En los monumentos epigráficos españoles se mencionan algunos Curatores civitatum. Sirvan de ejemplo las inscripciones de Itálica, C. I. L., II, p. 1.115 y 1.116; la de Sevilla, n. 1.180, y la de Tarragona, n. 4.112.

[391] Sobre el derecho de asociación entre los Romanos en general, pueden consultarse las obras de T. Mommsen, De collegiis et sodaliciis Romanorum, Kiel, 1843; M. Cohn, Zum römischen Vereinsrecht, Berlín, 1873; O. Gierke, Die Staats und Corporationslehre des Alterthums und des Mittelalters und ihre Aufnahme in Deutschland, (vol. III de la obra Das Deutsche Genossenschaftrecht), Berlín, 1881, p. 22-106 y 129-185, especialmente sobre los collegia, p. 77-106. J. N. Madwig, Die Verfassung. und Verwaltung des römischen Staates, vol. II, Leipzig, 1882, p. 134-142.

Sobre los colegios sacerdotales y religiosos en general, el vol. III de la Römische Staatsverwaltung, de J. Marquardt, así como la obra de G. Boissier, La religion romaine d'Auguste aux Antonins, París, 1874, I, p. 277-342.—Sobre los colegios funerarios, el trabajo de J. B. de Rossi, I collegii funeraticii famigliari e privati, en las Commentationes philologae in honorem, Th. Mommseni, Berlín, 1877, p. 705-711.—Acerca de las corporaciones ó asociaciones de artesanos, J. Drioux, Les colleges d'artisans dans l'empire romain, París, 1883, y A. Gaudenzi, Sui collegi degli artigiani in Roma, en el Archivio Giuridico, vol. XXXIII (1883), p. 137.

E. Pérez Pujol, Condición social de las personas á principios del siglo V, en la Revista de España, vol. XCVIII (1884), p. 56-100 y 192-231, trata de la organización corporativa romana así en general, p. 69-100, como con especial relación á España, p. 192-199.

[392] Los principales textos relativos á las corporaciones romanas son las siguientes: Gayo, Dig. 47, 22, fragm. 3: Sodales sunt, qui ejusdem collegii sunt... His autem potestatem facit lex, pactionem, quam velint, sibi ferre, dum ne quid ex publica lege corrumpant. Y el mismo autor en el Digesto 111, 4, 1, dice:... neque collegium... passim omnibus habere conceditur; nam et legibus et senatus consultis et principalibus constitutionibus ea res coërcetur.

Gayo, Dig.. III, 4, 1: Item collegia Romae certa sunt, quorum corpus senatus consultis atque constitutionibus principalibus confirmatum est, veluti pistorum et quorumdam aliorum, et naviculariorum, qui et in provinciis sunt...

Marciano, Dig. 47, 22, fr. 3: Collegia si qua fuerint illicita, mandatis et constitutionibus et senatus consultis dissolvuntur.

Callistrato, Dig. 50, 6, 6, § 12: Quibusdam collegiis vel corporibus, quibus jus cocundi lege permissum est, immunitas tribuitur; scilicet eis collegiis vel corporibus, in quibus artificii sui causa unusquisque adsumitur, ut fabrorum corpus est, et si qua eamdem rationem originis habent, id est idcirco instituta sunt, ut necessariam operam publicis utilitalibus exhiberent. Nec omnibus promiscue, qui adsumpti sunt in his collegiis, immunitas datur, sed artificibus dumtaxat; nec ab omni aetate allegi possunt, ut divo Pio placuit, qui reprobavit prolixae vel imbecillae admodum aetatis homines.

Marciano, Dig. 47, 22, fr. 3: Sed permititur iis (collegiis), cum dissolvuntur, pecunias communes, si quas habent, dividere, pecuniamque inter se partiri.

[393] Gierke, Das deutsche Genossenschaftrecht, III, Berlín, 1881, p. 69-88, y especialmente sobre las Corporaciones, como creación y reflejo del Estado, p. 85-88.