Folk-Lore of West and Mid-Wales

by Jonathan Ceredig Davies

A MAN WHO WAS FOUND AMONG THE FAIRIES AT CAE CEFN PANTYDWR.

This story which is similar to some of the tales I have already given as located in other parts is as follows:—

A certain man of Llanedi, on one occasion long ago, went away to another neighbourhood, leading by the “penwast” (collar) a very wild and unmanageable horse; and in order to be sure not to lose his hold of the animal, the man tied the end of the collar round the middle. So both man and horse went together and got lost. After much searching the horse was found without the collar, but nothing was heard of the man. After giving up searching for him as hopeless, they at last consulted a “Dyn Hysbys,” (a conjuror or a wise man). The wise man directed them to go on a certain night into a field known as Cae Cefn Pantydwr, about forty yards from the road where the Fairies could be seen dancing, and the lost man among them, with the “penwast” still around his waist, which would enable them to know him; and the way to get him out of the Fairy Ring was to watch him coming round in the dance, and take hold of the collar when an opportunity offered itself, and drag the man out boldly. They did so, and the man was rescued. Ever since then people dreaded going to that field after dark, especially children.

In some parts of Carmarthenshire, Fairy Rings are known as “Rings y Gwr Drwg” (the rings of the Old Gentleman), suggesting that the Fairies had some connection with the evil one.

SON OF LLECH Y DERWYDD AND THE FAIRIES.

The writer of the following tale was the late Rev. Benjamin Williams (Gwynionydd), an eminent antiquarian, Folk-Lorist, and a bard, and it is to be found in Welsh in Y Brython, vol. III., page 460. It is evident that the scene of the story was West or Mid-Wales. Mr. Williams heard the tale from old people who believed in the truth of it:—

“Yr oedd mab Llech y Derwydd yn unig blentyn ei rieni, ac hefyd yn etifedd y tyddyn. Yr oedd felly yn anwyl, ie, yn ddau lygad ei dad a’i fam.

“Yr oedd y pen gwas a mab y ty yn gyfeillion mynwesol iawn, fel dau frawd, ie, fel gyfeilliaid. Gan fod y mab a’r gwas y fath gyfeillion, byddai gwraig y ty bob amser yn darpar dillad i’r gwas yr un peth yn hollol ag i’r mab. Cwympodd y ddau gyfaill mewn serch a dwy ddynes ieuainc, brydferth, ac uchel eu parch yn yr ardal, a mawr oedd y boddineb yn Llech y Derwydd; ac yn fuan ymunodd y ddau bar mewn glan briodas, a mawr fu y rhialtwch ar yr amser. Cafodd y gwas le cyfleus i fyw ar dir Llech y Derwydd. Yn mhen tua haner blwyddyn ar ol priodi o’r mab, aeth ei gyfaill ac yntau allan i hela; enciliodd y deiliad i ryw gilfach lawn o anialwch, i edrych am helwriaeth; a dychwelodd yn y man at ei gyfaill, ond erbyn dyfod yno, nid oedd modd gweled y mab yn un man. Parhaodd i edrych o gwmpas am dro gan waeddi a chwibanu, ond dim un arwydd am ei gyfaill. Yn mhen tro aeth adref i Llech y Derwydd, gan ddysgwyl ei weled yno; ond ni wyddai neb ddim am dano. Mawr oedd y gofid yn y teulu drwy y nos; ac erbyn dranoeth yr oedd eu pryder yn llawer mwy. Aethpwyd i weled y fan lle y gwelodd ei gyfaill ef olaf. Wylai ei fam a’i wraig am y gwaethaf. Yr oedd y tad dipyn yn well na’i wraig a’i fam, ond edrychai yntau fel yn haner gwallgof. Edrychwyd ar y fan olaf y gwelodd y deiliad ef, ac er eu mawr syndod a’u gofid, canfyddasent gylch y Tylwyth Teg gerllaw y fan, a chofiodd y deiliad yn y man iddo glywed swn peroriaeth hudoliaethus iawn rywle ar y pryd. Penderfynwyd ar unwaith iddo fod mor anffodus a myned i gylch y Tylwyth, a chael ei gludo ymaith na wyddid i ba le.

“Aeth wythnosau a misoedd gofidus heibio, a ganwyd mab i fab Llech y Derwydd; ond nid oedd y tad ieuanc yno i gael gweled ei blentyn, ac yr oedd hyny yn ofidus iawn gan yr hen bobl. Beth bynag, daeth y dyn bach i fyny yr un ddelw a’i dad, fel pe buasai wedi ei arlunio; a mawr ydoedd yng ngolwg ei daid a’i nain. Efe oedd pobpeth yno. Tyfodd i oedran gwr, a phriododd a merch landeg yn y gymydogaeth; ond nid oedd gair da i’r tylwyth eu bod yn bobl hawddgar.