The document is found in lib. v. indic. xiv. epist. xii.


Gregorius, Montanæ et Thomæ:

Libertatem dat, et eos cives Romanos efficit.

Cum Redemptor noster totius conditor creaturæ ad hoc propitiatus humanam voluerit carnem assumere, ut divinitatis suæ gratia, dirupto quo tenebamur captivi vinculo servitutis, pristinæ nos restitueret libertati: salubriter agitur, si homines quos ab initio natura liberos protulit, et jus gentium jugo substituit servitutis, in eâ naturâ in quâ nati fuerant, manumittentis beneficio, libertati reddantur. Atque ideo pietatis intuitu, et hujus rei consideratione permoti, vos Montanam atque Thomam famulos sanctæ Romanæ ecclesiæ, cui, Deo adjutore, deservimus, liberos ex hac die, civesque Romanos efficimus, omneque vestrum vobis relaxamus servitutis peculium. Et quia tu, Montana, animum te ad conversionem fateris appulisse monachicam: idcirco duas uncias, quas tibi quondam Gaudiosus presbyter per supremæ suæ voluntatis arbitrium institutionis modo noscitur reliquisse, hac die tibi donamus, atque concedimus omnia scilicet monasterio Sancti Laurentii cui Constantina abbatissa præest, in quo converti Deo miserante festinas, modis omnibus profutura. Si quid vero de rebus suprascripti Gaudiosi te aliquomodo celasse constituerit, id totum ecclesiæ nostræ juri sine dubio mancipetur. Tibi autem, suprascripto Thomæ, quem pro libertatis tuæ cumulo etiam inter notarios volumus militare, quinque uncias, quas præfatus Gaudiosus presbyter per ultimam voluntatem hereditario tibi nomine dereliquit, simul et sponsalia quæ matri tuæ conscripserat, similiter hac die per hujus manumissionis paginam donamus, atque concedimus, eâ sane lege, atque conditione subnexâ, ut si sine filiis legitimis, hoc est, de legitimo susceptis conjugio, te obire contigerit, omnia quæ tibi concessimus, ad jus sanctæ Romanæ ecclesiæ sine diminutione aliquâ revertantur. Si autem filios de conjugio, sicut diximus, cognitos lege susceperis, eosque superstites reliqueris, earumdem to rerum dominum sine quadam statuimus conditione persistere, et testamentum de his faciendi liberam tibi tribuimus potestatem. Hæc igitur, quæ per hujus manumissionis chartulam statuimus, atque concessimus, nos successoresque nostros, sine aliquâ scitote refragatione servare. Nam justitiæ ac rationis ordo suadet, ut qui sua a successoribus desiderat mandata servari, decessoris sui proculdubio voluntatem et statuta custodiat. Hanc autem manumissionis paginam Paterio notario scribendam dictavimus, et propriâ manu unà cum tribus presbyteris prioribus et tribus diaconis pro plenissimâ firmitate subscripsimus, vobisque tradidimus. Actum in urbe Româ.


“Gregory to Montana and Thomas:

“He emancipates them, and makes them Roman citizens.

“Since our Redeemer, the Maker of every creature, mercifully vouchsafed to take human flesh, that, breaking the chain by which we were held captive, he may, by the grace of his divinity, restore us to our first liberty, it is then salutary that they whom he at first made free by nature, and whom the law of nations subjected to the yoke of slavery, should in the nature in which they were born be restored to liberty by that kindness of their emancipator. And therefore, moved by this consideration, and in respect to piety, we make you, Montana and Thomas, slaves of the holy Roman church, in whose service we are by God’s help engaged, from this day forward free and Roman citizens. And we release to you all your allowance of slavery.

“And because you, Montana, have declared that it was your wish to enter into the monastic state, we give and grant to you this day two ounces, which it is well known were formerly left as a legacy to you for inheritance by the priest Gaudiosus, to be by all means available to the monastery of St. Lawrence, over which Constantina is superioress, and into which you desire anxiously by God’s mercy to be admitted. But should it appear that you have concealed any of the effects of the said Gaudiosus, the entire thereof doubtless is by right for the service of our church.