisja Badań Zbrodni na Narodzie Polskim — działającą w latach 1945–90 Komisja, w skład której wchodziła także Zofia Nałkowska. Zadaniem Komisji było prowadzenie dochodzeń w sprawie zbrodni popełnionych przez władze III Rzeszy w latach 1939–45 w Polsce, na obywatelach polskich w innych krajach okupowanych przez hitlerowców i na terenie Niemiec; ponadto zbieranie materiałów, dowodzących tych zbrodni, oraz ich analiza i publikowanie wyników. [przypis edytorski]
135. Mansfeld, Géza (1882–1950) — węgierski lekarz, więzień obozu w Auschwitz. [przypis edytorski]
136. Grabczyński, Jan — polski lekarz, aresztowany w Sandomierzu w 1942 r. z powodu udzielania pomocy medycznej partyzantom; więzień obozu w Auschwitz. [przypis edytorski]
137. Kraków — polskie miasto powiatowe, stolica województwa małopolskiego. [przypis edytorski]
138. blok Nr 22 — wg niektórych źródeł był to blok Nr 21. [przypis edytorski]
139. amatorstwo — tu: zamiłowanie, przyjemność. [przypis edytorski]
140. Hitler, Adolf (1889–1945) — niemiecki polityk, ideolog narodowosocjalistyczny, działacz partyjny i wojskowy pochodzenia austriackiego; kanclerz Rzeszy (1933–1945), przywódca NSDAP, zbrodniarz wojenny. [przypis edytorski]
141. SS-man a. esesman — funkcjonariusz SS. [przypis edytorski]
142. ukazać się — dziś popr.: pokazać się. [przypis edytorski]
143. Epstein, Berthold (1890–1962) — pediatra i naukowiec, powołany jako lekarz do obozu koncentracyjnego w Auschwitz podczas II wojny światowej. [przypis edytorski]