Innocent II haïssait Abailard dans son disciple Arnaldo de Brescia...

S. Bern. epist. ad papam, p. 182: «Procedit Golias (Abælardus.)... antecedente quoque ipsum ejus armigero, Arnoldo de Brixia. Squama squamæ conjungitur, et nec spiraculum incedit per eas. Si quidem sibilavit apis, quæ erat in Francia, api de Italia, et venerunt in unum adversus Dominum.»—Epist. ad episc. Constant, p. 187: «Utinam tam sanæ esset doctrinæ quam districtæ est vitæ! Et si vultis scire, homo est neque manducans, neque bihens, solo cum diabolo esuriens et sitiens sanguinem animarum.»—Epist. ad Guid., p. 188: «Cui caput columbæ, cauda scorpionis est; quem Brixia evomuit, Roma exhorruit, Francia repulit, Germania abominatur, Italia non vult recipere.»—Il avait eu aussi pour maître Pierre de Brueys. Bulæus, Hist. Universit. Paris., II, 155. Platina dit qu'on ne sait s'il fut prêtre, moine ou ermite.—Trithemius rapporte qu'il disait en chaire, en s'adressant aux cardinaux: «Scio quod me brevi clam occidetis?... Ego testem invoco cœlum et terram quod annuntiaverim vobis ea quæ mihi Dominus præcepit. Vos autem contemnitis me et creatorem vestrum. Nec mirum si hominem me peccatorem vobis veritatem annuntiantem morti tradituri estis, cum etiam si S. Petrus hodie resurgeret, ei vitia vestra quæ nimis multiplicia sunt, reprehenderet, et minime parceretis.» Ibid., 106.

83—page [231]Robert d'Arbrissel bâtit aux femmes Fontevrault, etc...

L'ordre de Fontevrault eut trente abbayes en Bretagne.—Fondé vers 1100, il comptait déjà, selon Suger, en 1145, près de cinq mille religieuses.—Les femmes étaient cloîtrées, chantaient et priaient; les hommes travaillaient.—Malade, il appelle ses moines, et leur dit: «Deliberate vobiscum, dum adhuc vivo, utrum permanere velitis in vestro proposito; ut scilicet, pro animarum vestrarum salute, obediatis ancillarum Christi præcepto. Scitis enim quia quæcumque, Deo coopérante, alicubi ædiflcavi, earum potentatui atque dominatui subdidi... Quo audito, pene omnes unanimi voce dixerunt: Absit hoc, etc.» Avant de mourir il voulut donner un chef aux siens. «Scitis, dilectissimi mei, quod quidquid in mundo ædificavi, ad opus sanctimonialium nostrarum feci: eisque potestatem omnem facultatum mearum præbui: et quod his majus est, et me et meos discipulos, pro animarum nostrarum salute, earum servitio submisi. Quamobrem disposui abbatissam ordinare.» Considérant qu'une vierge élevée dans le cloître, ne connaissant que les choses spirituelles et la contemplation, ne saurait gouverner les affaires extérieures, et se reconnaître au milieu du tumulte du monde, il nomme une femme veuve et lui recommande que jamais on ne prenne pour abbesse une des femmes élevées dans le cloître.—Il recommande aussi de parler peu, de ne point manger de chair, de se vêtir grossièrement.

Il enseignait la nuit et le jour au milieu d'une foule de disciples des deux sexes, etc...

Lettre de Marbodus, évêque de Rennes, à Robert d'Arbrissel: «Mulierum cohabitationem, in quo genere quondam peccasti, diceris plus amare... Has ergo non solum communi mensa per diem, sed et communi occubitu per noctem digeris, ut referunt, accubante simul et discipulorum grege, ut inter utrosque medius jaceas, utrique sexui vigiliarum et somni leges præfigas.» D. Morice, I, 499. «Feminarum quasdam, ut dicitur, nimis familiariter tecum habitare permittis et cum ipsis etiam et inter ipsas noctu frequenter cubare non erubescis. Hoc si modo agis, vel aliquando egisti, novum et inauditum, sed infructuosum martyrii genus invenisti... Mulierum quibusdam, sicut fama sparsit, et nos ante diximus, sæpe privatim loqueris earum accubitu novo martyrii genere cruciaris.» Lettre de Geoffroi, abbé de Vendôme, à Robert d'Arbrissel, publiée par le P. Sirmond (Daru, Histoire de Bretagne, I, 320): «Taceo de juvenculis quas sine examine religionem professas, mutata veste, per diversas cellulas protinus inclusisti. Hujus igitur facti temeritatem miserabilis exitus probat; aliæ enim, urgente partu, fractis ergastulis, elapsæ sunt; aliæ in ipsis ergastulis pepereunt.» Clypeus nascentis ordinis Fontebraldensis, t. I, p. 69.

84—page [232] et note [1]Louis VII reconnaît expressément aux femmes le droit de siéger comme juges...

Voy. dans Duchesne, t. IV, la réponse du roi... «apud vos deciduntur negotia legibus imperatorum; benignior longe est consuetudo regni nostri, ubi si melior sexus defuerit, mulieribus succedere et hæreditatem administrare conceditur.»