[9.] Burcardus cit., ap. Ecchard. II, 2138: «Sabato XXVIII maji MDII. Post horam Vesperorum conducta fuit de Ripa per campum Floræ, ad castrum Sancti Angeli artilleria olim Federici regis neopolitani quam habuit in Hischia, et eam Papa emerat ab ipso Rege pro ducatis tresdecim millibus, existimabatur autem esse valoris quinquaginta millium ducatorum. Fuerunt carruccæ octuaginta, quarum singulæ trahebantur quædam per unum equum, quædam per duos bufalos, aliæ per tres, aliæ per sex bufalos. In prima et undecima carretta sclopeta pro barchis, et etiam materiales: in sequentibus in qualibet tres vel quatuor aut sex bombardellæ. Successive in aliis singulis carrettis, usque ad vigesimam tertiam carrettam fuerunt una simul duæ bombardæ. Et successive in singulis usque ad trigesimam quintam carrettam fuerunt una bombarda magna. Et plurimæ ex eis fuerunt pulcherrimæ et fortis compositionis. Sequebantur pedestres duo millia vel circa ordinate, et septem in quolibet membro incedentes cum lanceis, alabardis et sclopetis. Et post illos trigintaseptem carrucæ pallottis ferreis oneratæ; deinde tres cum barilibus pulveris, tandem quinque aliæ cum salnitro, telis et palloctis mixtim. Quæ omnia Papa, stans in castro sancti Angeli, vidit conduci.»

[10.] P. A. Guglielmotti, Storia della Marina pont. nel Medio èvo. Le Monnier, 1871, II, 185.

[11.] F.-D. Guerrazzi, Vita di Andrea Doria, in-8. Milano, 1864, I, 27: «I cartocci pieni di palle pigliarono nome di Mitraglia, del qual nome l'etimologia da noi s'ignora.»

[12.] A. Jal, Glossaire polyglotte nautique, in-4. Parigi, 1848, p. 1010: «Mitraille, fr. s. f. (? De mittere, envoyer.)» e p. 1002: Nous pensons que Mittere, envoyer, est le mot latin dont on a fait Mitraille.»

[13.] Angelo Angelucci, direttore del Museo di artiglieria a Torino, Documenti inediti per la Storia delle armi da fuoco italiane, in-8. Torino, 1870, vol. I, p. 211.

[14.] Agostino Giustiniani, Annali di Genova, in-fol. 1537, p. 256, D.

Bosio Jacopo, Storia della sacra religione et illustrissima milizia di San Giovanni Gerosolimitano, in-fol. Roma, 1594-1602, II, 543, C, 548, B.

[15.] Jovius Paulus, Vitæ illustrium virorum, in-fol. Basilea, 1578, Vita Gonsalvi a Corduba.

Idem, di Consalvo Fernando da Cordova, tradotta da Lodovico Domenichi, Firenze, 1550.

[16.] Petri Bembi, Rerum venetarum historiæ, lib. V, in-4. Venezia, 1718, p. 174.