Notas de transcrição:

[Ao muy alto e Serenìssimo Principe dom Anrrique Cardeal Iffante de portugal.]
[Prollogo Ao lector.]
[Declaracão da costa.]

[Cap. 1.º da capitania de Tamaracá.]
[Cap. 2.º da capitania de Phernãbuco.]
[Cap. 3. da capitania da Bahya de Todollos Sanctos.]
[Cap. 4.º da capitania dos Ilheos.]
[Cap. 5.º duã nascaõ de gentio q̃ se acha nesta Capitania.]
[Cap. 6. da Capitania de Porto seguro.]
[Cap. 7.º da Capitania do spirito sancto.]
[Cap. 8.º da Capitania do Rio de Janeiro.]
[Cap. 9.º da Capitania de SanViçente.]

[Tractado segundo das cousas que são gerais por toda Costa do Brasil]

[Cap. 1.º das fazendas da terra]
[Cap. 2.º dos custumes da terra]
[Cap. 3.º das callidades da terra.]
[Cap. 4.º dos mantimentos da terra.]
[Cap. 5.º da caça da terra.]
[Cap. 6.º das fruitas da terra.]
[Cap. 7.º da Condiçaõ E Custumes dos indios da terra.]
[Cap. 8.º dos bichos da terra.]
[Cap. 9.º da terra q̃ certos homẽs da Capitania de porto seguro forão a descobrir, e do q̃ acharão nella.]

TRACTADO DATERRA
do Brasil no qual Se cõtem
a informaçaõ das
cousas que ha nestas
partes feito por
Pº de magalhaẽs.


Ao muy alto e Serenìssimo Principe dom Anrrique Cardeal Iffante de portugal.

Posto que os dias passados apresentei outro sũmario da terra do brasil a elRei nosso snõr, foi por comprir primeiro com esta obrigação de vassallo que todos deuemos anosso Rei: e por esta razáo me pareçeo cousa mui necessaria, (muýto Alto e serenissimo snõr) offereçer tambem este a V. A. aquẽ se deuem Refirir os louuores e acreçentamento das terras q̃ nestes Reinos floreçem: pois sempre deseiou tanto augmentallas e conseruar seus subditos e vassallos ẽ perpetua paz.

Como eu isto entenda, e conheça quam aççeitos saõ os bõs seruiços a V. A. que ao Reino se fazem imaginei comigo que podia trazer destas partes com que desse testemunho de minha pura tençaõ: e acheý que naõ se podia dũ fraco homẽ esperar maior seruiço (ainda que tal naõ pareça) que lançar maõ desta informaçaõ da terra do Brasil (cousa q̃ ategora naõ imprendeo pessoa algũa) pera q̃ nestes Reinos se deuulge sua fertillidade e prouoque amuitas pessoas pobres que se vaõ viuer aesta prouinçia, que nisso consiste a felliçidade e augmento della. E porque V. A. sabe quanto seruiço de Deos e delRei nosso Snõr seýa esta denunçiaçaõ determineý collegilla com deliberaçaõ de a offereçer a V. A. aquẽ humilmente peço ma Reçeba, e com tamanha merçe ficarei satisfeito Rogando a nosso Sñor lhe de prosperos e largissimos annos de vida e deixe permaneçer Seu Real estado emperpetua filliçidade. amẽ.

Humilde vassallo de V. A. Pero de magalhães


Prollogo Ao lector.

Minha tençaõ naõ foi outra neste summario (discreto e corioso lector) senaõ de nunçiar em breues pallauras a fertillidade e abundançia da terra do brasil, pera que esta fama venha a notiçia de muitas pessoas que nestes Reinos viuem com pobreza, e naõ duuidem escolhelha pera seu Remedio: porq̃ a mesma terra he tam natural e fauorauel aos estranhos que a todos agazalha e conuida com Remedio por pobres e desemparados que seiaõ. Eassy cada vez se vay fazendo mais prospera, e depois q̃ as terras viçosas se forem pouoando (que agora estaõ desertas por falta de gente) haõ se de fazer nellas grossas fazendas como ia estaõ feitas nas q̃ possuem os moradores da terra, etambem se espera desta prouinçia que por tempo floreça tanto na Requeza como as Antilhas de Castella por que he çerto ser en si aterra mui riqua e auer nella mtos metais, osquais ategora se naõ descobrẽ ou pornaõ auer gente na terra pera cometer esta impreza, outambem por negligençia dos moradores que se naõ querem despor aesse trabalho: qual seja a causa por que o deixaõ de fazer naõ sei. Mas permittira nosso snõr que ainda em nossos dias se descubrã nella grãdes thezouros, assy pera seruiço e augmẽto de S. A. como pera porueito de seus vassallos que o deseião seruir.


Declaracão da costa.

Esta costa do brasil está pera a parte do occidente, corre se de norte e sul. Da primeira pouoaçaõ a tederradeira ha trezẽtas e sincoenta legoas. Saõ oito capitanias todas tem portos mui seguros onde podẽ entrar quais quer naos por grandes que seiaõ. Naõ ha pella terra dentro pouoações de portugeses por causa dos indios que naõ no consente, etambem pello soccorro e tractos do Reino lhes he neçessario estarem iunto domar pera terẽ comunicação de mercadorias. E por este Respeito viuẽ todos junto da Costa.


Cap. 1.º da capitania de Tamaracá.

A pouoaçaõ da primeira capitania e mais antiga está nuã ilha que se chama Tamaracá pegada com aterra firme, tem tres legoas de comprido e duas de largo: tẽ trinta e sinco legoas de terra pella costa pera o norte. He de dona Jeronima dalBuquerque molher que foi de Pero Lopez de Sousa naqual tem posto Capitaõ de sua maõ. ha nella hũ engenho dassucre, e agora se fazẽ dous nouamẽte, e muito pao do brasil e algodaõ. Pode ter ate çẽ vezinhos. Ha nesta capitania muitas e boas terras pera se pouoarem e fazerem nellas fazendas.


Cap. 2.º da capitania de Phernãbuco.

A capitania de Phernambuco Noua Lusitania a chamã muytos pollas frequẽcia, é policia está sinco legoas de Tamaracá pera o sul em altura de oito graos, daqual he capitaõ e gouernador Duarte coelho dalBuquerque. Tem duas pouoações, a prinçipal se chama Olinda, a outra Guarassú que esta quatro legoas pella terra dentro. Auera nesta capitania mil vezinhos. Tem vinte etres agora som .60. anno de 1587. engenhos dassucre, posto que tres ou quatro delles naõ saõ ainda acabados.

Algũs moem com bois aestes chamã tripiches, fazem menos assucre que os outros. mas amaior parte dos engenhos do brasil moẽ com agoa. Cada engenho destes hũ poroutro, faz trez agora quatro mil q̃ sam todas as arrouas q̃ se librã aqui, 240. M. mil arrobas cadano. nesta capitania se fazem mais assucres que nas outras, porque ouue anno que passaraõ de sincoenta mil arrobas, ainda que o Rendimento delles naõ he çerto, saõ segundo asnouidades e os tempos que se offereçẽ. Esta seacha huã das Ricas terras do brasil, tem muitos escrauos indios q̃ he aprinçipal fazenda daterra. Daqui os leuaõ e compram pera todellas outras capitanias, porque ha nesta muitos, emais baratos que entoda costa. ha muitos pao do brasil e algodaõ de que enrriqueçẽ os moradores desta capitania.

O porto a este porto se entra por un canal tam estreyto, q̃ apenas cabe una náo por elle y sino entra cõ muyto tẽto, da en pedra viua y perdesse ô qual acõtece muytas vezes aos exprimẽtados: por isso se chama Paranambuc. q̃ quer dix Mar furado onde os nauios entraõ está hũa legoa da pouoaçaõ Olinda seruense pella praya e tambem por hũ Rio pequeno que vai dar junto da mesma pouoaçaõ. Aesta capitania vaõ cadanno mais nauios do Reino que anenhuã das outras. Hanella hũ mosteiro de padres da companhia de Jesus.