[87] Cf. Villani's Statistics of Florence, and Corio's of Milan.
[88] For humorous but vivid pictures of a professor's lecture-room, see the macaronic poems of Odassi and Fossa quoted by me in vol. v. of this work.
[89] See Cantù, Storia della Letteratura Italiana, p. 105, note.
[90] 'Hodie Scriptores non sunt Scriptores sed Pictores,' quoted by Tiraboschi, vol. iv. lib. i. cap. 4.
[91] See Cantù, loc. cit. p. 104.
[92] See Comparetti, vol. i. p. 114.
[93] In Milan, in the fourteenth century, when the population was estimated at about 200,000, the town could boast of only fifty copyists. Tirab. loc. cit. cap. 4.
[94] De Remediis utriusque Fortunæ, lib. i. dial. 43, p. 42. The passage condensed above is so valuable for a right understanding of the humanistic feeling about manuscripts that I shall transcribe portions of the original:—'Libri innumerabiles sunt mihi. Et errores innumeri, quidam ab impiis, alii ab indoctis editi. Illi quidem religioni ac pietati et divinis literis, hi naturæ ac justitiæ moribusque et liberalibus disciplinis seu historiæ rerumque gestarum fidei, omnes autem vero adversi; inque omnibus, et præsertim primis ubi majoribus agitur de rebus, et vera falsis immixta sunt, perdifficilis ac periculosa discretio est ... scriptorum inscitiæ inertiæque, corrumpenti omnia miscentique ... ignavissima ætas hæc culinæ solicita, literarum negligens, et coquos examinans non scriptores. Quisquis itaque pingere aliquid in membranis, manuque calamum versare didicerit, scriptor habebitur, doctrinæ omnis ignarus, expers ingenii, artis egens ... nunc confusis exemplaribus et exemplis, unum scribere polliciti, sic aliud scribunt ut quod ipse dictaveris, non agnoscas ... accedunt et scriptores nullâ frenati lege, nullo probati examine, nullo judicio electi; non fabris, non agricolis, non textoribus, non ulli fere artium tanta licentia est, cum sit in aliis leve periculum, in hâc grave; sine delectu tamen scribendum ruunt omnes, et cuncta vastantibus certa sunt pretia.'
[95] 'Commentary on the Divine Comedy,' ap. Muratori, Antiq. Ital. vol. i. p. 1296.
[96] Mur. xx. 160.