Wissenschaftliche Mittheilungen.
Historia Neminis.
Von Professor Dr. W. Wattenbach in Heidelberg.
Auf Sp. 179 des diesjährigen Anzeigers ist die Behauptung aufgestellt, daſs der Niemand oft in Reim und Versen, aber nie in Prosa verherrlicht sei. Es gibt jedoch lateinische Legenden vom h. Nemo, der freilich eine etwas andere Figur ist, wie jener Niemand. Da die Kirche diesen Heiligen niemals anerkannt hat, auch kein bestimmter Tag ihm gewidmet ist, dürfen wir seine Legende nicht in den Actis Sanctorum suchen; handschriftlich findet sie sich aber an verschiedenen Orten. Die Vita sanctissimi et gloriosissimi Neminis im Cod. Vat. 2040 beginnt: „Beatus igitur Nemo iste contemporaneus dei patris“, also wie die unten folgende nach dem Eingang (Pertz, Archiv V, 67). Ueber zwei Exemplare in Wien und Raygern (ib. X, 483. 691) fehlen mir genauere Angaben. Ein viertes in der Heidelberger Handschrift Pal. germ. 314, aus der Mitte des 15. Jahrhunderts, auf fol. 100 von wenig späterer Hand eingetragen, beginnt gleich mit der Notiz, daſs dieselbe Geschichte sich „in flavo codice tenui Cyrilli in appolog. K. 138“ in anderer Fassung befinde. Dann folgt die Legende, welche ich hier als Probe mittelalterlichen Witzes mittheile, obwohl sie etwas gedehnt und nicht eben allzu geistreich ist. Die Citate sind meistens zu späterer Ausfüllung leer gelassen; die profanen aus Cicero’s Verrinen zweimal erst am Rande nachgetragen und vermuthlich alle erst neuerer Zusatz. Durchweg ist die Predigt eines Klosterbruders zur Verherrlichung des Schutzheiligen parodiert:
„Multifarie multisque modis, karissimi, loquebatur olim deus per prophetas, qui velud in enigmate et quasi sub nebulosa voce unigenitum dei filium pro redimendis laborantibus in tenebris et in umbra mortis sedentibus preconisarunt venturum. Novissimis autem diebus per suam sacram scripturam palam loquitur, et gloriosum beatissimumque Neminem ut sibi conparem ante secula genitum penes illud prophete: Dies formabuntur et Nemo in eis, scil. prius erat, ps. 138 ipsius David prophete; humano tamen generi hactenus peccatis exigentibus incognitum fore predicat, enucleat et testatur. Sed et ipsemet salvator noster et dominus, cui semper proprium est misereri et qui suos nunquam deserit inadiutos, suo saguine proprio redempti populi misertus est, et ab oculis nostris remota penitus vetusta caligine thesaurum huius gloriosissimi Neminis tam celebrem dignatus est nobis apperire, ut ipsum usque nunc damnifere nobis absconditum intueri deinceps oculata fide salubrius valeamus.
Beatus igitur Nemo iste contemporaneus dei patris et in essentia precipue consimilis filio, velud nec creatus nec procedens, sed genitus in sacra pagina reperitur.... et ubi supra ps. 138. Cui postea merito tanta crevit autoritas, ut ac si terrena respuens ad celorum culmina volatu mirabili pervolavit, sicut legitur in evangelio: Nemo ascendit in celum..... Unde Johannes sexto in persona dei dicit: Nemo venit ad me, unde dum celum ascenderat, deitatem puram et integram et insimul sanctam et individuam trinitatem vidit ibidem, ut inquit Damascenus, et Johannis primo dicitur: Deum Nemo vidit unquam, id est aliquo tempore. Et quod filium viderit, testatur evangelium Math. 11. Mar. 10: Nemo novit filium. Et alibi.. ... Nemo loquens in spiritu sancto; quia enim viderat ipsum cum patre et filio, securius loquebatur, nam qui vidit testimonium perhibuit. Deinde rediens iste virtuosus et potentissimus Nemo tanta audacia et securitate claruit et illuxit, ita quod dum Judei maledicti Jhesum capere venientes non essent ausi invadere, solus iste Nemo audacissimus, qui cum eis aderat, cepit eum ut dicitur Johannis septimo et octavo: Nemo misit in eum manus. Similiter flagiciosissimus Verres, qui predonibus captis vita reservatis cives Romanos securi percussit, quemquam neque timebat adversarium nullumque habuit excepto Nemine, ut Tullius in oratione contra Verrem testatur, dicens ad Verrem: Inimicum habebas Neminem. Princeps etiam Judeorum Nicodemus nomine potentiam istius gloriosissimi Neminis reserans ait ad Jhesum: Nemo facit hec signa que tu facis. Probatur et potentior aliis per scripturam, quod solus Nemo deo contrariari polest, unde..... Deus claudit et Nemo aperit, deus aperit et Nemo claudit. Hoc attestatur Job deum alloquens Job 30: Cum sit Nemo qui de potestate tua possit eruere. Et quod nulli concessum est, videlicet servire duobus dominis, huic Nemini concessum fuit, ut in evangelio.... dicitur: Nemo potest duobus dominis servire. Et poeta....: Utiliter servit Nemo duobus heris. Et ipsemet Christus de potentia illius Neminis alloquens discipulos suos inquit.....: Gaudium vestrum Nemo tollet a vobis. Neque mirentur discipuli de hoc, cum et Christus de se ipso dicat Jo. decimo: Nemo tollit animam meam a me. Sed quid? si tanta virtute consistat iste sanctissimus Nemo, non est mirum cum ipse incarnari et nasci voluit in hoc mundo velud Christus, et ex illustri prosapia generari, sicut legitur ecclesiastici quinto: Nemo enim ex regibus aliud habet nativitatis inicium. Est eciam de genere Jhesu Christi et Marie, que fuit de stirpe regia, nam cum de nomine Johannis baptiste quereretur, responsum est Luce primo: Nemo est de congregacione tua qui vocetur hoc nomine. Fuit eciam valens miles et strenuus, unde apostolus .....: Nemo militat propriis stipendiis. Securus eciam fuit propier eius probitatem, ut dicitur....: Nemo securus. Merito quidem securus dicitur, cum naturam superet in virtute, ut hic....: Quod natura negat, Nemo feliciter audet. Et iterum de eodem poeta....: Quod natura dedit, tollere Nemo potest. Sua vero milicia ut moderni milites non est usus, qui ad modum allecium recentium, pro quibus habendis a venditoribus prius solvitur precium, sunt venales et non pro honore, ymo verius, quod verecundor dicere, precio plerunque letiferis pestibus se exponunt. Sed isti Nemini gloriose militi placuit penitus et nunc placet ob ipsius grandes divicias et reditus, quibus precellit viventes ceteros, militare officium sumptibus propriis exercere, sicut legitur ad Cor. nono: Nemo tenetur propriis stipendiis militare. Verum quia potentes dudum strenui et sublimes in litterali dogmate erudiri pre ceteris anhelabant: iccirco beatus iste Nemo miles, a genere quo processit nolens modis aliquibus deviare aut declinare, litteras didicit et sapientissimus proinde factus est; propheta namque extitit in patria sua, ut dicitur Luce quarto: Nemo est acceptus propheta in patria. Propheciam autem suam et suum dogma generale, quod multis vigiliis acquisivit, ut moderni clerici non consumpsit, qui ob aliud non curant discere, nisi solum ut cumulent peccuniam et peccunia et piguibus ditentur prebendis, et ob hoc omissis liberalibus scienciis facultates solummodo petunt lucrativas, sed prorsus quibuslibet spretis contagiis solus iste Nemo celestia contemplatus est et vitam innocentem a crimine duxit, sicut legitur......: Nemo sine crimine vivit. Et alibi....: Nemo ex omni parte beatus. Unde tanta patientia ab adversariis mala sustinendo fuit, usque se ipsos emendarent, unde Cor. 7: Capite nos. Neminem lesimus, Neminem corrumpimus, Neminem circumvenimus. (Et Tullius in Verrem: A principio ita sim versatus, ut defenderem multos, leserim Neminem, subito hunc mutata voluntate descenderim.) Et iterum dicitur....: Maiorem caritatem Nemo habet. Et quod maiorem caritatem Nemo habeat, clamat sancta mater ecclesia ubi dicit ....: Ecce quomodo moritur iustus etc. et Nemo percipit corde. Et iterum....: Viri iusti tolluntur, et Nemo considerat. Nunc autem videre potestis, karissimi, conpassionem istius gloriosissimi Neminis, qualiter conpassus est Christo morienti, ubi supra dicitur: Ecce quomodo moritur iustus etc. Et sanctis eius beatis, ubi dicitur: Viri iusti tolluntur etc. ubi supra. Qui etiam misertus est pauperis illius, ad cuius preces aliquis obsessa et ( sic! ) potente Nemine extitit liberata, sicut scriptum est....: Et Nemo recordatus est pauperis illius. Insuper habetis quod iste sanctissimus Nemo solus absque vera confessione et iniuncta sine sibi penitencia salutari in tremendo dei iudicio salvus erit, prout in sacra pagina clarius declaratur, dicendo....: Nemo absque vera confessione et sine penitencia salvabitur. Summus etiam inter omnes possessores possessor fuit iste ditissimus Nemo et est, nam ipsum deum aliquando possidet, et amittit hunc eundem, quandocunque sibi placet, ut in quadam auctoritate dicit beatus Augustinus.....: Nemo amittit te deus, nisi qui te dimittit. Item iste stabilissimus Nemo solus est qui ista terrena potest diligere et ipsemet firmus esse, ut in quadam auctoritate dicit beatus Gregorius.....: Nemo valet ista mobilia diligere et ipse immobilis stare. Item iste doctissimus Nemo tanta sciencia preclaret, ita quod per sui discretionem scit illud quod homo vivens nequit scire, ut in ecclesiastico legitur quinto: Nemo scit utrum amore dei vel odio dignus sit. Et quod iste peritissimus. Nemo liberalibus scientiis sit edoctus, claret. Nam adeo sciebat arismeticam, ita quod turbam magnam quam Johannes viderat in apocalipsi..... solus iste Nemo potuit numerare, ut legitur: Et vidi turbam magnam quam dinumerare Nemo poterat. Et iterum ibidem apoc.... de eius dignitate dicitur: Et Nemo fuit dignus aperire librum et solvere signacula eius. De eo eciam lucide testatur Priscianus, quod ei fuit consimilis in grammatica et socius, cum dicit in maiori volumine: Neminem inveni michi socium. Fuit eciam astronomus, sicut legitur....: Nemo ob servat lunam. Quomodo eciam fuerit conpositor legum et magnus in musica, vide in alio Nemine in appollogis Cyrilli. (Et ideo Tullius ipsum Neminem maiorem se fatetur, cum in principio oracionis in Verrem inquit: Et in hac causa profecto Neminem preponendum michi esse actorem putabit.)
Nunc modo videre potestis, karissimi, quantis fulget meritis Nemo iste sanctissimus, quanta sit eius scientia, et inde quanto prosequi debeat ab omnibus laude et gloria, puris affectibus et honore. Cum ipse cui omnia vivunt et quem laudant archangeli, istum sanctum Neminem benedictum per secula adeo puro dilexit amore, ita quod dum suos per mundum misisset apostolos, precepit eis ut cum Nemini beatissimo obviarent, ipsum salutarent, sicut dicitur in evangelio....: Neminem per viam salutaveritis. Et insuper precepit dominus, ut eidem visiones et secreta eius tanquam suo secretario fiducialiter aperirent, sicut scriptum est Luce quarto: Nemini dixeritis visionem hanc. A Christo curato de lepra, inquit ad eum Christus.....: Vade, Nemini dixeris. Quid plura? Non solum per suos discipulos dominus istum sanctum Neminem venerari voluit, sed ipsemet personaliter eum venerari dignatus est. Nam dum Judei in verbis dominum capere cuperent, et mulierem in adulterio deprehensam coram eo adducerent, Jo. octavo, ipse Christus cui nichil absconditum est, discretionem, scientiam et valorem dilecti sui Neminis agnoscens plenarie, in beati Neminis reverentia et honore dictam mulierem accusatam per eum rennuit iudicare, dicens: Mulier, ubi sunt qui te accusant? Nemo te condemnavit? Que respondit: Nemo, domine. Audiens hoc dominus, nolens falcem mittere in messem alienam, dictam mulierem remisit ad S. Neminem, dicens: Nec ego te condemnabo. Considerabat enim dominus eius statui et persone esse deferendum, et voluit tunc suo deferre maystro. Nam alibi dicitur de eius maysterio: Nemo propheta et doctor...... Cum autem Christus loqueretur ad Samaritanam cum fonte, Jo. 8, et alii discipuli non essent ausi ei dicere verbum, Nemo velud mayster bonus Jhesum reprehendit dicens ibidem: Nemo tamen dixit: Quid queris aut quid loqueris cum ea? Item nolens Nemo quod Johannes per viam erraret, interrogabat eum quo esset iturus, sicut legitur......: Nemo tamen dixit: Quo vadis? Item cum dominus manifestaret se discipulis suis Joh. 21, Nemo audebat eum interrogare quis esset, cum alii discipuli non essent ausi; Nemo tamen dixit: Tu quis es? De maysterio vero istius Neminis planius habetur in parte evangelii Joh. septimo, ubi de lege contendebat cum Judeis, dicens: Nonne Moyses dedit vobis legem, et Nemo ex vobis facit legem? Insuper tanta fulsit patientia et humilitate, quod iuxta verbum apostolicum.....: Qui non laborat, non manducet, et alibi in ps.....: Labores manuum tuarum quia manducabis etc. voluit propriis manibus laborare, et non solum in secularibus satagebat ut Martha, sed etiam in divinis habuit curam ut Magdalena. Unde de primo dicitur de Martha:....: Nemo mittens manum ad aratrum etc. Et tanquam contemplarius et orthodoxus surgebat quantum ad secundum scilicet de Magdalena, ad matu tinas, et nocte dieque sacriste ac cantoris officium humiliter faciebat. Sacriste officium ut hic: Nemo accendit lucernam,...... Cantoris officium ut hic: Nemo poterat dicere canticum,......
(Magnus orator et reorum defensor erat, unde Tullius oracione tercia de Verre inquit: Ne quem Nemo actione defendere ausus esset, eum ego bis accusare non possem.) Tanti vero cordis et animi fuit iste fortissimus Nemo, quod non solum toto conamine laborabat, sed etiam ociosos una secum conducere et laborare volebat, ut in evangelio.... dicitur ociosis: Cur hic statis tola die ociosi? Responsum est ab eisdem: Quia Nemo nos conduxit. Verbum autem domini dicentis.....: Frange esurienti panem tuum, non oblitus, elemosinas faciebat. Unde cum pauper Lazarus elemosinam peteret et saturari cupieus de micis que cadebant de mensa divitis, solus iste Nemo sanctissimus conpassionis intuitu erogabat eidem, ut ibidem.... habetur: Et Nemo illi dabat.
Per predicta igitur, karissimi, in parte plane videre potestis formationem, essentiam, potentiam, audaciam, incarnationem, nobilitatem, milicie probitatem, securitatem, doctrinam, scientiam, dignitatem, conpassionem, firmitatem, immobilitatem, patientiam, obedientiam, honorem, reverentiam, dilectionem, sanctitatem, felicitatem, gloriam, verecundiam, immutabilitatem, constantiam, fidem, spem et caritatem istius gloriosissimi Neminis, iuxta quod in sacra pagina scriptum est de eodem. Que omnia summi pontifices amore dei nostri, cuius vicarii sunt in terris, modernis temporibus ponderantes, istum sanctum Neminem cum deo perpetualiter regnaturum et domino potentissimo coeternum, sicut scriptum est.....: Nemo semper regnaturus, et alibi:....: Nemo est qui semper vivat, eundem Neminem quem omnipotens deus in celis beari voluit, in terris dotari cum magnis favoribus decreverunt, unde in utroque iure decretum est, quod ei conceditur quod absque bigamie nota possit matrimonium contrahere libere, sicut legitur.....: Nemini permittitur binas habere uxores. Potest etiam sanctus iste corpora sanctorum alienare et vendere, sicut legitur.....: Nemo martires distrahat, et alibi.....: Nemo mercetur. Potest etiam iura ecclesiastica dirimere, sicut legitur....: Nemo contemnat ecclesiastica iudicia. Preterea vos habetis, quod inter diversos religiosos tam intra quam extra claustra solus iste Nemo potentissimus post completorium loquendi liberam habeat potestatem, prout in b. Benedicti et aliorum diversorum regula continetur, dicendo sic.....: Post conpletorium Nemo loquatur. Et ultra manifeste habetis, quod in omnibus privilegiis et concessionibus summorum pontificum voluntas gloriosissimi et beatissimi Neminis semper excipitur, prout in fine litterarum suarum planius annotatur, ubi dicitur: Presentis autem nostre concessionis paginam Nemini liceat infringere. Reges autem et principes quoscunque in suis consiliis recipiunt, iurare et promittere faciunt sub hac forma supradicta; inter alia vero que ad iuramentum fidelitatis pertinent, additur sic: Tu iurabis secreta et consilia domini mei firmiter tenere et Nemini revelare. Absit ergo ab humanis creaturis, potenciam, laudem et gloriam patroni nostri beatissimi et gloriosissimi Neminis in aliquo per biligues denigrari. Qui superne dei ire resistere potest et factus est similis creatori, sicut legitur Job 9: Deus cuius ire resistere Nemo potest. Et ilerum Job 12: Si destruxerit deus, Nemo est qui edificat, et Sapiencie 15: Nemo poterit se similem deo fingere. Et ecclesiastici... dicitur: Nemo vincit deum. Et iterum Job 18: Ipse solus factus est deus, et Nemo eum corrigere potest. Et Mathei 13: Nemo enim potestatem habet facere et agere omne, quidem et movere castra[A]. Nonne etiam Marcus qui ore dominico loquebatur, ait ....: Occurit e monumento homo in spiritu inmundo, neque cathenis iam quisquam potuit eum ligare, et Nemo poterat eum domare. Quid plura? certe nec penna nec calamus cum ambabus manibus illius scribe velociter scribentis, de quo loquitur citharista, ad laudem et gloriam patroni nostri gloriosissimi Neminis non conpeteret lucidandam. Cum de eius inmutabilitate et constancia dicat Job 15: Nemo inmutabilis, nee celi sunt mundi in conspectu eius. Fugiat ergo omnis hostis iniquus beatissimi et gloriosissimi Neminis patroni nostri constanciam, et deleatur eciam de libro vivencium et cum iustis non scribatur, nec sit ulterius eius memoria super terram, qui gloriose operi nostro recalcitrare nititur, et corda fidelium nostrorum suis falsis suggestionibus autumat subornare. Quod autem fugere debeant infideles beatissimi Neminis patroni nostri potenciam et audaciam, sic probatur, Levitici sexto: Fugietis Nemine sequente. Et iterum in eodem capitulo: Inimicis audebat Nemo resistere. De hoc etiam scriptum est clarius in proverbiis 28: Fugit impius Nemine persequente.
Estote igitur viri fortes in agone velud doctor noster Nemo, et robusti. Et certamen illius qui nullis falsis probacionibus nec scripturis subsistit, non recusetis subire. Reservemus etiam in nostri pectoris scrinio ad laudem et gloriam patroni nostri beatissimi Neminis et suorum tot et tantas autoritates, tam divinas canonicasve quam civiles, cum infinitis sanctorum sanctionibus patrum, philosophicis insuper et naturalibus argumentis. Infinitis autem virtutibus posset et laudibus sanctissimus Nemo iste preconizari, quas ne vos tedeat audire, et quod absit, alicuius vestrum prolixitatis materia animum torqueat, et que pia mente de isto sanctissimo Nemine patrono nostro in nostro presenti sermone cepistis, inutili volatu non transeant, sed ut in muro lapis vestris in domino cordibus perpetuo maneant commendata, ad presens sub silencio decrevimus pertransire. Ad cuius beatitudinem et gloriam qui sine fine bibit et restat, nos vosque pervenire concedat per omnia pocula poculorum.“