[269]: Quelques-uns ont cru que le mot de Capet était une injure, et venait de Capito, grosse tête. On sait que la grosseur de la tête est souvent un signe d'imbécillité. Une chronique appelle Capet Charles le Simple (Karolus Stultus vel Capet. Chron. saint Florent., ap. Scr. fr. IX, 55).—Mais il est évident que Capet est pris pour Chapet, ou Cappatus.—Plusieurs chroniques françaises, écrites longtemps après, ont traduit Hue Chapet ou Chappet. (Scr. fr. X, 293, 303, 313.)—Chronic., S. Medard. Suess., ibid. IX, 55. Hugo, cognominatus Chapet. Voy. aussi Richard de Poitiers, ibid. 24, et Chronic. Andegav., X, 272, etc. Albéric. Tr.-Font., IX, 286: Hugo Cappatus, et plus loin: Cappet.—Guill. Nang. IX, 82: Hugo Capucii.—Chron. Sith., VII, 269.—Chron. Strozz. X, 273: Hugo Caputius.—Cette dernière chronique ajoute que le fils d'Hugues, le pieux Robert, chantait les vêpres revêtu d'une chape.—L'ancien étendard des rois de France était la chape de saint Martin; c'est de là, dit le Moine de Saint-Gall, qu'ils avaient donné à leur oratoire le nom de Chapelle. «Capella, quo nomine Francorum reges propter cappam S. Martini quam secum ob sui tuitionem et hostium oppressionem jugiter ad bella portabant, Sancta sua appellare solebant.» L. I, c. IV.
[270]: Glaber.
[271]: Id.
[272]: Glaber.
[273]: Gerberti epist. 107, ap. Scr. fr. X, 426. «Ea quæ est Hierosolymis, universali Ecclesiæ sceptris regnorum imperanti: Cum bene vigeas, immaculata sponsa Domini, cujus membrum esse me fateor, spes mihi maxima per te caput attollendi jam pene attritum. An quicquam diffiderem de te, rerum domina, si me recognoscis tuam? Quisquamne tuorum famosam cladem illatam mihi putare debebit ad se minime pertinere, utque rerum infima abhorrere? Et quamvis nunc dejecta, tamen habuit me orbis terrarum optimam sui partem: penes me Prophetarum oracula, Patriarcharum insignia; hinc clara mundi lumina prodierunt Apostoli; hinc Christi fidem repetit orbis terrarum, apud me redemptorem suum invenit. Etenim quamvis ubique sit divinitate, tamen hic humanitate natus, passus, sepultus, hinc ad cœlos elatus.» Sed cum propheta dixerit: «Erit sepulchrum ejus gloriosum,» paganis loca cuncta subvertentibus, tentat Diabolus reddere inglorium. Enitere ergo, miles Christi, esto signifer et compugnator, et quod armis nequis, consilii et opum auxilio subveni. Quid est quod das, aut cui das? Nempe ex multo modicum, et ei qui omne quod habes gratis dedit, nec tamen gratis recipit; et hic eum multiplicat et in futuro remunerat; per me benedicit tibi, ut largiendo crescas; et peccata relaxat, ut secum regnando vivas.»—«Les Pisans partirent sur cette lettre, et massacrèrent, dit-on, un nombre prodigieux d'infidèles en Afrique.» Scr. fr. X, 426.
Guill. Malmsbur., l. II, ap. Scr. fr. X, 243. «Non absurdum, si litteris mandemus quæ per omnium ora volitant..... Divinationibus et incantationibus more gentis familiari studentes ad Saracenos Gerbertus perveniens, desiderio satisfecit..... Ibi quid cantus et volatus avium portendit, didicit; ibi excire tenues ex inferno figuras..... Per incantationes Diabolo accersito, perpetuum paciscitur hominium.»—Fr. Andreæ chronic, ibid. 289: «A quibusdam etiam nigromancia arguitur..... a Diabolo enim percussus dicitur obiisse.»—Chronic. reg. Francorum, ibid., 301..... «Gerbertum monachum philosophum, quin potius nigromanticum.»
[274]: Dante, Inferno, c. XXVIII:
Tu non pensavi ch'io loico fossi!
Les deux grands mythes du savant identifié avec le magicien, ce sont, dans les légendes du moyen âge, Gerbert et Albert le Grand. Ce qui est remarquable, c'est qu'ici la France ait sur l'Allemagne l'initiative de deux siècles. En récompense, le sorcier allemand laisse une plus forte trace, et ressuscite au XVe siècle dans Faust.
[275]: Lettre de Gerbert.