[34] Vgl. Lubomirski in B. W. 1862. II. B. S. 1. – "si qua iura et privilegia Domini dant subditis, eadem servare, nec violare, in arbitrio et voluntate eorum est positum; de quibus violatis non habemus in Statutis et constitutionibus actiones propositas." (Dresner a. a. O. L. I. T. XXI). – "Nec habent contra dominos actionem." (Chwalkowski a. a. O. L. I. C. X. § 1). – Vrgl. Zalaszowski a. a. O. L. IV. P. II. T. 23. – "im prawa nasze nie wyznaczyły żadnego sądu, w którymby się o krzywdy i uciążliwósci od dziedziców zadane uskarzyć; i upomienić mogli." (Skrzetuski a. a. O. II. Bd. S. 150).

[35] Vrgl. Skrzetuski a. a. O. II. Bd. S. 163. 391 ff. – Ostrowski a. a. O. I. Bd. S. 56. – Korzon a. a. O. I. Bd. S. 377.

[36] Vrgl. Lubomirski in B. W. 1862. II. Bd. S. 21.

[37] "Nobilitas in subditos suos glebae adscriptos ius vitae et necis habet, non aliter ut apud Romanos servi habebantur." (Zalaszowski a. a. O. L. I. T. 39). – "Z dawności, źycia i śmierci ich panami byli dziedzice." (Skrzetuski a. a. O. II. Bd. S. 150). – "Que voit-on cependant parmi nous? Un noble y condamne son sujet à la mort, quelque fois sans cause légitime, plus souvent sans procedure et sans formalité." (Leszczynski a. a. O. III. Bd. S. 111).

[38] Vrgl. Zalaszowski a. a. O. L. IV. P. II. T. V. A. III.

[39] Vol. leg. A. 1768. – Vrgl. Ostrowski a. a. O. I. Bd. S. 48 f. Skrzetuski a. a. O. I. Bd. S. 61. – Korzon a. a. O. I. Bd. S. 376. – Krasiński a. a. O. II. Bd. S. 84.

[40] Hofkanzleivortrag vom 5. Februar 1782. Vergl. besonders Guradze in der Zeitschrift der hist. Gesellschaft für Posen. XIII. Bd. S. 287 ff. 294. – (Kratter) Briefe über den itzigen Zustand von Galizien. Leipzig 1786. I. Bd. S. 167. – O chłopach. Lipsk 1847. S. 84.

[41] "ut breviter dicatur, quae antiquis Romanis in servos fuit, haec nunc nobilibus Polonis in plebeios subditos absoluta est, quod ad ius attinet, potestas." (Dresner a. a. O. L. I. T. XXI). Ebendort erklärt D. die Sklavenschutzbestimmungen des römischen Rechtes für Polen anwendbar. – "Stan poddaństwa mało co różni się od niewoli." (Skrzetuski a. a. O. II. Bd. S. 150). – Wielopolski (Briefe eines polnischen Edelmannes an einen deutschen Publizisten, Hamburg 1846 S. 56) bestreitet das Obengesagte und erklärt den Zustand der polnischen Bauern für eine "staatsgesetzlich nicht genug bestimmte Unterthanschaft gegenüber einer absoluten Regierung der Grundherren, die im schlimmsten Falle manchmal auch hart sein konnte, keineswegs aber den Charakter des Leibeigenthums der Sklaverei hatte." Den Zustand der polnischen Bauern sehen für Leibeigenschaft an: Brünneck in der "Zeitschrift der Savigny Stiftung für Rechtsgeschichte". Germ. Abt. X. Bd. S. 24-62. Guradze a. a. O. Korzon a. a. O. I. Bd. S. 346. Dagegen Bochenski a. a. O. Krasiński a. a. O. und Ulanowski im "Rocznik akademii umiejętności w Krakowie". 1893/4. S. 120-178. – Vgl. Grünberg, Art. Unfreiheit im "Handwörterbuch der Staatswissenschaften". VII. Bd. S. 317 ff.

[42] Vergl. Skrzetuski a. a. O. I. Bd. S. 230 ff. Krasiński a. a. O. I. Bd. S. 30 f.

[43] Vergl. Skrzetuski a. a. O. I. Bd. S. 200. II. S. 96-98. – Krasiński a. a. O. I. Bd. S. 151. Bericht der Domänenadministration vom 5. Brachmonat 1786.