[206] To Spalatin, October 19, 1516, “Briefwechsel,” 1, p. 63. Spalatin took his advice, as his letter to Erasmus (“Opp. Erasmi,” ed. Lugd. Bat., 3, col. 1579 sq.) shows. The letter is also printed in “Briefwechsel,” 1, p. 65.

[207] See below, chapter vi., p. 1 ff.

[208] H. Loofs, “Leitfaden zum Studium der Dogmengesch.,” 4, 1906, p. 702 ff.

[209] “Cod. Vat. Palat. 1826,” fol. 77; Denifle, 1², “Quellenbelege,” p. 313 f.; “Scholia to Romans” (Ficker), p. 2.

[210] Fol. 121´ and 122. “Scholia to Rom.,” p. 73: “(Iusti) gemunt et implorant gratiam Dei ... credunt semper, se esse peccatores.... Sic humiliantur sic plorant, sic gemunt, donec perfecte sanentur, quod fit in morte.... Si dixerimus quod peccatum non habemus, nos ipsos seducimus (1 Io., i. 8).... Confisi se iam habere gratiam Dei omittunt sua secreta rimari, tepescunt cotidie,” etc. The passage is a continuation of that quoted by Denifle-Weiss, “Luther,” 1², p. 463, n. 10, and makes the latter appear in a different sense somewhat more favourable to the righteous.

[211] Fol. 230 ff. “Scholia to Rom.,” p. 241 f., in Denifle, 1², “Quellenbelege,” p. 329.

[212] Ibid.

[213] Ibid., “Scholia to Rom.,” p. 243.

[214] Fol. 104. Denifle-Weiss, 1², p. 465, n. 1; “Schol. to Rom.,” p. 44. Cp. the passage fol. 152 Denifle-Weiss, 1², p. 527, n. 1; “Schol. to Rom.,” p. 121, where Luther’s addition, omitted by Denifle, sums up everything: “Ideo omnes in iniquitate id est iniustitia nascimur, morimur, sola autem reputatione miserentis Dei per fidem verbi eius iusti sumus.

[215] Fol. 159. “Schol. to Rom.,” p. 132, where he reproves those “qui nimium securi incedunt per Christum, non per fidem, quasi sic per Christum salvandi sint, ut ipsi nihil operentur, nihil exhibeant de fide. Hi nimiam habent fidem, immo nullam. Quare utrumque fieri oportet ‘per fidem,’ ‘per Christum,’ ut in fide Christi, omnia, quæ possumus, faciamus atque patiamur; et tamen iis omnibus servos inutiles nos agnoscamus, per Christum solum sufficientes nos confidamus ad accessum Dei. Omnibus enim operibus fidei id agitur, ut Christo et iustitiæ eius refugio ac protectione digni efficiamur.