Omne ævum tribus explicare chartis
Doctis, Jupiter! et laboriosis.
Catullo.
37. Non ignorare debes, unum hoc genus latinarum literarum adhuc non modo non respondere Græcis, sed omnino rude atque inchoatum morte Ciceronis relictum. Ille enim fuit unus qui potuerit et etiam debuerit historiam digna voce pronuntiare, quippe qui oratoriam eloquentiam, rudem a majoribus acceptam, perpoliverit, philosophiam ante eum incorruptam latina sua conformaverit oratione. Ex quo dubito, interitu illius, utrum respublica an historia magis doleat. Framm. — Cicerone stesso ( De leg., lib. I ) si fa dire da Attico: Postulatur a te jamdiu, vel flagitatur potius historia. Sic enim putant, te illam tractante, effici posse ut in hoc etiam genere Græciæ nihil cedamus: atque, ut audias quid ego ipse sentiam, non solum mihi videris eorum studiis qui literis delectantur, sed etiam patriæ debere hoc munus, ut ea, quæ per te salva est, per te eundem sit ornata. Abest enim historia literis nostris... Potes autem tu profecto satisfacere in ea, quippe quum sit opus, ut tibi quidem videri solet, unum hoc oratorium maxime.38. Quibusdam, et iis quidem non admodum indoctis, totum hoc displicet philosophari. Cicerone, De finib., I. 1. — Vereor ne quibusdam bonis viris philosophiæ nomen sit invisum. De off., II. 1. — Reliqui, etiamsi hæc non improbent, tamen earum rerum disputationem principibus civitatis non ita decorum putant. Acad. Quæst., II. 2.39. Cicerone, De finib., IV. 28 e 9; Acad. Quæst., II. 44.40. Cicerone, Topica. Quæst. I.41. Multi jam esse latini libri dicuntur, scripti inconsiderate ab optimis illis quidem viris, sed non satis eruditis. Fieri autem potest ut recte quis sentiat, sed id quod sentit, polite eloqui non possit... Philosophiam multis locis inchoasti (o Varro) ad impellendum satis, ad edocendum parum. Lo stesso, Acad., I.
Tra i filosofi latini non vogliamo preterire Corellia, lodata da Cicerone come mirifice studio philosophiæ flagrans, e da lui amata troppo, se crediamo a Dione, lib. XLVI.
42. Sic parati ut... nullum philosophiæ locum esse pateremur, qui non latinis literis illustratus pateret. De divin., II. 2. Nel proemio delle Tusculane professa dolergli che molte opere latine siano scritte neglettamente da valenti uomini, e che molti i quali pensano bene, non sappiano poi disporre elegantemente, il che è un abusare del tempo e della parola. Negli Uffizj raccomanda a suo figlio di leggere le sue filosofiche discussioni. — Quanto al fondo pensa quel che ne vuoi: ma tal lettura non potrà che darti uno stile più fluido e ricco. Umiltà a parte, io la cedo a molti in fatto di scienza filosofica, ma per quel che sia d'oratore, cioè la nettezza e l'eleganza dello stile, io consumai la vita intorno a quest'abilità, onde non fo che usare un mio diritto col reclamarne l'onore».43. Ἀπόγραφα sunt, minore labore fiunt; verba tantum affero, quibus abundo. Ad Attico, XII. 52.44. Platone quanto allo Stato non andava pensando a riforme, non ad esaminare se il diritto sovrano stia in alto o in basso, e come applicarlo; ma crede necessario educar l'uomo, e dargli le virtù cardinali, che sono prudenza, fortezza, temperanza, giustizia. Con queste, più non importa stillarsi a far regolamenti; senza queste, i regolamenti saranno violati o elusi. — Fan da ridere davvero i nostri politici che tornano ogni tratto sulle loro ordinanze, persuasi di trovare un fine agli abusi, senza accorgersi ch'è un tagliar le teste dell'idra». De repub., lib. IV. Queste parole dell'insigne Greco dopa duemila anni non perdettero l'opportunità.45. Turbatricem omnium rerum Academiam... Si invaserit in hæc, nimias edet ruinas, quam ego placare cupio, submovere non audeo. De leg., I. 13.46. La conchiusione del trattato sulla natura degli Dei è: Ita discessimus ut Vellejo Cottæ disputatio verior, mihi Balbi ad veritatis similitudinem videretur esse propensior.47. Tuscul., v. 7.48. Natura propensi sumus ad diligendos homines, quod fundamentum juris est. De leg., I. 13. — Studiis officiisque scientiæ præponenda, sunt officia justitiæ, quæ pertinent ad hominum caritatem, qua nihil homini debet esse antiquius. De off., I. 43. Quid est melius aut quid præstantius bonitate et beneficentia? De nat. Deorum, I. 43.49. De off., II. 18. 16.50. Quum se non unius circumdatum mœnibus loci, sed civem totius mundi quasi unius urbis agnoverit. De leg., I. 23. — Qui autem civium rationem dicunt habendam, externorum negant, ii dirimunt communem humani generis societatem; qua sublata, beneficentia, liberalitas, bonitas, justitia funditus tollantur. De off., III. 6.
Est autem non modo ejus qui servis, qui mutis pecudibus præsit, eorum quibus præsit, commodis utilitatique servire. Ad Quintum, I. 1. 8; e più generosamente De off., I. 13: Est infima conditio et fortuna servorum: quibus non male præcipiunt qui ita jubent uti ut mercenariis; operam exigendam, justa præbenda.
51. Bellum ita suscipiatur, ut nihil aliud nisi pax quæsita videatur... Suscipienda sunt bella ob eam causam, ut sine injuria in pace vivatur. De off., e vedi I, 23.52. De repub., III. — De off., II.
Vedi Facciolati, Vita Ciceronis litteraria. 1760.
Hulsemann, De indole philosophica Ciceronis, ex ingenio ipsius et aliis rationibus æstimanda. 1799.